নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অঙ্গুত্তরনিকাযো
পঞ্চকনিপাতপাল়ি
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. সেখবলৰগ্গো
১. সংখিত্তসুত্তং
১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, সেখবলানি [সেক্খবলানি (ক.)]. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, হিরীবলং [হিরিবলং (সী. পী.)], ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং [ৰিরিযবলং (সী. স্যা. কং. পী.)], পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ সেখবলানি.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘সদ্ধাবলেন সমন্নাগতা ভৰিস্সাম সেখবলেন, হিরীবলেন সমন্নাগতা ভৰিস্সাম সেখবলেন, ওত্তপ্পবলেন সমন্নাগতা ভৰিস্সাম সেখবলেন, ৰীরিযবলেন সমন্নাগতা ভৰিস্সাম সেখবলেন, পঞ্ঞাবলেন সমন্নাগতা ভৰিস্সাম সেখবলেনা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. পঠমং.
২. ৰিত্থতসুত্তং
২. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, সেখবলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, হিরীবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সদ্ধাবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সদ্ধাবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, হিরীবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো হিরিমা হোতি, হিরীযতি কাযদুচ্চরিতেন ৰচীদুচ্চরিতেন মনোদুচ্চরিতেন, হিরীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, হিরীবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ওত্তপ্পবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ওত্তপ্পী হোতি, ওত্তপ্পতি কাযদুচ্চরিতেন ৰচীদুচ্চরিতেন মনোদুচ্চরিতেন, ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ওত্তপ্পবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰীরিযবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসু. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰীরিযবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পঞ্ঞৰা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ সেখবলানি.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘সদ্ধাবলেন সমন্নাগতা ভৰিস্সাম সেখবলেন, হিরীবলেন… ওত্তপ্পবলেন … ৰীরিযবলেন… পঞ্ঞাবলেন সমন্নাগতা ভৰিস্সাম সেখবলেনা’তি. এৰঞ্হি খো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.
৩. দুক্খসুত্তং
৩. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খং ৰিহরতি সৰিঘাতং সউপাযাসং সপরিল়াহং, কাযস্স চ ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অস্সদ্ধো হোতি, অহিরিকো হোতি, অনোত্তপ্পী হোতি, কুসীতো হোতি, দুপ্পঞ্ঞো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খং ৰিহরতি সৰিঘাতং সউপাযাসং সপরিল়াহং, কাযস্স চ ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখং ৰিহরতি অৰিঘাতং অনুপাযাসং অপরিল়াহং, কাযস্স চ ভেদা পরং মরণা সুগতি পাটিকঙ্খা. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সদ্ধো হোতি, হিরীমা হোতি, ওত্তপ্পী হোতি, আরদ্ধৰীরিযো হোতি, পঞ্ঞৰা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখং ৰিহরতি অৰিঘাতং অনুপাযাসং অপরিল়াহং, কাযস্স চ ভেদা পরং মরণা সুগতি পাটিকঙ্খা’’তি. ততিযং.
৪. যথাভতসুত্তং
৪. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযে. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অস্সদ্ধো হোতি, অহিরিকো হোতি, অনোত্তপ্পী হোতি, কুসীতো হোতি, দুপ্পঞ্ঞো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযে.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং সগ্গে. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সদ্ধো হোতি, হিরীমা হোতি, ওত্তপ্পী হোতি, আরদ্ধৰীরিযো হোতি, পঞ্ঞৰা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং সগ্গে’’তি. চতুত্থং.
৫. সিক্খাসুত্তং
৫. ‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি, তস্স দিট্ঠেৰ [দিট্ঠে চেৰ (সী.)] ধম্মে পঞ্চ সহধম্মিকা ৰাদানুপাতা [ৰাদানুৰাদা (অ. নি. ৮.১২; অ. নি. ৩.৫৮)] গারয্হা ঠানা আগচ্ছন্তি. কতমে পঞ্চ? সদ্ধাপি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, হিরীপি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পম্পি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, ৰীরিযম্পি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞাপি নাম তে নাহোসি কুসলেসু ধম্মেসু. যো হি কোচি, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি, তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে ইমে পঞ্চ সহধম্মিকা ৰাদানুপাতা গারয্হা ঠানা আগচ্ছন্তি.
‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা সহাপি দুক্খেন সহাপি দোমনস্সেন অস্সুমুখো [অস্সুমুখোপি (স্যা.)] রুদমানো পরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং চরতি, তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে পঞ্চ সহধম্মিকা পাসংসা ঠানা [পাসংসং ঠানং (স্যা.)] আগচ্ছন্তি. কতমে পঞ্চ? সদ্ধাপি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, হিরীপি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পম্পি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, ৰীরিযম্পি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞাপি নাম তে অহোসি কুসলেসু ধম্মেসু. যো হি কোচি, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা সহাপি দুক্খেন সহাপি দোমনস্সেন অস্সুমুখো রুদমানো পরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং চরতি, তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে ইমে পঞ্চ সহধম্মিকা পাসংসা ঠানা আগচ্ছন্তী’’তি. পঞ্চমং.
৬. সমাপত্তিসুত্তং
৬. ‘‘ন তাৰ, ভিক্খৰে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৰ সদ্ধা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৰে, সদ্ধা অন্তরহিতা হোতি, অসদ্ধিযং পরিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি.
‘‘ন তাৰ, ভিক্খৰে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৰ হিরী পচ্চুপট্ঠিতা হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৰে, হিরী অন্তরহিতা হোতি, অহিরিকং পরিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি.
‘‘ন তাৰ, ভিক্খৰে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৰ ওত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৰে, ওত্তপ্পং অন্তরহিতং হোতি, অনোত্তপ্পং পরিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি.
‘‘ন তাৰ, ভিক্খৰে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৰ ৰীরিযং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৰে, ৰীরিযং অন্তরহিতং হোতি, কোসজ্জং পরিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি.
‘‘ন তাৰ, ভিক্খৰে, অকুসলস্স সমাপত্তি হোতি যাৰ পঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি কুসলেসু ধম্মেসু. যতো চ খো, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা অন্তরহিতা হোতি, দুপ্পঞ্ঞা [দুপ্পঞ্ঞং (ক.)] পরিযুট্ঠায তিট্ঠতি; অথ অকুসলস্স সমাপত্তি হোতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. কামসুত্তং
৭. ‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৰে, সত্তা কামেসু লল়িতা [পলাল়িতা (সী.)]. অসিতব্যাভঙ্গিং [অসিতব্যাভঙ্গি চেপি (?)], ভিক্খৰে, কুলপুত্তো ওহায অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো হোতি, ‘সদ্ধাপব্বজিতো কুলপুত্তো’তি অলং ৰচনায. তং কিস্স হেতু? লব্ভা [লব্ভা হি (স্যা.)], ভিক্খৰে, যোব্বনেন কামা তে চ খো যাদিসা ৰা তাদিসা ৰা. যে চ, ভিক্খৰে, হীনা কামা যে চ মজ্ঝিমা কামা যে চ পণীতা কামা, সব্বে কামা ‘কামা’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দহরো কুমারো মন্দো উত্তানসেয্যকো ধাতিযা পমাদমন্ৰায কট্ঠং ৰা কঠলং [কথলং (ক.)] ৰা মুখে আহরেয্য. তমেনং ধাতি সীঘং সীঘং [সীঘসীঘং (সী.)] মনসি করেয্য; সীঘং সীঘং মনসি করিত্ৰা সীঘং সীঘং আহরেয্য. নো চে সক্কুণেয্য সীঘং সীঘং আহরিতুং, ৰামেন হত্থেন সীসং পরিগ্গহেত্ৰা দক্খিণেন হত্থেন ৰঙ্কঙ্গুলিং করিত্ৰা সলোহিতম্পি আহরেয্য. তং কিস্স হেতু? ‘অত্থেসা, ভিক্খৰে, কুমারস্স ৰিহেসা; নেসা নত্থী’তি ৰদামি. করণীযঞ্চ খো এতং [এৰং (ক.)], ভিক্খৰে, ধাতিযা অত্থকামায হিতেসিনিযা অনুকম্পিকায, অনুকম্পং উপাদায. যতো চ খো, ভিক্খৰে, সো কুমারো ৰুদ্ধো হোতি অলংপঞ্ঞো, অনপেক্খা দানি [অনপেক্খা পন (সী. স্যা. কং.)], ভিক্খৰে, ধাতি তস্মিং কুমারে হোতি – ‘অত্তগুত্তো দানি কুমারো নালং পমাদাযা’তি.
‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, যাৰকীৰঞ্চ ভিক্খুনো সদ্ধায অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, হিরিযা অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পেন অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, ৰীরিযেন অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞায অকতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, অনুরক্খিতব্বো তাৰ মে সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু হোতি. যতো চ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সদ্ধায কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, হিরিযা কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, ওত্তপ্পেন কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, ৰীরিযেন কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, পঞ্ঞায কতং হোতি কুসলেসু ধম্মেসু, অনপেক্খো দানাহং, ভিক্খৰে [পনাহং (সী. স্যা. কং.)], তস্মিং ভিক্খুস্মিং হোমি – ‘অত্তগুত্তো দানি ভিক্খু নালং পমাদাযা’’’তি. সত্তমং.
৮. চৰনসুত্তং
৮. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কতমেহি পঞ্চহি? অসদ্ধো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. অহিরিকো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. অনোত্তপ্পী, ভিক্খৰে, ভিক্খু চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কুসীতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. দুপ্পঞ্ঞো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কতমেহি পঞ্চহি? সদ্ধো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. হিরীমা, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ওত্তপ্পী, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. আরদ্ধৰীরিযো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. পঞ্ঞৰা, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে’’তি. অট্ঠমং.
৯. পঠমঅগারৰসুত্তং
৯. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কতমেহি পঞ্চহি? অস্সদ্ধো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. অহিরিকো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. অনোত্তপ্পী, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কুসীতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. দুপ্পঞ্ঞো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো চৰতি, নপ্পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. কতমেহি পঞ্চহি? সদ্ধো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. হিরিমা, ভিক্খৰে, ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ওত্তপ্পী, ভিক্খৰে, ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. আরদ্ধৰীরিযো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. পঞ্ঞৰা, ভিক্খৰে, ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ন চৰতি, পতিট্ঠাতি সদ্ধম্মে’’তি. নৰমং.
১০. দুতিযঅগারৰসুত্তং
১০. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি পঞ্চহি? অস্সদ্ধো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. অহিরিকো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. অনোত্তপ্পী, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. কুসীতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. দুপ্পঞ্ঞো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং.
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি পঞ্চহি? সদ্ধো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. হিরীমা, ভিক্খৰে, ভিক্খু…পে… ওত্তপ্পী, ভিক্খৰে, ভিক্খু…পে… আরদ্ধৰীরিযো, ভিক্খৰে, ভিক্খু…পে… পঞ্ঞৰা, ভিক্খৰে, ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতু’’ন্তি. দসমং.
সেখবলৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
সংখিত্তং ৰিত্থতং দুক্খা, ভতং সিক্খায পঞ্চমং;
সমাপত্তি চ কামেসু, চৰনা দ্ৰে অগারৰাতি.
২. বলৰগ্গো
১. অননুস্সুতসুত্তং
১১. ‘‘পুব্বাহং, ভিক্খৰে, অননুস্সুতেসু ধম্মেসু অভিঞ্ঞাৰোসানপারমিপ্পত্তো পটিজানামি. পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, হিরীবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ তথাগতস্স তথাগতবলানি যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতী’’তি. পঠমং.
২. কূটসুত্তং
১২. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, সেখবলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, হিরীবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ সেখবলানি. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং সেখবলানং এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং পঞ্ঞাবলং.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কূটাগারস্স এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং কূটং. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইমেসং পঞ্চন্নং সেখবলানং এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং পঞ্ঞাবলং.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘সদ্ধাবলেন সমন্নাগতা ভৰিস্সাম সেখবলেন, হিরীবলেন… ওত্তপ্পবলেন… ৰীরিযবলেন… পঞ্ঞাবলেন সমন্নাগতা ভৰিস্সাম সেখবলেনা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.
৩. সংখিত্তসুত্তং
১৩. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, ৰীরিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ বলানী’’তি. ততিযং.
৪. ৰিত্থতসুত্তং
১৪. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, ৰীরিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সদ্ধাবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সদ্ধাবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰীরিযবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসু. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰীরিযবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সতিবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সতিমা হোতি পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো, চিরকতম্পি চিরভাসিতম্পি সরিতা অনুস্সরিতা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সতিবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সমাধিবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সমাধিবলং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাবলং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পঞ্ঞৰা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাবলং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ বলানী’’তি. চতুত্থং.
৫. দট্ঠব্বসুত্তং
১৫. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, ৰীরিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, সদ্ধাবলং দট্ঠব্বং? চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু. এত্থ সদ্ধাবলং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, ৰীরিযবলং দট্ঠব্বং? চতূসু সম্মপ্পধানেসু. এত্থ ৰীরিযবলং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, সতিবলং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু. এত্থ সতিবলং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, সমাধিবলং দট্ঠব্বং? চতূসু ঝানেসু. এত্থ সমাধিবলং দট্ঠব্বং. কত্থ চ, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাবলং দট্ঠব্বং? চতূসু অরিযসচ্চেসু. এত্থ পঞ্ঞাবলং দট্ঠব্বং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ বলানী’’তি. পঞ্চমং.
৬. পুনকূটসুত্তং
১৬. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাবলং, ৰীরিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং, পঞ্ঞাবলং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ বলানি. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং বলানং এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং পঞ্ঞাবলং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কূটাগারস্স এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং কূটং. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইমেসং পঞ্চন্নং বলানং এতং অগ্গং এতং সঙ্গাহিকং এতং সঙ্ঘাতনিযং, যদিদং পঞ্ঞাবল’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমহিতসুত্তং
১৭. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অত্তহিতায পটিপন্নো হোতি, নো পরহিতায. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তনা সীলসম্পন্নো হোতি, নো পরং সীলসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা সমাধিসম্পন্নো হোতি, নো পরং সমাধিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, নো পরং পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ৰিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, নো পরং ৰিমুত্তিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, নো পরং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অত্তহিতায পটিপন্নো হোতি, নো পরহিতাযা’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযহিতসুত্তং
১৮. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু পরহিতায পটিপন্নো হোতি, নো অত্তহিতায. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তনা ন সীলসম্পন্নো হোতি, পরং সীলসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন সমাধিসম্পন্নো হোতি, পরং সমাধিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, পরং পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন ৰিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, পরং ৰিমুত্তিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, পরং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু পরহিতায পটিপন্নো হোতি, নো অত্তহিতাযা’’তি. অট্ঠমং.
৯. ততিযহিতসুত্তং
১৯. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নেৰ অত্তহিতায পটিপন্নো হোতি, নো পরহিতায. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তনা ন সীলসম্পন্নো হোতি, নো পরং সীলসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন সমাধিসম্পন্নো হোতি, নো পরং সমাধিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, নো পরং পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন ৰিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, নো পরং ৰিমুত্তিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা ন ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, নো পরং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নেৰ অত্তহিতায পটিপন্নো হোতি, নো পরহিতাযা’’তি. নৰমং.
১০. চতুত্থহিতসুত্তং
২০. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অত্তহিতায চ পটিপন্নো হোতি পরহিতায চ. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তনা চ সীলসম্পন্নো হোতি, পরঞ্চ সীলসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো হোতি, পরঞ্চ সমাধিসম্পদায সমাদপেতি, অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, পরঞ্চ পঞ্ঞাসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা চ ৰিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, পরঞ্চ ৰিমুত্তিসম্পদায সমাদপেতি; অত্তনা চ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, পরঞ্চ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অত্তহিতায চ পটিপন্নো হোতি পরহিতায চা’’তি. দসমং.
বলৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
অননুস্সুতকূটঞ্চ, সংখিত্তং ৰিত্থতেন চ;
দট্ঠব্বঞ্চ পুন কূটং, চত্তারোপি হিতেন চাতি.
৩. পঞ্চঙ্গিকৰগ্গো
১. পঠমঅগারৰসুত্তং
২১. ‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো অসভাগৰুত্তিকো ‘সব্রহ্মচারীসু আভিসমাচারিকং ধম্মং পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ‘আভিসমাচারিকং ধম্মং অপরিপূরেত্ৰা সেখং [সেক্খং (ক.)] ধম্মং পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ‘সেখং ধম্মং অপরিপূরেত্ৰা সীলানি পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ‘সীলানি অপরিপূরেত্ৰা সম্মাদিট্ঠিং পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ‘সম্মাদিট্ঠিং অপরিপূরেত্ৰা সম্মাসমাধিং পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো সভাগৰুত্তিকো ‘সব্রহ্মচারীসু আভিসমাচারিকং ধম্মং পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ‘আভিসমাচারিকং ধম্মং পরিপূরেত্ৰা সেখং ধম্মং পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ‘সেখং ধম্মং পরিপূরেত্ৰা সীলানি পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ‘সীলানি পরিপূরেত্ৰা সম্মাদিট্ঠিং পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ‘সম্মাদিট্ঠিং পরিপূরেত্ৰা সম্মাসমাধিং পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতী’’তি. পঠমং.
২. দুতিযঅগারৰসুত্তং
২২. ‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু অগারৰো অপ্পতিস্সো অসভাগৰুত্তিকো ‘সব্রহ্মচারীসু আভিসমাচারিকং ধম্মং পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ‘আভিসমাচারিকং ধম্মং অপরিপূরেত্ৰা সেখং ধম্মং পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ‘সেখং ধম্মং অপরিপূরেত্ৰা সীলক্খন্ধং পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ‘সীলক্খন্ধং অপরিপূরেত্ৰা সমাধিক্খন্ধং পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ‘সমাধিক্খন্ধং অপরিপূরেত্ৰা পঞ্ঞাক্খন্ধং পরিপূরেস্সতী’তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো সভাগৰুত্তিকো ‘সব্রহ্মচারীসু আভিসমাচারিকং ধম্মং পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ‘আভিসমাচারিকং ধম্মং পরিপূরেত্ৰা সেখং ধম্মং পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. সেখং ধম্মং পরিপূরেত্ৰা সীলক্খন্ধং পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ‘সীলক্খন্ধং পরিপূরেত্ৰা সমাধিক্খন্ধং পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. ‘সমাধিক্খন্ধং পরিপূরেত্ৰা পঞ্ঞাক্খন্ধং পরিপূরেস্সতী’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতী’’তি. দুতিযং.
৩. উপক্কিলেসসুত্তং
২৩. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, জাতরূপস্স উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং জাতরূপং ন চেৰ মুদু হোতি ন চ কম্মনিযং ন চ পভস্সরং পভঙ্গু চ ন চ সম্মা উপেতি কম্মায. কতমে পঞ্চ? অযো, লোহং, তিপু, সীসং, সজ্ঝং [সজ্ঝু (সী.)] – ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ জাতরূপস্স উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং জাতরূপং ন চেৰ মুদু হোতি ন চ কম্মনিযং ন চ পভস্সরং পভঙ্গু চ ন চ সম্মা উপেতি কম্মায. যতো চ খো, ভিক্খৰে, জাতরূপং ইমেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি ৰিমুত্তং [ৰিপ্পমুত্তং (সী.)] হোতি, তং হোতি জাতরূপং মুদু চ কম্মনিযঞ্চ পভস্সরঞ্চ ন চ পভঙ্গু সম্মা উপেতি কম্মায. যস্সা যস্সা চ [যস্স কস্সচি (স্যা. পী.)] পিল়ন্ধনৰিকতিযা আকঙ্খতি – যদি মুদ্দিকায যদি কুণ্ডলায যদি গীৰেয্যকায [গীৰেয্যকেন (স্যা. কং. ক., অ. নি. ৩.১০২)] যদি সুৰণ্ণমালায – তঞ্চস্স অত্থং অনুভোতি.
‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, পঞ্চিমে চিত্তস্স উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং চিত্তং ন চেৰ মুদু হোতি ন চ কম্মনিযং ন চ পভস্সরং পভঙ্গু চ ন চ সম্মা সমাধিযতি আসৰানং খযায. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দো, ব্যাপাদো, থিনমিদ্ধং [থীনমিদ্ধং (সী. স্যা. কং. পী.)], উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ৰিচিকিচ্ছা – ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ চিত্তস্স উপক্কিলেসা যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং চিত্তং ন চেৰ মুদু হোতি ন চ কম্মনিযং ন চ পভস্সরং পভঙ্গু চ ন চ সম্মা সমাধিযতি আসৰানং খযায. যতো চ খো, ভিক্খৰে, চিত্তং ইমেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি ৰিমুত্তং হোতি, তং হোতি চিত্তং মুদু চ কম্মনিযঞ্চ পভস্সরঞ্চ ন চ পভঙ্গু সম্মা সমাধিযতি আসৰানং খযায. যস্স যস্স চ অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভৰেয্যং – একোপি হুত্ৰা বহুধা অস্সং, বহুধাপি হুত্ৰা একো অস্সং; আৰিভাৰং, তিরোভাৰং; তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছেয্যং, সেয্যথাপি আকাসে; পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করেয্যং, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানো গচ্ছেয্যং, সেয্যথাপি পথৰিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমেয্যং, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূরিযে [চন্দিমসুরিযে (সী. স্যা. কং. পী.)] এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরিমসেয্যং [পরামসেয্যং (ক.)] পরিমজ্জেয্যং যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণেয্যং – দিব্বে চ মানুসে চ যে দূরে সন্তিকে চা’তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘পরসত্তানং পরপুগ্গলানং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানেয্যং – সরাগং ৰা চিত্তং সরাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৰীতরাগং ৰা চিত্তং ৰীতরাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সদোসং ৰা চিত্তং সদোসং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৰীতদোসং ৰা চিত্তং ৰীতদোসং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সমোহং ৰা চিত্তং সমোহং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৰীতমোহং ৰা চিত্তং ৰীতমোহং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সংখিত্তং ৰা চিত্তং সংখিত্তং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৰিক্খিত্তং ৰা চিত্তং ৰিক্খিত্তং চিত্তন্তি পজানেয্যং, মহগ্গতং ৰা চিত্তং মহগ্গতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অমহগ্গতং ৰা চিত্তং অমহগ্গতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সউত্তরং ৰা চিত্তং সউত্তরং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অনুত্তরং ৰা চিত্তং অনুত্তরং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সমাহিতং ৰা চিত্তং সমাহিতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অসমাহিতং ৰা চিত্তং অসমাহিতং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমুত্তং চিত্তন্তি পজানেয্যং, অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং অৰিমুত্তং চিত্তন্তি পজানেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরেয্যং, সেয্যথিদং [সেয্যথীদং (সী. স্যা. কং. পী.)] – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৰীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তারীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে – অমুত্রাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিং; তত্রাপাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নোতি, ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সেয্যং চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানেয্যং – ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না; ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্নাতি, ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সেয্যং চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে’’তি. ততিযং.
৪. দুস্সীলসুত্তং
২৪. [অ. নি. ৫.১৬৮; ৬.৫০; ৭.৬৫] ‘‘দুস্সীলস্স, ভিক্খৰে, সীলৰিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি অসতি সম্মাসমাধিৰিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে অসতি যথাভূতঞাণদস্সনৰিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি নিব্বিদাৰিরাগো; নিব্বিদাৰিরাগে অসতি নিব্বিদাৰিরাগৰিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, রুক্খো সাখাপলাসৰিপন্নো. তস্স পপটিকাপি ন পারিপূরিং গচ্ছতি, তচোপি ন পারিপূরিং গচ্ছতি, ফেগ্গুপি ন পারিপূরিং গচ্ছতি, সারোপি ন পারিপূরিং গচ্ছতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, দুস্সীলস্স সীলৰিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি অসতি সম্মাসমাধিৰিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে অসতি যথাভূতঞাণদস্সনৰিপন্নস্স হতূপনিসো হোতি নিব্বিদাৰিরাগো; নিব্বিদাৰিরাগে অসতি নিব্বিদাৰিরাগৰিপন্নস্স হতূপনিসং হোতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং.
‘‘সীলৰতো, ভিক্খৰে, সীলসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি সতি সম্মাসমাধিসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে সতি যথাভূতঞাণদস্সনসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি নিব্বিদাৰিরাগো; নিব্বিদাৰিরাগে সতি নিব্বিদাৰিরাগসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, রুক্খো সাখাপলাসসম্পন্নো. তস্স পপটিকাপি পারিপূরিং গচ্ছতি, তচোপি পারিপূরিং গচ্ছতি, ফেগ্গুপি পারিপূরিং গচ্ছতি, সারোপি পারিপূরিং গচ্ছতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, সীলৰতো সীলসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি সম্মাসমাধি; সম্মাসমাধিম্হি সতি সম্মাসমাধিসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি যথাভূতঞাণদস্সনং; যথাভূতঞাণদস্সনে সতি যথাভূতঞাণদস্সনসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নো হোতি নিব্বিদাৰিরাগো; নিব্বিদাৰিরাগে সতি নিব্বিদাৰিরাগসম্পন্নস্স উপনিসসম্পন্নং হোতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সন’’ন্তি. চতুত্থং.
৫. অনুগ্গহিতসুত্তং
২৫. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি অনুগ্গহিতা সম্মাদিট্ঠি চেতোৰিমুত্তিফলা চ হোতি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলা চ হোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসা চ.
‘‘কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, সম্মাদিট্ঠি সীলানুগ্গহিতা চ হোতি, সুতানুগ্গহিতা চ হোতি, সাকচ্ছানুগ্গহিতা চ হোতি, সমথানুগ্গহিতা চ হোতি, ৰিপস্সনানুগ্গহিতা চ হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি অঙ্গেহি অনুগ্গহিতা সম্মাদিট্ঠি চেতোৰিমুত্তিফলা চ হোতি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলা চ হোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসা চা’’তি. পঞ্চমং.
৬. ৰিমুত্তাযতনসুত্তং
২৬. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ৰিমুত্তাযতনানি যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা ৰা আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৰা অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘কতমানি পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী. যথা যথা, ভিক্খৰে, তস্স ভিক্খুনো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৰেদিনো ধম্মপটিসংৰেদিনো পামোজ্জং [পামুজ্জং (সী. স্যা. কং.) দী. নি. ৩.৩২২] জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি [ৰেদিযতি (সী.)]. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং ৰিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা ৰা আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৰা অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ন হেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি. যথা যথা, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৰেদিনো ধম্মপটিসংৰেদিনো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৰে, দুতিযং ৰিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা ৰা আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৰা অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ন হেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি. যথা যথা, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৰেদিনো ধম্মপটিসংৰেদিনো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৰে, ততিযং ৰিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো…পে… যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ন হেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি; অপি চ খো যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি. যথা যথা, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৰেদিনো ধম্মপটিসংৰেদিনো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৰে, চতুত্থং ৰিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা ৰা আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৰা অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ন হেৰ খো সত্থা ধম্মং দেসেতি অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতি, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন সজ্ঝাযং করোতি, নাপি যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং চেতসা অনুৰিতক্কেতি অনুৰিচারেতি মনসানুপেক্খতি; অপি চ খ্ৰস্স অঞ্ঞতরং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধারিতং সুপ্পটিৰিদ্ধং পঞ্ঞায. যথা যথা, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অঞ্ঞতরং সমাধিনিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধারিতং সুপ্পটিৰিদ্ধং পঞ্ঞায তথা তথা সো তস্মিং ধম্মে অত্থপটিসংৰেদী চ হোতি ধম্মপটিসংৰেদী চ. তস্স অত্থপটিসংৰেদিনো ধম্মপটিসংৰেদিনো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. ইদং, ভিক্খৰে, পঞ্চমং ৰিমুত্তাযতনং যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা ৰা আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৰা অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.
‘‘ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ ৰিমুত্তাযতনানি যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা ৰা আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তং ৰা অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. সমাধিসুত্তং
২৭. ‘‘সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথ অপ্পমাণং নিপকা পতিস্সতা. সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰযতং অপ্পমাণং নিপকানং পতিস্সতানং পঞ্চ ঞাণানি পচ্চত্তঞ্ঞেৰ উপ্পজ্জন্তি. কতমানি পঞ্চ? ‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৰ আযতিঞ্চ সুখৰিপাকো’তি পচ্চত্তঞ্ঞেৰ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ‘অযং সমাধি অরিযো নিরামিসো’তি পচ্চত্তঞ্ঞেৰ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ‘অযং সমাধি অকাপুরিসসেৰিতো’তি [মহাপুরিসসেৰিতোতি (ক.)] পচ্চত্তঞ্ঞেৰ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ‘অযং সমাধি সন্তো পণীতো পটিপ্পস্সদ্ধলদ্ধো একোদিভাৰাধিগতো, ন সঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতগতো’তি [ন চ সসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতপ্পতিতোতি (সী.), ন চ সসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতপত্তোতি (স্যা.), ন চ সসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিৰাৰটোতি (ক.), ন সসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিযাধিগতোতি (?) দী. নি. ৩.৩৫৫; অ. নি. ৩.১০২; ৯.২৭] পচ্চত্তঞ্ঞেৰ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ‘সতো খো পনাহং ইমং সমাপজ্জামি সতো ৰুট্ঠহামী’তি [সো খো পনাহং ইমং সমাধিং সতোৰ সমাপজ্জামি, সতো উট্ঠহামীতি (সী. স্যা. কং.)] পচ্চত্তঞ্ঞেৰ ঞাণং উপ্পজ্জতি.
‘‘সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথ অপ্পমাণং নিপকা পতিস্সতা. সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰযতং অপ্পমাণং নিপকানং পতিস্সতানং ইমানি পঞ্চ ঞাণানি পচ্চত্তঞ্ঞেৰ উপ্পজ্জন্তী’’তি. সত্তমং.
৮. পঞ্চঙ্গিকসুত্তং
২৮. ‘‘অরিযস্স, ভিক্খৰে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স ভাৰনং দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অরিযস্স পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স ভাৰনা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমমেৰ কাযং ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পরিসন্দেতি পরিপূরেতি পরিপ্ফরতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দক্খো ন্হাপকো [নহাপকো (সী. পী.)] ৰা ন্হাপকন্তেৰাসী ৰা কংসথালে ন্হানীযচুণ্ণানি [নহানীযচুণ্ণানি (সী. পী.)] আকিরিত্ৰা উদকেন পরিপ্ফোসকং পরিপ্ফোসকং সন্নেয্য. সাযং ন্হানীযপিণ্ডি [সাস্স নহানীযপিণ্ডী (সী. স্যা. কং.)] স্নেহানুগতা স্নেহপরেতা সন্তরবাহিরা ফুটা স্নেহেন, ন চ পগ্ঘরিনী. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমমেৰ কাযং ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পরিসন্দেতি পরিপূরেতি পরিপ্ফরতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতি. অরিযস্স, ভিক্খৰে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং পঠমা ভাৰনা.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমমেৰ কাযং সমাধিজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পরিসন্দেতি পরিপূরেতি পরিপ্ফরতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স সমাধিজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, উদকরহদো গম্ভীরো উব্ভিদোদকো [উব্ভিতোদকো (স্যা. কং. ক.)]. তস্স নেৰস্স পুরত্থিমায দিসায উদকস্স আযমুখং, ন পচ্ছিমায দিসায উদকস্স আযমুখং, ন উত্তরায দিসায উদকস্স আযমুখং, ন দক্খিণায দিসায উদকস্স আযমুখং, দেৰো চ কালেন কালং সম্মা ধারং নানুপ্পৰেচ্ছেয্য [দেৰো চ ন কালেন… অনুপৰেচ্ছেয্য (দী. নি. ১.২২৭ আদযো; ম. নি. ২.২৫১ আদযো]. অথ খো তম্হাৰ উদকরহদা সীতা ৰারিধারা উব্ভিজ্জিত্ৰা তমেৰ উদকরহদং সীতেন ৰারিনা অভিসন্দেয্য পরিসন্দেয্য পরিপূরেয্য পরিপ্ফরেয্য; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো উদকরহদস্স সীতেন ৰারিনা অপ্ফুটং অস্স. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমমেৰ কাযং সমাধিজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পরিসন্দেতি পরিপূরেতি পরিপ্ফরতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স সমাধিজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতি. অরিযস্স, ভিক্খৰে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং দুতিযা ভাৰনা.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু পীতিযা চ ৰিরাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমমেৰ কাযং নিপ্পীতিকেন সুখেন অভিসন্দেতি পরিসন্দেতি পরিপূরেতি পরিপ্ফরতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স নিপ্পীতিকেন সুখেন অপ্ফুটং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, উপ্পলিনিযং ৰা পদুমিনিযং ৰা পুণ্ডরীকিনিযং ৰা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তো নিমুগ্গপোসীনি. তানি যাৰ চগ্গা যাৰ চ মূলা সীতেন ৰারিনা অভিসন্নানি পরিসন্নানি পরিপূরানি পরিপ্ফুটানি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতং উপ্পলানং ৰা পদুমানং ৰা পুণ্ডরীকানং ৰা সীতেন ৰারিনা অপ্ফুটং অস্স. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমমেৰ কাযং নিপ্পীতিকেন সুখেন অভিসন্দেতি পরিসন্দেতি পরিপূরেতি পরিপ্ফরতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স নিপ্পীতিকেন সুখেন অপ্ফুটং হোতি. অরিযস্স, ভিক্খৰে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং ততিযা ভাৰনা.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা …পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমমেৰ কাযং পরিসুদ্ধেন চেতসা পরিযোদাতেন ফরিত্ৰা নিসিন্নো হোতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স পরিসুদ্ধেন চেতসা পরিযোদাতেন অপ্ফুটং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো ওদাতেন ৰত্থেন সসীসং পারুপিত্ৰা নিসিন্নো অস্স; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স ওদাতেন ৰত্থেন অপ্ফুটং অস্স. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমমেৰ কাযং পরিসুদ্ধেন চেতসা পরিযোদাতেন ফরিত্ৰা নিসিন্নো হোতি; নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স পরিসুদ্ধেন চেতসা পরিযোদাতেন অপ্ফুটং হোতি. অরিযস্স, ভিক্খৰে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং চতুত্থা ভাৰনা.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পচ্চৰেক্খণানিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধারিতং সুপ্পটিৰিদ্ধং পঞ্ঞায. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অঞ্ঞোৰ অঞ্ঞং [অঞ্ঞো ৰা অঞ্ঞং ৰা (সী.), অঞ্ঞো ৰা অঞ্ঞং (স্যা. কং.), অঞ্ঞো অঞ্ঞং (?)] পচ্চৰেক্খেয্য, ঠিতো ৰা নিসিন্নং পচ্চৰেক্খেয্য, নিসিন্নো ৰা নিপন্নং পচ্চৰেক্খেয্য. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পচ্চৰেক্খণানিমিত্তং সুগ্গহিতং হোতি সুমনসিকতং সূপধারিতং সুপ্পটিৰিদ্ধং পঞ্ঞায. অরিযস্স, ভিক্খৰে, পঞ্চঙ্গিকস্স সম্মাসমাধিস্স অযং পঞ্চমা [পঞ্চমী (সী.)] ভাৰনা. এৰং ভাৰিতে খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু [এৰং ভাৰিতে খো ভিক্খৰে (সী.)] অরিযে পঞ্চঙ্গিকে সম্মাসমাধিম্হি এৰং বহুলীকতে যস্স যস্স অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, উদকমণিকো আধারে ঠপিতো পূরো উদকস্স সমতিত্তিকো কাকপেয্যো. তমেনং বলৰা পুরিসো যতো যতো আৰজ্জেয্য [আৰট্টেয্য (স্যা. কং.)], আগচ্ছেয্য উদক’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং ভাৰিতে অরিযে পঞ্চঙ্গিকে সম্মাসমাধিম্হি এৰং বহুলীকতে যস্স যস্স অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সমে ভূমিভাগে পোক্খরণী চতুরংসা আলিবদ্ধা পূরা উদকস্স সমতিত্তিকা কাকপেয্যা. তমেনং বলৰা পুরিসো যতো যতো আলিং মুঞ্চেয্য, আগচ্ছেয্য উদক’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং ভাৰিতে অরিযে পঞ্চঙ্গিকে সম্মাসমাধিম্হি এৰং বহুলীকতে যস্স যস্স অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযস্স ধম্মস্স…পে… সতি সতি আযতনে.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সুভূমিযং চতুমহাপথে [চাতুম্মহাপথে (সী. পী.), চতুম্মহাপথে (স্যা. কং.)] আজঞ্ঞরথো যুত্তো অস্স ঠিতো ওধস্তপতোদো. তমেনং দক্খো যোগ্গাচরিযো অস্সদম্মসারথি অভিরুহিত্ৰা ৰামেন হত্থেন রস্মিযো গহেত্ৰা দক্খিণেন হত্থেন পতোদং গহেত্ৰা যেনিচ্ছকং যদিচ্ছকং সারেয্যপি পচ্চাসারেয্যপি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং ভাৰিতে অরিযে পঞ্চঙ্গিকে সম্মাসমাধিম্হি এৰং বহুলীকতে যস্স যস্স অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভৰেয্যং – একোপি হুত্ৰা বহুধা অস্সং…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণেয্যং – দিব্বে চ মানুসে চ যে দূরে সন্তিকে চা’তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে অকঙ্খতি – ‘পরসত্তানং পরপুগ্গলানং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানেয্যং – সরাগং ৰা চিত্তং সরাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং, ৰীতরাগং ৰা চিত্তং ৰীতরাগং চিত্তন্তি পজানেয্যং, সদোসং ৰা চিত্তং… ৰীতদোসং ৰা চিত্তং… সমোহং ৰা চিত্তং… ৰীতমোহং ৰা চিত্তং… সংখিত্তং ৰা চিত্তং… ৰিক্খিত্তং ৰা চিত্তং… মহগ্গতং ৰা চিত্তং… অমহগ্গতং ৰা চিত্তং… সউত্তরং ৰা চিত্তং… অনুত্তরং ৰা চিত্তং… সমাহিতং ৰা চিত্তং… অসমাহিতং ৰা চিত্তং… ৰিমুত্তং ৰা চিত্তং… অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং অৰিমুত্তং চিত্তন্তি পজানেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরেয্যং, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং, দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে.
‘‘সো সচে আকঙ্খতি – ‘আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতি আযতনে’’তি. অট্ঠমং.
৯. চঙ্কমসুত্তং
২৯. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, চঙ্কমে আনিসংসা. কতমে পঞ্চ? অদ্ধানক্খমো হোতি, পধানক্খমো হোতি, অপ্পাবাধো হোতি, অসিতং পীতং খাযিতং সাযিতং সম্মা পরিণামং গচ্ছতি, চঙ্কমাধিগতো সমাধি চিরট্ঠিতিকো হোতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ চঙ্কমে আনিসংসা’’তি. নৰমং.
১০. নাগিতসুত্তং
৩০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কোসলেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন ইচ্ছানঙ্গলং নাম কোসলানং ব্রাহ্মণগামো তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা ইচ্ছানঙ্গলে ৰিহরতি ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডে. অস্সোসুং খো ইচ্ছানঙ্গলকা [ইচ্ছানঙ্গলিকা (সী.) অ. নি. ৬.৪২; অ. নি. ৮.৮৬] ব্রাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো ইচ্ছানঙ্গলং অনুপ্পত্তো; ইচ্ছানঙ্গলে ৰিহরতি ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডে. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি, সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি. অথ খো ইচ্ছানঙ্গলকা ব্রাহ্মণগহপতিকা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায যেন ইচ্ছানঙ্গলৰনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা বহিদ্ৰারকোট্ঠকে অট্ঠংসু উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগিতো ভগৰতো উপট্ঠাকো হোতি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং নাগিতং আমন্তেসি – ‘‘কে পন খো, নাগিত, উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা, কেৰট্টা মঞ্ঞে মচ্ছৰিলোপে’’তি? ‘‘এতে, ভন্তে, ইচ্ছানঙ্গলকা ব্রাহ্মণগহপতিকা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায বহিদ্ৰারকোট্ঠকে ঠিতা ভগৰন্তঞ্ঞেৰ উদ্দিস্স ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি. ‘‘মাহং, নাগিত, যসেন সমাগমং, মা চ মযা যসো. যো খো, নাগিত, নযিমস্স নেক্খম্মসুখস্স পৰিৰেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অস্স অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, যস্সাহং নেক্খম্মসুখস্স পৰিৰেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী. সো তং [সোহং (ক.), সো (স্যা. কং.)] মীল়্হসুখং মিদ্ধসুখং লাভসক্কারসিলোকসুখং সাদিযেয্যা’’তি.
‘‘অধিৰাসেতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, অধিৰাসেতু সুগতো; অধিৰাসনকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো. যেন যেনেৰ দানি ভগৰা গমিস্সতি তংনিন্নাৰ গমিস্সন্তি ব্রাহ্মণগহপতিকা নেগমা চেৰ জানপদা চ. সেয্যথাপি, ভন্তে, থুল্লফুসিতকে দেৰে ৰস্সন্তে যথানিন্নং উদকানি পৰত্তন্তি; এৰমেৰং খো, ভন্তে, যেন যেনেৰ দানি ভগৰা গমিস্সতি, তংনিন্নাৰ গমিস্সন্তি ব্রাহ্মণগহপতিকা নেগমা চেৰ জানপদা চ. তং কিস্স হেতু? তথা হি, ভন্তে, ভগৰতো সীলপঞ্ঞাণ’’ন্তি.
‘‘মাহং, নাগিত, যসেন সমাগমং, মা চ মযা যসো. যো খো, নাগিত, নযিমস্স নেক্খম্মসুখস্স পৰিৰেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অস্স অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, যস্সাহং নেক্খম্মসুখস্স পৰিৰেকসুখস্স উপসমসুখস্স সম্বোধসুখস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী. সো তং মীল়্হসুখং মিদ্ধসুখং লাভসক্কারসিলোকসুখং সাদিযেয্য. অসিতপীতখাযিতসাযিতস্স খো, নাগিত, উচ্চারপস্সাৰো – এসো তস্স নিস্সন্দো. পিযানং খো, নাগিত, ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা – এসো তস্স নিস্সন্দো. অসুভনিমিত্তানুযোগং অনুযুত্তস্স খো, নাগিত, সুভনিমিত্তে পাটিকুল্যতা [পটিক্কূলতা (সী.), পটিক্কূল্যতা (স্যা. কং.)] সণ্ঠাতি – এসো তস্স নিস্সন্দো. ছসু খো, নাগিত, ফস্সাযতনেসু অনিচ্চানুপস্সিনো ৰিহরতো ফস্সে পাটিকুল্যতা সণ্ঠাতি – এসো তস্স নিস্সন্দো. পঞ্চসু খো, নাগিত, উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৰিহরতো উপাদানে পাটিকুল্যতা সণ্ঠাতি – এসো তস্স নিস্সন্দো’’তি. দসমং.
পঞ্চঙ্গিকৰগ্গো ততিযো.
তস্সুদ্দানং –
দ্ৰে অগারৰুপক্কিলেসা, দুস্সীলানুগ্গহিতেন চ;
ৰিমুত্তিসমাধিপঞ্চঙ্গিকা, চঙ্কমং নাগিতেন চাতি.
৪. সুমনৰগ্গো
১. সুমনসুত্তং
৩১. একং সমযং…পে… অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো সুমনা রাজকুমারী পঞ্চহি রথসতেহি পঞ্চহি রাজকুমারিসতেহি পরিৰুতা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো সুমনা রাজকুমারী ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘ইধস্সু, ভন্তে, ভগৰতো দ্ৰে সাৰকা সমসদ্ধা সমসীলা সমপঞ্ঞা – একো দাযকো, একো অদাযকো. তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্যুং. দেৰভূতানং পন নেসং [তেসং (সী.)], ভন্তে, সিযা ৰিসেসো, সিযা নানাকরণ’’ন্তি?
‘‘সিযা, সুমনে’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং দেৰভূতো সমানো পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি – দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৰণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন, দিব্বেন যসেন, দিব্বেন আধিপতেয্যেন. যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং দেৰভূতো সমানো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি’’.
‘‘সচে পন তে, ভন্তে, ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছন্তি, মনুস্সভূতানং পন নেসং, ভন্তে, সিযা ৰিসেসো, সিযা নানাকরণ’’ন্তি? ‘‘সিযা, সুমনে’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং মনুস্সভূতো সমানো পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি – মানুসকেন আযুনা, মানুসকেন ৰণ্ণেন, মানুসকেন সুখেন, মানুসকেন যসেন, মানুসকেন আধিপতেয্যেন. যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং মনুস্সভূতো সমানো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি’’.
‘‘সচে পন তে, ভন্তে, উভো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, পব্বজিতানং পন নেসং, ভন্তে, সিযা ৰিসেসো, সিযা নানাকরণ’’ন্তি? ‘‘সিযা, সুমনে’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং পব্বজিতো সমানো পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতি – যাচিতোৰ বহুলং চীৰরং পরিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো, যাচিতোৰ বহুলং পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো, যাচিতোৰ বহুলং সেনাসনং পরিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো, যাচিতোৰ বহুলং গিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পরিভুঞ্জতি অপ্পং অযাচিতো. যেহি খো পন সব্রহ্মচারীহি সদ্ধিং ৰিহরতি ত্যস্স মনাপেনেৰ বহুলং কাযকম্মেন সমুদাচরন্তি অপ্পং অমনাপেন, মনাপেনেৰ বহুলং ৰচীকম্মেন সমুদাচরন্তি অপ্পং অমনাপেন, মনাপেনেৰ বহুলং মনোকম্মেন সমুদাচরন্তি অপ্পং অমনাপেন, মনাপংযেৰ বহুলং উপহারং উপহরন্তি অপ্পং অমনাপং. যো সো, সুমনে, দাযকো সো অমুং অদাযকং পব্বজিতো সমানো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি অধিগণ্হাতী’’তি.
‘‘সচে পন তে, ভন্তে, উভো অরহত্তং পাপুণন্তি, অরহত্তপ্পত্তানং পন নেসং, ভন্তে, সিযা ৰিসেসো, সিযা নানাকরণ’’ন্তি? ‘‘এত্থ খো পনেসাহং, সুমনে, ন কিঞ্চি নানাকরণং ৰদামি, যদিদং ৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তি’’ন্তি [ৰিমুত্তন্তি (স্যা. কং.)].
‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰঞ্চিদং, ভন্তে, অলমেৰ দানানি দাতুং অলং পুঞ্ঞানি কাতুং; যত্র হি নাম দেৰভূতস্সাপি উপকারানি পুঞ্ঞানি, মনুস্সভূতস্সাপি উপকারানি পুঞ্ঞানি, পব্বজিতস্সাপি উপকারানি পুঞ্ঞানী’’তি. ‘‘এৰমেতং, সুমনে! অলঞ্হি, সুমনে, দানানি দাতুং অলং পুঞ্ঞানি কাতুং! দেৰভূতস্সাপি উপকারানি পুঞ্ঞানি, মনুস্সভূতস্সাপি উপকারানি পুঞ্ঞানি, পব্বজিতস্সাপি উপকারানি পুঞ্ঞানী’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান [ইদং ৰত্ৰা (সী. পী.) এৰমুপরিপি] সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –
‘‘যথাপি চন্দো ৰিমলো, গচ্ছং আকাসধাতুযা;