২. দুতিযপণ্ণাসকং
৬. মহাৰগ্গো
১. সোণসুত্তং
৫৫. [মহাৰ. ২৪৩ আগতং] এৰং, মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সোণো রাজগহে ৰিহরতি সীতৰনস্মিং. অথ খো আযস্মতো সোণস্স রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘যে খো কেচি ভগৰতো সাৰকা আরদ্ধৰীরিযা ৰিহরন্তি, অহং তেসং অঞ্ঞতরো. অথ চ পন মে ন অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, সংৰিজ্জন্তি খো পন মে কুলে ভোগা, সক্কা ভোগা চ ভুঞ্জিতুং পুঞ্ঞানি চ কাতুং. যংনূনাহং সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিত্ৰা ভোগে চ ভুঞ্জেয্যং পুঞ্ঞানি চ করেয্য’’ন্তি.
অথ খো ভগৰা আযস্মতো সোণস্স চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সম্মিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সম্মিঞ্জেয্য, এৰমেৰং খো – গিজ্ঝকূটে পব্বতে অন্তরহিতো সীতৰনে আযস্মতো সোণস্স সম্মুখে পাতুরহোসি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. আযস্মাপি খো সোণো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং সোণং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘ননু তে, সোণ, রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘যে খো কেচি ভগৰতো সাৰকা আরদ্ধৰীরিযা ৰিহরন্তি, অহং তেসং অঞ্ঞতরো. অথ চ পন মে ন অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, সংৰিজ্জন্তি খো পন মে কুলে ভোগা, সক্কা ভোগা [ভোগে (মহাৰ. ২৪৩)] চ ভুঞ্জিতুং পুঞ্ঞানি চ কাতুং. যংনূনাহং সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিত্ৰা ভোগে চ ভুঞ্জেয্যং পুঞ্ঞানি চ করেয্য’’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সোণ, কুসলো ত্ৰং পুব্বে অগারিযভূতো [আগারিকভূতো (স্যা.), অগারিকভূতো (মহাৰ. ২৪৩)] ৰীণায তন্তিস্সরে’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সোণ, যদা তে ৰীণায তন্তিযো অচ্চাযতা হোন্তি, অপি নু তে ৰীণা তস্মিং সমযে সরৰতী ৰা হোতি কম্মঞ্ঞা ৰা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সোণ, যদা তে ৰীণায তন্তিযো অতিসিথিলা হোন্তি, অপি নু তে ৰীণা তস্মিং সমযে সরৰতী ৰা হোতি কম্মঞ্ঞা ৰা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘যদা পন তে, সোণ, ৰীণায তন্তিযো ন অচ্চাযতা হোন্তি নাতিসিথিলা সমে গুণে পতিট্ঠিতা, অপি নু তে ৰীণা তস্মিং সমযে সরৰতী ৰা হোতি কম্মঞ্ঞা ৰা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘এৰমেৰং খো, সোণ, অচ্চারদ্ধৰীরিযং উদ্ধচ্চায সংৰত্ততি, অতিসিথিলৰীরিযং কোসজ্জায সংৰত্ততি. তস্মাতিহ ত্ৰং, সোণ, ৰীরিযসমথং অধিট্ঠহং, ইন্দ্রিযানঞ্চ সমতং পটিৰিজ্ঝ, তত্থ চ নিমিত্তং গণ্হাহী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা সোণো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং সোণং ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰং খো – সীতৰনে অন্তরহিতো গিজ্ঝকূটে পব্বতে পাতুরহোসি.
অথ খো আযস্মা সোণো অপরেন সমযেন ৰীরিযসমথং অধিট্ঠাসি, ইন্দ্রিযানঞ্চ সমতং পটিৰিজ্ঝি, তত্থ চ নিমিত্তং অগ্গহেসি. অথ খো আযস্মা সোণো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনাগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা সোণো অরহতং অহোসি.
অথ খো আযস্মতো সোণস্স অরহত্তপ্পত্তস্স এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমেয্যং; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে অঞ্ঞং ব্যাকরেয্য’’ন্তি. অথ খো আযস্মা সোণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সোণো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘যো সো, ভন্তে, ভিক্খু অরহং খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞাৰিমুত্তো, সো ছ ঠানানি অধিমুত্তো হোতি – নেক্খম্মাধিমুত্তো হোতি, পৰিৰেকাধিমুত্তো হোতি, অব্যাপজ্জাধিমুত্তো [অব্যাপজ্ঝাধিমুত্তো (ক.) মহাৰ. ২৪৪ পস্সিতব্বং] হোতি, তণ্হাক্খযাধিমুত্তো হোতি, উপাদানক্খযাধিমুত্তো হোতি, অসম্মোহাধিমুত্তো হোতি.
‘‘সিযা খো পন, ভন্তে, ইধেকচ্চস্স আযস্মতো এৰমস্স – ‘কেৰলংসদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা নিস্সায নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি. ন খো পনেতং, ভন্তে, এৰং দট্ঠব্বং. খীণাসৰো, ভন্তে, ভিক্খু ৰুসিতৰা কতকরণীযো করণীযং অত্তনো অসমনুপস্সন্তো কতস্স ৰা পটিচযং খযা রাগস্স ৰীতরাগত্তা নেক্খম্মাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৰীতদোসত্তা নেক্খম্মাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৰীতমোহত্তা নেক্খম্মাধিমুত্তো হোতি.
‘‘সিযা খো পন, ভন্তে, ইধেকচ্চস্স আযস্মতো এৰমস্স – ‘লাভসক্কারসিলোকং নূন অযমাযস্মা নিকামযমানো পৰিৰেকাধিমুত্তো’তি. ন খো পনেতং, ভন্তে, এৰং দট্ঠব্বং. খীণাসৰো, ভন্তে, ভিক্খু ৰুসিতৰা কতকরণীযো করণীযং অত্তনো অসমনুপস্সন্তো কতস্স ৰা পটিচযং খযা রাগস্স ৰীতরাগত্তা পৰিৰেকাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৰীতদোসত্তা পৰিৰেকাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৰীতমোহত্তা পৰিৰেকাধিমুত্তো হোতি.
‘‘সিযা খো পন, ভন্তে, ইধেকচ্চস্স আযস্মতো এৰমস্স – ‘সীলব্বতপরামাসং নূন অযমাযস্মা সারতো পচ্চাগচ্ছন্তো অব্যাপজ্জাধিমুত্তো’তি. ন খো পনেতং, ভন্তে, এৰং দট্ঠব্বং. খীণাসৰো, ভন্তে, ভিক্খু ৰুসিতৰা কতকরণীযো করণীযং অত্তনো অসমনুপস্সন্তো কতস্স ৰা পটিচযং খযা রাগস্স ৰীতরাগত্তা অব্যাপজ্জাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৰীতদোসত্তা অব্যাপজ্জাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৰীতমোহত্তা অব্যাপজ্জাধিমুত্তো হোতি.
‘‘খযা রাগস্স ৰীতরাগত্তা তণ্হাক্খযাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৰীতদোসত্তা তণ্হাক্খযাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৰীতমোহত্তা তণ্হাক্খযাধিমুত্তো হোতি.
‘‘খযা রাগস্স ৰীতরাগত্তা উপাদানক্খযাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৰীতদোসত্তা উপাদানক্খযাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৰীতমোহত্তা উপাদানক্খযাধিমুত্তো হোতি.
‘‘খযা রাগস্স ৰীতরাগত্তা অসম্মোহাধিমুত্তো হোতি, খযা দোসস্স ৰীতদোসত্তা অসম্মোহাধিমুত্তো হোতি, খযা মোহস্স ৰীতমোহত্তা অসম্মোহাধিমুত্তো হোতি.
‘‘এৰং সম্মা ৰিমুত্তচিত্তস্স, ভন্তে, ভিক্খুনো ভুসা চেপি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা চক্খুস্স আপাথং [আপাতং (ক.)] আগচ্ছন্তি, নেৰস্স চিত্তং পরিযাদিযন্তি. অমিস্সীকতমেৰস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং ৰযঞ্চস্সানুপস্সতি. ভুসা চেপি সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা মনস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৰস্স চিত্তং পরিযাদিযন্তি. অমিস্সীকতমেৰস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং ৰযঞ্চস্সানুপস্সতি. সেয্যথাপি, ভন্তে, সেলো পব্বতো অচ্ছিদ্দো অসুসিরো একগ্ঘনো. অথ পুরত্থিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি নেৰ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৰেধেয্য, অথ পচ্ছিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি…পে… অথ উত্তরায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি… অথ দক্খিণায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি নেৰ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৰেধেয্য; এৰমেৰং খো, ভন্তে, এৰং সম্মাৰিমুত্তচিত্তস্স ভিক্খুনো ভুসা চেপি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৰস্স চিত্তং পরিযাদিযন্তি. অমিস্সীকতমেৰস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং ৰযঞ্চস্সানুপস্সতি. ভুসা চেপি সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা মনস্স আপাথং আগচ্ছন্তি, নেৰস্স চিত্তং পরিযাদিযন্তি. অমিস্সীকতমেৰস্স চিত্তং হোতি ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং ৰযঞ্চস্সানুপস্সতী’’তি.
‘‘নেক্খম্মং অধিমুত্তস্স, পৰিৰেকঞ্চ চেতসো;
অব্যাপজ্জাধিমুত্তস্স, উপাদানক্খযস্স চ.
‘‘তণ্হাক্খযাধিমুত্তস্স, অসম্মোহঞ্চ চেতসো;
দিস্ৰা আযতনুপ্পাদং, সম্মা চিত্তং ৰিমুচ্চতি.
‘‘তস্স সম্মা ৰিমুত্তস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;
কতস্স পটিচযো নত্থি, করণীযং ন ৰিজ্জতি.
‘‘সেলো যথা একগ্ঘনো, ৰাতেন ন সমীরতি;
এৰং রূপা রসা সদ্দা, গন্ধা ফস্সা চ কেৰলা.
‘‘ইট্ঠা ধম্মা অনিট্ঠা চ, নপ্পৰেধেন্তি তাদিনো;
ঠিতং চিত্তং ৰিপ্পমুত্তং [ৰিমুতঞ্চ (ক.) মহাৰ. ২৪৪; কথা. ২৬৬], ৰযঞ্চস্সানুপস্সতী’’তি. পঠমং;
২. ফগ্গুনসুত্তং
৫৬. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ফগ্গুনো [ফেগ্গুনো (ক.), ফগ্গুণো (সী. স্যা.)] আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, ফগ্গুনো আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সাধু, ভন্তে, ভগৰা যেনাযস্মা ফগ্গুনো তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা ফগ্গুনো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা ফগ্গুনো ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান মঞ্চকে সমধোসি [সমঞ্চোপি (সী. স্যা. পী.), সং + ধূ + ঈ = সমধোসি]. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং ফগ্গুনং এতদৰোচ – ‘‘অলং, ফগ্গুন, মা ত্ৰং মঞ্চকে সমধোসি. সন্তিমানি আসনানি পরেহি পঞ্ঞত্তানি, তত্থাহং নিসীদিস্সামী’’তি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং ফগ্গুনং এতদৰোচ –
‘‘কচ্চি তে, ফগ্গুন, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি তে দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো.
‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, বলৰা পুরিসো তিণ্হেন সিখরেন মুদ্ধনি [মুদ্ধানং (সী. পী.)] অভিমত্থেয্য [অভিমট্ঠেয্য (স্যা.)]; এৰমেৰং খো মে, ভন্তে, অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি [হনন্তি (সী. পী.), ওহনন্তি (স্যা.)] ঊহনন্তি. ন মে, ভন্তে, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো.
‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, বলৰা পুরিসো দল়্হেন ৰরত্তক্খণ্ডেন সীসৰেঠনং দদেয্য; এৰমেৰং খো মে, ভন্তে, অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা. ন মে, ভন্তে, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো.
‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন কুচ্ছিং পরিকন্তেয্য; এৰমেৰং খো মে, ভন্তে, অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. ন মে, ভন্তে, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো.
‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা দুব্বলতরং পুরিসং নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পরিতাপেয্যুং; এৰমেৰং খো মে, ভন্তে, অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো. ন মে, ভন্তে, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং ফগ্গুনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
অথ খো আযস্মা ফগ্গুনো অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো কালমকাসি. তম্হি চস্স সমযে মরণকালে ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসীদিংসু. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, ফগ্গুনো অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো কালমকাসি. তম্হি চস্স সমযে মরণকালে ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসীদিংসূ’’তি.
‘‘কিং হানন্দ, ফগ্গুনস্স [ফেগ্গুনস্স আনন্দ (ক.)] ভিক্খুনো ইন্দ্রিযানি ন ৰিপ্পসীদিস্সন্তি! ফগ্গুনস্স, আনন্দ, ভিক্খুনো পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং অৰিমুত্তং অহোসি. তস্স তং ধম্মদেসনং সুত্ৰা পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং ৰিমুত্তং.
‘‘ছযিমে, আনন্দ, আনিসংসা কালেন ধম্মস্সৰনে [ধম্মসৰণে (সী.)] কালেন অত্থুপপরিক্খায. কতমে ছ? ইধানন্দ, ভিক্খুনো পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং অৰিমুত্তং হোতি. সো তম্হি সমযে মরণকালে লভতি তথাগতং দস্সনায. তস্স তথাগতো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. তস্স তং ধম্মদেসনং সুত্ৰা পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. অযং, আনন্দ, পঠমো আনিসংসো কালেন ধম্মস্সৰনে.
‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খুনো পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং অৰিমুত্তং হোতি. সো তম্হি সমযে মরণকালে ন হেৰ খো [নো চ খো (ক.)] লভতি তথাগতং দস্সনায, অপি চ খো তথাগতসাৰকং লভতি দস্সনায. তস্স তথাগতসাৰকো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. তস্স তং ধম্মদেসনং সুত্ৰা পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. অযং, আনন্দ, দুতিযো আনিসংসো কালেন ধম্মস্সৰনে.
‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খুনো পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং অৰিমুত্তং হোতি. সো তম্হি সমযে মরণকালে ন হেৰ খো লভতি তথাগতং দস্সনায, নপি তথাগতসাৰকং লভতি দস্সনায; অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি. তস্স যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কযতো অনুৰিচারযতো মনসানুপেক্খতো পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. অযং, আনন্দ, ততিযো আনিসংসো কালেন অত্থুপপরিক্খায.
‘‘ইধানন্দ, ভিক্খুনো পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং ৰিমুত্তং হোতি, অনুত্তরে চ খো উপধিসঙ্খযে চিত্তং অৰিমুত্তং হোতি. সো তম্হি সমযে মরণকালে লভতি তথাগতং দস্সনায. তস্স তথাগতো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং…পে… ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. তস্স তং ধম্মদেসনং সুত্ৰা অনুত্তরে উপধিসঙ্খযে চিত্তং ৰিমুচ্চতি. অযং, আনন্দ, চতুত্থো আনিসংসো কালেন ধম্মস্সৰনে.
‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খুনো পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং ৰিমুত্তং হোতি, অনুত্তরে চ খো উপধিসঙ্খযে চিত্তং অৰিমুত্তং হোতি. সো তম্হি সমযে মরণকালে ন হেৰ খো লভতি তথাগতং দস্সনায, অপি চ খো তথাগতসাৰকং লভতি দস্সনায. তস্স তথাগতসাৰকো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. তস্স তং ধম্মদেসনং সুত্ৰা অনুত্তরে উপধিসঙ্খযে চিত্তং ৰিমুচ্চতি. অযং, আনন্দ, পঞ্চমো আনিসংসো কালেন ধম্মস্সৰনে.
‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খুনো পঞ্চহি ওরম্ভাগিযেহি সংযোজনেহি চিত্তং ৰিমুত্তং হোতি, অনুত্তরে চ খো উপধিসঙ্খযে চিত্তং অৰিমুত্তং হোতি. সো তম্হি সমযে মরণকালে ন হেৰ খো লভতি তথাগতং দস্সনায, নপি তথাগতসাৰকং লভতি দস্সনায; অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি. তস্স যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কযতো অনুৰিচারযতো মনসানুপেক্খতো অনুত্তরে উপধিসঙ্খযে চিত্তং ৰিমুচ্চতি. অযং, আনন্দ, ছট্ঠো আনিসংসো কালেন অত্থুপপরিক্খায. ইমে খো, আনন্দ, ছ আনিসংসা কালেন ধম্মস্সৰনে কালেন অত্থুপপরিক্খাযা’’তি. দুতিযং.
৩. ছল়ভিজাতিসুত্তং
৫৭. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পূরণেন, ভন্তে, কস্সপেন ছল়ভিজাতিযো পঞ্ঞত্তা – কণ্হাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, নীলাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, লোহিতাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, হলিদ্দাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, সুক্কাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, পরমসুক্কাভিজাতি পঞ্ঞত্তা.
‘‘তত্রিদং, ভন্তে, পূরণেন কস্সপেন কণ্হাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, ওরব্ভিকা সূকরিকা সাকুণিকা মাগৰিকা লুদ্দা মচ্ছঘাতকা চোরা চোরঘাতকা বন্ধনাগারিকা যে ৰা পনঞ্ঞেপি কেচি কুরূরকম্মন্তা.
‘‘তত্রিদং, ভন্তে, পূরণেন কস্সপেন নীলাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, ভিক্খূ কণ্টকৰুত্তিকা যে ৰা পনঞ্ঞেপি কেচি কম্মৰাদা ক্রিযৰাদা.
‘‘তত্রিদং, ভন্তে, পূরণেন কস্সপেন লোহিতাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, নিগণ্ঠা একসাটকা.
‘‘তত্রিদং, ভন্তে, পূরণেন কস্সপেন হলিদ্দাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, গিহী ওদাতৰসনা অচেলকসাৰকা.
‘‘তত্রিদং, ভন্তে, পূরণেন কস্সপেন সুক্কাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, আজীৰকা আজীৰকিনিযো.
‘‘তত্রিদং, ভন্তে, পূরণেন কস্সপেন পরমসুক্কাভিজাতি পঞ্ঞত্তা, নন্দো ৰচ্ছো কিসো সংকিচ্চো মক্খলি গোসালো. পূরণেন, ভন্তে, কস্সপেন ইমা ছল়ভিজাতিযো পঞ্ঞত্তা’’তি.
‘‘কিং পনানন্দ, পূরণস্স কস্সপস্স সব্বো লোকো এতদব্ভনুজানাতি ইমা ছল়ভিজাতিযো পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, পুরিসো দলিদ্দো অস্সকো অনাল়্হিকো, তস্স অকামকস্স বিলং ওলগ্গেয্যুং – ‘ইদং তে, অম্ভো পুরিস, মংসঞ্চ খাদিতব্বং, মূলঞ্চ অনুপ্পদাতব্ব’ন্তি. এৰমেৰং খো, আনন্দ, পূরণেন কস্সপেন অপ্পটিঞ্ঞায এতেসং সমণব্রাহ্মণানং ইমা ছল়ভিজাতিযো পঞ্ঞত্তা, যথা তং বালেন অব্যত্তেন অখেত্তঞ্ঞুনা অকুসলেন.
‘‘অহং খো পনানন্দ, ছল়ভিজাতিযো পঞ্ঞাপেমি. তং সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কতমা চানন্দ, ছল়ভিজাতিযো? ইধানন্দ, একচ্চো কণ্হাভিজাতিযো সমানো কণ্হং ধম্মং অভিজাযতি. ইধ পনানন্দ, একচ্চো কণ্হাভিজাতিযো সমানো সুক্কং ধম্মং অভিজাযতি. ইধ পনানন্দ, একচ্চো কণ্হাভিজাতিযো সমানো অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানং অভিজাযতি. ইধ পনানন্দ, একচ্চো সুক্কাভিজাতিযো সমানো কণ্হং ধম্মং অভিজাযতি. ইধ পনানন্দ, একচ্চো সুক্কাভিজাতিযো সমানো সুক্কং ধম্মং অভিজাযতি. ইধ পনানন্দ, একচ্চো সুক্কাভিজাতিযো সমানো অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানং অভিজাযতি.
‘‘কথঞ্চানন্দ, কণ্হাভিজাতিযো সমানো কণ্হং ধম্মং অভিজাযতি? ইধানন্দ, একচ্চো নীচে কুলে পচ্চাজাতো হোতি – চণ্ডালকুলে ৰা নেসাদকুলে ৰা ৰেনকুলে [ৰেণকুলে (সব্বত্থ)] ৰা রথকারকুলে ৰা পুক্কুসকুলে ৰা, দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে কসিরৰুত্তিকে, যত্থ কসিরেন ঘাসচ্ছাদো লব্ভতি. সো চ হোতি দুব্বণ্ণো দুদ্দসিকো ওকোটিমকো বৰ্হাবাধো কাণো ৰা কুণী ৰা খঞ্জো ৰা পক্খহতো ৰা, ন লাভী অন্নস্স পানস্স ৰত্থস্স যানস্স মালাগন্ধৰিলেপনস্স সেয্যাৰসথপদীপেয্যস্স. সো কাযেন দুচ্চরিতং চরতি, ৰাচায দুচ্চরিতং চরতি, মনসা দুচ্চরিতং চরতি. সো কাযেন দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, ৰাচায দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, মনসা দুচ্চরিতং চরিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি. এৰং খো, আনন্দ, কণ্হাভিজাতিযো সমানো কণ্হং ধম্মং অভিজাযতি.
‘‘কথঞ্চানন্দ, কণ্হাভিজাতিযো সমানো সুক্কং ধম্মং অভিজাযতি? ইধানন্দ, একচ্চো নীচে কুলে পচ্চাজাতো হোতি – চণ্ডালকুলে ৰা…পে… সেয্যাৰসথপদীপেয্যস্স. সো কাযেন সুচরিতং চরতি, ৰাচায সুচরিতং চরতি, মনসা সুচরিতং চরতি. সো কাযেন সুচরিতং চরিত্ৰা, ৰাচায সুচরিতং চরিত্ৰা, মনসা সুচরিতং চরিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. এৰং খো, আনন্দ, কণ্হাভিজাতিযো সমানো সুক্কং ধম্মং অভিজাযতি.
‘‘কথঞ্চানন্দ, কণ্হাভিজাতিযো সমানো অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানং অভিজাযতি? ইধানন্দ, একচ্চো নীচে কুলে পচ্চাজাতো হোতি – চণ্ডালকুলে ৰা…পে… সো চ হোতি দুব্বণ্ণো দুদ্দসিকো ওকোটিমকো. সো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. সো এৰং পব্বজিতো সমানো পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানং অভিজাযতি. এৰং খো, আনন্দ, কণ্হাভিজাতিযো সমানো অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানং অভিজাযতি.
‘‘কথঞ্চানন্দ, সুক্কাভিজাতিযো সমানো কণ্হং ধম্মং অভিজাযতি? ইধানন্দ, একচ্চো উচ্চে কুলে পচ্চাজাতো হোতি – খত্তিযমহাসালকুলে ৰা ব্রাহ্মণমহাসালকুলে ৰা গহপতিমহাসালকুলে ৰা, অড্ঢে মহদ্ধনে মহাভোগে পহূতজাতরূপরজতে পহূতৰিত্তূপকরণে পহূতধনধঞ্ঞে. সো চ হোতি অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতো, লাভী অন্নস্স পানস্স ৰত্থস্স যানস্স মালাগন্ধৰিলেপনস্স সেয্যাৰসথপদীপেয্যস্স. সো কাযেন দুচ্চরিতং চরতি, ৰাচায দুচ্চরিতং চরতি, মনসা দুচ্চরিতং চরতি. সো কাযেন দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, ৰাচায দুচ্চরিতং চরিত্ৰা, মনসা দুচ্চরিতং চরিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি. এৰং খো, আনন্দ, সুক্কাভিজাতিযো সমানো কণ্হং ধম্মং অভিজাযতি.
‘‘কথঞ্চানন্দ, সুক্কাভিজাতিযো সমানো সুক্কং ধম্মং অভিজাযতি? ইধানন্দ, একচ্চো উচ্চে কুলে পচ্চাজাতো হোতি – খত্তিযমহাসালকুলে ৰা…পে… সেয্যাৰসথপদীপেয্যস্স. সো কাযেন সুচরিতং চরতি, ৰাচায সুচরিতং চরতি, মনসা সুচরিতং চরতি. সো কাযেন সুচরিতং চরিত্ৰা, ৰাচায সুচরিতং চরিত্ৰা, মনসা সুচরিতং চরিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. এৰং খো, আনন্দ, সুক্কাভিজাতিযো সমানো সুক্কং ধম্মং অভিজাযতি.
‘‘কথঞ্চানন্দ, সুক্কাভিজাতিযো সমানো অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানং অভিজাযতি? ইধানন্দ, একচ্চো উচ্চে কুলে পচ্চাজাতো হোতি – খত্তিযমহাসালকুলে ৰা ব্রাহ্মণমহাসালকুলে ৰা গহপতিমহাসালকুলে ৰা, অড্ঢে মহদ্ধনে মহাভোগে পহূতজাতরূপরজতে পহূতৰিত্তূপকরণে পহূতধনধঞ্ঞে. সো চ হোতি অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতো, লাভী অন্নস্স পানস্স ৰত্থস্স যানস্স মালাগন্ধৰিলেপনস্স সেয্যাৰসথপদীপেয্যস্স. সো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. সো এৰং পব্বজিতো সমানো পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানং অভিজাযতি. এৰং খো, আনন্দ, সুক্কাভিজাতিযো সমানো অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানং অভিজাযতি. ইমা খো, আনন্দ, ছল়ভিজাতিযো’’তি. ততিযং.
৪. আসৰসুত্তং
৫৮. ‘‘ছহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু আহুনেয্যো হোতি পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স.
কতমেহি ছহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো যে আসৰা সংৰরা পহাতব্বা তে সংৰরেন পহীনা হোন্তি, যে আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা তে পটিসেৰনায পহীনা হোন্তি, যে আসৰা অধিৰাসনা পহাতব্বা তে অধিৰাসনায পহীনা হোন্তি, যে আসৰা পরিৰজ্জনা পহাতব্বা তে পরিৰজ্জনায পহীনা হোন্তি, যে আসৰা ৰিনোদনা পহাতব্বা তে ৰিনোদনায পহীনা হোন্তি, যে আসৰা ভাৰনা পহাতব্বা তে ভাৰনায পহীনা হোন্তি.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, আসৰা সংৰরা পহাতব্বা যে সংৰরেন পহীনা হোন্তি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চক্খুন্দ্রিযসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি. যং হিস্স, ভিক্খৰে, চক্খুন্দ্রিযসংৰরং অসংৰুতস্স ৰিহরতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, চক্খুন্দ্রিযসংৰরং সংৰুতস্স ৰিহরতো এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. পটিসঙ্খা যোনিসো সোতিন্দ্রিয…পে… ঘানিন্দ্রিয… জিৰ্হিন্দ্রিয… কাযিন্দ্রিয… মনিন্দ্রিযসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি. যং হিস্স, ভিক্খৰে, মনিন্দ্রিযসংৰরং অসংৰুতস্স ৰিহরতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, মনিন্দ্রিযসংৰরং সংৰুতস্স ৰিহরতো এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, আসৰা সংৰরা পহাতব্বা যে সংৰরেন পহীনা হোন্তি.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা যে পটিসেৰনায পহীনা হোন্তি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতি – ‘যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতায, উণ্হস্স পটিঘাতায, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সানং [ডংস… সিরিংসপসম্ফস্সানং (সী. স্যা. কং. পী) ম. নি. ১.২৩] পটিঘাতায, যাৰদেৰ হিরিকোপীনপটিচ্ছাদনত্থং’. পটিসঙ্খা যোনিসো পিণ্ডপাতং পটিসেৰতি – ‘নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায, ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায, ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চ’ [ফাসুৰিহারো চাতি (সী. স্যা. কং. পী.)]. পটিসঙ্খা যোনিসো সেনাসনং পটিসেৰতি – ‘যাৰদেৰ সীতস্স পটিঘাতায, উণ্হস্স পটিঘাতায, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সানং পটিঘাতায, যাৰদেৰ উতুপরিস্সযৰিনোদনপটিসল্লানারামত্থং’. পটিসঙ্খা যোনিসো গিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পটিসেৰতি – ‘যাৰদেৰ উপ্পন্নানং ৰেয্যাবাধিকানং ৰেদনানং পটিঘাতায, অব্যাবজ্ঝপরমতাযা’তি. যং হিস্স, ভিক্খৰে, অপ্পটিসেৰতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, পটিসেৰতো এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা যে পটিসেৰনায পহীনা হোন্তি.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, আসৰা অধিৰাসনা পহাতব্বা যে অধিৰাসনায পহীনা হোন্তি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স, জিঘচ্ছায, পিপাসায, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সানং, দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথানং, উপ্পন্নানং সারীরিকানং ৰেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খরানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহরানং অধিৰাসকজাতিকো হোতি. যং হিস্স, ভিক্খৰে, অনধিৰাসতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, অধিৰাসতো এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, আসৰা অধিৰাসনা পহাতব্বা যে অধিৰাসনায পহীনা হোন্তি.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, আসৰা পরিৰজ্জনা পহাতব্বা যে পরিৰজ্জনায পহীনা হোন্তি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চণ্ডং হত্থিং পরিৰজ্জেতি, চণ্ডং অস্সং পরিৰজ্জেতি, চণ্ডং গোণং পরিৰজ্জেতি, চণ্ডং কুক্কুরং পরিৰজ্জেতি, অহিং খাণুং কণ্টকট্ঠানং সোব্ভং পপাতং চন্দনিকং ওল়িগল্লং, যথারূপে অনাসনে নিসিন্নং, যথারূপে অগোচরে চরন্তং, যথারূপে পাপকে মিত্তে ভজন্তং ৰিঞ্ঞূ সব্রহ্মচারী পাপকেসু ঠানেসু ওকপ্পেয্যুং, সো তঞ্চ অনাসনং তঞ্চ অগোচরং তে চ পাপকে মিত্তে পটিসঙ্খা যোনিসো পরিৰজ্জেতি. যং হিস্স, ভিক্খৰে, অপরিৰজ্জযতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, পরিৰজ্জযতো এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, আসৰা পরিৰজ্জনা পহাতব্বা যে পরিৰজ্জনায পহীনা হোন্তি.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, আসৰা ৰিনোদনা পহাতব্বা যে ৰিনোদনায পহীনা হোন্তি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি, পটিসঙ্খা যোনিসো উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি. যং হিস্স, ভিক্খৰে, অৰিনোদযতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, ৰিনোদযতো এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, আসৰা ৰিনোদনা পহাতব্বা যে ৰিনোদনায পহীনা হোন্তি.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, আসৰা ভাৰনা পহাতব্বা যে ভাৰনায পহীনা হোন্তি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং, পটিসঙ্খা যোনিসো ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. যং হিস্স, ভিক্খৰে, অভাৰযতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, ভাৰযতো এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, আসৰা ভাৰনা পহাতব্বা যে ভাৰনায পহীনা হোন্তি.
‘‘ইমেহি খো, ভিক্খৰে, ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু আহুনেয্যো হোতি পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি. চতুত্থং.
৫. দারুকম্মিকসুত্তং
৫৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা নাতিকে ৰিহরতি গিঞ্জকাৰসথে. অথ খো দারুকম্মিকো গহপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো দারুকম্মিকং গহপতিং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘অপি নু তে, গহপতি, কুলে দানং দীযতী’’তি? ‘‘দীযতি মে, ভন্তে, কুলে দানং. তঞ্চ খো যে তে ভিক্খূ আরঞ্ঞিকা পিণ্ডপাতিকা পংসুকূলিকা অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না, তথারূপেসু মে, ভন্তে, ভিক্খূসু দানং দীযতী’’তি.
‘‘দুজ্জানং খো এতং, গহপতি, তযা গিহিনা কামভোগিনা পুত্তসম্বাধসযনং অজ্ঝাৰসন্তেন, কাসিকচন্দনং পচ্চনুভোন্তেন, মালাগন্ধৰিলেপনং ধারযন্তেন, জাতরূপরজতং সাদিযন্তেন ইমে ৰা অরহন্তো ইমে ৰা অরহত্তমগ্গং সমাপন্নাতি.
‘‘আরঞ্ঞিকো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি উদ্ধতো উন্নল়ো চপলো মুখরো ৰিকিণ্ণৰাচো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৰিব্ভন্তচিত্তো পাকতিন্দ্রিযো. এৰং সো তেনঙ্গেন গারয্হো. আরঞ্ঞিকো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি অনুদ্ধতো অনুন্নল়ো অচপলো অমুখরো অৰিকিণ্ণৰাচো উপট্ঠিতস্সতি সম্পজানো সমাহিতো একগ্গচিত্তো সংৰুতিন্দ্রিযো. এৰং সো তেনঙ্গেন পাসংসো.
‘‘গামন্তৰিহারী চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি উদ্ধতো…পে… এৰং সো তেনঙ্গেন গারয্হো. গামন্তৰিহারী চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি অনুদ্ধতো…পে… এৰং সো তেনঙ্গেন পাসংসো.
‘‘পিণ্ডপাতিকো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি উদ্ধতো…পে… এৰং সো তেনঙ্গেন গারয্হো. পিণ্ডপাতিকো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি অনুদ্ধতো…পে… এৰং সো তেনঙ্গেন পাসংসো.
‘‘নেমন্তনিকো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি উদ্ধতো…পে… এৰং সো তেনঙ্গেন গারয্হো. নেমন্তনিকো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি অনুদ্ধতো…পে… এৰং সো তেনঙ্গেন পাসংসো.
‘‘পংসুকূলিকো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি উদ্ধতো…পে… এৰং সো তেনঙ্গেন গারয্হো. পংসুকূলিকো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি অনুদ্ধতো…পে… এৰং সো তেনঙ্গেন পাসংসো.
‘‘গহপতিচীৰরধরো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি উদ্ধতো উন্নল়ো চপলো মুখরো ৰিকিণ্ণৰাচো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৰিব্ভন্তচিত্তো পাকতিন্দ্রিযো. এৰং সো তেনঙ্গেন গারয্হো. গহপতিচীৰরধরো চেপি, গহপতি, ভিক্খু হোতি অনুদ্ধতো অনুন্নল়ো অচপলো অমুখরো অৰিকিণ্ণৰাচো উপট্ঠিতস্সতি সম্পজানো সমাহিতো একগ্গচিত্তো সংৰুতিন্দ্রিযো. এৰং সো তেনঙ্গেন পাসংসো.
‘‘ইঙ্ঘ ত্ৰং, গহপতি, সঙ্ঘে দানং [দানানি (ক.)] দেহি. সঙ্ঘে তে দানং দদতো চিত্তং পসীদিস্সতি. সো ত্ৰং পসন্নচিত্তো কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সসী’’তি. ‘‘এসাহং, ভন্তে, অজ্জতগ্গে সঙ্ঘে দানং দস্সামী’’তি. পঞ্চমং.
৬. হত্থিসারিপুত্তসুত্তং
৬০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা থেরা ভিক্খূ পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা মণ্ডলমাল়ে সন্নিসিন্না সন্নিপতিতা অভিধম্মকথং কথেন্তি. তত্র সুদং আযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো থেরানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তরন্তরা কথং ওপাতেতি. অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং চিত্তং হত্থিসারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘মাযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো থেরানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তরন্তরা কথং ওপাতেসি, যাৰ কথাপরিযোসানং আযস্মা চিত্তো আগমেতূ’’তি. এৰং ৰুত্তে আযস্মতো চিত্তস্স হত্থিসারিপুত্তস্স সহাযকা ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৰোচুং – ‘‘মাযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং চিত্তং হত্থিসারিপুত্তং অপসাদেসি, পণ্ডিতো আযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো. পহোতি চাযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো থেরানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেতু’’ন্তি.
‘‘দুজ্জানং খো এতং, আৰুসো, পরস্স চেতোপরিযাযং অজানন্তেহি. ইধাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো তাৰদেৰ সোরতসোরতো হোতি, নিৰাতনিৰাতো হোতি, উপসন্তুপসন্তো হোতি, যাৰ সত্থারং উপনিস্সায ৰিহরতি অঞ্ঞতরং ৰা গরুট্ঠানিযং সব্রহ্মচারিং. যতো চ খো সো ৰপকস্সতেৰ সত্থারা, ৰপকস্সতি গরুট্ঠানিযেহি সব্রহ্মচারীহি, সো সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি রঞ্ঞা রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৰিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৰিহরতো রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, গোণো কিট্ঠাদো দামেন ৰা বদ্ধো [আরামে ৰা বন্ধো (ক.)] ৰজে ৰা ওরুদ্ধো. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানাযং গোণো কিট্ঠাদো পুনদেৰ কিট্ঠং ওতরিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যং সো গোণো কিট্ঠাদো দামং ৰা ছেত্ৰা ৰজং ৰা ভিন্দিত্ৰা, অথ পুনদেৰ কিট্ঠং ওতরেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো তাৰদেৰ সোরতসোরতো হোতি, নিৰাতনিৰাতো হোতি, উপসন্তুপসন্তো হোতি যাৰ সত্থারং উপনিস্সায ৰিহরতি অঞ্ঞতরং ৰা গরুট্ঠানিযং সব্রহ্মচারিং. যতো চ খো সো ৰপকস্সতেৰ সত্থারা, ৰপকস্সতি গরুট্ঠানিযেহি সব্রহ্মচারীহি, সো সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি রঞ্ঞা রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৰিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৰিহরতো রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি পঠমস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, চাতুমহাপথে থুল্লফুসিতকো দেৰো ৰস্সন্তো [থুল্লফুসিতকে দেৰে ৰস্সন্তে (ক.)] রজং অন্তরধাপেয্য, চিক্খল্লং পাতুকরেয্য. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং [অমুকস্মিং (ক.)] চাতুমহাপথে পুনদেৰ রজো পাতুভৰিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যং অমুস্মিং চাতুমহাপথে মনুস্সা ৰা অতিক্কমেয্যুং, গোপসূ ৰা অতিক্কমেয্যুং, ৰাতাতপো ৰা স্নেহগতং পরিযাদিযেয্য, অথ পুনদেৰ রজো পাতুভৰেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি পঠমস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি দুতিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা অৰিদূরে মহন্তং তল়াকং. তত্থ থুল্লফুসিতকো দেৰো ৰুট্ঠো সিপ্পিসম্বুকম্পি সক্খরকঠলম্পি অন্তরধাপেয্য. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং তল়াকে পুনদেৰ সিপ্পিসম্বুকা ৰা সক্খরকঠলা ৰা পাতুভৰিস্সন্তী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যং অমুস্মিং তল়াকে মনুস্সা ৰা পিৰেয্যুং, গোপসূ ৰা পিৰেয্যুং, ৰাতাতপো ৰা স্নেহগতং পরিযাদিযেয্য, অথ পুনদেৰ সিপ্পিসম্বুকাপি সক্খরকঠলাপি পাতুভৰেয্যুন্তি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি দুতিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো পীতিযা চ ৰিরাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি ততিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, পুরিসং পণীতভোজনং ভুত্তাৰিং আভিদোসিকং ভোজনং নচ্ছাদেয্য. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুং পুরিসং পুনদেৰ ভোজনং ছাদেস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, অমুং পুরিসং পণীতভোজনং ভুত্তাৰিং যাৰস্স সা ওজা কাযে ঠস্সতি তাৰ ন অঞ্ঞং ভোজনং ছাদেস্সতি. যতো চ খ্ৰস্স সা ওজা অন্তরধাযিস্সতি, অথ পুনদেৰ তং ভোজনং ছাদেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো পীতিযা চ ৰিরাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি ততিযস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ, পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি চতুত্থস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, পব্বতসঙ্খেপে উদকরহদো নিৰাতো ৰিগতঊমিকো. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং উদকরহদে পুনদেৰ ঊমি পাতুভৰিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যা পুরত্থিমায দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি. সা তস্মিং উদকরহদে ঊমিং জনেয্য. যা পচ্ছিমায দিসায আগচ্ছেয্য…পে… যা উত্তরায দিসায আগচ্ছেয্য… যা দক্খিণায দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি. সা তস্মিং উদকরহদে ঊমিং জনেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি চতুত্থস্স ঝানস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি…পে… সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি.
‘‘ইধ, পনাৰুসো, একচ্চো পুগ্গলো সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি অনিমিত্তস্স চেতোসমাধিস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি রঞ্ঞা রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৰিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৰিহরতো রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. সেয্যথাপি, আৰুসো, রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা চতুরঙ্গিনিযা সেনায অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো অঞ্ঞতরস্মিং ৰনসণ্ডে একরত্তিং ৰাসং উপগচ্ছেয্য. তত্র [তত্থ (সী. পী.)] হত্থিসদ্দেন অস্সসদ্দেন রথসদ্দেন পত্তিসদ্দেন ভেরিপণৰসঙ্খতিণৰনিন্নাদসদ্দেন চীরিকসদ্দো [চিরিল়িকাসদ্দো (সী. স্যা. কং. পী.)] অন্তরধাযেয্য [অন্তরধাপেয্য (স্যা. পী. ক.)]. যো নু খো, আৰুসো, এৰং ৰদেয্য – ‘ন দানি অমুস্মিং ৰনসণ্ডে পুনদেৰ চীরিকসদ্দো পাতুভৰিস্সতী’তি, সম্মা নু খো সো, আৰুসো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, আৰুসো’’. ‘‘ঠানঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিজ্জতি, যং সো রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা তম্হা ৰনসণ্ডা পক্কমেয্য, অথ পুনদেৰ চীরিকসদ্দো পাতুভৰেয্যাতি. এৰমেৰং খো, আৰুসো, ইধেকচ্চো পুগ্গলো সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ‘লাভিম্হি অনিমিত্তস্স চেতোসমাধিস্সা’তি সংসট্ঠো ৰিহরতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি রঞ্ঞা রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি. তস্স সংসট্ঠস্স ৰিস্সত্থস্স পাকতস্স ভস্সমনুযুত্তস্স ৰিহরতো রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততী’’তি.
অথ খো আযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো অপরেন সমযেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি. অথ খো চিত্তস্স হত্থিসারিপুত্তস্স সহাযকা ভিক্খূ যেনাযস্মা মহাকোট্ঠিকো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৰোচুং – ‘‘কিং নু খো আযস্মতা মহাকোট্ঠিকেন চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতী’তি; উদাহু দেৰতা এতমত্থং আরোচেসুং – ‘চিত্তো, ভন্তে, হত্থিসারিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতী’’’তি? ‘‘চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো মে, আৰুসো – ‘চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতী’তি. দেৰতাপি মে এতমত্থং আরোচেসুং – ‘চিত্তো, ভন্তে, হত্থিসারিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিস্সতী’’তি.
অথ খো চিত্তস্স হত্থিসারিপুত্তস্স সহাযকা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘চিত্তো, ভন্তে, হত্থিসারিপুত্তো ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং লাভী, অথ চ পন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততী’’তি. ‘‘ন, ভিক্খৰে, চিত্তো চিরং সরিস্সতি [পদিস্সতি (ক.)] নেক্খম্মস্সা’’তি.
অথ খো চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো নচিরস্সেৰ কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজি. অথ খো আযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো অরহতং অহোসীতি. ছট্ঠং.
৭. মজ্ঝেসুত্তং
৬১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলানং থেরানং ভিক্খূনং পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তানং মণ্ডলমাল়ে সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অযমন্তরাকথা উদপাদি – ‘‘ৰুত্তমিদং, আৰুসো, ভগৰতা পারাযনে মেত্তেয্যপঞ্হে –
[চূল়নি. তিস্সমিত্তেয্যমাণৰপুচ্ছা ৬৭] ‘‘যো উভোন্তে ৰিদিত্ৰান, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি [ন লিম্পতি (ক.)];
তং ব্রূমি মহাপুরিসোতি, সোধ সিব্বিনি [সিব্বনি (সী. স্যা. কং. পী.)] মচ্চগা’’তি.
‘‘কতমো নু খো, আৰুসো, একো অন্তো, কতমো দুতিযো অন্তো, কিং মজ্ঝে, কা সিব্বিনী’’তি? এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘ফস্সো খো, আৰুসো, একো অন্তো, ফস্সসমুদযো দুতিযো অন্তো, ফস্সনিরোধো মজ্ঝে, তণ্হা সিব্বিনী; তণ্হা হি নং সিব্বতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা. এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খু অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানাতি, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানাতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো [অভিজানিত্ৰা (ক.)] পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো [পরিজানিত্ৰা (ক.)] দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘অতীতং খো, আৰুসো, একো অন্তো, অনাগতং দুতিযো অন্তো, পচ্চুপ্পন্নং মজ্ঝে, তণ্হা সিব্বিনী; তণ্হা হি নং সিব্বতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা. এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খু অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানাতি, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানাতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘সুখা, আৰুসো, ৰেদনা একো অন্তো, দুক্খা ৰেদনা দুতিযো অন্তো, অদুক্খমসুখা ৰেদনা মজ্ঝে, তণ্হা সিব্বিনী; তণ্হা হি নং সিব্বতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা. এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খু অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানাতি, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানাতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘নামং খো, আৰুসো, একো অন্তো, রূপং দুতিযো অন্তো, ৰিঞ্ঞাণং মজ্ঝে, তণ্হা সিব্বিনী; তণ্হা হি নং সিব্বতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা. এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খু অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানাতি, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানাতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘ছ খো, আৰুসো, অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি একো অন্তো, ছ বাহিরানি আযতনানি দুতিযো অন্তো, ৰিঞ্ঞাণং মজ্ঝে, তণ্হা সিব্বিনী; তণ্হা হি নং সিব্বতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা. এত্তাৰতা খো আৰুসো, ভিক্খু অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানাতি, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানাতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘সক্কাযো খো, আৰুসো, একো অন্তো, সক্কাযসমুদযো দুতিযো অন্তো, সক্কাযনিরোধো মজ্ঝে, তণ্হা সিব্বিনী; তণ্হা হি নং সিব্বতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা. এত্তাৰতা খো, আৰুসো, ভিক্খু অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানাতি, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানাতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো [সব্বত্থপি এৰমেৰ দিস্সতি] দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৰুসো, অম্হেহি সব্বেহেৰ যথাসকং পটিভানং. আযামাৰুসো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেস্সাম. যথা নো ভগৰা ব্যাকরিস্সতি তথা নং ধারেস্সামা’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো থেরা ভিক্খূ তস্স ভিক্খুনো পচ্চস্সোসুং. অথ খো থেরা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো থেরা ভিক্খূ যাৰতকো অহোসি সব্বেহেৰ সদ্ধিং কথাসল্লাপো, তং সব্বং ভগৰতো আরোচেসুং. ‘‘কস্স নু খো, ভন্তে, সুভাসিত’’ন্তি? ‘‘সব্বেসং ৰো, ভিক্খৰে, সুভাসিতং পরিযাযেন, অপি চ যং মযা সন্ধায ভাসিতং পারাযনে মেত্তেয্যপঞ্হে –
‘‘যো উভোন্তে ৰিদিত্ৰান, মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতি;
তং ব্রূমি মহাপুরিসোতি, সোধ সিব্বিনিমচ্চগা’’তি.
‘‘তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো থেরা ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘ফস্সো খো, ভিক্খৰে, একো অন্তো, ফস্সসমুদযো দুতিযো অন্তো, ফস্সনিরোধো মজ্ঝে, তণ্হা সিব্বিনী; তণ্হা হি নং সিব্বতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা. এত্তাৰতা খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানাতি, পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানাতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো পরিঞ্ঞেয্যং পরিজানন্তো দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতী’’তি. সত্তমং.
৮. পুরিসিন্দ্রিযঞাণসুত্তং
৬২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কোসলেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন দণ্ডকপ্পকং নাম কোসলানং নিগমো তদৰসরি. অথ খো ভগৰা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. তে চ ভিক্খূ দণ্ডকপ্পকং পৰিসিংসু আৰসথং পরিযেসিতুং.
অথ খো আযস্মা আনন্দো সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং যেন অচিরৰতী নদী তেনুপসঙ্কমি গত্তানি পরিসিঞ্চিতুং. অচিরৰতিযা নদিযা গত্তানি পরিসিঞ্চিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা একচীৰরো অট্ঠাসি গত্তানি পুব্বাপযমানো. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘কিং নু খো, আৰুসো আনন্দ, সব্বং চেতসো সমন্নাহরিত্ৰা নু খো দেৰদত্তো ভগৰতা ব্যাকতো – ‘আপাযিকো দেৰদত্তো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো’তি [চূল়ৰ. ৩৪৮; অ. নি. ৮.৭ পস্সিতব্বং], উদাহু কেনচিদেৰ পরিযাযেনা’তি? ‘‘এৰং খো পনেতং, আৰুসো, ভগৰতা ব্যাকত’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং যেন অচিরৰতী নদী তেনুপসঙ্কমিং গত্তানি পরিসিঞ্চিতুং. অচিরৰতিযা নদিযা গত্তানি পরিসিঞ্চিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা একচীৰরো অট্ঠাসিং গত্তানি পুব্বাপযমানো. অথ খো, ভন্তে, অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মং এতদৰোচ – ‘কিং নু খো, আৰুসো, আনন্দ সব্বং চেতসো সমন্নাহরিত্ৰা নু খো দেৰদত্তো ভগৰতা ব্যাকতো – আপাযিকো দেৰদত্তো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছোতি, উদাহু কেনচিদেৰ পরিযাযেনা’তি? এৰং ৰুত্তে অহং, ভন্তে, তং ভিক্খুং এতদৰোচং – ‘এৰং খো পনেতং, আৰুসো, ভগৰতা ব্যাকত’’’ন্তি.
‘‘সো ৰা [সো চ (স্যা.)] খো, আনন্দ, ভিক্খু নৰো ভৰিস্সতি অচিরপব্বজিতো, থেরো ৰা পন বালো অব্যত্তো. কথঞ্হি নাম যং মযা একংসেন ব্যাকতং তত্থ দ্ৰেজ্ঝং আপজ্জিস্সতি! নাহং, আনন্দ, অঞ্ঞং একপুগ্গলম্পি সমনুপস্সামি, যো এৰং মযা সব্বং চেতসো সমন্নাহরিত্ৰা ব্যাকতো, যথযিদং দেৰদত্তো. যাৰকীৰঞ্চাহং, আনন্দ, দেৰদত্তস্স ৰালগ্গকোটিনিত্তুদনমত্তম্পি সুক্কধম্মং অদ্দসং; নেৰ তাৰাহং দেৰদত্তং ব্যাকাসিং – ‘আপাযিকো দেৰদত্তো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো’তি. যতো চ খো অহং, আনন্দ, দেৰদত্তস্স ৰালগ্গকোটিনিত্তুদনমত্তম্পি সুক্কধম্মং ন অদ্দসং; অথাহং দেৰদত্তং ব্যাকাসিং – ‘আপাযিকো দেৰদত্তো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো’তি.
‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, গূথকূপো সাধিকপোরিসো পূরো গূথস্স সমতিত্তিকো. তত্র পুরিসো সসীসকো নিমুগ্গো অস্স. তস্স কোচিদেৰ পুরিসো উপ্পজ্জেয্য অত্থকামো হিতকামো যোগক্খেমকামো তম্হা গূথকূপা উদ্ধরিতুকামো. সো তং গূথকূপং সমন্তানুপরিগচ্ছন্তো নেৰ পস্সেয্য তস্স পুরিসস্স ৰালগ্গকোটিনিত্তুদনমত্তম্পি গূথেন অমক্খিতং, যত্থ তং গহেত্ৰা উদ্ধরেয্য. এৰমেৰং খো অহং, আনন্দ, যতো দেৰদত্তস্স ৰালগ্গকোটিনিত্তুদনমত্তম্পি সুক্কধম্মং ন অদ্দসং; অথাহং দেৰদত্তং ব্যাকাসিং – ‘আপাযিকো দেৰদত্তো নেরযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো’তি. সচে তুম্হে, আনন্দ, সুণেয্যাথ তথাগতস্স পুরিসিন্দ্রিযঞাণানি ৰিভজিস্সামী’’তি [ৰিভজন্তস্সাতি (সী. স্যা. পী.)]?
‘‘এতস্স, ভগৰা, কালো; এতস্স, সুগত, কালো যং ভগৰা পুরিসিন্দ্রিযঞাণানি ৰিভজেয্য. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেনহানন্দ, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘ইধাহং, আনন্দ, একচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স কুসলা ধম্মা অন্তরহিতা, অকুসলা ধম্মা সম্মুখীভূতা. অত্থি চ খ্ৰস্স কুসলমূলং অসমুচ্ছিন্নং, তম্হা তস্স কুসলা কুসলং পাতুভৰিস্সতি. এৰমযং পুগ্গলো আযতিং অপরিহানধম্মো ভৰিস্সতী’তি. সেয্যথাপি, আনন্দ, বীজানি অখণ্ডানি অপূতীনি অৰাতাতপহতানি সারদানি সুখসযিতানি সুখেত্তে সুপরিকম্মকতায ভূমিযা নিক্খিত্তানি. জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, ইমানি বীজানি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিস্সন্তী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰং খো অহং, আনন্দ, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স কুসলা ধম্মা অন্তরহিতা, অকুসলা ধম্মা সম্মুখীভূতা. অত্থি চ খ্ৰস্স কুসলমূলং অসমুচ্ছিন্নং, তম্হা তস্স কুসলা কুসলং পাতুভৰিস্সতি. এৰমযং পুগ্গলো আযতিং অপরিহানধম্মো ভৰিস্সতী’তি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসপুগ্গলো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসিন্দ্রিযঞাণং চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতং হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স আযতিং ধম্মসমুপ্পাদো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি.
‘‘ইধ পনাহং, আনন্দ, একচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স অকুসলা ধম্মা অন্তরহিতা, কুসলা ধম্মা সম্মুখীভূতা. অত্থি চ খ্ৰস্স অকুসলমূলং অসমুচ্ছিন্নং, তম্হা তস্স অকুসলা অকুসলং পাতুভৰিস্সতি. এৰমযং পুগ্গলো আযতিং পরিহানধম্মো ভৰিস্সতী’তি. সেয্যথাপি, আনন্দ, বীজানি অখণ্ডানি অপূতীনি অৰাতাতপহতানি সারদানি সুখসযিতানি পুথুসিলায নিক্খিত্তানি. জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, নযিমানি বীজানি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিস্সন্তী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰং খো অহং, আনন্দ, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স অকুসলা ধম্মা অন্তরহিতা, কুসলা ধম্মা সম্মুখীভূতা. অত্থি চ খ্ৰস্স অকুসলমূলং অসমুচ্ছিন্নং, তম্হা তস্স অকুসলা অকুসলং পাতুভৰিস্সতি. এৰমযং পুগ্গলো আযতিং পরিহানধম্মো ভৰিস্সতী’তি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসপুগ্গলো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসিন্দ্রিযঞাণং চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতং হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স আযতিং ধম্মসমুপ্পাদো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি.
‘‘ইধ পনাহং, আনন্দ, একচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘নত্থি ইমস্স পুগ্গলস্স ৰালগ্গকোটিনিত্তুদনমত্তোপি সুক্কো ধম্মো, সমন্নাগতোযং পুগ্গলো একন্তকাল়কেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জিস্সতী’তি. সেয্যথাপি, আনন্দ, বীজানি খণ্ডানি পূতীনি ৰাতাতপহতানি সুখেত্তে সুপরিকম্মকতায ভূমিযা নিক্খিত্তানি. জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, নযিমানি বীজানি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিস্সন্তী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰং খো অহং, আনন্দ, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘নত্থি ইমস্স পুগ্গলস্স ৰালগ্গকোটিনিত্তুদনমত্তোপি সুক্কো ধম্মো, সমন্নাগতোযং পুগ্গলো একন্তকাল়কেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জিস্সতী’তি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসপুগ্গলো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসিন্দ্রিযঞাণং চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতং হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স আযতিং ধম্মসমুপ্পাদো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সক্কা নু খো, ভন্তে, ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অপরেপি তযো পুগ্গলা সপ্পটিভাগা পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, আনন্দা’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘ইধাহং, আনন্দ, একচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স কুসলা ধম্মা অন্তরহিতা, অকুসলা ধম্মা সম্মুখীভূতা. অত্থি চ খ্ৰস্স কুসলমূলং অসমুচ্ছিন্নং, তম্পি সব্বেন সব্বং সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. এৰমযং পুগ্গলো আযতিং পরিহানধম্মো ভৰিস্সতী’তি. সেয্যথাপি, আনন্দ, অঙ্গারানি আদিত্তানি সম্পজ্জলিতানি সজোতিভূতানি পুথুসিলায নিক্খিত্তানি. জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, নযিমানি অঙ্গারানি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিস্সন্তী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘সেয্যথাপি ৰা পন, আনন্দ, সাযন্হসমযং [সাযন্হসমযে (স্যা. ক.)] সূরিযে ওগচ্ছন্তে, জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, আলোকো অন্তরধাযিস্সতি অন্ধকারো পাতুভৰিস্সতী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘সেয্যথাপি ৰা, পনানন্দ, অভিদো অদ্ধরত্তং ভত্তকালসমযে, জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, আলোকো অন্তরহিতো অন্ধকারো পাতুভূতো’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰং খো অহং, আনন্দ, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স কুসলা ধম্মা অন্তরহিতা, অকুসলা ধম্মা সম্মুখীভূতা. অত্থি চ খ্ৰস্স কুসলমূলং অসমুচ্ছিন্নং, তম্পি সব্বেন সব্বং সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. এৰমযং পুগ্গলো আযতিং পরিহানধম্মো ভৰিস্সতী’তি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসপুগ্গলো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসিন্দ্রিযঞাণং চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতং হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স আযতিং ধম্মসমুপ্পাদো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি.
‘‘ইধ পনাহং, আনন্দ, একচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স অকুসলা ধম্মা অন্তরহিতা, কুসলা ধম্মা সম্মুখীভূতা. অত্থি চ খ্ৰস্স অকুসলমূলং অসমুচ্ছিন্নং, তম্পি সব্বেন সব্বং সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. এৰমযং পুগ্গলো আযতিং অপরিহানধম্মো ভৰিস্সতী’তি. সেয্যথাপি, আনন্দ, অঙ্গারানি আদিত্তানি সম্পজ্জলিতানি সজোতিভূতানি সুক্খে তিণপুঞ্জে ৰা কট্ঠপুঞ্জে ৰা নিক্খিত্তানি. জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, ইমানি অঙ্গারানি ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিস্সন্তী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘সেয্যথাপি ৰা পনানন্দ, রত্তিযা পচ্চূসসমযং [রত্তিপচ্চূসসমযে (ক.)] সূরিযে উগ্গচ্ছন্তে, জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, অন্ধকারো অন্তরধাযিস্সতি, আলোকো পাতুভৰিস্সতী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘সেয্যথাপি ৰা পনানন্দ, অভিদো মজ্ঝন্হিকে ভত্তকালসমযে, জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, অন্ধকারো অন্তরহিতো আলোকো পাতুভূতো’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰং খো অহং, আনন্দ, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স অকুসলা ধম্মা অন্তরহিতা, কুসলা ধম্মা সম্মুখীভূতা. অত্থি চ খ্ৰস্স অকুসলমূলং অসমুচ্ছিন্নং, তম্পি সব্বেন সব্বং সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. এৰমযং পুগ্গলো আযতিং অপরিহানধম্মো ভৰিস্সতী’তি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসপুগ্গলো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসিন্দ্রিযঞাণং চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতং হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স আযতিং ধম্মসমুপ্পাদো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি.
‘‘ইধ পনাহং, আনন্দ, একচ্চং পুগ্গলং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘নত্থি ইমস্স পুগ্গলস্স ৰালগ্গকোটিনিত্তুদনমত্তোপি অকুসলো ধম্মো, সমন্নাগতোযং পুগ্গলো একন্তসুক্কেহি অনৰজ্জেহি ধম্মেহি, দিট্ঠেৰ ধম্মে পরিনিব্বাযিস্সতী’তি. সেয্যথাপি, আনন্দ, অঙ্গারানি সীতানি নিব্বুতানি সুক্খে তিণপুঞ্জে ৰা কট্ঠপুঞ্জে ৰা নিক্খিত্তানি. জানেয্যাসি ত্ৰং, আনন্দ, নযিমানি অঙ্গারানি ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিস্সন্তী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰং খো অহং, আনন্দ, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘ইমস্স খো পুগ্গলস্স ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মা’তি. তমেনং অপরেন সমযেন এৰং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘নত্থি ইমস্স পুগ্গলস্স ৰালগ্গকোটিনিত্তুদনমত্তোপি অকুসলো ধম্মো, সমন্নাগতোযং পুগ্গলো একন্তসুক্কেহি অনৰজ্জেহি ধম্মেহি, দিট্ঠেৰ ধম্মে পরিনিব্বাযিস্সতী’তি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসপুগ্গলো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স পুরিসিন্দ্রিযঞাণং চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতং হোতি. এৰম্পি খো, আনন্দ, তথাগতস্স আযতিং ধম্মসমুপ্পাদো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো হোতি.
‘‘তত্রানন্দ, যে তে পুরিমা তযো পুগ্গলা তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং একো অপরিহানধম্মো, একো পরিহানধম্মো, একো আপাযিকো নেরযিকো. তত্রানন্দ, যেমে পচ্ছিমা তযো পুগ্গলা ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং একো পরিহানধম্মো, একো অপরিহানধম্মো, একো পরিনিব্বানধম্মো’’তি. অট্ঠমং.
৯. নিব্বেধিকসুত্তং
৬৩. ‘‘নিব্বেধিকপরিযাযং ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মপরিযাযং দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমো চ সো, ভিক্খৰে, নিব্বেধিকপরিযাযো ধম্মপরিযাযো? কামা, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বা, কামানং নিদানসম্ভৰো ৰেদিতব্বো, কামানং ৰেমত্ততা ৰেদিতব্বা, কামানং ৰিপাকো ৰেদিতব্বো, কামনিরোধো [কামানং নিরোধো (ক.) এৰং ৰেদনানিরোধো-ইচ্চাদীসুপি] ৰেদিতব্বো, কামনিরোধগামিনী [কামানং নিরোধগামিনী (ক.) এৰং ৰেদনানিরোধগামিনী-ইচ্চাদীসুপি] পটিপদা ৰেদিতব্বা.
‘‘ৰেদনা, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বা, ৰেদনানং নিদানসম্ভৰো ৰেদিতব্বো, ৰেদনানং ৰেমত্ততা ৰেদিতব্বা, ৰেদনানং ৰিপাকো ৰেদিতব্বো, ৰেদনানিরোধো ৰেদিতব্বো, ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা ৰেদিতব্বা.
‘‘সঞ্ঞা, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বা, সঞ্ঞানং নিদানসম্ভৰো ৰেদিতব্বো, সঞ্ঞানং ৰেমত্ততা ৰেদিতব্বা, সঞ্ঞানং ৰিপাকো ৰেদিতব্বো, সঞ্ঞানিরোধো ৰেদিতব্বো, সঞ্ঞানিরোধগামিনী পটিপদা ৰেদিতব্বা.
‘‘আসৰা, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বা, আসৰানং নিদানসম্ভৰো ৰেদিতব্বো, আসৰানং ৰেমত্ততা ৰেদিতব্বা, আসৰানং ৰিপাকো ৰেদিতব্বো, আসৰনিরোধো ৰেদিতব্বো, আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা ৰেদিতব্বা.
‘‘কম্মং, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বং, কম্মানং নিদানসম্ভৰো ৰেদিতব্বো, কম্মানং ৰেমত্ততা ৰেদিতব্বা, কম্মানং ৰিপাকো ৰেদিতব্বো, কম্মনিরোধো ৰেদিতব্বো, কম্মনিরোধগামিনী পটিপদা ৰেদিতব্বা.
‘‘দুক্খং, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বং, দুক্খস্স নিদানসম্ভৰো ৰেদিতব্বো, দুক্খস্স ৰেমত্ততা ৰেদিতব্বা, দুক্খস্স ৰিপাকো ৰেদিতব্বো, দুক্খনিরোধো ৰেদিতব্বো, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা ৰেদিতব্বা.
‘‘‘কামা, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বা, কামানং নিদানসম্ভৰো ৰেদিতব্বো, কামানং ৰেমত্ততা ৰেদিতব্বা, কামানং ৰিপাকো ৰেদিতব্বো, কামনিরোধো ৰেদিতব্বো, কামনিরোধগামিনী পটিপদা ৰেদিতব্বা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং [ম. নি. ১.১৬৬; সং. নি. ৪.২৬৮]? পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, কামগুণা – চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা, সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা. অপি চ খো, ভিক্খৰে, নেতে কামা কামগুণা নামেতে [তে কামগুণা নাম নেতে কামা (ক.)] অরিযস্স ৰিনযে ৰুচ্চন্তি –
[কথা. ৫১৪] ‘‘সঙ্কপ্পরাগো পুরিসস্স কামো,
নেতে [ন তে (স্যা.)] কামা যানি চিত্রানি লোকে;
সঙ্কপ্পরাগো পুরিসস্স কামো,
তিট্ঠন্তি চিত্রানি তথেৰ লোকে;
অথেত্থ ধীরা ৰিনযন্তি ছন্দ’’ন্তি.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, কামানং নিদানসম্ভৰো? ফস্সো, ভিক্খৰে, কামানং নিদানসম্ভৰো.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, কামানং ৰেমত্ততা? অঞ্ঞো, ভিক্খৰে, কামো রূপেসু, অঞ্ঞো কামো সদ্দেসু, অঞ্ঞো কামো গন্ধেসু, অঞ্ঞো কামো রসেসু, অঞ্ঞো কামো ফোট্ঠব্বেসু. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, কামানং ৰেমত্ততা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, কামানং ৰিপাকো? যং খো, ভিক্খৰে, কামযমানো তজ্জং তজ্জং অত্তভাৰং অভিনিব্বত্তেতি পুঞ্ঞভাগিযং ৰা অপুঞ্ঞভাগিযং ৰা, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, কামানং ৰিপাকো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, কামনিরোধো? ফস্সনিরোধো [ফস্সনিরোধা (স্যা.)], ভিক্খৰে, কামনিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো কামনিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো, সম্মাৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি.
‘‘যতো খো [যতো চ খো (বহূসু)], ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো এৰং কামে পজানাতি, এৰং কামানং নিদানসম্ভৰং পজানাতি, এৰং কামানং ৰেমত্ততং পজানাতি, এৰং কামানং ৰিপাকং পজানাতি, এৰং কামনিরোধং পজানাতি, এৰং কামনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি, সো ইমং নিব্বেধিকং ব্রহ্মচরিযং পজানাতি কামনিরোধং. কামা, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বা…পে… কামনিরোধগামিনী [সব্বত্থপি এৰমেৰ দিস্সতি] পটিপদা ৰেদিতব্বাতি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘ৰেদনা, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বা…পে… ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা ৰেদিতব্বাতি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? তিস্সো ইমা, ভিক্খৰে, ৰেদনা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ৰেদনানং নিদানসম্ভৰো? ফস্সো, ভিক্খৰে, ৰেদনানং নিদানসম্ভৰো.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, ৰেদনানং ৰেমত্ততা? অত্থি, ভিক্খৰে, সামিসা সুখা ৰেদনা, অত্থি নিরামিসা সুখা ৰেদনা, অত্থি সামিসা দুক্খা ৰেদনা, অত্থি নিরামিসা দুক্খা ৰেদনা, অত্থি সামিসা অদুক্খমসুখা ৰেদনা, অত্থি নিরামিসা অদুক্খমসুখা ৰেদনা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰেদনানং ৰেমত্ততা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ৰেদনানং ৰিপাকো? যং খো, ভিক্খৰে, ৰেদিযমানো [ৰেদযমানো (স্যা. কং.) অ. নি. ৪.২৩৩] তজ্জং তজ্জং অত্তভাৰং অভিনিব্বত্তেতি পুঞ্ঞভাগিযং ৰা অপুঞ্ঞভাগিযং ৰা, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰেদনানং ৰিপাকো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ৰেদনানিরোধো? ফস্সনিরোধো [ফস্সনিরোধা (স্যা. কং. ক.)], ভিক্খৰে, ৰেদনানিরোধো. অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো এৰং ৰেদনং পজানাতি, এৰং ৰেদনানং নিদানসম্ভৰং পজানাতি, এৰং ৰেদনানং ৰেমত্ততং পজানাতি, এৰং ৰেদনানং ৰিপাকং পজানাতি, এৰং ৰেদনানিরোধং পজানাতি, এৰং ৰেদনানিরোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি. সো ইমং নিব্বেধিকং ব্রহ্মচরিযং পজানাতি ৰেদনানিরোধং. ৰেদনা, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বা…পে… ৰেদনানিরোধগামিনী পটিপদা ৰেদিতব্বাতি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘সঞ্ঞা, ভিক্খৰে, ৰেদিতব্বা…পে… সঞ্ঞানিরোধগামিনী পটিপদা ৰেদিতব্বাতি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ছযিমা, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা – রূপসঞ্ঞা, সদ্দসঞ্ঞা, গন্ধসঞ্ঞা, রসসঞ্ঞা, ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, ধম্মসঞ্ঞা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, সঞ্ঞানং নিদানসম্ভৰো? ফস্সো, ভিক্খৰে, সঞ্ঞানং নিদানসম্ভৰো.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সঞ্ঞানং ৰেমত্ততা? অঞ্ঞা, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা রূপেসু, অঞ্ঞা সঞ্ঞা সদ্দেসু [অঞ্ঞা ভিক্খৰে রূপেসু সঞ্ঞা অঞ্ঞা সদ্দেসু সঞ্ঞা (ক.) এৰং সেসেসুপি], অঞ্ঞা সঞ্ঞা গন্ধেসু, অঞ্ঞা সঞ্ঞা রসেসু, অঞ্ঞা সঞ্ঞা ফোট্ঠব্বেসু, অঞ্ঞা সঞ্ঞা ধম্মেসু. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সঞ্ঞানং ৰেমত্ততা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, সঞ্ঞানং ৰিপাকো? ৰোহারৰেপক্কং [ৰোহারৰেপক্কাহং (স্যা. পী.), ৰোহারপক্কাহং (সী.)], ভিক্খৰে, সঞ্ঞং [সঞ্ঞা (স্যা. পী.)] ৰদামি. যথা যথা নং সঞ্জানাতি তথা তথা ৰোহরতি, এৰং সঞ্ঞী অহোসিন্তি [অহোসীতি (ক.)]. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সঞ্ঞানং ৰিপাকো.