৩. সমাসকণ্ড

সমাসলক্খণাদি

২০২. নামানং সমাসো যুত্তত্থোত্যধিকারো. সমাসোতি ভিন্নত্থানং পদান মেকত্থতা. যুত্তত্থোতি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধত্থো.

ৰিভাসাত্যধিকাতব্বং ৰাক্যত্থং.

কম্মধারযসমাস

২০৩. ‘‘মহন্তো চ সো ৰীরো চা’’তি ৰাক্যে –

দ্ৰিপদে তুল্যাধিকরণে কম্মধারযো.

ভিন্নপ্পৰত্তিনিমিত্তা সদ্দা একস্মিং ৰত্থুনি পৰত্তা তুল্যাধিকরণা, ৰিসেসনৰিসেসস্সভূতা সমানাধিকরণা দ্ৰে পদা যদা সমস্যন্তে, তদা সো সমাসো কম্মধারযো

নাম, ইধ ৰা সমাসসুত্তানি সঞ্ঞাদ্ৰারেন সমাসৰিধাযকানি.

অগ্গহিতৰিসেসনা বুদ্ধি ৰিসেস্সম্হি ন উপ্পজ্জতীতি ৰিসেসনং পুব্বং হোতি, সমাসেনেৰ তুল্যাধিকরণত্তস্স ৰুত্তত্তা তপ্পকাসনত্থং পযুত্তা সমাসতো অতিরিত্তা চ সো ইচ্চেতে ‘‘ৰুত্তট্ঠানমপ্পযোগো’’তি ঞাযা নপ্পযুজ্জন্তে. এৰমঞ্ঞত্র.

তেসং ৰিভত্তিযো লোপা চ.

তেসং যুত্তত্থানং সমাসানং পুব্বুত্তরপদানং ৰিভত্তী লুপ্যন্তে, চকারেন ক্ৰচি ন.

ততো মহন্ত ৰীর ইতি চ রূপপ্পসঙ্গে –

পকতি চস্স সরন্তস্স.

ৰিভত্তীসু লুত্তাসু সরন্তস্স পুব্বভূতস্স, পরভূতস্স চ অস্স সমাসপদস্স পকতি হোতীতীহ লুত্তাকারা পুনানীযন্তে.

ততো মহন্ত ৰীরইতি ঠিতে –

‘‘মহতং মহা তুল্যাধিকরণে পদে’’তি মহন্তস্স মহা.

তদ্ধিত সমাস কিতকা নামংৰাতৰেতুনাদীসু চ.

তদ্ধিতাদযো নামং ইৰ দট্ঠব্বা তৰেপ্পভুতিপচ্চযে ৰজ্জেত্ৰা.

ততো ৰত্তিচ্ছায স্যাদি. মহাৰীরো, মহাৰীরাইচ্চাদি.

২০৪. কম্মধারযো দ্ৰন্দো চ, তপ্পুরিসো চ লাভিনো.

তযো পরপদে লিঙ্গং, বহুব্বীহি পদন্তরে.

২০৫. রত্তা চ সা পটী চাতি রত্তপটী, মহন্তী চ সা সদ্ধা চাতি মহাসদ্ধা. এত্থ ‘‘কম্মধারযসঞ্ঞে চে’’তি পুব্বপদে পুমেৰ কতে আঈপচ্চযানং নিৰুত্তি.

২০৬. নীলঞ্চ তং উপ্পলঞ্চাতি নীলুপ্পলং, সত্থীৰ সত্থি, সত্থি চ সা সামা চাতি সত্থিসামা. মুখমেৰ চন্দো মুখচন্দো.

ৰিসেসনৰিসেস্সানং যথেচ্ছত্তা ক্ৰচি ৰিসেসনং পরং হোতি, খত্তিযভূতোইচ্চাদি, ইচ্ছা চ যথাতন্তি.

উভে তপ্পুরিস সমাস

২০৭. নসদ্দা সি, তস্স লোপো. ন সুরো অসুরো.

এত্থ কম্মধারযে কতে – ‘‘উভে তপ্পুরিসা’’তি তপ্পুরিসসঞ্ঞা. ‘‘অত্তন্নস্স তপ্পুরিসে’’তি নস্স অ. ন অস্সো অনস্সো. এত্থ ‘‘সরে অন’’তি নস্স অন.

২০৮. ‘‘নামানং সমাসো’’তি সুত্তে দ্ৰিধাকতে অযুত্তত্থানম্পি ক্ৰচি সমাসো. ন পুন গেয্যা অপুনগেয্যা গাথেত্যাদি. এত্থ গেয্যেন সম্বন্ধো ন-সদ্দো অযুত্তত্থেনাপি পুনেন যোগৰিভাগবলা সমস্যতে.

দিগুসমাস

২০৯. তযো লোকা সমাহটা তিলোকং.

এত্থ ‘‘সঙ্খ্যাপুব্বো দিগূ’’তি কম্মধারযস্স দিগুসঞ্ঞা. ‘দিগুস্সেকত্তং’’তি একত্তং, নপুংসকত্তঞ্চ.

সুদ্ধতপ্পুরিসসমাস

২১০. তপ্পুরিসা ত্ৰেৰ.

অমাদযো পরপদেহি.

দুতিযন্তাদযো পরপদেহি নামেহি যদা সমস্যন্তে, তদা সো সমাসো তপ্পুরিসো নাম.

গামং গতো গামগতো.

‘‘পস্স ৰাসিট্ঠ গামং, গতো তিস্সো সাৰত্থিং’’ত্য ত্রাযুত্তত্থতায ন সমাসো. তথা ঞ্ঞত্র ঞেয্যং.

২১১. রঞ্ঞা হতো রাজহতো.

কিচ্চন্তেহি ভীযো অধিকত্থৰচনে.

তব্ব, অনীয, ণ্য, তেয্য, রিচ্চপ্পচ্চযা কিচ্চা. থুতিনিন্দত্থমজ্ঝারোপিতত্থং ৰচনং অধিকত্থৰচনং. সোণলেয্যো কূপোইচ্চাদি. সোণেহি যথা লিয্হতে, তথা পুণ্ণত্তা থুতি. তেহি উচ্ছিট্ঠত্তা নিন্দা চ.

দধিনা উপসিত্তং ভোজনং দধিভোজনং, সমাসপদেনেৰ উপসিত্তক্রিযায কথনা নত্থেত্থাযুত্তত্থতা. উপসিত্তসদ্দাপ্পযোগো পুব্বেৰ.

২১২. করণে তু-অসিনা কলহো অসিকলহো.

২১৩. বুদ্ধস্স দেয্যং বুদ্ধদ্দেয্যং, পরস্সপদং, এত্থ ৰিভত্যলোপো. এৰং অত্তনোপদমিচ্চাদি.

২১৪. চোরস্মা ভযং চোরভযং. এৰং বদ্ধনমুত্তোচ্চাদি.

২১৫. রঞ্ঞো পুত্তো রাজপুত্তো.

‘‘ব্রাহ্মণস্স কণ্হা দন্তা’’ ইচ্চত্র দন্তাপেক্খা ছট্ঠীতি কণ্হেন সম্বন্ধাভাৰা ন সমাসো. যদা তু কণ্হা চ তে দন্তা চেতি কম্মধারযো, তদা ছট্ঠী কণ্হদন্তাপেক্খাতি ব্রাহ্মণকণ্হদন্তাতি সমাসো হোতেৰ.

২১৬. ‘‘রঞ্ঞো মাগধস্স ধন’’ ন্ত্যত্র রঞ্ঞোতি ছট্ঠী ধন মপেক্খতে, ন মাগধং. রাজা এৰ মাগধসদ্দেন ৰুচ্চতেতি ভেদাভাৰা সম্বন্ধাভাৰোতি তুল্যাধিকরণেন মাগধেন সহ রাজা ন সমস্যতে. দ্ৰিট্ঠো হি সম্বন্ধো.

রঞ্ঞো অস্সো পুরিসো চে’’ ত্য ত্র রঞ্ঞো অস্সো, রঞ্ঞো পুরিসো তি চ পচ্চেকং সম্বন্ধতো সাপেক্খতা অত্থীতি ন সমাসো. ‘‘অস্সো চ পুরিসো চা’’তি দ্ৰন্দে কতে তু রাজস্সপুরিসাতি হোতেৰ, অঞ্ঞানপেক্খত্তা.

‘‘রঞ্ঞো গরুপুত্তো’’ ইচ্চত্র রাজাপেক্খিনোপি গরুনো

পুত্তেন সহ সমাসো, গমকত্তা. গমকত্তম্পি সমাসস্স নিবন্ধনং. তত্থ গরুনো পুত্তোতি ৰিগ্গহো, এৰমঞ্ঞত্র.

২১৭. রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা.

ক্ৰচি নিন্দাযং - কূপে মণ্ডূকো ৰিয কূপমণ্ডূকো. এৰং নগরকাকো ইচ্চাদি. অত্রোপমায নিন্দা গম্যতে.

অন্তেৰাসিকো ত্যাদো ৰিভত্ত্যলোপো.

বহুব্বীহিসমাস

২১৮. অঞ্ঞপদত্থেসু বহুব্বীহি.

অপ্পঠমন্তান মঞ্ঞেসং পদানং অত্থেসু দ্ৰে ৰা বহূনি ৰা নামানি যদা সমস্যন্তে, তদা সো সমাসো বহুব্বীহি নাম.

আগতা সমণা যং সা আগতসমণো, ৰিহারো.

২১৯. জিতানি ইন্দ্রিযানি যেন সো জিতিন্দ্রিযো, ভগৰা. আহিতো অগ্গি যেন সো আহিতগ্গি. অগ্যাহিতো ৰাত্যাদো যথেচ্ছং ৰিসেসনস্স পরতা.

২২০. করণে তু-ছিন্নো রুক্খো যেন সো ছিন্নরুক্খো, ফরসু.

২২১. দিন্নো সুঙ্কো যস্স সো দিন্নসুঙ্কো, রাজা.

২২২. নিগ্গতা জনা যস্মা সো নিগ্গতজনো, গামো.

২২৩. দস বলানি যস্স সো দসবলো, ভগৰা. নত্থি সমো যস্স সো অসমো. এত্থ ‘‘অত্তন্নস্সা’’তি যোগৰিভাগেন নস্স অ.

পহূতা জিৰ্হা যস্স সো পহূতজিৰ্হো, মহন্তী পঞ্ঞা যস্স সো মহাপঞ্ঞো. দ্ৰীসু ‘‘ইত্থিযম্ভাসিতপুমিত্থীপুমাৰ চে’’তি পুম্ভাৰাতিদেসা পুব্বুত্তরপদেসু আঈপ্পচ্চযানমভাৰো.

২২৪. ‘‘ক্ৰচি সমাসন্তগতানমকারন্তো’’তি অন্তস্স অত্তং. কারগ্গহণেন আ ই চ. ইত্থিযমিৰণ্ণন্তা, ত্ৰন্তেহি চ কপ্পচ্চযোপি. যথা - ৰিসালং অক্খি যস্স সো ৰিসালক্খো, পচ্চক্খধম্মা, সিলোপো. সোভনো গন্ধো যস্স সো সুগন্ধি. বহুকন্তিকো, বহুনদিকো, সমুদ্দো. এত্থ যদাদিনা রস্সো. বহুকত্তুকো. মত্তা বহৰো মাতঙ্গা যস্মিং তং মত্তবহুমাতঙ্গং, ৰনং.

তুল্যাধিকরণো.

২২৫. সুৰণ্ণস্স ৰিয ৰণ্ণো যস্স সো সুৰণ্ণৰণ্ণো. ৰজিরং পাণিম্হি যস্স সো ৰজিরপাণি. উরসি লোমানি যস্স সো উরসিলোমো. এত্থ ৰিভত্যলোপো.

‘‘অত্থেসূ’’তি বহুত্তগ্গহণেন ক্ৰচি পঠমন্তানম্পি. সহ হেতুনা যো ৰত্ততে সো সহেতুকো, ‘‘যদা’’ দিনা সহস্স সো.

২২৬. সত্ত ৰা অট্ঠ ৰা সত্তট্ঠ, মাসা, এত্থঞ্ঞপদত্থো ৰা সদ্দস্সত্থো. দক্খিণস্সা চ পুব্বস্সা চ দিসায যং অন্তরালং, সা দক্খিণপুব্বা, দিসা.

ভিন্নাধিকরণো.

অপ্পঠমন্তানন্তি কিং, দেসিতো বুদ্ধেন যো ধম্মো.

দ্ৰন্দসমাস

২২৭. নামানং সমুচ্চযো দ্ৰন্দো.

সমুচ্চযো, তি পিণ্ডীকরণং একৰিভত্তিকানং নামানং যো সমুচ্চযো, সো দ্ৰন্দো নাম, ইদং সুত্তং বহুৰচনৰিসযং.

চন্দো চ সূরিযো চ চন্দসূরিযা. তিট্ঠন্তি ত্যাদি-

ক্রিযাসম্বন্ধসামঞ্ঞতো অত্থেত্থাপেকত্থতা, এৰং নরনারিযো, অক্খরপদানি.

২২৮. তথা দ্ৰন্দে পাণি তুরিয যোগ্গ সেনঙ্গ খুদ্দজন্তুক ৰিৰিধ ৰিরুদ্ধ ৰিসভাগত্থাদীনঞ্চ.

ৰিৰিধেনাকারেন ৰিরুদ্ধা ৰিৰিধৰিরুদ্ধা, সভাগা সদিসা, ৰিৰিধা চ তে সভাগা চেতি ৰিসভাগা. যথা দিগুসমাসে, তথা দ্ৰন্দে পাণ্যঙ্গত্থাদীনং একত্তং, নপুংসকত্তঞ্চ হোতি.

চক্খুসোতং, গীতৰাদিতং, যুগনঙ্গলং, হত্থস্সং, অসিচম্মং, ডংসমকসং, কোকালূকং.

নামরূপং, নামং নমনলক্খণং, রূপং রুপ্পনলক্খণং. এৰমেতে ধম্মা লক্খণতো ৰিৰিধা, পরমত্থতো সভাগা চ.

আদিসদ্দেনাঞ্ঞত্থাপি. যথা - ভিন্নলিঙ্গানং - ইত্থিপুমং. যদাদিনা রস্সো, দাসিদাসং, পত্তচীৰরং. গঙ্গাসোণং.

সঙ্খ্যাপরিমাণানং - তিকচতুক্কং.

সিপ্পীনং - ৰেণরথকারং.

লুদ্দকানং - সাকুন্তিক মাগৰিকং.

অপ্পাণিজাতীনং - আরসত্থি.

একজ্ঝাযনব্রাহ্মণানং - কঠকালাপং ইচ্চাদি.

২২৯. ৰিভাসা রুক্খ তিণ পসু ধন ধঞ্ঞ জনপদাদীনঞ্চ.

দ্ৰন্দে রুক্খাদীনং একত্তং নপুংসকত্তঞ্চ ৰা হোতি.

ধৰখদিরং, ধৰখদিরা, মুঞ্জপব্বজং, মুঞ্জপব্বজা, অজেল়কং, অজেল়কা, হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং, হিরঞ্ঞসুৰণ্ণানি, সালিযৰং, সালিযৰা.

কাসিকোসলং কাসিকোসলা.

আদিসদ্দেন অঞ্ঞেসুপি ৰা. যথা – নিচ্চৰিরোধীনমদ্দব্বানং - কুসলাকুসলং, কুসলাকুসলানি.

সকুণীনং - বকবলাকং, বকবলাকা.

ব্যঞ্জনানং - দধিঘতং, দধিঘতানি.

দিসানং - পুব্বাপরং, পুব্বাপরা ইচ্চাদি.

অব্যযীভাৰসমাস

২৩০. অধিসদ্দা স্মিং, তস্স লোপো. অধিসদ্দেন তুল্যাধিকরণত্তা ইত্থিসদ্দাপিস্মিং. নিচ্চসমাসত্তা আধারভূতাযমিত্থিযন্তি পদন্তরেন ৰিগ্গহো. অধি ইত্থিযন্তি ঠিতে –

উপসগ্গনিপাতপুব্বকো অব্যযীভাৰো.

উপসগ্গাদিপুব্বকো সদ্দো ৰিভত্যত্থাদীসু সমাসো হোতি, অব্যযীভাৰসঞ্ঞো চ.

‘‘সো নপুংসকলিঙ্গো’’তি অব্যযীভাৰো নপুংসকলিঙ্গো, যদাদিনা একৰচনো চ.

‘‘সরো রস্সো নপুংসকে’’তি রস্সো.

অঞ্ঞস্মা লোপো চ.

অনকারন্তা অব্যযীভাৰা পরা সব্বা ৰিভত্তী লুজ্জরে. অধিত্থি, ৰিভত্তীনমত্থো আধারাদি.

ইধাধিসদ্দো আধারেৰত্ততে, অধিত্থিইচ্চেতং পদং ইত্থিয মিচ্চেতমত্থং ৰদতি.

সমীপং নগরস্স উপনগরং. ‘‘অংৰিভত্তীনমকারন্তব্যযীভাৰা’’তি ৰিভত্তীনং ক্ৰচি অং.

ক্ৰচীতি কিং. উপনগরে.

অভাৰো মক্খিকানং নিম্মক্খিকং রস্সো. অনুপুব্বো থেরানং অনুথেরং, অনতিক্কম্ম সত্তিং যথাসত্তি.

যে যে বুড্ঢা যথাবুড্ঢং, ৰিচ্ছাযং.

যত্তকো পরিচ্ছেদো জীৰস্স যাৰজীৰং, অৰধারণে.

আ পব্বতা খেত্তং আপব্বতং খেত্তং, মরিযাদাযং, ৰজ্জমানা সীমা মরিযাদা, পব্বতং ৰিনাত্যত্থো.

আ জলন্তা সীতং আজলন্তং সীতং, অভিৰিধিম্হি, গয্হমানা সীমা অভিৰিধি, জলন্তেন সহেত্যত্থো.

আসদ্দযোগে ‘‘ধাতুনামা’’দিনা অপাদানৰিধানেনেৰ ৰাক্যম্পি সিদ্ধং. তথাঞ্ঞত্র.

২৩১. ‘‘উত্তমো ৰীরো পৰীরো’’ ইচ্চাদো পন পুব্বপদত্থপ্পধানত্তাভাৰাব্যযীভাৰাভাৰো কম্মধারযোএৰ. এৰং ৰিসিট্ঠো ধম্মো অভিধম্মো. কুচ্ছিতং অন্নং কদন্নং. এত্ত্থ ‘‘কদ কুস্সা’’তি সরে কুস্স কদাদেসো.

অপ্পকং লৰণং কালৰণং, এত্থ ‘‘কাপ্পত্থেসু চা’’তি কুস্স কা, বহুৰচনেনাঞ্ঞত্রাপি ক্ৰচি. কুচ্ছিতো পুরিসো কাপুরিসো, কুপুরিসো ৰা, এৰমসুরাদি.

পুব্বপরূভযমঞ্ঞপদত্থ - প্পধানাব্যযীভাৰ সমাসো;

কম্মধারযক তপ্পুরিসা দ্ৰে, দ্ৰেন্দো চ বহুব্বীহি চ ঞেয্যা.

সমাসো.