(২০) ৫. ব্রাহ্মণৰগ্গো

১. সোণসুত্তং

১৯১. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, পোরাণা ব্রাহ্মণধম্মা এতরহি সুনখেসু সন্দিস্সন্তি, নো ব্রাহ্মণেসু. কতমে পঞ্চ? পুব্বে সুদং [পুব্বস্সুদং (ক.)], ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণিংযেৰ গচ্ছন্তি, নো অব্রাহ্মণিং. এতরহি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণিম্পি গচ্ছন্তি, অব্রাহ্মণিম্পি গচ্ছন্তি. এতরহি, ভিক্খৰে, সুনখা সুনখিংযেৰ গচ্ছন্তি, নো অসুনখিং. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো পোরাণো ব্রাহ্মণধম্মো এতরহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্রাহ্মণেসু.

‘‘পুব্বে সুদং, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণিং উতুনিংযেৰ গচ্ছন্তি, নো অনুতুনিং. এতরহি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণিং উতুনিম্পি গচ্ছন্তি, অনুতুনিম্পি গচ্ছন্তি. এতরহি, ভিক্খৰে, সুনখা সুনখিং উতুনিংযেৰ গচ্ছন্তি, নো অনুতুনিং. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো পোরাণো ব্রাহ্মণধম্মো এতরহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্রাহ্মণেসু.

‘‘পুব্বে সুদং, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণিং নেৰ কিণন্তি নো ৰিক্কিণন্তি, সম্পিযেনেৰ সংৰাসং সংবন্ধায [সংসগ্গত্থায (সী. পী.)] সংপৰত্তেন্তি. এতরহি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা ব্রাহ্মণিং কিণন্তিপি ৰিক্কিণন্তিপি, সম্পিযেনপি সংৰাসং সংবন্ধায সংপৰত্তেন্তি. এতরহি, ভিক্খৰে, সুনখা সুনখিং নেৰ কিণন্তি নো ৰিক্কিণন্তি, সম্পিযেনেৰ সংৰাসং সংবন্ধায সংপৰত্তেন্তি. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো পোরাণো ব্রাহ্মণধম্মো এতরহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্রাহ্মণেসু.

‘‘পুব্বে সুদং, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা ন সন্নিধিং করোন্তি ধনস্সপি ধঞ্ঞস্সপি রজতস্সপি জাতরূপস্সপি. এতরহি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা সন্নিধিং করোন্তি ধনস্সপি ধঞ্ঞস্সপি রজতস্সপি জাতরূপস্সপি. এতরহি, ভিক্খৰে, সুনখা ন সন্নিধিং করোন্তি ধনস্সপি ধঞ্ঞস্সপি রজতস্সপি জাতরূপস্সপি. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো পোরাণো ব্রাহ্মণধম্মো এতরহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্রাহ্মণেসু.

‘‘পুব্বে সুদং, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা সাযং সাযমাসায পাতো পাতরাসায ভিক্খং পরিযেসন্তি. এতরহি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা যাৰদত্থং উদরাৰদেহকং ভুঞ্জিত্ৰা অৰসেসং আদায পক্কমন্তি. এতরহি, ভিক্খৰে, সুনখা সাযং সাযমাসায পাতো পাতরাসায ভিক্খং পরিযেসন্তি. অযং, ভিক্খৰে, পঞ্চমো পোরাণো ব্রাহ্মণধম্মো এতরহি সুনখেসু সন্দিস্সতি, নো ব্রাহ্মণেসু. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ পোরাণা ব্রাহ্মণধম্মা এতরহি সুনখেসু সন্দিস্সন্তি, নো ব্রাহ্মণেসূ’’তি. পঠমং.

২. দোণব্রাহ্মণসুত্তং

১৯২. অথ খো দোণো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো দোণো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘সুতং মেতং, ভো গোতম – ‘ন সমণো গোতমো ব্রাহ্মণে জিণ্ণে ৰুড্ঢে মহল্লকে অদ্ধগতে ৰযোঅনুপ্পত্তে অভিৰাদেতি ৰা পচ্চুট্ঠেতি ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেতী’তি. তযিদং, ভো গোতম, তথেৰ. ন হি ভৰং গোতমো ব্রাহ্মণে জিণ্ণে ৰুড্ঢে মহল্লকে অদ্ধগতে ৰযোঅনুপ্পত্তে অভিৰাদেতি ৰা পচ্চুট্ঠেতি ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেতি. তযিদং, ভো গোতম, ন সম্পন্নমেৰা’’তি. ‘‘ত্ৰম্পি নো, দোণ, ব্রাহ্মণো পটিজানাসী’’তি? ‘‘যঞ্হি তং, ভো গোতম, সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য – ‘ব্রাহ্মণো উভতো সুজাতো – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিতো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেন, অজ্ঝাযকো মন্তধরো, তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো ৰেয্যাকরণো লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো’তি, মমেৰ তং, ভো গোতম, সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য. অহঞ্হি, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো উভতো সুজাতো – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেন, অজ্ঝাযকো মন্তধরো, তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো ৰেয্যাকরণো লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো’’তি.

‘‘যে খো, তে দোণ, ব্রাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তারো মন্তানং পৰত্তারো, যেসমিদং এতরহি ব্রাহ্মণা পোরাণং মন্তপদং গীতং পৰুত্তং সমিহিতং তদনুগাযন্তি তদনুভাসন্তি ভাসিতমনুভাসন্তি সজ্ঝাযিতমনুসজ্ঝাযন্তি ৰাচিতমনুৰাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো, ৰামকো, ৰামদেৰো, ৰেস্সামিত্তো, যমদগ্গি [যমতগ্গি (সী.) দী. নি. ১.২৮৪, ৫২৬, ৫৩৬; ম. নি. ২.৪২৭; মহাৰ. ৩০০; অ. নি. ৫.১৯২ পস্সিতব্বং], অঙ্গীরসো, ভারদ্ৰাজো, ৰাসেট্ঠো, কস্সপো, ভগু; ত্যাস্সু’মে পঞ্চ ব্রাহ্মণে পঞ্ঞাপেন্তি – ব্রহ্মসমং, দেৰসমং, মরিযাদং, সম্ভিন্নমরিযাদং, ব্রাহ্মণচণ্ডালংযেৰ পঞ্চমং. তেসং ত্ৰং দোণ, কতমো’’তি?

‘‘ন খো মযং, ভো গোতম, পঞ্চ ব্রাহ্মণে জানাম, অথ খো মযং ব্রাহ্মণাত্ৰেৰ জানাম. সাধু মে ভৰং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু যথা অহং ইমে পঞ্চ ব্রাহ্মণে জানেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, সুণোহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং ভো’’তি খো দোণো ব্রাহ্মণো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্রাহ্মণো ব্রহ্মসমো হোতি? ইধ, দোণ, ব্রাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং [কোধারং ব্রহ্মচরিযং (স্যা. ক.)] চরতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰা মন্তে অধীযিত্ৰা আচরিযস্স আচরিযধনং পরিযেসতি ধম্মেনেৰ, নো অধম্মেন.

‘‘তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৰ কসিযা ন ৰণিজ্জায ন গোরক্খেন ন ইস্সত্থেন [ন ইস্সত্তেন (ক.)] ন রাজপোরিসেন ন সিপ্পঞ্ঞতরেন, কেৰলং ভিক্খাচরিযায কপালং অনতিমঞ্ঞমানো. সো আচরিযস্স আচরিযধনং নিয্যাদেত্ৰা [নীয্যাদেত্ৰা (সী.), নীযাদেত্ৰা (পী.), নিয্যাতেত্ৰা (কত্থচি)] কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. সো এৰং পব্বজিতো সমানো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং তথা ততিযং তথা চতুত্থং [চতুত্থিং (সী.)], ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন [অব্যাপজ্ঝেন (ক.) অব্যাবজ্ঝেন (?)] ফরিত্ৰা ৰিহরতি. করুণা…পে… মুদিতা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং তথা ততিযং তথা চতুত্থং, ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্জেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি. সো ইমে চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং ব্রহ্মলোকং উপপজ্জতি. এৰং খো, দোণ, ব্রাহ্মণো ব্রহ্মসমো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্রাহ্মণো দেৰসমো হোতি? ইধ, দোণ, ব্রাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং চরতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰা মন্তে অধীযিত্ৰা আচরিযস্স আচরিযধনং পরিযেসতি ধম্মেনেৰ, নো অধম্মেন. তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৰ কসিযা ন ৰণিজ্জায ন গোরক্খেন ন ইস্সত্থেন ন রাজপোরিসেন ন সিপ্পঞ্ঞতরেন, কেৰলং ভিক্খাচরিযায কপালং অনতিমঞ্ঞমানো. সো আচরিযস্স আচরিযধনং নিয্যাদেত্ৰা দারং পরিযেসতি ধম্মেনেৰ, নো অধম্মেন.

‘‘তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৰ কযেন ন ৰিক্কযেন, ব্রাহ্মণিংযেৰ উদকূপস্সট্ঠং. সো ব্রাহ্মণিংযেৰ গচ্ছতি, ন খত্তিযিং ন ৰেস্সিং ন সুদ্দিং ন চণ্ডালিং ন নেসাদিং ন ৰেনিং [ন ৰেণিং (সী. স্যা. কং. পী.)] ন রথকারিং ন পুক্কুসিং গচ্ছতি, ন গব্ভিনিং গচ্ছতি, ন পাযমানং গচ্ছতি, ন অনুতুনিং গচ্ছতি. কস্মা চ, দোণ, ব্রাহ্মণো ন গব্ভিনিং গচ্ছতি? সচে, দোণ, ব্রাহ্মণো গব্ভিনিং গচ্ছতি, অতিমীল়্হজো নাম সো হোতি মাণৰকো ৰা মাণৰিকা [মাণৰকী (ক.)] ৰা. তস্মা, দোণ, ব্রাহ্মণো ন গব্ভিনিং গচ্ছতি. কস্মা চ, দোণ, ব্রাহ্মণো ন পাযমানং গচ্ছতি? সচে, দোণ, ব্রাহ্মণো পাযমানং গচ্ছতি, অসুচিপটিপীল়িতো নাম সো হোতি মাণৰকো ৰা মাণৰিকা ৰা. তস্মা, দোণ, ব্রাহ্মণো ন পাযমানং গচ্ছতি. তস্স সা হোতি ব্রাহ্মণী নেৰ কামত্থা ন দৰত্থা ন রতত্থা, পজত্থাৰ ব্রাহ্মণস্স ব্রাহ্মণী হোতি. সো মেথুনং উপ্পাদেত্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. সো এৰং পব্বজিতো সমানো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমে চত্তারো ঝানে ভাৰেত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. এৰং খো, দোণ, ব্রাহ্মণো দেৰসমো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্রাহ্মণো মরিযাদো হোতি? ইধ, দোণ, ব্রাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং চরতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰা মন্তে অধীযিত্ৰা আচরিযস্স আচরিযধনং পরিযেসতি ধম্মেনেৰ, নো অধম্মেন. তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৰ কসিযা ন ৰণিজ্জায ন গোরক্খেন ন ইস্সত্থেন ন রাজপোরিসেন ন সিপ্পঞ্ঞতরেন, কেৰলং ভিক্খাচরিযায কপালং অনতিমঞ্ঞমানো. সো আচরিযস্স আচরিযধনং নিয্যাদেত্ৰা দারং পরিযেসতি ধম্মেনেৰ, নো অধম্মেন.

‘‘তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৰ কযেন ন ৰিক্কযেন, ব্রাহ্মণিংযেৰ উদকূপস্সট্ঠং. সো ব্রাহ্মণিংযেৰ গচ্ছতি, ন খত্তিযিং ন ৰেস্সিং ন সুদ্দিং ন চণ্ডালিং ন নেসাদিং ন ৰেনিং ন রথকারিং ন পুক্কুসিং গচ্ছতি, ন গব্ভিনিং গচ্ছতি, ন পাযমানং গচ্ছতি, ন অনুতুনিং গচ্ছতি. কস্মা চ, দোণ, ব্রাহ্মণো ন গব্ভিনিং গচ্ছতি? সচে, দোণ, ব্রাহ্মণো গব্ভিনিং গচ্ছতি, অতিমীল়্হজো নাম সো হোতি মাণৰকো ৰা মাণৰিকা ৰা. তস্মা, দোণ, ব্রাহ্মণো ন গব্ভিনিং গচ্ছতি. কস্মা চ, দোণ, ব্রাহ্মণো ন পাযমানং গচ্ছতি? সচে, দোণ, ব্রাহ্মণো পাযমানং গচ্ছতি, অসুচিপটিপীল়িতো নাম সো হোতি মাণৰকো ৰা মাণৰিকা ৰা. তস্মা, দোণ, ব্রাহ্মণো ন পাযমানং গচ্ছতি. তস্স সা হোতি ব্রাহ্মণী নেৰ কামত্থা ন দৰত্থা ন রতত্থা, পজত্থাৰ ব্রাহ্মণস্স ব্রাহ্মণী হোতি. সো মেথুনং উপ্পাদেত্ৰা তমেৰ পুত্তস্সাদং নিকামযমানো কুটুম্বং অজ্ঝাৰসতি, ন অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. যাৰ পোরাণানং ব্রাহ্মণানং মরিযাদো তত্থ তিট্ঠতি, তং ন ৰীতিক্কমতি. ‘যাৰ পোরাণানং ব্রাহ্মণানং মরিযাদো তত্থ ব্রাহ্মণো ঠিতো তং ন ৰীতিক্কমতী’তি, খো, দোণ, তস্মা ব্রাহ্মণো মরিযাদোতি ৰুচ্চতি. এৰং খো, দোণ, ব্রাহ্মণো মরিযাদো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্রাহ্মণো সম্ভিন্নমরিযাদো হোতি? ইধ, দোণ, ব্রাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং চরতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰা মন্তে অধীযিত্ৰা আচরিযস্স আচরিযধনং পরিযেসতি ধম্মেনেৰ, নো অধম্মেন.

‘‘তত্থ চ, দোণ, কো ধম্মো? নেৰ কসিযা ন ৰণিজ্জায ন গোরক্খেন ন ইস্সত্থেন ন রাজপোরিসেন ন সিপ্পঞ্ঞতরেন, কেৰলং ভিক্খাচরিযায কপালং অনতিমঞ্ঞমানো. সো আচরিযস্স আচরিযধনং নিয্যাদেত্ৰা দারং পরিযেসতি ধম্মেনপি অধম্মেনপি কযেনপি ৰিক্কযেনপি ব্রাহ্মণিম্পি উদকূপস্সট্ঠং. সো ব্রাহ্মণিম্পি গচ্ছতি খত্তিযিম্পি গচ্ছতি ৰেস্সিম্পি গচ্ছতি সুদ্দিম্পি গচ্ছতি চণ্ডালিম্পি গচ্ছতি নেসাদিম্পি গচ্ছতি ৰেনিম্পি গচ্ছতি রথকারিম্পি গচ্ছতি পুক্কুসিম্পি গচ্ছতি গব্ভিনিম্পি গচ্ছতি পাযমানম্পি গচ্ছতি উতুনিম্পি গচ্ছতি অনুতুনিম্পি গচ্ছতি. তস্স সা হোতি ব্রাহ্মণী কামত্থাপি দৰত্থাপি রতত্থাপি পজত্থাপি ব্রাহ্মণস্স ব্রাহ্মণী হোতি. যাৰ পোরাণানং ব্রাহ্মণানং মরিযাদো তত্থ ন তিট্ঠতি, তং ৰীতিক্কমতি. ‘যাৰ পোরাণানং ব্রাহ্মণানং মরিযাদো তত্থ ব্রাহ্মণো ন ঠিতো তং ৰীতিক্কমতী’তি খো, দোণ, তস্মা ব্রাহ্মণো সম্ভিন্নমরিযাদোতি ৰুচ্চতি. এৰং খো, দোণ, ব্রাহ্মণো সম্ভিন্নমরিযাদো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, দোণ, ব্রাহ্মণো ব্রাহ্মণচণ্ডালো হোতি? ইধ, দোণ, ব্রাহ্মণো উভতো সুজাতো হোতি – মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো, যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা অক্খিত্তো অনুপক্কুট্ঠো জাতিৰাদেন. সো অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং চরতি মন্তে অধীযমানো. অট্ঠচত্তালীসৰস্সানি কোমারব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰা মন্তে অধীযিত্ৰা আচরিযস্স আচরিযধনং পরিযেসতি ধম্মেনপি অধম্মেনপি কসিযাপি ৰণিজ্জাযপি গোরক্খেনপি ইস্সত্থেনপি রাজপোরিসেনপি সিপ্পঞ্ঞতরেনপি, কেৰলম্পি ভিক্খাচরিযায, কপালং অনতিমঞ্ঞমানো.

‘‘সো আচরিযস্স আচরিযধনং নিয্যাদেত্ৰা দারং পরিযেসতি ধম্মেনপি অধম্মেনপি কযেনপি ৰিক্কযেনপি ব্রাহ্মণিম্পি উদকূপস্সট্ঠং. সো ব্রাহ্মণিম্পি গচ্ছতি খত্তিযিম্পি গচ্ছতি ৰেস্সিম্পি গচ্ছতি সুদ্দিম্পি গচ্ছতি চণ্ডালিম্পি গচ্ছতি নেসাদিম্পি গচ্ছতি ৰেনিম্পি গচ্ছতি রথকারিম্পি গচ্ছতি পুক্কুসিম্পি গচ্ছতি গব্ভিনিম্পি গচ্ছতি পাযমানম্পি গচ্ছতি উতুনিম্পি গচ্ছতি অনুতুনিম্পি গচ্ছতি. তস্স সা হোতি ব্রাহ্মণী কামত্থাপি দৰত্থাপি রতত্থাপি পজত্থাপি ব্রাহ্মণস্স ব্রাহ্মণী হোতি. সো সব্বকম্মেহি জীৰিকং [জীৰিতং (ক.)] কপ্পেতি. তমেনং ব্রাহ্মণা এৰমাহংসু – ‘কস্মা ভৰং ব্রাহ্মণো পটিজানমানো সব্বকম্মেহি জীৰিকং কপ্পেতী’তি? সো এৰমাহ – ‘সেয্যথাপি, ভো, অগ্গি সুচিম্পি ডহতি অসুচিম্পি ডহতি, ন চ তেন অগ্গি উপলিপ্পতি [উপলিম্পতি (ক.)]; এৰমেৰং খো, ভো, সব্বকম্মেহি চেপি ব্রাহ্মণো জীৰিকং কপ্পেতি, ন চ তেন ব্রাহ্মণো উপলিপ্পতি’. ‘সব্বকম্মেহি জীৰিকং কপ্পেতী’তি খো, দোণ, তস্মা ব্রাহ্মণো ব্রাহ্মণচণ্ডালোতি ৰুচ্চতি. এৰং খো, দোণ, ব্রাহ্মণো ব্রাহ্মণচণ্ডালো হোতি.

‘‘যে খো তে, দোণ, ব্রাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তারো মন্তানং পৰত্তারো যেসমিদং এতরহি ব্রাহ্মণা পোরাণং মন্তপদং গীতং পৰুত্তং সমীহিতং তদনুগাযন্তি তদনুভাসন্তি ভাসিতমনুভাসন্তি সজ্ঝাযিতমনুসজ্ঝাযন্তি ৰাচিমনুৰাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো, ৰামকো, ৰামদেৰো, ৰেস্সামিত্তো, যমদগ্গি, অঙ্গীরসো, ভারদ্ৰাজো, ৰাসেট্ঠো, কস্সপো, ভগু; ত্যাস্সুমে পঞ্চ ব্রাহ্মণে পঞ্ঞাপেন্তি – ব্রহ্মসমং, দেৰসমং, মরিযাদং, সম্ভিন্নমরিযাদং, ব্রাহ্মণচণ্ডালংযেৰ পঞ্চমং. তেসং ত্ৰং, দোণ, কতমো’’তি?

‘‘এৰং সন্তে মযং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণচণ্ডালম্পি ন পূরেম. অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. দুতিযং.

৩. সঙ্গারৰসুত্তং

১৯৩. অথ খো সঙ্গারৰো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঙ্গারৰো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো, যেন কদাচি দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা? কো পন, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো, যেন কদাচি দীঘরত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৰ সজ্ঝাযকতা’’তি?

‘‘যস্মিং, ব্রাহ্মণ, সমযে কামরাগপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি কামরাগপরেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামরাগস্স নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো সংসট্ঠো লাখায ৰা হলিদ্দিযা ৰা নীলিযা ৰা মঞ্জিট্ঠায ৰা. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে কামরাগপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি কামরাগপরেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামরাগস্স নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপরং, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ব্যাপাদপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি ব্যাপাদপরেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো অগ্গিনা সন্তত্তো উক্কুধিতো [উক্কট্ঠিতো (সী. পী.), উক্কুট্ঠিতো (স্যা. কং.)] উস্সদকজাতো [উসুমকজাতো (কত্থচি), উস্সুরকজাতো (ক.), উস্মুদকজাতো (ম. নি. ৩ মজ্ঝিমনিকাযে)]. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ব্যাপাদপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি ব্যাপাদপরেতেন, উপ্পন্নস্স চ ব্যাপাদস্স নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপরং, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি থিনমিদ্ধপরেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো সেৰালপণকপরিযোনদ্ধো. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি থিনমিদ্ধপরেতেন, উপ্পন্নস্স চ থিনমিদ্ধস্স নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপরং, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো ৰাতেরিতো চলিতো ভন্তো ঊমিজাতো [উম্মিজাতো (পী.)]. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরেতেন, উপ্পন্নস্স চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘পুন চপরং, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ৰিচিকিচ্ছাপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি ৰিচিকিচ্ছাপরেতেন, উপ্পন্নায চ ৰিচিকিচ্ছায নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো আৰিলো লুল়িতো কললীভূতো অন্ধকারে নিক্খিত্তো. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং নপ্পজানেয্য ন পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ৰিচিকিচ্ছাপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি ৰিচিকিচ্ছাপরেতেন, উপ্পন্নায চ ৰিচিকিচ্ছায নিস্সরণং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং নপ্পজানাতি ন পস্সতি, দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা.

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ব্রাহ্মণ, সমযে ন কামরাগপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি ন কামরাগপরেতেন, উপ্পন্নস্স চ কামরাগস্স নিস্সরণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, পরত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, দীঘরত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৰ সজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো অসংসট্ঠো লাখায ৰা হলিদ্দিযা ৰা নীলিযা ৰা মঞ্জিট্ঠায ৰা. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন কামরাগপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি…পে….

‘‘পুন চপরং, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ব্যাপাদপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি…পে… সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো অগ্গিনা অসন্তত্তো অনুক্কুধিতো অনুস্সদকজাতো. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ব্যাপাদপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি…পে….

‘‘পুন চপরং, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন থিনমিদ্ধপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি…পে… সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো ন সেৰালপণকপরিযোনদ্ধো. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন থিনমিদ্ধপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি…পে….

‘‘পুন চপরং, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি…পে… সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো ন ৰাতেরিতো ন চলিতো ন ভন্তো ন ঊমিজাতো. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি …পে….

‘‘পুন চপরং, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ৰিচিকিচ্ছাপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি ন ৰিচিকিচ্ছাপরেতেন, উপ্পন্নায চ ৰিচিকিচ্ছায নিস্সরণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, পরত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, দীঘরত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৰ সজ্ঝাযকতা. সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উদপত্তো অচ্ছো ৰিপ্পসন্নো অনাৰিলো আলোকে নিক্খিত্তো. তত্থ চক্খুমা পুরিসো সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো যথাভূতং পজানেয্য পস্সেয্য. এৰমেৰং খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে ন ৰিচিকিচ্ছাপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি ন ৰিচিকিচ্ছাপরেতেন, উপ্পন্নায চ ৰিচিকিচ্ছায নিস্সরণং যথাভূতং পজানাতি, অত্তত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, পরত্থম্পি…পে… উভযত্থম্পি তস্মিং সমযে যথাভূতং পজানাতি পস্সতি, দীঘরত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৰ সজ্ঝাযকতা.

‘‘অযং খো, ব্রাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো, যেন কদাচি দীঘরত্তং সজ্ঝাযকতাপি মন্তা নপ্পটিভন্তি, পগেৰ অসজ্ঝাযকতা. অযং পন, ব্রাহ্মণ, হেতু অযং পচ্চযো, যেন কদাচি দীঘরত্তং অসজ্ঝাযকতাপি মন্তা পটিভন্তি, পগেৰ সজ্ঝাযকতা’’তি.

‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. ততিযং.

৪. কারণপালীসুত্তং

১৯৪. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন কারণপালী [করণপালী (ক.)] ব্রাহ্মণো লিচ্ছৰীনং কম্মন্তং কারেতি. অদ্দসা খো কারণপালী ব্রাহ্মণো পিঙ্গিযানিং ব্রাহ্মণং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং; দিস্ৰা পিঙ্গিযানিং ব্রাহ্মণং এতদৰোচ –

‘‘হন্দ, কুতো নু ভৰং পিঙ্গিযানী আগচ্ছতি দিৰা দিৰস্সা’’তি? ‘‘ইতোহং [ইধাহং (স্যা. কং.), ইতো হি খো অহং (ম. নি. ১.২৮৮)], ভো, আগচ্ছামি সমণস্স গোতমস্স সন্তিকা’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞতি ভৰং, পিঙ্গিযানী, সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং? পণ্ডিতো মঞ্ঞে’’তি? ‘‘কো চাহং, ভো, কো চ সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং জানিস্সামি! সোপি নূনস্স তাদিসোৰ যো সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং জানেয্যা’’তি! ‘‘উল়ারায খলু ভৰং, পিঙ্গিযানী, সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তি. ‘‘কো চাহং, ভো, কো চ সমণং গোতমং পসংসিস্সামি! পসত্থপ্পসত্থোৰ [পসট্ঠপসট্ঠো চ (স্যা. কং. ক.)] সো ভৰং গোতমো সেট্ঠো দেৰমনুস্সান’’ন্তি. ‘‘কিং পন ভৰং, পিঙ্গিযানী, অত্থৰসং সম্পস্সমানো সমণে গোতমে এৰং অভিপ্পসন্নো’’তি?

‘‘সেয্যথাপি, ভো, পুরিসো অগ্গরসপরিতিত্তো ন অঞ্ঞেসং হীনানং রসানং পিহেতি; এৰমেৰং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৰেয্যাকরণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো ন অঞ্ঞেসং পুথুসমণব্রাহ্মণপ্পৰাদানং পিহেতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভো, পুরিসো জিঘচ্ছাদুব্বল্যপরেতো মধুপিণ্ডিকং অধিগচ্ছেয্য. সো যতো যতো সাযেথ, লভতেৰ [সাযেয্য, লভেথেৰ (ম. নি. ১.২০৫)] সাদুরসং অসেচনকং; এৰমেৰং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৰেয্যাকরণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো লভতেৰ অত্তমনতং, লভতি চেতসো পসাদং.

‘‘সেয্যথাপি, ভো, পুরিসো চন্দনঘটিকং অধিগচ্ছেয্য – হরিচন্দনস্স ৰা লোহিতচন্দনস্স ৰা. সো যতো যতো ঘাযেথ – যদি মূলতো, যদি মজ্ঝতো, যদি অগ্গতো – অধিগচ্ছতেৰ [অধিগচ্ছেথেৰ (?)] সুরভিগন্ধং অসেচনকং; এৰমেৰং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৰেয্যাকরণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো অধিগচ্ছতি পামোজ্জং অধিগচ্ছতি সোমনস্সং.

‘‘সেয্যথাপি, ভো, পুরিসো আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. তস্স কুসলো ভিসক্কো ঠানসো আবাধং নীহরেয্য; এৰমেৰং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৰেয্যাকরণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি.

‘‘সেয্যথাপি, ভো, পোক্খরণী অচ্ছোদকা সাতোদকা সীতোদকা সেতকা সুপতিত্থা রমণীযা. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপরেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো. সো তং পোক্খরণিং ওগাহেত্ৰা ন্হাত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ সব্বদরথকিলমথপরিল়াহং পটিপ্পস্সম্ভেয্য. এৰমেৰং খো, ভো, যতো যতো তস্স ভোতো গোতমস্স ধম্মং সুণাতি – যদি সুত্তসো, যদি গেয্যসো, যদি ৰেয্যাকরণসো, যদি অব্ভুতধম্মসো – ততো ততো সব্বদরথকিলমথপরিল়াহা পটিপ্পস্সম্ভন্তী’’তি.

এৰং ৰুত্তে কারণপালী ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা দক্খিণং জাণুমণ্ডলং পথৰিযং নিহন্ত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি –

‘‘নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স;

নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স;

নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি.

‘‘অভিক্কন্তং, ভো পিঙ্গিযানি, অভিক্কন্তং, ভো পিঙ্গিযানি! সেয্যথাপি, ভো পিঙ্গিযানি, নিক্কুজ্জিতং [নিকুজ্জিতং (ক.)] ৰা উক্কুজ্জেয্য পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি; এৰমেৰং ভোতা পিঙ্গিযানিনা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভো পিঙ্গিযানি, তং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং পিঙ্গিযানী ধারেতু, অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. পিঙ্গিযানীসুত্তং

১৯৫. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন পঞ্চমত্তানি লিচ্ছৰিসতানি ভগৰন্তং পযিরুপাসন্তি. অপ্পেকচ্চে লিচ্ছৰী নীলা হোন্তি নীলৰণ্ণা নীলৰত্থা নীলালঙ্কারা, অপ্পেকচ্চে লিচ্ছৰী পীতা হোন্তি পীতৰণ্ণা পীতৰত্থা পীতালঙ্কারা, অপ্পেকচ্চে লিচ্ছৰী লোহিতকা হোন্তি লোহিতকৰণ্ণা লোহিতকৰত্থা লোহিতকালঙ্কারা, অপ্পেকচ্চে লিচ্ছৰী ওদাতা হোন্তি ওদাতৰণ্ণা ওদাতৰত্থা ওদাতালঙ্কারা. ত্যস্সুদং ভগৰা অতিরোচতি ৰণ্ণেন চেৰ যসসা চ.

অথ খো পিঙ্গিযানী ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পটিভাতি মং, ভগৰা, পটিভাতি মং, সুগতা’’তি. ‘‘পটিভাতু তং পিঙ্গিযানী’’তি ভগৰা অৰোচ. অথ খো পিঙ্গিযানী ব্রাহ্মণো ভগৰতো সম্মুখা সারুপ্পায গাথায অভিত্থৰি –

‘‘পদ্মং [পদুমং (ক.) সং. নি. ১.১৩২] যথা কোকনদং [কোকনুদং (স্যা. কং.)] সুগন্ধং,

পাতো সিযা ফুল্লমৰীতগন্ধং;

অঙ্গীরসং পস্স ৰিরোচমানং,

তপন্তমাদিচ্চমিৰন্তলিক্খে’’তি.

অথ খো তে লিচ্ছৰী পঞ্চহি উত্তরাসঙ্গসতেহি পিঙ্গিযানিং ব্রাহ্মণং অচ্ছাদেসুং. অথ খো পিঙ্গিযানী ব্রাহ্মণো তেহি পঞ্চহি উত্তরাসঙ্গসতেহি ভগৰন্তং অচ্ছাদেসি.

অথ খো ভগৰা তে লিচ্ছৰী এতদৰোচ – ‘‘পঞ্চন্নং, লিচ্ছৰী, রতনানং পাতুভাৰো দুল্লভো লোকস্মিং. কতমেসং পঞ্চন্নং? তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাতুভাৰো দুল্লভো লোকস্মিং. তথাগতপ্পৰেদিতস্স ধম্মৰিনযস্স দেসেতা পুগ্গলো দুল্লভো লোকস্মিং. তথাগতপ্পৰেদিতস্স ধম্মৰিনযস্স দেসিতস্স ৰিঞ্ঞাতা পুগ্গলো দুল্লভো লোকস্মিং. তথাগতপ্পৰেদিতস্স ধম্মৰিনযস্স দেসিতস্স ৰিঞ্ঞাতা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো পুগ্গলো দুল্লভো লোকস্মিং. কতঞ্ঞূ কতৰেদী পুগ্গলো দুল্লভো লোকস্মিং. ইমেসং খো, লিচ্ছৰী, পঞ্চন্নং রতনানং পাতুভাৰো দুল্লভো লোকস্মি’’ন্তি [অ. নি. ৫.১৪৩]. পঞ্চমং.

৬. মহাসুপিনসুত্তং

১৯৬. ‘‘তথাগতস্স, ভিক্খৰে, অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো পঞ্চ মহাসুপিনা পাতুরহেসুং. কতমে পঞ্চ? তথাগতস্স, ভিক্খৰে, অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো অযং মহাপথৰী মহাসযনং অহোসি, হিমৰা পব্বতরাজা বিব্বোহনং [বিব্বোহনং (সী. স্যা. কং. পী.), বিম্ব + ওহনং = ইতি পদৰিভাগো] অহোসি, পুরত্থিমে সমুদ্দে ৰামো হত্থো ওহিতো অহোসি, পচ্ছিমে সমুদ্দে দক্খিণো হত্থো ওহিতো অহোসি, দক্খিণে সমুদ্দে উভো পাদা ওহিতা অহেসুং. তথাগতস্স, ভিক্খৰে, অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো অযং পঠমো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো তিরিযা নাম তিণজাতি নাভিযা উগ্গন্ত্ৰা নভং আহচ্চ ঠিতা অহোসি. তথাগতস্স, ভিক্খৰে, অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো অযং দুতিযো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো সেতা কিমী কণ্হসীসা পাদেহি উস্সক্কিত্ৰা ( ) [(অগ্গনখতো) কত্থচি দিস্সতি] যাৰ জাণুমণ্ডলা পটিচ্ছাদেসুং. তথাগতস্স, ভিক্খৰে, অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো অযং ততিযো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো চত্তারো সকুণা নানাৰণ্ণা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৰা পাদমূলে নিপতিত্ৰা সব্বসেতা সম্পজ্জিংসু. তথাগতস্স, ভিক্খৰে, অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো অযং চতুত্থো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোৰ সমানো মহতো মীল়্হপব্বতস্স উপরূপরি চঙ্কমতি অলিপ্পমানো মীল়্হেন. তথাগতস্স, ভিক্খৰে, অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো অযং পঞ্চমো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো অযং মহাপথৰী মহাসযনং অহোসি, হিমৰা পব্বতরাজা বিব্বোহনং অহোসি, পুরত্থিমে সমুদ্দে ৰামো হত্থো ওহিতো অহোসি, পচ্ছিমে সমুদ্দে দক্খিণো হত্থো ওহিতো অহোসি, দক্খিণে সমুদ্দে উভো পাদা ওহিতা অহেসুং; তথাগতেন, ভিক্খৰে, অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুত্তরা সম্মাসম্বোধি অভিসম্বুদ্ধা. তস্সা অভিসম্বোধায অযং পঠমো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো তিরিযা নাম তিণজাতি নাভিযা উগ্গন্ত্ৰা নভং আহচ্চ ঠিতা অহোসি; তথাগতেন, ভিক্খৰে, অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতো. তস্স অভিসম্বোধায অযং দুতিযো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো সেতা কিমী কণ্হসীসা পাদেহি উস্সক্কিত্ৰা যাৰ জাণুমণ্ডলা পটিচ্ছাদেসুং; বহূ, ভিক্খৰে, গিহী ওদাতৰসনা তথাগতং পাণুপেতা [পাণুপেতং (সী. স্যা. কং. পী.)] সরণং গতা. তস্স অভিসম্বোধায অযং ততিযো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো চত্তারো সকুণা নানাৰণ্ণা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৰা পাদমূলে নিপতিত্ৰা সব্বসেতা সম্পজ্জিংসু; চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ৰণ্ণা খত্তিযা ব্রাহ্মণা ৰেস্সা সুদ্দা তে তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিত্ৰা অনুত্তরং ৰিমুত্তিং সচ্ছিকরোন্তি. তস্স অভিসম্বোধায অযং চতুত্থো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোৰ সমানো মহতো মীল়্হপব্বতস্স উপরূপরি চঙ্কমতি অলিপ্পমানো মীল়্হেন; লাভী, ভিক্খৰে, তথাগতো চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং, তং [তত্থ চ (সী. স্যা. কং. পী.)] তথাগতো অগথিতো [অগধিতো (স্যা. পী. ক.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো [অনজ্ঝাপন্নো (ক.) অনজ্ঝোপন্নো (সী. স্যা.)] আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি. তস্স অভিসম্বোধায অযং পঞ্চমো মহাসুপিনো পাতুরহোসি.

‘‘তথাগতস্স, ভিক্খৰে, অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো ইমে পঞ্চ মহাসুপিনা পাতুরহেসু’’ন্তি. ছট্ঠং.

৭. ৰস্সসুত্তং

১৯৭. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, ৰস্সস্স অন্তরাযা, যং নেমিত্তা [নেমিত্তকা (কত্থচি)] ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি. কতমে পঞ্চ? উপরি, ভিক্খৰে, আকাসে তেজোধাতু পকুপ্পতি. তেন উপ্পন্না মেঘা পটিৰিগচ্ছন্তি. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো ৰস্সস্স অন্তরাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, উপরি আকাসে ৰাযোধাতু পকুপ্পতি. তেন উপ্পন্না মেঘা পটিৰিগচ্ছন্তি. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো ৰস্সস্স অন্তরাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, রাহু অসুরিন্দো পাণিনা উদকং সম্পটিচ্ছিত্ৰা মহাসমুদ্দে ছড্ডেতি. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো ৰস্সস্স অন্তরাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ৰস্সৰলাহকা দেৰা পমত্তা হোন্তি. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো ৰস্সস্স অন্তরাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, মনুস্সা অধম্মিকা হোন্তি. অযং, ভিক্খৰে, পঞ্চমো ৰস্সস্স অন্তরাযো, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ ৰস্সস্স অন্তরাযা, যং নেমিত্তা ন জানন্তি, যত্থ নেমিত্তানং চক্খু ন কমতী’’তি. সত্তমং.

৮. ৰাচাসুত্তং

১৯৮. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সুভাসিতা হোতি, নো দুব্ভাসিতা, অনৰজ্জা চ অননুৰজ্জা চ ৰিঞ্ঞূনং [অননুৰজ্জা ৰিঞ্ঞূনং (স্যা. কং.)]. কতমেহি পঞ্চহি? কালেন চ ভাসিতা হোতি, সচ্চা চ ভাসিতা হোতি, সণ্হা চ ভাসিতা হোতি, অত্থসংহিতা চ ভাসিতা হোতি, মেত্তচিত্তেন চ ভাসিতা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সুভাসিতা হোতি, নো দুব্ভাসিতা, অনৰজ্জা চ অননুৰজ্জা চ ৰিঞ্ঞূন’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. কুলসুত্তং

১৯৯. ‘‘যং, ভিক্খৰে, সীলৰন্তো পব্বজিতা কুলং উপসঙ্কমন্তি, তত্থ মনুস্সা পঞ্চহি ঠানেহি বহুং পুঞ্ঞং পসৰন্তি. কতমেহি পঞ্চহি? যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে সীলৰন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা দিস্ৰা চিত্তানি পসাদেন্তি [পসীদন্তি (স্যা. কং. ক.)], সগ্গসংৰত্তনিকং, ভিক্খৰে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে সীলৰন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা পচ্চুট্ঠেন্তি অভিৰাদেন্তি আসনং দেন্তি, উচ্চাকুলীনসংৰত্তনিকং, ভিক্খৰে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে সীলৰন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা মচ্ছেরমলং পটিৰিনেন্তি [পটিৰিনোদেন্তি (সী. পী.)], মহেসক্খসংৰত্তনিকং, ভিক্খৰে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে সীলৰন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা যথাসত্তি যথাবলং সংৰিভজন্তি, মহাভোগসংৰত্তনিকং, ভিক্খৰে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে সীলৰন্তে পব্বজিতে কুলং উপসঙ্কমন্তে মনুস্সা পরিপুচ্ছন্তি পরিপঞ্হন্তি ধম্মং সুণন্তি, মহাপঞ্ঞাসংৰত্তনিকং, ভিক্খৰে, তং কুলং তস্মিং সমযে পটিপদং পটিপন্নং হোতি. যং, ভিক্খৰে, সীলৰন্তো পব্বজিতা কুলং উপসঙ্কমন্তি, তত্থ মনুস্সা ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি বহুং পুঞ্ঞং পসৰন্তী’’তি. নৰমং.

১০. নিস্সারণীযসুত্তং

২০০. ‘‘পঞ্চিমা, ভিক্খৰে, নিস্সারণীযা [নিস্সরণীযা (পী.), নিস্সরণিযা (দী. নি. ৩.৩২১)] ধাতুযো. কতমা পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো কামং [কামে (স্যা. কং.) দী. নি. ৩.৩২১] মনসিকরোতো কামেসু চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৰিমুচ্চতি. নেক্খম্মং খো পনস্স মনসিকরোতো নেক্খম্মে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৰিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং [সুকতং (পী. ক.)] সুভাৰিতং সুৰুট্ঠিতং সুৰিমুত্তং সুৰিসংযুত্তং [ৰিসংযুত্তং (কত্থচি, দী. নি. ৩.৩২১)] কামেহি; যে চ কামপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৰেদনং ৰেদিযতি. ইদমক্খাতং কামানং নিস্সরণং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ব্যাপাদং মনসিকরোতো ব্যাপাদে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৰিমুচ্চতি. অব্যাপাদং খো পনস্স মনসিকরোতো অব্যাপাদে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৰিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৰিতং সুৰুট্ঠিতং সুৰিমুত্তং সুৰিসংযুত্তং ব্যাপাদেন; যে চ ব্যাপাদপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৰেদনং ৰেদিযতি. ইদমক্খাতং ব্যাপাদস্স নিস্সরণং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ৰিহেসং মনসিকরোতো ৰিহেসায চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৰিমুচ্চতি. অৰিহেসং খো পনস্স মনসিকরোতো অৰিহেসায চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৰিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৰিতং সুৰুট্ঠিতং সুৰিমুত্তং সুৰিসংযুত্তং ৰিহেসায; যে চ ৰিহেসাপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৰেদনং ৰেদিযতি. ইদমক্খাতং ৰিহেসায নিস্সরণং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো রূপং মনসিকরোতো রূপে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৰিমুচ্চতি. অরূপং খো পনস্স মনসিকরোতো অরূপে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৰিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৰিতং সুৰুট্ঠিতং সুৰিমুত্তং সুৰিসংযুত্তং রূপেহি; যে চ রূপপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৰেদনং ৰেদিযতি. ইদমক্খাতং রূপানং নিস্সরণং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সক্কাযং মনসিকরোতো সক্কাযে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি ন ৰিমুচ্চতি. সক্কাযনিরোধং খো পনস্স মনসিকরোতো সক্কাযনিরোধে চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি ৰিমুচ্চতি. তস্স তং চিত্তং সুগতং সুভাৰিতং সুৰুট্ঠিতং সুৰিমুত্তং সুৰিসংযুত্তং সক্কাযেন; যে চ সক্কাযপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, মুত্তো সো তেহি, ন সো তং ৰেদনং ৰেদিযতি. ইদমক্খাতং সক্কাযস্স নিস্সরণং.

‘‘তস্স কামনন্দীপি নানুসেতি, ব্যাপাদনন্দীপি নানুসেতি, ৰিহেসানন্দীপি নানুসেতি, রূপনন্দীপি নানুসেতি, সক্কাযনন্দীপি নানুসেতি (সো) [( ) কত্থচি নত্থি] কামনন্দিযাপি অননুসযা, ব্যাপাদনন্দিযাপি অননুসযা, ৰিহেসানন্দিযাপি অননুসযা, রূপনন্দিযাপি অননুসযা, সক্কাযনন্দিযাপি অননুসযা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিরনুসযো, অচ্ছেচ্ছি [অচ্ছেজ্জি (স্যা. কং. ক.)] তণ্হং, ৰিৰত্তযি [ৰাৰত্তযি (সী.)] সংযোজনং, সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্স. ইমা খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ নিস্সারণীযা ধাতুযো’’তি. দসমং.

ব্রাহ্মণৰগ্গো পঞ্চমো.