৬. হত্থিসারিপুত্তসুত্তং
৬০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা থেরা ভিক্খূ পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা মণ্ডলমাল়ে সন্নিসিন্না সন্নিপতিতা অভিধম্মকথং কথেন্তি. তত্র সুদং আযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো থেরানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তরন্তরা কথং ওপাতেতি. অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং চিত্তং হত্থিসারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘মাযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো থেরানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তরন্তরা কথং ওপাতেসি, যাৰ কথাপরিযোসানং আযস্মা চিত্তো আগমেতূ’’তি. এৰং ৰুত্তে আযস্মতো চিত্তস্স হত্থিসারিপুত্তস্স সহাযকা ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৰোচুং – ‘‘মাযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং চিত্তং হত্থিসারিপুত্তং অপসাদেসি, পণ্ডিতো আযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো. পহোতি চাযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো থেরানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেতু’’ন্তি.
‘‘দুজ্জানং খো এতং, আৰুসো, পরস্স চেতোপরিযাযং অজানন্তেহি. ইধাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো তাৰদেৰ সোরতসোরতো হোতি, নিৰাতনিৰাতো হোতি, উপসন্তুপসন্তো হোতি, যাৰ সত্থারং উপনিস্সায ৰিহরতি অঞ্ঞতরং ৰা গরুট্ঠানিযং সব্রহ্মচারিং. যতো চ খো সো ৰপকস্সতেৰ সত্থারা, ৰপকস্সতি গরুট্ঠানিযেহি সব্রহ্মচারীহি, সো সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি রঞ্ঞা রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৰিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৰিহরতো রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, গোণো কিট্ঠাদো দামেন ৰা বদ্ধো [আরামে ৰা বন্ধো (ক.)] ৰজে ৰা ওরুদ্ধো. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানাযং গোণো কিট্ঠাদো পুনদেৰ কিট্ঠং ওতরিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যং সো গোণো কিট্ঠাদো দামং ৰা ছেত্ৰা ৰজং ৰা ভিন্দিত্ৰা, অথ পুনদেৰ কিট্ঠং ওতরেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো তাৰদেৰ সোরতসোরতো হোতি, নিৰাতনিৰাতো হোতি, উপসন্তুপসন্তো হোতি যাৰ সত্থারং উপনিস্সায ৰিহরতি অঞ্ঞতরং ৰা গরুট্ঠানিযং সব্রহ্মচারিং. যতো চ খো সো ৰপকস্সতেৰ সত্থারা, ৰপকস্সতি গরুট্ঠানিযেহি সব্রহ্মচারীহি, সো সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি রঞ্ঞা রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৰিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৰিহরতো রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি পঠমস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, চাতুমহাপথে থুল্লফুসিতকো দেৰো ৰস্সন্তো [থুল্লফুসিতকে দেৰে ৰস্সন্তে (ক.)] রজং অন্তরধাপেয্য, চিক্খল্লং পাতুকরেয্য. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং [অমুকস্মিং (ক.)] চাতুমহাপথে পুনদেৰ রজো পাতুভৰিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যং অমুস্মিং চাতুমহাপথে মনুস্সা ৰা অতিক্কমেয্যুং, গোপসূ ৰা অতিক্কমেয্যুং, ৰাতাতপো ৰা স্নেহগতং পরিযাদিযেয্য, অথ পুনদেৰ রজো পাতুভৰেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি পঠমস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি দুতিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা অৰিদূরে মহন্তং তল়াকং. তত্থ থুল্লফুসিতকো দেৰো ৰুট্ঠো সিপ্পিসম্বুকম্পি সক্খরকঠলম্পি অন্তরধাপেয্য. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং তল়াকে পুনদেৰ সিপ্পিসম্বুকা ৰা সক্খরকঠলা ৰা পাতুভৰিস্সন্তী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যং অমুস্মিং তল়াকে মনুস্সা ৰা পিৰেয্যুং, গোপসূ ৰা পিৰেয্যুং, ৰাতাতপো ৰা স্নেহগতং পরিযাদিযেয্য, অথ পুনদেৰ সিপ্পিসম্বুকাপি সক্খরকঠলাপি পাতুভৰেয্যুন্তি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি দুতিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো পীতিযা চ ৰিরাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি ততিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, পুরিসং পণীতভোজনং ভুত্তাৰিং আভিদোসিকং ভোজনং নচ্ছাদেয্য. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুং পুরিসং পুনদেৰ ভোজনং ছাদেস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, অমুং পুরিসং পণীতভোজনং ভুত্তাৰিং যাৰস্স সা ওজা কাযে ঠস্সতি তাৰ ন অঞ্ঞং ভোজনং ছাদেস্সতি. যতো চ খ্ৰস্স সা ওজা অন্তরধাযিস্সতি, অথ পুনদেৰ তং ভোজনং ছাদেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো পীতিযা চ ৰিরাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি ততিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ, পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি চতুত্থস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, পব্বতসঙ্খেপে উদকরহদো নিৰাতো ৰিগতঊমিকো. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং উদকরহদে পুনদেৰ ঊমি পাতুভৰিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যা পুরত্থিমায দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি. সা তস্মিং উদকরহদে ঊমিং জনেয্য. যা পচ্ছিমায দিসায আগচ্ছেয্য…পে… যা উত্তরায দিসায আগচ্ছেয্য… যা দক্খিণায দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি. সা তস্মিং উদকরহদে ঊমিং জনেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি চতুত্থস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ, পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি অনিমিত্তস্স চেতোসমাধিস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি রঞ্ঞা রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৰিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৰিহরতো রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা চতুরঙ্গিনিযা সেনায অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো অঞ্ঞতরস্মিং ৰনসণ্ডে একরত্তিং ৰাসং উপগচ্ছেয্য. তত্র [তত্থ (সী. পী.)] হত্থিসদ্দেন অস্সসদ্দেন রথসদ্দেন পত্তিসদ্দেন ভেরিপণৰসঙ্খতিণৰনিন্নাদসদ্দেন চীরিকসদ্দো [চিরিল়িকাসদ্দো (সী. স্যা. কং. পী.)] অন্তরধাযেয্য [অন্তরধাপেয্য (স্যা. পী. ক.)]. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং ৰনসণ্ডে পুনদেৰ চীরিকসদ্দো পাতুভৰিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যং সো রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা তম্হা ৰনসণ্ডা পক্কমেয্য, অথ পুনদেৰ চীরিকসদ্দো পাতুভৰেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি অনিমিত্তস্স চেতোসমাধিস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি রঞ্ঞা রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৰিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৰিহরতো রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততী’’তি.
অথ খো আযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো অপরেন সমযেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. অথ খো চিত্তস্স হত্থিসারিপুত্তস্স সহাযকা ভিক্খূ যেনাযস্মা মহাকোট্ঠিকো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৰোচুং – ‘‘কিং নু খো আযস্মতা মহাকোট্ঠিকেন চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতী’তি; উদাহু দেৰতা এতমত্থং আরোচেসুং – ‘চিত্তো, ভন্তে, হত্থিসারিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতী’’’তি? ‘‘চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো মে, আৰুসো – ‘চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতী’তি. দেৰতাপি মে এতমত্থং আরোচেসুং – ‘চিত্তো, ভন্তে, হত্থিসারিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতী’’তি.
অথ খো চিত্তস্স হত্থিসারিপুত্তস্স সহাযকা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘চিত্তো, ভন্তে, হত্থিসারিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততী’’তি. ‘‘ন, ভিক্খৰে, চিত্তো চিরং সরিস্সতি [পদিস্সতি (ক.)] নেক্খম্মস্সা’’তি.
অথ খো চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো নচিরস্সেৰ কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজি. অথ খো আযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো অরহতং অহোসীতি. ছট্ঠং.