পঞ্চিকাটীকা

পণামাদিকথা

ৰিজ্জাধনস্স সমনুস্সরণম্পি যস্স,

পঞ্ঞাৰিসুদ্ধরতনানযনেকহেতু;

তং ধম্মরাজমমলুজ্জলকিত্তিমালং,

সামোদমাদরমযে হদযে নিধায.

লদ্ধম্মহোদয মহাদয (সম্পসাদা) [জপসো (পোত্থকে)],

সক্কা(দি) সক্কতগুণং রতন (দ্ৰযঞ্চ) [ত্তযতা (পোত্থকে)];

(যাপঞ্চিকা) গুরুৰরপ্প(ভৰাত্যগাহা) [হপা ত্য গাযা (পোত্থকে)],

তং সাধু সিস্সজন মজ্জৰগাহ যাম.

জযতীহ মহাপঞ্ঞো, সো মোগ্গল্লাযনো মুনি;

যস্স সাধুগুণুব্ভূত,কিত্তি সব্বত্থ পত্থটা.

ইচ্চেৰ মনৰসেস মত্তনো ভযাদ্যূপদ্দৰোপঘাভকরসামত্থিয যোগেন সকলজ্ঝত্তিকবাহিযন্তরায নিৰারণ মধিপ্পেতসিদ্ধি ৰিসেস মভিকঙ্খিয রতনত্তয ৰিসযভূতং তংসাধনে কন্তনিদান ভূতস্স আলোকিযযাতিসযগুণৰিসেসযুত্তস্স মহতো প্যতিমহনীযস্স রতনত্তযস্স সপ্পসাদানুরূপং পূজাৰিসযং তদনুস্স(রণং কত্ৰা) গুরুসন্নিযোগমনুট্ঠাতুং–

কিন্তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুরূনিহ;

যে তপ্পাদরজোকিণ্ণা, তেৰ সাধূ ৰিৰেকিনোতি.

ৰচনতো অত্তনো গুরুপূজা পুরস্সরং পঞ্চিকাৰিৰরণং পথি’যা পঞ্চিকা’তিআদিনা কতপটিঞ্ঞত্তা সম্পতি মহাদযোতিআদিনো গন্থস্স সাধুজনৰণ্ণনং ৰণ্ণনমারভিস্সাম.

ননু চ ৰুত্তিগন্থস্স ৰণ্ণনাযং কতাভিনিৰেসো-যমাচরিযোতি কথমিহানধিকতে মহাদযোতিআদিকে পটিপন্নোতি রতনত্তপ্পণামগন্থকত্তুগন্থনিস্সযগন্থারম্ভফলঅভিধেয্যসঙ্খাত- পযোজনসোতুজনসমুস্সাহনানং সন্দস্সনত্থং. তত্থ রতনত্তযপ্পণাম করণং অন্তরাযকরাপুঞ্ঞৰিঘাতকরপুঞ্ঞৰিসেসুপ্পাদনেন কত্তু মিচ্ছিতস্স গন্থস্স অনন্তরাযেনং পরিসমাপনত্থং. ৰচীপণামো পনেত্থ সোতূনম্পি যথাৰুত্তত্থনিপ্ফাদনকো আচরিযেনাপ্যয মত্থো দস্সিতোযেৰ’তত্থ রতনত্তযপ্পণামসন্দস্সন’ন্তিআদিনা, ৰাচসিকসত্থাধিকারতোপি ৰচীপণামোতি কাযপ্পণামো মনোপণামো চ. ন কতো, গন্থকত্তুসন্দস্সনং গন্থস্স পমাণ ভাৰৰিভাৰনত্থং, গন্থনিস্সযসন্দস্সনং অত্তনিযভাৰসন্ধস্সনেন তব্বিসুদ্ধিদস্সনত্থং, গন্থারম্ভফলদস্সনং তপ্পটিক্খেপকজননিসেধায, অভিধেয্যসঙ্খাতযযোজনসন্দস্সনং ৰীমংসাপুব্বকারীনং পযোজনো পালম্ভপুব্বিকা সত্থে পৰত্ততীতি সোতুজনসমুস্সাহনং (কত্ৰা) আদরেন গন্থে পৰত্তনত্থং, যদাহু –

সব্বস্সেৰ হি সত্থস্স, কম্মস্সাপি চ কস্সচি;

কেনেতং গয্হতে তাৰ, যাৰ-ৰুত্তম্পযোজনংতি.

ননু সত্থপ্পযোজনানং সম্বন্ধোপি ৰত্তব্বো ইদমস্স পযোজনন্তি যতো–

সিদ্ধপ্পযোজনং সিদ্ধ,সম্বন্ধং সোতুমিচ্ছতি;

সোতাদো তেন ৰত্তব্বো, সম্বন্ধো সপ্পযোজনোতি.

তত্রেদমুত্তরং–

সত্তং পযোজনঞ্চেৰ, উভো সম্বন্ধনিস্সযা;

তং ৰুত্তন্তোগধত্তা ন, ভিন্নো ৰুত্তো পযোজনাতি.

পযোজনপ্পযোজনম্পন সামত্থিযলদ্ধব্বং সযমাচরিযেন ‘‘কো পন সদ্দলক্খণস্স অজাননে দোসো’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন ৰিঞ্ঞাতব্বং.

তত্থ‘মহাদযো’ত্যাদিনা গাথাদ্ৰযেন রতনত্তযপণামো দস্সিতো, ‘যো ইদ্ধিমন্তেসূ’তিআদিনা গন্থকত্তা, ‘সদ্দসত্থ’ন্তিআদিনা গন্থনিস্সযো, ‘সঙ্খেপনযেনা’তিচ ‘সারভূতং ৰিপুলত্থগা হিং অনাকুল’ন্তি চ ইমেহি গন্থারম্ভফলং সোতুজনসমুস্সাহনঞ্চ, অভিধেয্যসঙ্খাতপ্পযোজনম্পন‘সংৰণ্ণন’ন্তি ইমিনা দস্সিতং অন্ৰত্থ ব্যপদেসেন সংৰণ্ণীযতি ৰিৰরিত্ৰা ৰিত্থারেত্ৰা কথীযতি অত্থো এতাযাতি সংৰণ্ণনাভি কত্ৰা, তম্পন ৰিৰরিত্ৰা কথনং সদ্দানুসাসনসত্থসন্নিস্সযত্তা অভিধেয্যো নাম সমুদিতেন সত্থেন ৰচনীযত্থো তং [ৰচনীযত্থোতি (পোত্থকে)] ৰুত্তসদ্দানুসিট্ঠিসঙ্খাতপযোজনমেৰাতি অযমেত্থ সমুদাযত্থো.

অযম্পনেত্থ অৰযৰত্থো-যোতি অনিযমৰচনং ধম্মরাজসদ্দা পেক্খায চেত্থ পুল্লিঙ্গতা, তেনেত্থ ৰুচ্চমানগুণৰিসেসা ধারপুগ্গলৰিসেসনিদস্সনং, দযতি দুক্খং অপনেত্ৰা পরেসং সুখং দদাতি, দযীযতি ৰা সপ্পুরিসেহি গমিয(তি স) সন্তানে পৰত্তীযতি, দযতি ৰা পরদুক্খং হিংসতি, দযতি ৰা পরদুক্খং গণ্হাতি তংৰসেন অত্তনো হদযখেদং করোতীতি দযা, ‘‘দয=দানগতি হিংসাদানেসু’’ ইচ্চস্মা ‘‘ইত্থিযমণত্তিকযক্যাচে’’তি (৫-৪৯) অপ্পচ্চযো, ৰিসযমহন্ততায মহতী পসত্থা ৰা দযা অস্সাতি মহাদযো, ৰিসেসন সমাসে ‘‘সদ্ধাদিত্ৰ’’ (৪-৮৪) ৰক্খমানপারমিতাসম্ভরণদুক্খানুভৰ নানমিদং হেতুৰচনং, কম্মকিলেসেহি জনিতাতি জনা সত্তলোকো, ইমিনা খীণাসৰাপি সঙ্গয্হন্তি তেসম্পি দিট্ঠধম্মিকসুখৰিহারসঙ্খাত হিতস্স দানতো, জনানং সমূহো জনতা তস্সা হিতায অভিৰড্ঢিযা সকলৰট্ট দুক্খনিস্সটনিব্বানসুখভাগিযকরণাযাতি ৰুত্তং হোতি, অস্সচ’সম্পূরয’ন্তি ইমিনা’দুক্খমনুভৰী’তি ইমিনা চ সম্বন্ধো, সম্বোধীতি এত্থ সংসদ্দো সামন্তি ইমমত্থং দীপেতি, তস্মা সংসযমেৰ অনঞ্ঞবোধিতো হুত্ৰা চত্তারি সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৰিজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সংপুব্বা বুধধাতুতো ‘‘ই’’ইতি ণ্ৰাদি (কো) ইপ্পচ্চযো, সৰাসনসকলসংকিলেসপ্পহাযকং ভগৰতো অরহত্তমগ্গঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তিপি ৰদন্তি, সম্পাপযতীতি সম্পাপকং, সম্বোধিযা সম্পাপকন্তি ছট্ঠীসমাসো, কিন্তি ধম্মজাতং ধম্মসদ্দেনেত্থ পারমিধম্মা পঞ্চমহাপরিচ্চাগাদযো চ অধিপ্পেতা, তেপি হি অত্তানং ধারেন্তং ধারেন্তি সম্বোধি সম্পাপনসামত্থিযযোগেন পরেপি ধারেন্তি নামাতি ধম্মাতি ৰুচ্চন্তি, ‘ধর=ধারণে’ইচ্চস্মা খীসু, ৰিযাদিসুত্তেন ণ্ৰাদি(কো) মপ্পচ্চযো, ধম্মানংজাতং, ধম্মাএৰৰা জাতং, সম্বোধিসম্পাপকঞ্চ তং ধম্মজাতং চেতি ৰিসেসনসমাসো, ‘সম্পূরয’ন্তি মস্সেতং কম্মং, সম্পূরযন্তি পযোগসম্পত্তিযোগা দীপঙ্কর (পাদ)মূলে হত্থোপগতম্পি নিব্বানম্পহায যথাৰুত্তকরুণাগুণযোগসীতলীভূতহদযতায ‘‘কথন্নামেতে অচ্চন্ত দুস্সহৰট্টদুক্খোপগতে সত্তে তংমহাদুক্খা মোচেস্সামী’’তি ৰট্টদুক্খনিস্সরণেকহেতুতায সম্মা পূরেন্তো ৰড্ঢেন্তো ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হং ৰেপুল্লং গমেন্তোতি ৰুত্তং হোতি, হেতুযেৰেদমপি দুক্খানুভৰনস্স, মহাদযতা পনস্স পরম্পরহেতু, দুট্ঠু খনতি কাযিকং অস্সাদন্তি’দুপুব্বা খনিস্মা’ ‘‘ক্ৰী’’তি (৫-৪) ক্ৰি, দুক্খং কাযিকদুক্খ ৰেদনা, কীদিসন্তি আহ-’অনন্তরূপ’ন্তি, সভাৰৰচনো যং রূপসদ্দো ‘‘পিযরূপ’’ন্তিআদীসুৰিয, তে চ দুক্খসভাৰা (অনন্তা) অনন্তকারণানং ৰসেন, তস্মা অনন্তং রূপং সভাৰো অস্সাতি অনন্তরূপং, তং দুক্খং অনুভৰী ৰিন্দী, কিমিৰাতি আহ-‘সুখং ৰা’তি, সুট্ঠু খনতি কাযিকং আবাধন্তি সুখং, ইৰসদ্দো সধম্মত্তসঙ্খাতোপমাজোতকো, সধম্মত্তঞ্হি উপমা, ৰুত্তঞ্হি ‘‘উপমানোপমেয্যানং, সধম্মত্তং সিযো পমা’’তি, কিং ৰুত্তং হোতি ‘‘অনিট্ঠানুভৰনসভাৰাযাপি দুক্খৰেদনায অনুভৰনসভাৰসামঞ্ঞেন অজ্ঝাসযসম্পত্তিৰিসেসযোগা মহাকারুণিকস্স সুখেন সদিসতাপত্তিহোতীতি দুক্খম্পি সমানং তং সুখমিৰ ৰিন্দী’’তি. কথমঞ্ঞথা ৰট্টদুক্খতো সকললোকস্স সমুদ্ধরণং সিযাতি, অথৰা সুখমিৰ সুখং ৰিন্দন্তো ৰিয অনঞ্ঞৰিন্দিযমপি তাদিসং দুক্খং সকললোকহিতাৰ হিতমনতায ৰিন্দীতি অত্থো, তেনাহ ‘অখিন্নরূপো’তি, অখিন্নং পরিস্সমমপ্পত্তং রূপং সভাৰো অস্সাতি ৰিগ্গহো.

তং ধম্মরাজন্তি যোতি অনিযমনিদ্দিট্ঠস্স ৰুত্তগুণৰিসেসাধার পুগ্গলস্সনিযমনৰচনং, ধম্মেন রাজতি নো অধম্মেনাতি ৰা, অত্তনা পটিৰিদ্ধস্স সামিভাৰেন ধম্মস্স রাজা সামীতি ৰা, অত্তনা পটিৰিজ্ঝিযমানে ধম্মে পটিৰিজ্ঝন্তোৰ তত্থ রাজতি দিপ্পতীতি ৰা, পরূপকারৰসেন তদত্থাযেৰ পটিপন্নত্তা পরেসং ধম্মং রাজেতি পকাসেতীতি ৰা ধম্মরাজা, তং ধম্মরাজং নমিত্ৰাতি সম্বন্ধো, নমস্সিত্ৰাতি অত্থো, কীদিসন্তি আহ-‘জিতমারৰীরং সুধন্ত সোৰণ্ণনিভ’ন্তি. তত্থ মারো চ সো ৰীরোচাতি মারৰীরো জিতো ৰিদ্তেধস্তবলো মারৰীরো নাতি জিতমারৰীরো, তং, কিঞ্চাপি দেৰপুত্তকিলেসাভিসঙ্খারমচ্চুক্খন্ধ মারা-নেন জিতা এৰ, তথাপি ৰীরসদ্দসন্নিধানেন দেৰপুত্তমারে গহিতে তংৰিজযা অঞ্ঞেপি জিতা এৰ নাম হোন্তীতি ৰিঞ্ঞেয্যং, সুট্ঠু ধন্তং ধমিতং উদ্ধরিতং সুধন্তং, সুৰণ্ণমেৰ সোৰণ্ণং, সুধন্ত চ তং সোৰণ্ণঞ্চ, তস্সেৰ নিভা সোভা অস্সেতি সমাসো, অথৰা সুধন্তঞ্চ তং সুৰণ্ণং চেতি সমাসে তস্সিদন্তি ‘‘ণো’’তি (৪-৩৪) ণপ্পচ্চযে ‘‘মজ্ঝে’’তি (৪-১২৬) মজ্ঝৰুদ্ধিযং সুধন্তসোৰণ্ণং পটিমারূপং, তেন নিভো সদিসো, তং.

এত্তাৰতা চ –

হেতু ফলং পরত্থো চ, সব্বোপি থুতিসঙ্গহো;

হেতু সম্বোধিতো, পুব্বেৰ, যমঞ্ঞং ততোপরীতি.

ৰুত্তহেতুফলসত্তোপকারৰসেন বুদ্ধরতনস্স থুতিপুব্বকম্পণামং দস্সেত্ৰা ইদানি ধম্মরাজেন তেনাপি পূজনীযস্স ধম্মরতনস্স নিপচ্চকারং দস্সেতুং‘ধম্মঞ্চ মোহন্ধতমপ্পধংসি’ন্তি আহ, তত্থ চ সদ্দো ‘ধম্মঞ্চ নমিত্ৰা’তি [নমস্সিত্ৰা (পোত্থকে)] নমস্সনক্রিযায ধম্মং সম্পিণ্ডেতি, কিম্ভূতন্তি আহ, ‘মোহন্ধতমপ্পধংসি’ন্তি, মুয্হতীতি মোহো=অঞ্ঞাণং, অন্ধযতি সমত্থচক্খুৰিঞ্ঞাণপরিহানেনাতি অন্ধং, অন্ধঞ্চ তং তমঞ্চেতি অন্ধতমং=বাল়্হতিমিরং, মোহোযেৰ তংসদিসতায অন্ধতমন্তি মো হন্ধতমং, তং পধংসেতি পকারেন নাসেতি সীলেনাতি মোহন্ধতমপ্পধংসী, পসদ্দস্সপকাসনত্থং হিত্ৰা পকারত্থস্সেৰ গহণতো পরিযত্তিযা সহ–

সোতাপত্তাদযো মগ্গা,চত্তারো তপ্ফলানিচ;

চত্তারি অথ নিব্বানং, ধম্মা লোকুত্তরা নৰাতি.

ৰুত্তনৰলোকুত্তরম্মো গহিতাতি ৰিঞ্ঞাতব্বং, অঞ্ঞথা অরহত্তমগ্গোৰ গয্হেয্য, কস্মা পনেত্থ মোহস্সেৰ পহানং ৰুত্তং, নেতরেসন্তি তম্মূলকত্তা সব্বকিলেসানং, তপ্পহানস্মিঞ্হি ৰুচ্চমানে তম্মুখেনেতরেসম্পি পহানং ৰুত্তমেৰ হোতীতি.

এৰং ধম্মরতনস্স নমক্কারং দস্সেত্ৰা ইদানি তদাধারভূতসঙ্ঘরতনং নমস্সিতুং ‘সঙ্ঘং তথা সঙ্ঘটিতং গুণেহী’তি ৰুত্তং, তত্থ তথাসদ্দো সমুচ্চযে ৰা, ৰচোযুত্তিযং ৰা, ৰচোযুত্তিপক্খে চ সদ্দো আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বো, কিলেসাদযো সংহনতি হিংসতীতি সঙ্ঘো, সংপুব্বতো হনতিস্মা ক্ৰিম্হি ‘‘ক্ৰিম্হি ঘোপরিপচ্চসমো হী’’তি (৫.১০০) হনস্স ঘো, কিলেসহিংসনঞ্চেত্থ তদঙ্গাদিৰসেন গহিতং, গুণেহীতি সামঞ্ঞনিদ্দেসতো সম্মুতিসঙ্ঘেন সদ্ধিং

চত্তারো চ পটিপন্না, চত্তারো চ ফলেঠিতা;

এস সঙ্ঘো উজুভূতো, পঞ্ঞাসীলসমাহিতোতি.

ৰুত্তঅট্ঠঅরিযপুগ্গলা গয্হন্তি, গুণেহীতি লোকিযলোকুত্তরেহি সীলাদিগুণেহি, সঙ্ঘটিতন্তি সংহতং.

এৰমনন্তরাযেন গন্থপরিসমাপনত্থমনন্ত গুণৰিসিট্ঠলোকত্তযগ্গসীখামণিভূতস্স রতনত্তযস্স পণামং দস্সেত্ৰা ইদানি গন্থ কত্তাদিযথাৰুত্তত্থোপদস্সন পুব্বঙ্গমমত্তনা সমারভিতব্বং গন্থ করণং পটিঞ্ঞাতুকামো’যো ইদ্ধিমন্তেসূ’তিআদিমাহ, তত্থ ‘যো’তি ইমস্স ‘তন্নামধেয্যেনা’তি ইমিনা সম্বন্ধো, এতায সত্তা ইজ্ঝন্তি ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি=ইদ্ধিৰিধাদযো লোকিযা লোকুত্তরা চ সা এতেসমত্থীতি ইদ্ধিমন্তো, তেসু ইদ্ধিমন্তেসু, ইদ্ধিমন্তানং মহাসাৰকানং মজ্ঝেতি অত্থো, মহত্তপ্পত্তোতি মহত্তং মহন্তভাৰং গতো, তন্নামধেয্যেনাতি তস্সেৰ নামধেয্যমস্সাতি তন্নামধেয্যো, তেন, তপোধনেনাতি মুনিনা, কিং ৰুত্তং হোতি- ‘‘এতদগ্গং ভিক্খৰে মম সাৰকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মোগ্গল্লানো’’তি ভগৰতা ইদ্ধিমন্তেসু এতদগ্গে ঠপিতো মহামোগ্গল্লানত্থেরো নাম যো দুতিযো অগ্গসাৰকো… (তেন সমাননামধেয্যেনাতি) তমপদিসন্তো-যমাচরিযো অনুদ্ধতভাৰেন উজুনাক্কমেন নামাদিকমৰত্ৰা ৰঙ্কৰুত্তিযা অত্তনো মোগ্গল্লানোতি নামং মহাসামিট্ঠানন্তরপ্পত্তিং কালোচিতপঞ্ঞা ৰেয্যত্তিযং বুদ্ধসাসনোপকারিতাদিঞ্চ ৰিভাৰেতি. ‘যং রচিত’ন্তি সম্বন্ধো, রচিতন্তি কতং, কিন্তি আহ সদ্দসত্থ’ন্তি, সদ্দসত্থং নাম সুত্ত, সদ্দলক্খণব্যাকরণাদ্যপরনামধেয্যং, সুত্তং(হি) ‘সদ্দা (লক্খীযন্তি) সাসীযন্তি অনুসাসীযন্তি পকতিপ্পচ্চযাদিৰিভাগকপ্পনায এতেনা’তি সদ্দলক্খণন্তি চ ‘ব্যাকরীযন্তি সদ্দনিপ্ফাদনৰসেন কথীযন্তি এতেনা’তি ব্যাকরণন্তি চ ৰুচ্চতি, অপরম্পন ৰুত্যাদি তদুপকরণভাৰেন সদ্দসত্থং সদ্দলক্খণং ব্যাকরণন্তি চ ৰুচ্চতীতি দট্ঠব্বং, অনুনন্তি তব্বিসেসনং, অসেসলক্খিযোপসঙ্গাহকভাৰেন ৰত্তব্বস্সাপরস্সাভাৰা সম্পুণ্ণন্তি অত্থো, অথাতি অনন্তরত্থে নিপাতো, সদ্দসত্থরচনানন্তরন্তি অত্থো, তস্সেতি সদ্দসত্থস্স, ৰুত্তি চ সমাসা কতাতি সম্বন্ধো, সুত্তং ৰিৰরীযতি এতাযাতি ৰুত্তি, সমস্সতে সঙ্খিপীযতীতি সমাসা.

তস্সাপীতি ৰুত্তিযাপি, সঙ্গহেত্ৰা সদ্দৰসেন সঙ্কুচিতং ৰিয কত্ৰা খিপনং সঙ্খেপো, তস্স নযো কমো সঙ্খেপনযো, তেন, ভোৰাতি যো সদ্দসত্থস্স ৰুত্তিযা চ কত্তা সো এৰ, ইদানি সুত্তৰুত্তিরচনানন্তরমৰসরপ্পত্তে ইমস্মিং কালে, সমারভেয্য সম্মা আরম্ভং করেয্য বহুন্নং ক্রিযাক্খণানমাদিভূতং ক্রিযাক্খণমনুতিট্ঠেয্য, কিন্তি সংৰণ্ণনং, সংৰণ্ণীযতি অত্থো এতাযাতি সংৰণ্ণনা, পঞ্চীযতি ৰিপঞ্চীযতি ব্যত্তী করীযতি ৰুত্তি অত্থো এতাযাতি ৰা, তং পঞ্চযতীতি ৰা লদ্ধনামপঞ্চিকা, তং.

এৰমত্তনা করণীযসত্থম্পটিজানিত্ৰা তদনন্তরং ‘‘দ্ৰে মে ভিক্খৰে পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায (কতমে দ্ৰে) পরতো চ ঘোসো (অজ্ঝত্তঞ্চ) যোনিসো মনসিকারো’’তি ৰচনতো সম্মাসৰনপটিবদ্ধা সব্বাপি সাসন (প্পটি) সম্পত্তীতি সাসনপ্পটিপত্তিযা ব্যাকরণস্স মূলকারণত্তা তং সৰনে সাধুজনে নিযোজেন্তো ‘তং সারভূত’ন্তিআদিমাহ, তত্থ তন্তি যসদ্দৰিরহেপি অধিকতত্তা সংৰণ্ণনং পরামসতি, তং সুণন্তূ’তি সম্বন্ধো, সাধূতি সৰনক্রিযাৰিসেসনং, অত্থানুরূপং ব্যঞ্জনং, ব্যঞ্জনানুরূপঞ্চ অত্থংসল্লক্খেত্ৰা অনঞ্ঞমনা হুত্ৰা সক্কচ্চং সুণন্তূতি অত্থো সুৰণ্ণভাজনে নিক্খিত্তসীহৰসাৰিয অৰিনস্সমানং কত্ৰা হদযে ঠপনৰসেন, সক্কচ্চসৰনমেৰ হি সোতূনমত্থাৰহং হোতীতি, সন্তোতি সৰনক্রিযায কত্তারো দস্সেতি, তথা সাতিসযব্যাকরণং… তথাৰিধা এৰ সপ্পুরিসা সাধুকং সোতুকামা হোন্তীতি, কিম্ভূতন্তি আহ ‘সারভূত’ন্তিআদি, ভূতসদ্দো এত্থ ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’ন্তিআদীসু ৰিয ৰিজ্জমানত্থো, ফেগ্গুত্তাভাৰেন অপরিচ্চজনীযতায সারো থিরং সো অত্থো ব্যঞ্জনঞ্চ অস্সা অত্থীতি সারা চ সা ভূতাচ, অথ ৰা লোকিযলোকুত্তরগুণাতিসযসাধনেকসাধনভাৰতো সেট্ঠট্ঠেন সারঞ্চ সা ভূতাচাতি সারভূতা, তং গন্থো যেৰেত্থ সঙ্খেপিতো, অত্থো পন নযগ্গাহিততাযপি সব্বথা দস্সিতোযেৰাতি ৰিপুলং অত্থং গণ্হাতীতি ৰিপুলত্থগাহী, তং, ৰিধীযমানৰণ্ণনাক্কমৰিসেসেন ব্যাকুলস্স ৰণ্ণনাক্কমস্স নিরসনতো নত্থি আকুলং কিঞ্চি অস্সাতি অনাকুলং, তং, ইমিনা চ কচ্চাযনৰুত্তিৰণ্ণনাসু ন তথাভাৰং দস্সেতি.

তদেৰমধিকতত্তাযেৰাযমাচরিযো গন্থারম্ভে’মহাদযো যো’তিআদিকে পটিপজ্জিত্ৰা দানি অত্তনা ৰণ্ণনীযস্স গন্থস্সাদি ভূতং ৰাক্যমনধিকতপরিহারমুখেনেৰোপন্যস্য ব্যাখ্যাতুমাহ- ‘ইধা’তিআদি, তত্থ ইধাতি ইমস্মিং মাগধিকসদ্দলক্খণৰিরচনাধিকারে, মাগধানং সদ্দানং ইদন্তি মাগধিকং, মাগধিকং সদ্দলক্খণন্তি ৰিসেসন সমাসো, ৰিরচযিতুকামোতি কত্তুকামো, রতিংজনেতীতি রতনং, রমযতী [র তযতী (পোত্থকে)] তি (ৰা) রতনং অনপ্পচ্চযেন, অথৰা যং লোকে চিত্তীকতাদিকং রতনন্তি ৰুচ্চতি, ইদম্পি তং সদিসতায রতনন্তি ৰুচ্চতি, তথাচাহু–

চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতীতি.

বুদ্ধাদীনমেতমধিৰচনং, তযো অৰযৰা অস্সাতি তযং, সমুদাযো, রতনানং তযং রতনত্তযং, অৰযৰৰিনিম্মুত্তস্স পন সমুদাযস্স অভাৰতো তীণি এৰ রতনানি ৰুচ্চন্তি, পণমনং পণামো, রতনত্তযগুণনিন্নতা, পণমন্তি এতাযাতি ৰা পণামো, পণামক্রিযানিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা, রতনত্তযস্স পণামোতি ছট্ঠীসমাসো, অভিধীযতি পটিপাদীযতীত্যভিধেয্যো সমুদিতেন সত্থেন ৰচনীযত্থো, যেন চ যো পটিপাদীযতি সো তস্স অত্থো হোতীতি, সো চ পকতিপ্পচ্চযাদিৰিভাগকপ্পনায সদ্দানং সঙ্খরণং, সদ্দসত্থেন হি সদ্দসঙ্খরণমেৰ পটিপাদীযতি, (রতনত্তযপ্পণামো চ অভিধেয্যো চ) রতনত্তযপ্পণামাভিধেয্যন্তি চত্থসমাসো, তস্স সন্দস্সনং অত্থো যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, কিন্তং ৰাক্যং, তা ৰাতি ৰাক্যালঙ্কারে, ননুচেৰমধিকতত্তেপি অভিধেয্যমত্তমেৰদস্সেতব্বং সিযা কিং ৰাচাপণামেন, কাযমনোমযেনাপি পুঞ্ঞাতি সযপ্পত্তিযা অভিসমীহিতত্থসিদ্ধি হোতেৰাতি চোদনং মনসি নিধায ৰচীপণামস্স পরত্থসন্নিস্সযতঞ্চ তস্সেৰ ৰিভাগেন পযোজনঞ্চ দস্সেতুমাহ- ‘তত্থ’ইচ্চাদি, গুণসদ্দো এত্থ ‘‘সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খা’’তিআদীসু ৰিয আনিসংসট্ঠো, গুণানমানিসংসানং অনুকূলং অনুগুণং, হেতুমন্তৰিসেসনমেতং, পধানভাৰং নীতং পণীতং অতিউত্তমন্তি অত্থো, অতীসযেন পণীতং পণীততরং, চিত্তস্সসন্তানং পবন্ধো চিত্তসন্তানং, পণীততরঞ্চ তং চিত্তসন্তানঞ্চ, অনুগুণঞ্চ তং পণীততরচিত্তসন্তানঞ্চাতি ৰিসেসনসমাসো, তপ্পণামকরণেন অনুগুণ…পে… সন্তানং যেসন্তি অঞ্ঞপদত্থো, তেসং, যথা তে সোতারো রতনত্তযস্স পণামকরণেন পুঞ্ঞাতিসযপ্পটিলাভা অনেকানিসংসাতিসযপ্পটিলাভানুকূল চিত্তসন্তানতায পধানতরচিত্তসন্তানা হোন্তি, তথা পৰত্তানন্তি অধিপ্পাযো, ইদম্পি অধিগতা…পে… ন্তরাধানন্তীমেসং হেতুভাৰেন তিট্ঠতি, অধিগতা পত্তা অনেকে বহূ আনিসংসৰিসেসা আযু ৰণ্ণসুখবলপটিভানাদযো যেসন্তি ৰিগ্গহো, ৰিসোসিতা সুক্খাপিতা অন্তরাযা ভযাদযো অজ্ঝত্তিকা বাহিযা ৰা যেসং তথাৰিধানং সোতূনং, এতেপি অভি,পে,দ্ধত্থন্তি ইচ্চস্স হেতূ, অভিসমীহিতস্স অনুট্ঠিতস্স কতনিট্ঠিতস্স গন্থস্স অৰবোধোযেৰ ফলং, তস্স সিজ্ঝনত্থং, কিন্তং রতনত্তযপ্পণামসন্দস্সনং.

সচ্চং পুনপি সচ্চন্তি, ভুজমুক্খিপ্প ৰুচ্চতে;

সকত্থো নত্থী নত্থেৰ,পরস্সত্থমকুব্বতোতি.

ৰচনতো পরত্থোৰ সপ্পুরিসেহি কত্তব্বো, পরত্থে সম্পাদিতে পন সকত্থো সম্পন্নোৰ নাম সিযাতি মনসি কত্ৰা আহ- ‘এতদেৰা’তিআদি. কাযমনোসমাচরণেন সম্পজ্জমানঞ্চ ৰচীসমাচরণেন সম্পজ্জতেৰাতি অনেনেৰ ৰাক্যেন ৰিঞ্ঞাযতীতি অৰগন্তব্বং, বুদ্ধি পুব্বা যস্মিং করণে তং বুদ্ধি পুব্বং, তং সীলেন করোন্তা বুদ্ধিপুব্বকারিনো, অভিধেয্যস্স অধিগমো জাননং পুব্বো যস্স সো অভিধেয্যাধিগমপুব্বকো, অৰতারো পৰত্তি, একদেসদস্সনে ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি ৰিয একদেসেপি সমুদাযৰোহারদস্সনতো পচ্ছিম পাদেনাতি ৰুত্তং, পচ্ছিমপাদস্সেকদেসভূতেন ‘সদ্দলক্খণ’মিচ্চনেনাতি অত্থো, সাধিযং সদ্দানং সঙ্খরণং, সাধনং ব্যাকরণং, তং লক্খণং সভাৰো অস্সাতি সাধিযসাধনলক্খণো, সাধিযস্সেদং সাধনং, সাধনস্স চেদং সাধিযন্তি এৰমস্সেদম্ভাৰহেতুসভাৰো সম্বন্ধোতি ৰুত্তং হোতি, পযোজনং অভিধেয্যসদ্দোপদস্সিতং সদ্দসঙ্খরণং, তত্থ সম্বন্ধস্সন্তোগধত্তং… সাধিযোপদস্সনমুখেন সাধনস্সাপি দস্সিতত্তা নিস্সযোপদস্সনতো, উস্সুক্কং সম্মাৰাযামং, বুদ্ধত্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, পূরেত্ৰাতি–

মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতীতি.

ৰুত্তঅট্ঠধম্মসমন্নাগতেন অভিনীহারেন সমন্নাগতা হুত্ৰা যথাৰুত্তে পারমিতাদযো ধম্মে পূরেত্ৰাতি অত্থো, আগতাতি সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানুব্রূহনেন আগতা, ইধাতি ইমস্মিং লোকে, আগতাতি পত্তা উপ্পন্না, তথাগতোতি যথা সম্পতি জাতা তে ভগৰন্তো সত্তপদৰীতিহারেন গতা, তথা অযম্পি উত্তরাভিমুখং গতোতি অত্থো, মুহুত্তজাতোৰাতি সম্পতিজাতো এৰ, জাতসমনন্তরমেৰাতি ৰুত্তং হোতি, ৰিক্কমীতি অগমাসি, সত্ত পদানি গন্ত্ৰান দিসা ৰিলোকেসীতি ইদং ‘‘ধম্মতা এসা ভিক্খৰে সম্পতি জাতো বোধিসত্তা সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহিত্ৰা’’তি এৰ মাদিকায পাল়িযা সত্তপদৰীতিহারূপরিঠিতস্স সব্বদিসানুৰিলোকনস্স ৰুত্তত্তা ৰুত্তং, দিসা ৰিলোকেসি সমন্ততোতি ইদম্পন ‘সমেহি পাদেহি ফুসী ৰসুন্ধর’ন্তি এতস্স অনন্তরং দট্ঠব্বং… পাদেহি ৰসুন্ধরাফুসনানন্তরমেৰ দসদিসাৰলোকিতত্তা, অট্ঠঙ্গানি নাম–

ৰিসট্ঠং মঞ্জু ৰিঞ্ঞেয্যং, সৰনীযা-ৰিসারিনো;

বিন্দু গম্ভীরনিন্নাদি,চ্চেৰমট্ঠঙ্গিকো সরোতি.

ৰুত্তানি অট্ঠঙ্গানি, তথাগতোতি ইমস্সেৰ ৰিসুং অত্থপরিযাযং দস্সেতুং ‘অথৰা’তিআদিমাহ, অরিযেন সেতুনাতি সমথৰিপস্সনাসঙ্খাতেন উত্তমেন মগ্গেন, এৰমাদিনাতিআদিসদ্দেন তেসং তেসং ধম্মানং সভাৰসরসলক্খণং তথং আগতো যথাৰতো অধিগতো’যেগত্যত্থা তে বুদ্ধ্যত্থা, যে বুদ্ধ্যা তে গত্যত্থা’তিতথাগতোতি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি, তত্থতত্থাতি তেসু তেসু দীঘাগমাদীসু, তথাগতভাৰোতি তথাগতোতি ভৰনং নিপ্ফত্তি নমস্সনকিরিযাভিসম্বন্ধাতি’নমস্সিত্ৰা’তি এত্থ নমস্সনকিরিযায অভিসম্বন্ধা ইমিনা তথাগতাদীনং কম্মত্তং ৰিভাৰেতি, নমস্সনকিরিযাৰিসেসনত্তাতি ‘নমস্সিত্ৰা’তি নমস্সনং কত্ৰাতি ৰুত্তং নাম সিযাতি নমস্সনন্তি ৰুত্তনমস্সনকিরিযায ৰিসেসনত্তা, বোধিযাতি বোধিৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং ভগৰা এত্থ পত্তোতি (বোধি, তস্সা) বোধিরুক্খস্সাতি অত্থো, মূলেতি মূলসমীপে ‘‘যাৰ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফরতি নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি এতাৰতা রুক্খমূলং’’তিআদীসু ৰিয, ননু অঞ্ঞেপি খীণাসৰা ‘অগ্গমগ্গেনে’চ্চাদিনা ৰক্খমান নযেন নিপ্ফন্না এৰাতি অনুযোগং মনসিকত্ৰা ৰুত্তং ‘সহেৰ ৰাসনাযা’তি, ন হি ভগৰন্তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞে সহ ৰাসনায কিলেসে পহাতুং সক্কোন্তি, এতেন অঞ্ঞেহি অসাধারণং ভগৰতো অরহত্তন্তি দস্সেতি, তেনেৰ ইদ্ধসদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো’তেপি হি’চ্চাদিকং ৰক্খতি, কাপনাযং ৰাসনা নাম পহীনকিলেসস্সাপি অপ্পহীনকিলেসস্স পযোগসদিসপযোগহেতুভূতো কিলেসনিহিতো সামত্থিযৰিসেসো’আযস্মতো পিলিন্দৰচ্ছস্স ৰসলসমুদাচারনিমিত্তং ৰিয’, অগ্গমগ্গেনাতি অরহত্তমগ্গেন, সব্বকিলেসে রাগাদিকে, অরহত্তং অগ্গফলং, সম্মুতি উপপত্তিদেৰভাৰতো অঞ্ঞেন ৰিসুদ্ধি দেৰভাৰেনাতিনিপ্ফন্নত্তা আহ-‘ৰিসুদ্ধিদেৰভাৰেনা’তি, সকলকিলেসকালুস্সিযাপগমেন ৰিসুদ্ধিপ্পত্তিযা সব্বঞ্ঞুগুণা লঙ্কারেন ৰিসুদ্ধিদেৰভাৰেনাতি অত্থো.

‘ইধ=সংসিদ্ধিযং’ ইদ্ধৰন্তো ইদ্ধাত্তপ্পচ্চযেন, ‘গুণ=আমন্তণে’ ভূৰাদিসেসো, গুণীযন্তি পরিচীযন্তি সেয্যত্তিকেহীতি গুণা কপ্পচ্চযেন, তেপীতি সাৰকপচ্চেকবুদ্ধাপি, হি সদ্দো হেতুম্হি, যস্মা অগ্গং…পে… অনূনগুণা, তস্মাতি অত্থো, সব্বঞ্ঞুতাদীনন্তিআদিকং তেসং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেহি ঊনগুণতায হেতুৰচনং, কেচি ‘সিদ্ধো মিদ্ধগুণো অস্সাতি সিদ্ধমিদ্ধগুণন্তি দুট্ঠমত্থং পরিকপ্পেত্ৰা ৰাক্যমিদং দূসেন্তি, তে পন ‘মিদ্ধো নাম কোচি গুণো নত্থী’তি চ, ‘তথাগতো নাম মিদ্ধ গুণো ন হোতী’তি চ, ‘তাদিসো চে সিযা ন ঞাণনিস্সিতপূজা পকতোপযোগিনী ভৰতী’তি চ অজানিত্ৰা ৰদথ তুম্হেহি ৰত্ৰা উয্যোজেতব্বা, মঙ্গলত্থঞ্চেত্থাদো সিদ্ধসদ্দোপাদানং, মঙ্গলাদীনি হি সত্থান্যব্যাহতপ্পসরানি হোন্ত্যাযস্মন্তব্যাখ্যাতুসোতুকানি চ, ধম্মসঙ্ঘানম্পীতি ইমিনা অৰযৰেন ৰিগ্গহেপি সমুদাযস্স সমাসত্থত্তা অঞ্ঞপদত্থসমাসোযং তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণোতি দীপেতি, তেনাহ- ‘অঞ্ঞপদত্থে’চ্চাদি, গুণীভূতানম্পীতি অপ্পধানভূতানম্পি ৰিসেসনভূতানম্পি অঞ্ঞপদত্থস্স পধানত্তা, কিরিযাতিসম্বন্ধো ৰগম্যতে ধম্মসঙ্ঘানং গুণীভূতানম্পি তদৰিনাভাৰিত্তেন নমস্সনাতিসম্বন্ধা, তদেৰ সমত্থেতি ‘তথাহ’চ্চাদিনা, পুত্তেন সহ ৰত্তমানোতি তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণঅঞ্ঞপদত্থসমাসত্তা তুল্যমুভিন্নম্পি আগমনন্তি পুত্তোপি আগতোতি পতীযতে, তত্থাতি নিদ্ধারণে সত্তধী, অত্তানন্তি ধম্মং দস্সেতি, ধারেন্তেতি অত্তনি ঠপেন্তে পৰত্তেন্তে উপ্পাদেন্তে, চত্তারোপি অপাযা সামঞ্ঞৰসেন’অপাযে’তি ৰুত্তা, কিলেসৰট্ট কম্মৰট্ট ৰিপাকৰট্টৰসেন তযো ৰট্টা, তেসু দুক্খং, তস্মিং, ধারেতীতি ৰুত্তধারণং নাম অত্থতো অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৰিদ্ধংসনং, তঞ্চ যথারূপং কিলেসসমুচ্ছিন্দনতপ্পটিপ্পস্সদ্ধি আলম্বনভাৰেন হোতীতি আহ- ‘সো…পে… ৰসেনা’তি, নৰন্নম্পি, তে সমধিগমহেতুতায ধম্মোযেৰ নামাতি ‘দসা’তিআদি ৰুত্তং, তত্থ কারণমাহ- ‘তম্মূলকত্তা’তিআদি, তম্মূলকত্তাতি তং কারণত্তা, সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেনাতি অরিযেন সীলেন অরিযায চ দিট্ঠিযা সমানভাৰেন, অরিযানঞ্হি সীলদিট্ঠিযো মগ্গেনাগতত্তা সব্বথা সমানাৰ, তেন তে যত্থকত্থচি ঠিতাপি সহগতাৰাতি সংহতোতি ইমস্মিং অত্থে সঙ্ঘোতি পদসিদ্ধি দট্ঠব্বা, অধিপ্পেতৰসেন পনেতং ৰুত্তং, লোকিযসীলদিট্ঠিযা সামঞ্ঞেন সংহতত্তা সম্মুতিসঙ্ঘোপি পণামারহোযেৰাতি দট্ঠব্বং.

অথ কেতে সদ্দা, যেসমিদং লক্খণং ভাসিস্সন্তি পটিঞ্ঞাতন্তি আহ-‘সদ্দা ঘটপটাদযো’তি, আদিসদ্দেন রুক্খাদযো, ননু সন্তি মেঘসদ্দসমুদ্দসদ্দাদযোপীতি ন নিরত্থকানমিধানুপযোগিত্তা, যে লোকসঙ্কেতানুরোধেনাত্থপ্পকাসকা তেসং সাত্থকানমে ৰিদং লক্খণন্তি, অপিচ ‘সদ্দা ঘটপটাদযো’তি ৰদন্তো ৰেদিকানং ৰিয উন্তি [ঞত্থি (পোত্থকে)] আদীনং অনুপুব্বীনিযমাৰত্থানমসম্ভৰা তদনুক্কমেন নিপ্ফাদিযমাননম্পি সদ্দানং লোকিযত্তানভিৰত্তনঞ্চ বোধেতীতি দট্ঠব্বং, নু তত্থ পকাসকত্থং সদ্দস্স সমুদাযৰসেন ৰা সিযা পচ্চেকৰণ্ণৰসেন ৰা, তত্থ যদি পচ্চেকৰণ্ণা পকাসযেয্যুং, ঘটসদ্দে ঘকারোযেৰ ঘটত্থং, পকাসযেয্য, তথা চাঞ্ঞেসমকারাদীনমনত্থ কতা সিযা, অথ সমুদিতা পকাসযেয্যুং, তদা ৰণ্ণানমুচ্চারণানন্তরৰিনাসিত্তা সমুদাযোযেৰ ন সিযা, তথা সতি কথ মত্থং সদ্দো পকাসযতীতি চে কমেন সোতচিত্তাদিগহিতক্খর পাল়িযা চ যো সদ্দোতি ৰিঞ্ঞেয্যো সাত্থকো চিত্তগোচরো, চিত্তগোচরস্সাপি সদ্দস্স পন বালজনপ্পবোধায কপ্পনামত্তেন পকত্যাদিৰিভাগতো, ন সভাৰেনান্ৰাখ্যানং, তেনাহ-‘পকত্যা’দি আদি, ননু গোইচ্চাদিসাধুসদ্দনিযমে সতি গোতাদযো অসাধু সদ্দাতি ৰিঞ্ঞাযন্তি গন্তব্বমগ্গনিযমে অগন্তব্বমগ্গো ৰিয, গোতাদি অসাধুসদ্দনিযমে ৰা গোইচ্চাদযো সদ্দা সাধৰোতি অগন্তব্বমগ্গনিযমে গন্তব্বমগ্গো ৰিয, কিং সদ্দানমন্ৰাখ্যানেনা তিদমাসঙ্কিয পযোজনমাহ- ‘লক্খণাভিধানংচে’চ্চাদি, সদ্দানম্পটিপত্তিযং পটিপদপাঠস্সানূপাযত্তং দস্সেতুমাহ- ‘অঞ্ঞথে’চ্চাদি, অঞ্ঞথাতি অসতি লক্খণাভিধানে, সক্কতাদীতিআদিসদ্দেন পাকতাদিং সঙ্গণ্হাতি, বহুৰিধত্তং সক্কতপাকতপেসাচিকঅপব্ভংসৰসেন, মগধেসু ৰিদিতাতি ইমস্মিং অত্থে ‘‘অঞ্ঞস্মি’’ন্তি (৪-১২১) মাগধানং ইদন্তি অত্থে ‘‘ণো’’তি (৪-৩৪) ণপ্পচ্চযে মাগধা মাগধন্তি চ পদনিপ্ফত্তি ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুমাহ- ‘মগধেস্মি’চ্চাদি, মগধেসু ৰিদিতাতিআদিনো অধিপ্পাযং ৰিৰরিতুমাহ- ‘ইদং ৰুত্তং হোতী’তিআদি, তত্থ ইদন্তি ইদানি ৰক্খমানং মাগধং…পে… হোতীতি এতং ৰুত্তং হোতীতি মগধেসু…পে… লক্খণং মাগধন্তি ৰদতা পকাসিতং হোতীতি অত্থো, হিসদ্দো’মগধেস্ৰি’চ্চাদিনা ৰুত্তং সমত্থযতি, লক্খণং ৰিসেসযতাতি সদ্দলক্খণ সদ্দস্স উত্তরপদত্থপ্পধানত্তা মাগধন্তি ইমিনা লক্খণং ৰিসেসযতা ব্যৰচ্ছেদযতা ৰুত্তিকারেন, অত্থতোতি সামত্থিযতো, সদ্দে চ ৰিসেসিতো হোতীতি সদ্দলক্খণসদ্দো মাগধে এৰ [সদ্দেএৰ (পোত্থকে)] ব্যৰচ্ছেদিতো হোতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘মগধেসু ৰিদিতা মাগধাতি সদ্দে গহেত্ৰা তেসমিদং মাগধন্তি মাগধসদ্দেন যস্মা সদ্দলক্খণসদ্দে লক্খণং ৰিসেসিতং, তস্মা সদ্দলক্খণসদ্দে সদ্দো যদি অমাগধো কথং লক্খণং মাগধং সিযাতি সামত্থিযা সদ্দোপি ৰিসেসিতো হোতী’তি, ননু মাগধন্তি লক্খণস্স মাগধ সদ্দসম্বন্ধিত্তঝাপনতো সদ্দলক্খণন্তি এত্থ সদ্দসদ্দস্স নিরত্থক তাপত্তি হোতীতি, ন হোতি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচারত্তা সদ্দলক্খণসদ্দস্স ৰা সমাসত্থে নিরুল়্হত্তা ‘‘তত্রিদং সুগতস্স সুগতচীৰরপ্পমাণ’’ন্তিআদীসু ৰিয, কোপনাতিআদিসদ্দলক্খণন্তি ইমিনা অভিধেয্যসঙ্খাতপযোজনস্স দস্সিতত্তা তপ্পযোজনপুচ্ছনপরা চোদনা, ৰুচ্চতেচ্চাদি পরিহারো, যথা সব্বথাত্তপরহিতকামেন.

পিযো চ গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;

গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা,নোচা ঠানে নিযোজকোতি.

ৰুত্তেহি ততো পরেহি চ পসত্থতরেহি গুণৰিসেসেহি সমুপেতং গুরুং.

তস্মা অক্খরকোসল্লং, সম্পাদেয্য হিতত্থিকো;

উপট্ঠহং গুরুং সম্মা, উট্ঠানাদীহি পঞ্চহীতি.

ৰচনতো উট্ঠান-উপট্ঠান-পরিচরিযা-সুস্সূসা সক্কচ্চসিপ্পপটিগ্গহণেহি সম্মা উপট্ঠহন্তেন সৰন,উগ্গহন-ধারণ-পরিপুচ্ছা-ভাৰনা হি কঙ্খাৰিচ্ছেদং কত্ৰা ৰিঞ্ঞাতব্বং সদ্দলক্খণং, তথা অৰিঞ্ঞাতং সদ্দলক্খণমনেনাতি অৰিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণো পুগ্গলো, হিসদ্দো অৰধারণে, সো ‘ধম্মৰিনযেসু কুসলো ন হোতী’তি এত্থ দট্ঠব্বো, কুসলো দক্খো ন হোতি, তত্থ ধম্মৰিনযেসু সুত্তন্তাতাভিধম্মসঙ্খাতেসু ধম্মেসু চেৰ ৰিনযে চ, কস্মা–

যো নিরুত্তিং ন সিক্খেয্য, সিক্খন্তো পিটকত্তযং;

পদেপদে ৰিকঙ্খেয্য, ৰনে অন্ধগজো যথাতি.

ৰচনতো, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘যথা ৰুত্তনযেন সম্ভূতপদ ব্যামোহৰসেন পদত্থেপি ব্যামোহসম্ভৰতো সুত্তন্তোপদস্সিতায দিট্ঠিৰিনিৰেট্ঠনায চ অভিধম্মাগতে নামরূপপরিচ্ছেদে চ ৰিনয নিদ্দিট্ঠে সংৰরাসংৰরে চ অকোসল্লং সিযা’’তি, যথাধম্মন্তি ধম্মৰিনয সদ্দস্স যো-ত্থো ৰিনযসুত্তাভিধম্মসঙ্খাতো, তস্স সো-ত্থো, তদনতিক্কমেন, পটিপজ্জিতুমসক্কোন্তোতি তত্থতত্থেৰ ৰুত্তাসু অধিসীল অধিচিত্ত অধিপঞ্ঞাসিক্খাসু পৰত্তিতুং অসমত্থো, কুসলো পন সমত্থো পঞ্ঞাৰিসেসালোকপটিলাভতো, ৰুত্তং হি–

যাৰ তিট্ঠন্তি সুত্তন্তা, ৰিনযো যাৰ দিপ্পতি;

তাৰ দক্খন্তি আলোকং, সূরিযে অব্ভুগ্গতে যথাতি.

পটিপত্তিন্তি পটিপজ্জীযতীতি পটিপত্তীতি যথাৰুত্তং তিৰিধম্পি পটিপত্তিং, ৰিরাধেত্ৰাতি নাসেত্ৰা, নস্সতি হি পটিপত্তি তেসুযেৰা কো সল্লতমগতত্তা, তথা চাহু–

সুত্তন্তেসু অসন্তেসু, পমুট্ঠে ৰিনযম্হি চ;

তমো ভৰিস্সতি লোকে, সূরিযে অত্থঙ্গতে যথাতি.

সংসারদুক্খস্সেৰ ভাগী হোতি… যথাৰুত্তা-নুক্কমপরিচ্চাগেন অনুরূপপটিপত্তিযা পটিলভিতব্বত্তা অধিগমৰিসযস্স [ৰিসথত্তা (পোত্থকে)] যো গক্খেমস্স, ৰুত্তঞ্হি তস্সানুলোমপটিপত্তিমূলকত্তং–

সুত্তন্তে রক্খিতে সন্তে, পটিপত্তি হোতি রক্খিতা;

পটিপত্তিযং ঠিতো ধীরো, যোগক্খেমা ন ধংসতীতি.

এতাৰতা অৰিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণস্স সকত্থপরিহানিং দস্সেত্ৰা ইদানি সকত্থসম্পত্তিমূলিকা পরত্থসম্পত্তীতি তদভাৰা তাদিসো পুগ্গলো পরেসম্পি পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতীতি দস্সেতুং ‘নচা’তিআদি ৰুত্তং, পতিট্ঠাতি ধারণং, তঞ্চেত্থ তেসং তেসং কুল পুত্তানং ধম্মৰিনযসিক্খাপনং তংতং কম্মতো নিত্থরণাদি চ, তদুভয মেৰা-ন্হসঙ্গিকং পতিট্ঠং, মুখ্যভূতম্পন তম্মূলকে সুপরিসুদ্ধসীলে পতিট্ঠাপনমেৰ, তদুপকরণত্থো সিক্খাপনাদি, ইধ পন তং সাধনভূতো পুগ্গলো উপচারতো পতিট্ঠাতি গহেতব্বো, হিসদ্দো যথাৰুত্ত সমত্থনত্থে নিপাতো, সদ্দলক্খণঞ্ঞূযেৰাতি অৰধারণম্পন তেসু তব্বিদূযেৰ সমত্থোতি দস্সনত্থং পকরণৰসেন ৰুত্তং, অত্তনো পন সুগুত্তসীলক্খন্ধৰিরহেন কদাচি কোচি যথাৰুত্তানং পতিট্ঠাভৰিতুং ন সক্কোতি… তম্মূলকত্তা সদ্ধম্মট্ঠিতিযা সপরপতিট্ঠা ভাৰস্স চ, তেনেৰ ৰিনযধরে আনিসংসং দস্সেন্তেন ভগৰতা তপ্পধানং তপ্পমুখংৰ কত্ৰা ‘‘পঞ্চিমে ভিক্খৰে আনিসংসা ৰিনযধর পুগ্গলে, কতমে পঞ্চ অত্তনো সীলক্খন্ধো সুগুত্তো হোতি সু রক্খিতো, কুক্কুচ্চপকতানং পটিসরণং হোতি, ৰিসারদো সঙ্ঘ মজ্ঝে ৰিহরতি, পচ্চত্ত্থিকে সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গণ্হাতি, সদ্ধম্মট্ঠিতিযা পটিপন্নো চ হোতী’’তি ৰুত্তং, অত্থানুরূপন্তি অত্তনো ৰচনীযস্সত্থস্স ৰাচকত্তেন যোগ্যং, ব্যঞ্জনানুরূপন্তি অত্তনো ৰাচকস্স ৰচনীযত্তেন যোগ্যং, পরিৰাসাদীসূতিআদিসদ্দেন অব্ভানাদিং সঙ্গণ্হাতি, তংতংকম্মন্তি পরিৰাসাদিকং তংতংকম্মং, অঞ্ঞোতি অসদ্দলক্খণঞ্ঞূ, ন কেৰলমনেন সকত্থপরত্থাৰ নাসিতা, অথ খোতি ৰিধো সদ্ধম্মোপি নাসিতোযেৰাতি ৰত্থুমাহ ‘অজানন্তো পনা’তিআদি, অযথাপটিপজ্জমানোতি সদ্দলক্খণঞ্ঞুনা যথা যেন পকারেন অত্থানুরূপং ব্যঞ্জনে ব্যঞ্জনানুরূপঞ্চ অত্থে পটিপজ্জিতব্বং, তথা অপ্পটিপজ্জমানো, তথা চ ৰক্খতি– তথা হি সো সদ্দলক্খণ মজানন্তো’তিআদি. তিৰিধম্পি সদ্ধম্মন্তি পরিযত্তিপটিপত্তিঅধিগমৰসেনতি ৰিধমেৰ সদ্ধম্মং, তত্থ তিপিটকবুদ্ধৰচনং পরিযত্তিসদ্ধম্মো নাম, তেরস ধুতগুণা চুদ্দস খন্ধকৰত্তানি দ্ৰে অসীতি মহাৰত্তানীতি অযং পটিপত্তিসদ্ধম্মো নাম, চত্তারো মগ্গা চত্তারি চ ফলানি অযং অধিগমসদ্ধম্মো নাম, তথাহিচ্চাদিনা ৰুত্তমত্থং সমত্থেতি, তম্পি পাল়িযা থিরীকাতুং ‘ৰুত্তং হেত’ন্তিআদিমাহ, তত্থ ধম্মাতি হেতূ, সদ্ধম্মস্সাতি যথাৰুত্তস্স তিৰিধস্স সদ্ধম্মস্স, পদব্যঞ্জনন্তি পদঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চ তং, তত্থ পদং নাম স্যাদ্যন্তং ত্যাদ্যন্তঞ্চ, ব্যঞ্জীযতি অত্থো এতেনাতি ব্যঞ্জনং-ৰাক্যং অথৰা পজ্জতে গম্যতে অত্থো এতেনাতি পদং-স্যাদ্যন্তাদি, ৰাক্যংৰ ব্যঞ্জনং, সিথিলধনিতাদিপদমেৰৰা ৰুত্তনযেন ব্যঞ্জনন্তি পদব্যঞ্জনং, তং, দুন্নিক্খিত্তং দুট্ঠু নিক্খিত্তং ঠপিতং ৰিরাধেত্ৰা কথিতং, অত্থো চ দুন্নীতোতি দুন্নিক্খিত্তত্তাযেৰ পদব্যঞ্জনস্স তব্বচনীযোপি দুট্ঠুৰিঞ্ঞাতো হোতি, ৰুত্তপটিপক্খতোতি ‘অৰিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণোহি’চ্চাদিনা ৰুত্তস্স ৰিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণত্তাদিনা পটিপক্খভাৰতো, ভাৰপ্পধানো হি অযং নিদ্দেসো,ত্তপ্পচ্চযলোপো ৰা, ন হি অত্তাৰ অত্তনা ৰেদিতব্বোতি যুত্তন্তি.

তদেৰন্তিআদিনা যথাৰুত্তং নিগমেত্ৰা সঞ্ঞাৰিধানে পযোজনং দস্সেতি, তন্তি হেত্ৰত্থে নিপাতো, যস্মা সদ্দলক্খণস্স জাননংসানি সংসং তস্মাতি অত্থো, এৰন্তি নিদস্সনত্থে নিপাতো, এৰং সপ্পযোজনন্তি সম্বন্ধো, তদেৰন্তি ৰা নিপাতসমুদাযো যং, ৰুত্তেন পকারেনেত্যস্মিং অত্থে ৰত্ততে. ননুচ সঞ্ঞীনং সঞ্ঞানং ৰত্তব্বত্তে ‘‘অআদযো তিতালীসৰণ্ণা’’তিআদীনং ৰাক্যানং ৰিসুংৰিসুং মহন্তত্তা কুতো লাঘৰং সত্থস্সাতি মঞ্ঞমানো ‘তথাহি’চ্চাদিনা সঞ্ঞাৰিধানে লাঘৰসব্ভাৰং সমত্থেতি, হোতেৰাতি অৰধারণেন কত্থচি পরসত্থে ৰিয নো ন হোতীতি দস্সেতি, পটিপত্তিলাঘৰম্পি চেত্থ হোতেৰ, তথাহি ‘‘ৰণ্ণপরেন সৰণ্ণোপি’’চ্চাদো (১-২৪) ৰণ্ণাদিসঞ্ঞাসমুদ্ধরিতা নাত্তানমত্তাৰগমেতুমলন্তি পরে পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বা অস্স, ততো সঞ্ঞা-ৰসেযা, ততোস্স সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসঞ্ঞীৰিৰেচনং তদনুট্ঠানন্তি পরম্পরাপেক্খায ভৰিতব্বং পটিপত্তি গারৰাভাৰা. ইদানি সঙ্খেপতো সত্থক্কমং দস্সেতুমাহ-এৰং তাৰি’চ্চাদি, তাৰাতি পঠমং, উপযুজ্জমানত্তাতি ব্যাপারিযমানত্তা, ৰিসযো গোচরো যত্থেতে স্যাদযো ৰিধী যন্তে, সহ ৰিসযেনাতি সৰিসযা, পঠমং করীযতীতি পকতি যতো স্যাদযো ৰিধীযন্তে, সহ পকতিযাতি সপ্পকতিকা, লিঙ্গাদিকন্তি আদিসদ্দেন‘সলভচ্ছায’মিচ্চাদো একত্তাদি, লিঙ্গেভৰা লিঙ্গিকা-ইত্থিৰিধযো, একত্থীভাৰো সমাসো, তেন, সামঞ্ঞতো সমানত্তা, সমানত্তন্তুণাদিৰুত্তিযা ‘‘রাজাদিৰিসিট্ঠে পুরিসা দোৰিয’ৰসিট্ঠাদিৰিসিট্ঠে অপচ্চাদিম্হি অত্থে পৰত্তনতো.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সারত্থৰিলাসিনিযং

রতনত্তযপণামাদিকথা সমত্তা.