৪. তদ্ধিতকণ্ড

অপচ্চতদ্ধিত

২৩২. ৰাণপচ্চে.

ছট্ঠন্তা সদ্দা ‘‘তস্সাপচ্চ’’মিচ্চস্মিং অত্থে ণো ৰা হোতি. ৰাতি ৰাক্যত্থং. ণেনেৰাপচ্চত্থস্স ৰুত্তত্তা অপচ্চসদ্দাপ্পযোগো.

‘‘তেসং ৰিভত্যা’’ দো তেসংগহণেন ৰিভত্তিলোপো. তথোত্তরত্র.

‘‘তেসং ণো লোপং’’তি পচ্চযানং ণস্স লোপো.

‘‘ৰুদ্ধাদিসরস্স ৰা সংযোগন্তস্স সণে চে’’তি সণকারে পরে অসংযোগন্তস্সাদিসরস্স ৰুদ্ধি.

তস্সাপনিযমে –

অযুৰণ্ণানঞ্চাযো ৰুদ্ধি.

অকারিৰণ্ণুৰণ্ণানং আএওৰুদ্ধিযো হোন্তি, চসদ্দেন ক্ৰচি ন.

সরলোপাদি, তদ্ধিতত্তা নামমিৰ কতে স্যাদি.

তদ্ধিতাভিধেয্যলিঙ্গ–ৰিভত্তিৰচনা সিযুং.

সমূহভাৰজা ভীযো, সকত্থে ণ্যো নপুংসকে.

তা তুত্থিযং নিপাতা তে, ধামিথংপচ্চযন্তকা.

ৰসিট্ঠস্সাপচ্চং পোসো ৰাসিট্ঠো, ইত্থী ৰাসিট্ঠী, নপুংসকং ৰাসিট্ঠং. ৰিকপ্পৰিধানতো তদ্ধিতেন সমাসস্সাচ্চন্তং বাধাযা ভাৰা ৰসিট্ঠা পচ্চন্তিপি হোতি.

নপুংসকেন ৰাপীতি, সদ্দসত্থৰিদূ ৰিদুং.

২৩৩. ৰা অপচ্চেতি চাধিকারো.

ণাযন ণান ৰচ্ছাদিতো.

ৰচ্ছাদিতো গোত্তগণতো ণাযনো ণানো চ ৰা হোতি.

অপচ্চং পপুত্তপ্পভুতি গোত্তং. কচ্চস্সাপচ্চং কচ্চাযনো, কচ্চানো ৰা. সংযোগন্তত্তা ন ৰুদ্ধি.

২৩৪. ‘‘ণেয্যো কত্তিকাদীহী’’তি ণেয্যো, ৰিনতায অপচ্চং ৰেনতেয্যো ৰিনতেয্যো ৰা. ন পক্খে ৰুদ্ধি, ণেয্যোতি যোগৰিভাগেন ‘‘তস্স দীযতে’’ ত্যত্থেপি ণেয্যো, দক্খিণা দীযতে যস্স সো দক্খিণেয্যো.

২৩৫. অতো ণি ৰা.

অকারন্ততো অপচ্চে ণি ৰা হোতি, পুন ৰাসদ্দেন ণিকো, অকারন্তা অনকারন্তা চ বোপি.

দক্খি, সক্যপুত্তিকো, মণ্ডব্বো, ভাতুব্বো. দ্ৰিত্তং.

২৩৬. ‘‘ণৰো পগ্ৰাদীহী’’ তি ণৰো. মনুনো অপচ্চং মাণৰো.

২৩৭. ‘‘ণের ৰিধৰাদিতো’’তি ণেরো, সামণেরো.

সংসট্ঠাদিঅনেকত্থতদ্ধিত

২৩৮. ‘‘যেন ৰা সংসট্ঠং তরতি চরতি ৰহতি ণিকো’’তি ণিকো. ৰাকারেন নেকত্থেনেকপচ্চযা চ. ঘতেন সংসট্ঠো ঘাতিকো, ওদনো. উল়ূপেন তরতীতি ওল়ূপিকো, উল়ূপিকো ৰা, ন পক্খে ৰুদ্ধি.

সকটেন চরতীতি সাকটিকো. সীসেন ৰহতীতি সীসিকো, ন ৰুদ্ধি.

ইত্থিলিঙ্গতো এয্যকো, ণকো চ. চম্পাযং জাতো চম্পেয্যকো. এৰং বারাণসেয্যকো. ণকো – কুসিনারাযং ৰসতীতি কোসিনারকো. জনপদতো ণকো চ – মগধেসু ৰসতি, তেসং ইস্সরো ৰা মাগধকো.

তজ্জাতিযা ৰিসিট্ঠত্থে আজানীযো. অস্সজাতিযা ৰিসিট্ঠো অস্সাজানীযো. ঞো - অগ্গন্তি জানিতব্বং অগ্গঞ্ঞং, দ্ৰিত্তং.

২৩৯. তমধীতে তেন কতাদিসন্নিধাননিযোগসিপ্পভণ্ড জীৰিকত্থেসু চ.

তং অধীতে ইচ্চাদীস্ৰত্থেসু আদিসদ্দেন হতাদীসু চ ণিকো ৰা হোতি. অভিধম্মমধীতেতি আভিধম্মিকো, অভিধম্মিকো ৰা, ন পক্খে ৰুদ্ধি. ৰচসা কতং কম্মং ৰাচসিকং. এৰং মানসিকং, এত্থ –

‘‘স সরে ৰাগমো’’তীহানুৰত্তিতাদিসদ্দেন সাগমো.

সরীরে সন্নিধানা ৰেদনা সারীরিকা. দ্ৰারে নিযুত্তো দোৰারিকো, এত্থ- ‘‘মাযূনমাগমো ঠানে’’তি ৰকারতো পুব্বে ওকারাগমো.

সিপ্পন্তি গীতাদিকলা, ৰীণা অস্স সিপ্পন্তি ৰেণিকো, অত্র ৰীণেতি ৰীণাৰাদনং. গন্ধো অস্স ভণ্ডন্তি গন্ধিকো, মগে হন্ত্ৰা জীৰতীতি মাগৰিকো, ৰকারাগমো. জালেন হতো জালিকো, সুত্তেন বদ্ধো সুত্তিকো, চাপো অস্স আযুধন্তি চাপিকো, ৰাতো অস্স আবাধো অত্থীতি ৰা ৰাতিকো, বুদ্ধে পসন্নো বুদ্ধিকো, ৰত্থেন কীতং ভণ্ডং ৰত্থিকং.

কুম্ভো অস্স পরিমাণং, ত মরহতি, তেসং রাসি ৰা কুম্ভিকো. অক্খেন দিব্বতীতি অক্খিকো, মগধেসু ৰসতি, জাতোতি ৰা মাগধিকো ইচ্চাদি.

২৪০. ণ রাগা তেন রত্তং তস্সেদমঞ্ঞত্থেসু চ.

তেন রত্তং ত্যাদ্যত্থেসু ণো ৰা হোতি. কসাৰেন রত্তং কাসাৰং.

এৰং নীলং পীতমিচ্চাদি. ন ৰুদ্ধি, মহিসস্স ইদং মাহিসং, সিঙ্গং.

এৰং রাজপোরিসং, এত্থ ‘‘অযুৰণ্ণানঞ্চা’’ দো পুন ৰুদ্ধিগ্গহণেন উত্তরপদস্স ৰুদ্ধি. মগধেহি আগতো, তত্র জাতো, তেসং ইস্সরো, তে অস্স নিৰাসোতি ৰা মাগধো, কত্তিকাদীহি যুত্তো কত্তিকো, মাসো.

বুদ্ধো অস্স দেৰতাতি বুদ্ধো. ব্যাকরণং অৰেচ্চ অধীতেতি ৰেয্যাকরণো. এত্থ ‘‘মাযূনমা’’দিনা যকারতো পুব্বে এ আগমো, যস্স দ্ৰিত্তং. সগরেহি নিব্বত্তো সাগরোইচ্চাদি.

২৪১. জাতাদীনমিমিযা চ.

জাতাদীসু ইমো ইযো চ হোতি, চসদ্দেন কিযো চ. পচ্ছা জাতো পচ্ছিমো, মনুস্সজাতিযা জাতো মনুস্সজাতিযো. অন্তে নিযুত্তো অন্তিমো, অন্তিযো.

এৰং অন্ধকিযো. পুত্তো অস্স অত্থীতি পুত্তিমো, পুত্তিযো. এৰং কপ্পিযো.

২৪২. ‘‘তদস্সট্ঠানমীযো চে’’তি ঈযো, চকারেন হিতাদ্যত্থেপি, বন্ধনস্স ঠানং বন্ধনীযং, চঙ্কমনস্স হিতং চঙ্কমনীযং.

২৪৩. ‘‘আলু তব্বহুলে’’তি আলু. অভিজ্ঝাবহুলো অভিজ্ঝালু.

ৰিসেসতদ্ধিত

২৪৪. ৰিসেসে তরতমিস্সিকিযিট্ঠা.

অতিসযত্থে তরাদযো হোন্তি.

অযমেতেসং অতিসযেন পাপোতি পাপতরো, পাপতমো, পাপিস্সিকো, পাপিযো, পাপিট্ঠো ৰা.

‘‘ৰুদ্ধস্স জো ইযিট্ঠেসূ’’তি ৰুদ্ধস্স জাদেসে – ‘‘সরলোপা’’দো পকতিগ্গহণেন পকত্যভাৰা ইস্স এ. জেয্যো, জেট্ঠো.

এৰং ‘‘পসত্থস্স সো চে’’তি সাদেসে সেয্যো, সেট্ঠো.

অস্সত্থিতদ্ধিত

২৪৫. ‘‘তদস্সত্থীতি ৰী চে’’তি ৰী. মেধা অস্স অত্থীতি মেধাৰী.

২৪৬. এৰং ‘‘তপাদিতো সী’’তি সী, দ্ৰিত্তং, তপস্সী.

২৪৭. ‘‘দণ্ডাদিতো ইক ঈ’’তি ইকো, ঈ চ. দণ্ডিকো, দণ্ডী.

২৪৮. ‘‘গুণাদিতো ৰন্তূ’’তি ৰন্তু. গুণৰা, পঞ্ঞৰা. যদাদিনা রস্সো.

২৪৯. ‘‘সত্যাদীহি মন্তূ’’তি মন্তু. সতিমা, ভানুমা.

২৫০. ‘‘আযুস্সুকারাস্মন্তুম্হী’’তি উস্স অস. আযস্মা.

২৫১. ‘‘সদ্ধাদিতো ণ’’ ইতি ণো. সদ্ধো.

২৫২. ‘‘তপ্পকতিৰচনে মযো’’তি মযো. সুৰণ্ণেন পকতং সোৰণ্ণমযং, সুৰণ্ণমযং ৰা. পক্খে - যদাদিনা ৰুদ্ধি.

এতেসমো লোপে.

ৰিভত্তিলোপে মনাদীনমন্তস্স ও হোতি. মনোমযং.

সঙ্খ্যাতদ্ধিত

২৫৩. সঙ্খ্যাপূরণে ত্যধিকারো.

‘‘দ্ৰিতীহি তিযো’’তি তিযো, ‘‘তিযে দুতাপি চে’’তি দ্ৰিতীনং দুতা. দ্ৰিন্নং পূরণো দুতিযো, এৰং ততিযো.

২৫৪. ‘‘চতুচ্ছেহি থঠা’’তি থঠা. চতুত্থো, ছট্ঠো.

২৫৫. তেসমড্ঢূপপদেন অড্ঢুড্ঢ দিৰড্ঢ দিযড্ঢাড্ঢতিযা.

চতুত্থ দুতিয ততিযানং অড্ঢূপপদেন সহ অড্ঢুড্ঢ দিৰড্ঢ দিযড্ঢাড্ঢতিযা হোন্তি.

অড্ঢেন চতুত্থো অড্ঢুড্ঢো, অড্ঢেন দুতিযো দিৰড্ঢো, দিযড্ঢো ৰা, অড্ঢেন ততিযো অড্ঢতিযো.

২৫৬. ‘‘সঙ্খ্যাপূরণে মো’’তি মো, পঞ্চমো. ইত্থিযং পঞ্চন্নং পূরণী পঞ্চমী.

একো চ দস চাতি দ্ৰন্দে কতে –

দ্ৰেকট্ঠানমাকারো ৰা.

সঙ্খ্যানে উত্তরপদে দ্ৰিএকঅট্ঠইচ্চেতেস মন্তস্স আ ৰা হোতি. একাদস পঞ্চীৰ. এৰং দ্ৰাদস.

যদাদিনা তিস্স তেআদেসে ‘‘একাদিতো দস্স র সঙ্খ্যানে’’তি দসসদ্দে দস্স রো. তেরস.

২৫৭. ‘‘চতূপপদস্স লোপো তুত্তরপদাদিচস্স চুচোপি নৰা’’তি চতুসদ্দে তুস্স লোপো চস্স চু চ. চুদ্দস.

‘‘দসে সো নিচ্চঞ্চে’’তি ছস্স সোআদেসে – ‘‘ল় দরানং’’তি দসসদ্দে দস্স ল়ো. সোল়স, অট্ঠারস.

২৫৮. ‘‘ৰীসতি দসেসু বা দ্ৰিস্স তূ’’তি দ্ৰিস্স বা. বাৰীসতি, একাদসন্নং পূরণো একাদসমো.

২৫৯. ‘‘একাদিতো দসস্সী’’তি ইত্থিযং ঈ. একাদসী ইচ্চাদি.

‘‘দ্ৰাদিতো কোনেকত্থে চে’’তি কো, দ্ৰে পরিমাণানি অস্সেতি দ্ৰিকং. এৰং তিকাদি.

২৬০. ‘‘সমূহত্থে কণ্ণা’’তি কণ চ, ণো চ. মনুস্সানং সমূহো মানুস্সকো, মানুস্সো ৰা.

ণে কতে – ‘‘ঝলানমিযুৰা সরে ৰা’’ তীহ ৰাকারেন ইস্স অযাদেসে – দ্ৰযং, তযং. এৰং ‘‘গামজনবন্ধুসহাযাদীহি তা’’তি তা. গামতা, নাগরতা.

ভাৰতদ্ধিত

২৬১. ণ্যত্ততা ভাৰে তু.

ভাৰত্থে ণ্যত্ততা হোন্তি. তুসদ্দেন ত্তনো চ. সকত্থাদীসুপি ণ্যো, সকত্থে তা চ.

২৬২. হোন্ত্যস্মা সদ্দঞাণানি,

ভাৰো সা সদ্দৰুত্তিযা;

নিমিত্তভূতং নামঞ্চ,

জাতি দব্বং ক্রিযা গুণো.

২৬৩. যথা – চন্দস্স ভাৰো চন্দত্তং. ইহ নামৰসা চন্দসদ্দো চন্দদ্দব্বে ৰত্ততে, নিমিত্তস্স রূপানুগতঞ্চ ঞাণং. এৰং মনুস্সত্তন্তি মনুস্সজাতিৰসা. যদাদিনা ঈস্স রস্সে – দণ্ডিত্তন্তি দণ্ডদ্দব্বসম্বন্ধা. পাচকত্তন্তি পচনক্রিযাসম্বন্ধা. নীলত্তন্তি নীলগুণৰসা.

এৰং ণ্যাদীসুপি যথাযোগং ঞেয্যং. ণ্যো.

অৰণ্ণো যে লোপঞ্চ.

যে পরে অৰণ্ণো লুপ্যতে, চকারেন ইকারোপি.

যৰতং তলণদকারানং ব্যঞ্জনানি চলঞ জকারত্ত’’ন্তি যকারযুত্তানং তাদীনং চাদযো, কারগ্গহণেন সকপভমাদিতো পরযকারস্স পুব্বেন সহ ক্ৰচি পুব্বরূপঞ্চ, দ্ৰিত্তং. পণ্ডিচ্চং, কোসল্লং, সামঞ্ঞং, সোহজ্জং, পোরিস্সং, নেপক্কং, সারুপ্পং, ওসব্ভং, ওপম্মং.

আত্তঞ্চ.

ইউইচ্চেতেসং আ হোতি, রিকারাগমো চ ঠানে.

সরলোপাদিনা ইলোপো. ইসিনো ভাৰো.

আরিস্সং. এৰং মুদুতা, অরহতা, ন্তস্স যদাদিনা লোপো.

পুথুজ্জনত্তনং, অকিঞ্চনমেৰ আকিঞ্চঞ্ঞং, কুণ্ডনিযা অপচ্চং কোণ্ডঞ্ঞো, এত্থ ৰুদ্ধাদো ৰাকারেন সংযোগন্তস্সাপি ৰুদ্ধি.

পদায হিতং পজ্জং, ধনাযং সংৰত্তনিকং ধঞ্ঞং, সতিতো সম্ভূতং সচ্চং, ইলোপো, তীসু ন ৰুদ্ধি. দেৰো এৰ দেৰতা.

২৬৪. ‘‘ণ ৰিসমাদীহী’’তি ভাৰে ণো. ৰেসমং. উজুনো ভাৰো অজ্জৰং. এত্থ উস্স আত্তে পরূকারস্স যদাদিনা অৰো.

২৬৫. ‘‘রমণীযাদিতো কণ্তি কণ. মানঞ্ঞকং.

অব্যযতদ্ধিত

২৬৬. ‘‘ৰিভাগে ধা চে’’তি ধা, চকারেন সোপ্পচ্চযো চ. একেন ৰিভাগেন একধা, নিপাতত্তা সিলোপো. পদৰিভাগেন পদসো.

২৬৭. ‘‘সব্বনামেহি পকারৰচনে তু থা’’তি থা. তুকারেন থত্তা চ. সব্বো পকারো, সব্বেন পকারেন ৰা সব্বথা. এৰং অঞ্ঞথত্তা.

২৬৮. ‘‘কিমিমেহি থ’’ন্তি থং, কাদেসে-কথং. ইআদেসে-ইত্থং, থন্তি যোগৰিভাগেন থং-বহুত্থং.

২৬৯. অমলিনং মলিনং করোতীত্যাদ্যত্থে-অভূততব্ভাৰে গম্যমানে করভূযোগে সতি নামতো যদাদিনা ঈপ্পচ্চযো, মলিনীকরোতি সেতং. অভস্মনো ভস্মনো করণন্তি ভস্মীকরণং কট্ঠস্স. অমলিনো মলিনো ভৰতীতি মলিনীভৰতি সেতো. ঈপ্পচ্চযন্তোপি নিপাতো. অভূততব্ভাৰেতি কিং, ঘটং করোতি, ঘটো ভৰতি.

করভূযোগেতি কিং, অমলিনো মলিনো জাযতে.

অৰত্থাৰতোৰত্থযা, ভূতস্সঞ্ঞায ৰত্থুনো.

তাযাৰত্থায ভৰনং, অভূততব্ভৰং ৰিদুং.

তদ্ধিতো.