১. অ আদযো

সব্বৰচনানং সাত্থকনিরত্থকত্তব্যভিচারিত্তা ‘ইদ’ন্তিআদিনা সদিট্ঠন্তেন সংসযমুপদস্সিয সাত্থকত্তমস্স দস্সেতুঞ্চ ‘ন তাৰ…পে… সাত্থকত্তা’তি ৰুত্তং, উম্মত্তকাদিৰাক্যমিতি ‘দস দাল়িমা, ছ অপূপা, কুণ্ডমজাজিনং, পলালপিণ্ডো’ইচ্চাদিকং, অৰযৰত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞনাতি সম্বন্ধা সমুদাযত্থাভাৰতো অনত্থকত্তং, আদিৰাক্যন্তি ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তিআদিৰাক্যং, সাত্থকত্তং পনস্স পদত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞাভিসম্বন্ধস্স পতীতিতো.

অথ অআদ্যাদিসদ্দানং সাধুত্তান্ৰাখ্যানায ইদং ৰচনমিচ্চাদিৰিকপ্পন্তরসম্ভৰে কথং নিযমো ৰুত্তিযং ৰুত্তেনত্থেন সাত্থকত্তমিচ্চাসঙ্কিয তেসমিহানুপযোগিত্তং কমেন পটিপাদযিতুমাহ ‘ৰক্খমানত্থমেৰিদ’মিচ্চাদি,’ আকারাদযো নিগ্গহীতন্তা’ইচ্চাদিনা ৰুত্তিযং ৰক্খমানো অত্থো যস্স তং তথা ৰুত্তং, সাধূনং সাধুসদ্দানং অনুসাসনং আখ্যানং অত্থো পযোজনং যস্স তন্তি ৰিগ্গহো.

সাধুসদ্দানুসাসনসঙ্কাপেত্থ ‘‘কত্থেত্থ কুত্রাত্রক্ৰেহিধা’’তি (৪-১০০) আদিনা কত্থাদিসদ্দানং সাধুত্তানুসাসনস্স দস্সনতো, লক্খণন্তরেন সাধুভাৰস্স অন্ৰাখ্যাতত্তাতি আপুব্বাদাইচ্চস্মা ‘‘দাধাত্ৰী’’তি (৫-৪৫) ইপ্পচ্চযে আকারলোপে চ আদীতি অআদিযেসন্তি অঞ্ঞপদত্থসমাসে যোম্হি ‘‘যোসু ঝিস্স পুমে’’তি (২-৯৩) ‘টে অআদযো’তি, তযো চ চত্তালীসা চাতি চত্থ সমাসে ‘‘তদমিনাদীনি’’তি চত লোপেচ রস্সে চ তিতালীসাতি, ‘ৰণ্ণ-ৰণ্ণনে’ইচ্চস্মা ‘‘ভাৰকারকেস্ৰ ঘণ ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযেযোম্হি টাদেসে ৰণ্ণাইতি চ সিজ্ঝনতো, পযোগনিযমত্থন্তি তিতালীসৰণ্ণসদ্দেসু পরেসু এৰ অআদিসদ্দো পযুজ্জীযতীতি এৰং পযোগনিযমত্থং, অযম্পি ৰিকপ্পন্তর সম্ভাৰনা ‘‘অভূততব্ভাৰে করাসভূযোগে ৰিকারা চী’’তি (৪-১১৯) পযোগনিযমস্সা ঝাযমানস্স দিট্ঠত্তা, ঠান্যাদেসত্থন্তি অআদিসদ্দস্স ঠানে তিতালীসৰণ্ণসদ্দা আদেসা হোন্তি তেসং ৰা সো ইতি, তদনুরূপাযাতি ঠান্যাদেসানুরূপায ছট্ঠী ৰিভত্তিযা, অতোযেৰাতি অগমাগমিঅনুরূপায ছট্ঠিযা অভাৰতো যেৰ, অগমাগমি ভাৰত্থন্তি অআদিসদ্দস্স তিতালীস ৰণ্ণসদ্দা আগমা হোন্তি তেসং ৰা সো ইতি, এতেসুপি সঙ্কা, ‘‘যৰাসরে’’ (১-৩০) ‘‘সুঞ সস্স’’ইতি (২-৫৩) আদেসাগমানং দস্সনেন, আগম লিঙ্গাভাৰতোতি উকার ককার মকারানং অভাৰতো, ৰিসেসনৰিসেস্স ভাৰত্থন্তি তিতালীসৰণ্ণসদ্দানং অআদিসদ্দো ৰিসেসনং, তে ৰা তস্সে-তি, এত্থাপি সঙ্কা ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনমঞ্ঞত্থ ৰিসেসনৰিসেস্স ভাৰদস্সনা, সদ্দলক্খণা নুপযোগতোতি সদ্দলক্খণেন সদ্দসঙ্খরণস্স পকতত্তা ৰুত্তং, তত্থ কারণমাহ- ‘রূপৰিসেসূপ লক্খণাভাৰা’তি, রূপৰিসেসস্স উপলক্খণ নিমিত্তং তস্সঅভাৰাতি অত্থো, ন হি ৰিসেসন ৰিসেস্সভাৰে পটিপাদিতে অআদ্যাদিসদ্দানং রূপৰিসেসস্স সঙ্খরণং কতং সিযাতি, যদি এসোৰ সদ্দসঙ্খরণন্তি গয্হেয্য, তথা সতি ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনম্পি ৰত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি নাস্স তদত্থ তাপি সম্ভাৰীযতে, লোকে সীহগুণস্স মানৰকে দস্সনতো উপচারেন ‘সীহো-যং মানৰকো’তি তগ্গুণজ্ঝারোপোপি দিস্সতি, তদত্থম্পেতং ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘তগ্গুণজ্ঝারোপনত্থম্পেতং ন হোতী’তি ৰুত্তং, তস্স অআদিসদ্দস্স, তেসং তিতালীসৰণ্ণসদ্দানং ৰা গুণো অআদিত্তাদি, তস্স অজ্ঝারোপনং-তিতালীসৰণ্ণসদ্দেসু ৰা অআদিসদ্দেযেৰ ৰা আরোপনং, তদত্থম্পেতং সুত্তং ন হোতীতি অত্থো, তত্থ কারণমাহ- ‘অতোযেৰা’তিআদি, অতোযেৰ রূপৰিসেসূপলক্খণা ভাৰতোযো, পকতং সদ্দসঙ্খরণং, যথাৰুত্ত ৰিকপ্পন্তরাভাৰে উভযত্থমিদং সিযা, তত্থ পরিভাসত্থং ন হোতি… তল্লক্খণত্তাভাৰা উপরিৰক্খমানত্তা চাতি পারিসেসমালম্বিযাহ ‘সঞ্ঞাসঞ্ঞি’চ্চাদি.

মরিযাদাযম্পকারেচ, সমীপে ৰযৰে তথা;

চতুব্বিধপ্পকারোযং, আদিসদ্দস্স দিস্সতেতি.

মরিযাদত্থো এত্থ আদিসদ্দোতি আহ-‘আদিমরিযাদা ভূতো’তি, উপলক্খণত্তাতি উপলক্খিযমানানমাকারাদীনং গহণে কারণভাৰেন অপ্পধানত্তা, তেনাহ-‘উপলক্খণস্সুপসজ্জনীযভূতস্সা’তি, কারিযেনাতি ৰণ্ণসঞ্ঞাভৰনাদিনা, ন গুন্নম্পি আনযনং ভৰতি..গুন্নমুপসজ্জনীয ভূতত্তা অঞ্ঞপদত্থস্সেৰ পধানত্তা, সঞ্ঞাযা ভাৰেতি অকারস্স ৰণ্ণসঞ্ঞায অভাৰে, রূপন্তিতি তালীসারূপং, তিতালীসা+ৰণ্ণাতিপদচ্ছেদো, তিতালীস+ৰণ্ণাতিৰা, সুত্তাৰযৰস্সাপি সুত্তসম্বন্ধিত্তা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) পন ৰুত্তং, রস্সত্তন্তু ‘‘দীঘরস্সা’’তি যোগৰিভাগেন, ইতরথা ব্যঞ্জনপরস্সেৰ রস্সত্তে দস্সিতে তিতালীসইতি অব্যঞ্জনে পদং ন সম্পজ্জেয্যাতি ৰিঞ্ঞাযতি, ইতরীতরযোগচত্থে বহুৰচনেন ভৰিতব্বন্তি আহ-‘একৰচনম্পনা’তিআদি, ৰিপ্পটিপত্তি অঞ্ঞথাভাৰো, রস্স এ ওকারেহি তেচত্তালীসক্খরানন্তি সম্বন্ধো, এ ওকারে হীতি সহত্থে ততিযা, সক্কতানুসারেনাতি সক্কতে ‘‘সন্ধি যক্খরানং রস্সা ন সন্তী’’তি ৰুত্তস্স অনুসারেন, কোচীতি সা সনপ্পসাদকচোল়িযবুদ্ধপ্পিযাচরিযং দস্সেতি, ন হিচ্চাদিং ৰদতো-যমধিপ্পাযো ‘রস্সাইৰাতি ইৰসদ্দো সাধম্মোপমাজোতকো ৰা সিযা ৰেধম্মোপমাজোতকো ৰা, যদি তাৰ ৰেধম্মোপমাজোতকো, রস্সধম্মস্স এ ওকারেস্ৰ সম্ভৰা তেসং দীঘকালপ্পৰত্তিতো তে দীঘাযেৰ সিযুং, যদি পন সাধম্মোপমাজোতকো, তেসু রস্সধম্মস্সসম্ভৰা রস্সকালপ্পৰত্তিতো রস্সাএৰ তে সিযুন্তি ‘এত্থাতিআদীসু এ ওকারানং উচ্চারণকালকতং রস্সত্তমেৰ হোতী’তি, রস্সকালৰন্তোযেৰাতি এৰসদ্দো সোগতে ৰণ্ণৰিনিম্মুত্তস্স কালস্সেৰাভাৰা ৰণ্ণানঞ্চ পচ্চক্খ সিদ্ধত্তা পমাণসিদ্ধং পারমত্থিক মে ওকারানং রস্সকালৰন্ততং দীপেতি, অত্থাতি ৰদতো পনাযমধিপ্পাযো ‘এত্থাতিআদীসু যদি একারাদযো দীঘাএৰ সংযোগপুব্বত্তা রস্সাৰ সিযুংতথা সতি অত্থাতি এত্থাপি দীঘোৰ আকারো সংযোগপুব্বত্তারস্সো ইৰ উচ্চতীতি আপজ্জেয্য, তস্মা উচ্চারণকালকতোৰ রস্সদীঘভাৰো গহেতব্বো’তি, কচ্চাযনৰুত্তিৰণ্ণনা ঞাসো, তঞ্ঞাপনেতি বহিদ্ধা অঞ্ঞেসমক্খরানং ঞাপনে, পযোজনাভাৰাতি তেন সাধেতব্বস্স কস্সচি ইট্ঠস্স অভাৰমাহ, কিমেত্থ সমুদাযে ৰাক্যপরিসমত্তি, উদাহু অৰযৰেতি আহ- ‘পচ্চেক’ন্তি, অঞ্ঞথা ‘রুক্খা ৰন’ন্তিআদীসু ৰিয সমুদাযে ৰাক্যপরিসমত্তিযং ‘‘ইযুৰণ্ণা ঝলা নমস্সন্তে’’ (১-৯) ইচ্চাদিকং ন সিজ্ঝতীতি, পচ্চেকং ৰণ্ণা নামহোন্তীতি অকারো ৰণ্ণো নাম হোতি আকারো ৰণ্ণো নাম হোতীতিআদিনা, অৰযৰেচ্চাদিনা ৰুত্তিযং অৰুত্তেপি ‘পচ্চেক’ন্তি ৰচনে সদিট্ঠন্তং কারণমাহ, দিট্ঠন্তোপনীতো ত্যত্থো সুখেন পটিপত্তুং সক্কাতি, এত্থ হি পচ্চেকন্তি অৰুত্তেপি দেৰদত্তো ভোজীযতূতিআদিনা পচ্চেকং ভুঞ্জিকিরিযা পরিসমাপীযতে, তেনাহ-‘ন চোচ্চতে’ ইচ্চাদি, অথৰা সমুদাযেপি ৰাক্যপরিসমা পত্তিযং সতি সমুদাযে পৰত্তা সদ্দা অৰযৰেসুপি ৰত্তন্তীতি ‘সমুদ্দেকদেসদস্সনেপি সমুদ্দো দিট্ঠো, খন্ধেকদেস ভূতাযপি পঞ্ঞায পঞ্ঞাক্খন্ধোতিআদীসু ৰিয ন দোসো, তেনেৰ ৰুত্তিযং ‘পচ্চেক’ন্তি ন ৰুত্তং, ৰণ্ণসদ্দস্স গুণাদ্যনেকত্থত্তেপি পকরণতো অকারাদযোৰেত্থ ৰুচ্চন্তীতি আহ-‘ৰণ্ণীযতি’চ্চাদি, পকরণতোপি অত্থো ৰিভজ্জতে, ৰুত্তং হি–

অত্থা পকরণা লিঙ্গা, ওচিত্যা দেসকালতো;

সদ্দত্থা ৰিভজীযন্তে, ন সদ্দাযেৰ কেৰলাতি.

ননু ঝলাদিসঞ্ঞা ৰিয লহুসঞ্ঞং অকত্ৰা কস্মা গুরুসঞ্ঞা কতাতি চোদনং মনসি নিধায রুল়্হি অন্ৰত্থৰসেন দ্ৰিপ্পকারাসু সঞ্ঞাসু ঝালাতি রুল়্হি সঞ্ঞাত্থাভাৰেন ৰোহারসুখমত্তপযোজনা, অন্ৰত্থসঞ্ঞা পন তপ্পযোজনাপি হোতি তদঞ্ঞপ্পযোজনা পীতি দস্সেতুমাহ- ‘এৰ’মিচ্চাদি, ৰণ্ণীযতী অত্থো এতেহীতি ৰুত্তমত্থং অনুগতা অনুগতত্থা ৰণ্ণসঞ্ঞা তং, সদ্দাধিগমনীযস্সাতি সদ্দেন ৰিঞ্ঞাতব্বস্স, ৰণ্ণং মূলমস্সাতি ৰণ্ণমূলকো-অত্থো, তস্স ভাৰো ৰণ্ণমূলকতা, অত্থস্স ৰণ্ণমূলকতং সাধেতি ‘সাপি’চ্চাদিনা, ৰণ্ণং রূপং সভাৰো এতেসন্তি ৰণ্ণরূপানি-পদানি, সমুদাযো পাদানং রূপমস্সাতি সমুদাযরূপং ৰাক্যং, ৰিভত্যন্তমত্থজোতকং পদং, পদসমুদাযো ৰাক্যং, সব্বঞ্চেতমুপচারেন ৰণ্ণসদ্দৰচনীযত্তং গচ্ছতি ৰণ্ণমযত্তাতি সব্বোপি সম্মুতিপরমত্থভেদভিন্নো অত্থো ৰাক্যাধিগমনীযো ৰণ্ণেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতি নাম তস্মা যথা ৰুত্তমত্থ ৰিসেসদস্সনংলহুসঞ্ঞায ন সক্কাতি তদত্থমকারাদীনং গুরুভূতা ৰণ্ণসঞ্ঞা কতাতি অধিপ্পাযো, সম্মুতি সঙ্কেতৰসেন পৰত্তো ৰোহারো, পরমত্থো সনিব্বানো পঞ্চক্খন্ধো. উভোহি পনেতেহি ভিন্নো ততিযো কোট্ঠাসো নাম নত্থি, তথাচ ৰুত্তং–

দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো,

সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতীতি.

ননু চ–

অপ্পক্খরমসন্দিদ্ধং, সসারং গূল়্হনিণ্ণযং;

পসন্নত্থঞ্চ সুত্তন্তি, আহু তল্লক্খণঞ্ঞুনোতি.

‘‘আদযো তিতালীস ৰণ্ণা’’ ‘‘তিতালীসাদযো ৰণ্ণা’’তি ৰা ৰত্তব্বন্তি ন তথা সতি সন্দিদ্ধং সুত্তং সিযাতি, ননু সত্থাদো মঙ্গলৰচনেন ভৰিতব্বং, অকারো পটিসেধত্থোপি হোতীতি (ন) সত্থাদো সিদ্ধসদ্দস্সোপহিতত্তা, অথ হোত্ৰ পুব্বা ঝালাদি সঞ্ঞা, সদ্দসাধনমত্তপ্পযোজনত্তা পন সব্বৰিধানস্স পুব্বাচরিয সঞ্ঞাৰালমেত্থাতি কিং পুনাপি ৰণ্ণাদিসঞ্ঞাৰিধানেন গন্থগারৰ করণেনাতি সচ্চমেতং, পুব্বাচরিযেসু পন গারৰং তদনুগমনঞ্চ দীপেতুং কাচি সঞ্ঞাযোপ্যন্ৰাখ্যাযন্তে, যজ্জেৰং সংযোগসব্বনামলোপাদযোপি সঞ্ঞা পুব্বাচরিযেহি ৰুত্তা ৰত্তব্বাতি ননু ভো ৰুত্তমেৰাম্হেহি’কাচি সঞ্ঞাযো আখ্যাযন্তে’তি, কিন্তদাখ্যানদ্ৰারেন ভৰতা তাপি ৰিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি, কেসঞ্চি সাত্থকত্তোপি পতিৰণ্ণমত্থানুপলদ্ধিতো ৰণ্ণানমদিট্ঠানমকারাদীনমনুকতিযো ইহোপদিট্ঠাইত্যনুকারিযেনাত্থেনাত্থৰন্ততায হোতেৰাকারাদিতো ৰিভত্তি, লোপেন নিদ্দিট্ঠত্তা পনস্সা অস্সৰনং সন্নিকংসৰচনিচ্ছাভাৰা সংহিতাযানিদ্দেসো, অনুক্কমোতি আদোনিস্সযা সরাৰুত্তা, ততো নিস্সিতা ব্যঞ্জনা, সরেসুপি একট্ঠানিযা অকারাদযো বহুত্তা পঠমং ৰুত্তা ঠানানুক্কমেন, ততো দ্ৰিজা ঠানানুক্কমেন, তেসুপি রস্সাৰ লহুত্তা পঠমং ৰুত্তা, ততো দীঘা, ব্যঞ্জনেসুপি ৰগ্গা বহুত্তা ঠানপ্পটিপাটিযা পঠমং ৰুত্তা, ততো যকারাদযো, ৰগ্গেসু চ অঘোসা পঠমং ৰুত্তা, ততো ঘোসা, তেসু চ সিথিলা পঠমং ৰুত্তা, ততো ধনিতা, তত্থাপি অপ্পকত্তা দ্ৰিজা পঞ্চমা ৰুত্তা, ততো যরলৰা ঘোসভূতা ঠানানুক্কমেন, ততো ধনিতা সকারহ কারা, তেসুপিহকারো কেসঞ্চি ওরসোপি হোতীতি দ্ৰিজত্তা পচ্ছা ৰুত্তো, কেহিচি ‘‘লল়ানমৰিসেসো’’তি দ্ৰিন্নমৰিসেসে ৰুচ্চমানেপি লিপিভেদেন ঠানভেদেন চ ভিন্নত্তা ল়কারো ৰিসুং অক্খরভাৰেন গহিতো, সোপি ঘোসভাৰেন ঠানানুক্কমেনচ হকারতো পরং ৰুত্তো নিগ্গহীতং পন সরত্তাদিসব্বৰিনিম্মুত্তত্তা সব্বপচ্ছা ৰুত্তন্তি অকারাদীনমযমনুক্কমো, ইমস্সেৰানুক্কমস্স মনসি ৰিপস্স ৰত্তমানত্তা তিতালীসাতি গণনাপরিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা চ ‘নিগ্গহীতন্তা’তি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, পকতং সাধুসদ্দান্ৰাখ্যানং, ন ৰণ্ণীযতে, তি সদ্দসঙ্খরণ সঙ্খাত মুখ্যপ্পযোজনাভাৰা, কিঞ্চাপি ন ৰণ্ণীযতে, অম্হেহি পন কথমকারাদীনমযমনুক্কমো উপ্পন্নোতি সিস্সানং কঙ্খা ৰিচ্ছেদপ্পযোজনম্পতি অনুক্কমসদ্দস্স অত্থকথনব্যাজেন ৰণ্ণিতো যেৰাতি, করীযন্তে উচ্চারীযন্তে এতেনাতি করণং, তত্থ জিৰ্হামজ্ঝং তালুজানং, জিৰ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং, জিৰ্হগ্গং, দন্তজানং সেসানং সকট্ঠানং করণং, পযত্তি পযতনং, তম্পন ৰণ্ণুচ্চারণতো অব্ভন্তরো বাহিযো চ উস্সাহো, তত্থ অব্ভন্তরপযতনং-সংৰুতত্তমকারস্স, ৰিৰটত্তং সরানং সকারহকারানঞ্চ ফুট্ঠত্তং ৰগ্গানং, ঈসংফুট্ঠত্তং যরলৰানং, বাহিযপযতনন্তু সংৰুতকণ্ঠতাদি, ঠানতো পচ্চাসত্তিযা ৰিধীযমানকারিযসম্ভৰেন পযোজনসম্ভৰা আহ-‘ঠানম্পনা’তিআদি, তিট্ঠন্তি এত্থ উপ্পত্তিৰসেন ৰণ্ণাতি ঠানং, ‘‘এ ওনম ৰণ্ণে’’তি (১-৩৭) সুত্তে ৰণ্ণেতি কথনমেৰ ৰণ্ণসঞ্ঞাকরণে পযোজনং, যথাৰুত্তমত্থমঞ্ঞত্র ব্যাপদিসতি’ এৰ’মিচ্চাদিনা, তস্মা ‘‘দসাদো সরা’’ইচ্চাদো ‘তেনা’তিআদীসু ‘তেন সরইচ্চনেন ক্ৰত্থো কস্মিং সুত্তে পযোজনং তং দস্সেতি ‘‘সরোলোপো সরে’’চ্চাদী’তি এৰমাদিনা অত্থো দট্ঠব্বো, ঞাপেতি ৰণ্ণলোপন্তি ঞাপকং, কস্মা পন’সো চেমিনাৰ ঞাপকেন সিদ্ধো’তি ৰুচ্চতি ননু ‘তদমিনাদীনি’’তি (১-৪৭) সুত্তং দিস্সতীতি, (সচ্চং) তথাপি পকারন্তরোযম্পি ৰণ্ণলোপে দস্সিতোতি ৰিঞ্ঞাতব্বং, এৰসদ্দো পন ‘যদি ঞাপকেন ৰণ্ণলোপো সিযা সো ইমিনাৰ ঞাপকেন সিদ্ধো, নাঞ্ঞেনা’তি অৰধারেতি.