২. দুতিযপণ্ণাসকং

(৬) ১. নীৰরণৰগ্গো

১. আৰরণসুত্তং

৫১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, আৰরণা নীৰরণা চেতসো অজ্ঝারুহা পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দো, ভিক্খৰে, আৰরণো নীৰরণো চেতসো অজ্ঝারুহো পঞ্ঞায দুব্বলীকরণো. ব্যাপাদো, ভিক্খৰে, আৰরণো নীৰরণো চেতসো অজ্ঝারুহো পঞ্ঞায দুব্বলীকরণো. থিনমিদ্ধং, ভিক্খৰে, আৰরণং নীৰরণং চেতসো অজ্ঝারুহং পঞ্ঞায দুব্বলীকরণং. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ভিক্খৰে, আৰরণং নীৰরণং চেতসো অজ্ঝারুহং পঞ্ঞায দুব্বলীকরণং. ৰিচিকিচ্ছা, ভিক্খৰে, আৰরণা নীৰরণা চেতসো অজ্ঝারুহা পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ আৰরণা নীৰরণা চেতসো অজ্ঝারুহা পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা.

‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমে পঞ্চ আৰরণে নীৰরণে চেতসো অজ্ঝারুহে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে অপ্পহায, অবলায পঞ্ঞায দুব্বলায অত্তত্থং ৰা ঞস্সতি পরত্থং ৰা ঞস্সতি উভযত্থং ৰা ঞস্সতি উত্তরি [উত্তরিং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং সচ্ছিকরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, নদী পব্বতেয্যা দূরঙ্গমা [দূরগমা (সী.)] সীঘসোতা হারহারিনী. তস্সা পুরিসো উভতো নঙ্গলমুখানি ৰিৰরেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মজ্ঝে নদিযা সোতো ৰিক্খিত্তো ৰিসটো ব্যাদিণ্ণো নেৰ [ন চেৰ (ক.)] দূরঙ্গমো অস্স ন [ন চ (ক.)] সীঘসোতো ন [ন চ (ক.)] হারহারী [হারহারিণী (সী.)]. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, সো ৰত ভিক্খু ইমে পঞ্চ আৰরণে নীৰরণে চেতসো অজ্ঝারুহে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে অপ্পহায, অবলায পঞ্ঞায দুব্বলায অত্তত্থং ৰা ঞস্সতি পরত্থং ৰা ঞস্সতি উভযত্থং ৰা ঞস্সতি উত্তরি ৰা মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং সচ্ছিকরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.

‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমে পঞ্চ আৰরণে নীৰরণে চেতসো অজ্ঝারুহে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে পহায, বলৰতিযা পঞ্ঞায অত্তত্থং ৰা ঞস্সতি পরত্থং ৰা ঞস্সতি উভযত্থং ৰা ঞস্সতি উত্তরি ৰা মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং সচ্ছিকরিস্সতীতি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, নদী পব্বতেয্যা দূরঙ্গমা সীঘসোতা হারহারিনী. তস্সা পুরিসো উভতো নঙ্গলমুখানি পিদহেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মজ্ঝে নদিযা সোতো অৰিক্খিত্তো অৰিসটো অব্যাদিণ্ণো দূরঙ্গমো চেৰ অস্স সীঘসোতো চ হারহারী চ. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, সো ৰত ভিক্খু ইমে পঞ্চ আৰরণে নীৰরণে চেতসো অজ্ঝারুহে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে পহায, বলৰতিযা পঞ্ঞায অত্তত্থং ৰা ঞস্সতি পরত্থং ৰা ঞস্সতি উভযত্থং ৰা ঞস্সতি উত্তরি ৰা মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং সচ্ছিকরিস্সতীতি ঠানমেতং ৰিজ্জতী’’তি. পঠমং.

২. অকুসলরাসিসুত্তং

৫২. ‘‘অকুসলরাসীতি, ভিক্খৰে, ৰদমানো পঞ্চ নীৰরণে [ইমে পঞ্চ নীৰরণে (সী.)] সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য. কেৰলো হাযং [হযং (সী.), চাযং (স্যা. কং.), সাযং (ক.)], ভিক্খৰে, অকুসলরাসি যদিদং পঞ্চ নীৰরণা. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দনীৰরণং, ব্যাপাদনীৰরণং, থিনমিদ্ধনীৰরণং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৰরণং, ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং. অকুসলরাসীতি, ভিক্খৰে, ৰদমানো ইমে পঞ্চ নীৰরণে সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য. কেৰলো হাযং, ভিক্খৰে, অকুসলরাসি যদিদং পঞ্চ নীৰরণা’’তি. দুতিযং.

৩. পধানিযঙ্গসুত্তং

৫৩. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, পধানিযঙ্গানি. কতমানি পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. অপ্পাবাধো হোতি অপ্পাতঙ্কো; সমৰেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতো নাতিসীতায নাচ্চুণ্হায মজ্ঝিমায পধানক্খমায; অসঠো হোতি অমাযাৰী; যথাভূতং অত্তানং আৰিকত্তা সত্থরি ৰা ৰিঞ্ঞূসু ৰা সব্রহ্মচারীসু; আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসু; পঞ্ঞৰা হোতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ পধানিযঙ্গানী’’তি. ততিযং.

৪. সমযসুত্তং

৫৪. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, অসমযা পধানায. কতমে পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু জিণ্ণো হোতি জরাযাভিভূতো. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো অসমযো পধানায.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ব্যাধিতো হোতি ব্যাধিনাভিভূতো. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো অসমযো পধানায.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, দুব্ভিক্খং হোতি দুস্সস্সং দুল্লভপিণ্ডং, ন সুকরং উঞ্ছেন পগ্গহেন যাপেতুং. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো অসমযো পধানায.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভযং হোতি অটৰিসঙ্কোপো, চক্কসমারূল়্হা জানপদা পরিযাযন্তি. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো অসমযো পধানায.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, সঙ্ঘো ভিন্নো হোতি. সঙ্ঘে খো পন, ভিক্খৰে, ভিন্নে অঞ্ঞমঞ্ঞং অক্কোসা চ হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিভাসা চ হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিক্খেপা চ হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচ্চজা চ হোন্তি. তত্থ অপ্পসন্না চেৰ নপ্পসীদন্তি, পসন্নানঞ্চ একচ্চানং অঞ্ঞথত্তং হোতি. অযং, ভিক্খৰে, পঞ্চমো অসমযো পধানায. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ অসমযা পধানাযাতি.

‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, সমযা পধানায. কতমে পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু দহরো হোতি যুৰা সুসু কাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো সমযো পধানায.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু অপ্পাবাধো হোতি অপ্পাতঙ্কো, সমৰেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতো নাতিসীতায নাচ্চুণ্হায মজ্ঝিমায পধানক্খমায. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো সমযো পধানায.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, সুভিক্খং হোতি সুসস্সং সুলভপিণ্ডং, সুকরং উঞ্ছেন পগ্গহেন যাপেতুং. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো সমযো পধানায.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, মনুস্সা সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরন্তি. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো সমযো পধানায.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, সঙ্ঘো সমগ্গো সম্মোদমানো অৰিৰদমানো একুদ্দেসো ফাসু ৰিহরতি. সঙ্ঘে খো পন, ভিক্খৰে, সমগ্গে ন চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং অক্কোসা হোন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিভাসা হোন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিক্খেপা হোন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পরিচ্চজা হোন্তি. তত্থ অপ্পসন্না চেৰ পসীদন্তি, পসন্নানঞ্চ ভিয্যোভাৰো [ভীয্যোভাৰায (ক.)] হোতি. অযং, ভিক্খৰে, পঞ্চমো সমযো পধানায. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ সমযা পধানাযা’’তি. চতুত্থং.

৫. মাতাপুত্তসুত্তং

৫৫. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন সাৰত্থিযং উভো মাতাপুত্তা ৰস্সাৰাসং উপগমিংসু [উপসঙ্কমিংসু (ক.)] – ভিক্খু চ ভিক্খুনী চ. তে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অভিণ্হং দস্সনকামা অহেসুং. মাতাপি পুত্তস্স অভিণ্হং দস্সনকামা অহোসি; পুত্তোপি মাতরং অভিণ্হং দস্সনকামো অহোসি. তেসং অভিণ্হং দস্সনা সংসগ্গো অহোসি. সংসগ্গে সতি ৰিস্সাসো অহোসি. ৰিস্সাসে সতি ওতারো অহোসি. তে ওতিণ্ণচিত্তা সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰিংসু.

অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, সাৰত্থিযং উভো মাতাপুত্তা ৰস্সাৰাসং উপগমিংসু – ভিক্খু চ ভিক্খুনী চ, তে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অভিণ্হং দস্সনকামা অহেসুং, মাতাপি পুত্তস্স অভিণ্হং দস্সনকামা অহোসি, পুত্তোপি মাতরং অভিণ্হং দস্সনকামো অহোসি. তেসং অভিণ্হং দস্সনা সংসগ্গো অহোসি, সংসগ্গে সতি ৰিস্সাসো অহোসি, ৰিস্সাসে সতি ওতারো অহোসি, তে ওতিণ্ণচিত্তা সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা মেথুনং ধম্মং পটিসেৰিংসূ’’তি.

‘‘কিং নু সো, ভিক্খৰে, মোঘপুরিসো মঞ্ঞতি – ‘ন মাতা পুত্তে সারজ্জতি, পুত্তো ৰা পন মাতরী’তি? নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একরূপম্পি সমনুপস্সামি এৰং [যং এৰং (সী.)] রজনীযং এৰং কমনীযং এৰং মদনীযং এৰং বন্ধনীযং এৰং মুচ্ছনীযং এৰং অন্তরাযকরং অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায যথযিদং, ভিক্খৰে, ইত্থিরূপং. ইত্থিরূপে, ভিক্খৰে, সত্তা রত্তা গিদ্ধা গথিতা [গধিতা (স্যা. পী. ক.)] মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না [অজ্ঝোপন্না (বহূসু)]. তে দীঘরত্তং সোচন্তি ইত্থিরূপৰসানুগা.

‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একসদ্দম্পি…পে… একগন্ধম্পি… একরসম্পি… একফোট্ঠব্বম্পি সমনুপস্সামি এৰং রজনীযং এৰং কমনীযং এৰং মদনীযং এৰং বন্ধনীযং এৰং মুচ্ছনীযং এৰং অন্তরাযকরং অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায যথযিদং, ভিক্খৰে, ইত্থিফোট্ঠব্বং. ইত্থিফোট্ঠব্বে, ভিক্খৰে, সত্তা রত্তা গিদ্ধা গথিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না. তে দীঘরত্তং সোচন্তি ইত্থিফোট্ঠব্বৰসানুগা.

‘‘ইত্থী, ভিক্খৰে, গচ্ছন্তীপি পুরিসস্স চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি; ঠিতাপি…পে… নিসিন্নাপি… সযানাপি… হসন্তীপি… ভণন্তীপি… গাযন্তীপি… রোদন্তীপি… উগ্ঘাতিতাপি [উগ্ঘানিতাপি (সী.)] … মতাপি পুরিসস্স চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি. যঞ্হি তং, ভিক্খৰে, সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য – ‘সমন্তপাসো মারস্সা’তি মাতুগামংযেৰ সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য – ‘সমন্তপাসো মারস্সা’’’তি.

‘‘সল্লপে অসিহত্থেন, পিসাচেনাপি সল্লপে;

আসীৰিসম্পি আসীদে [আসদ্দে (স্যা. কং.)], যেন দট্ঠো ন জীৰতি.

‘‘নত্ৰেৰ একো একায, মাতুগামেন সল্লপে;

মুট্ঠস্সতিং তা বন্ধন্তি, পেক্খিতেন সিতেন চ [ম্হিতেন চ (স্যা. কং.)].

‘‘অথোপি দুন্নিৰত্থেন, মঞ্জুনা ভণিতেন চ;

নেসো জনো স্ৰাসীসদো, অপি উগ্ঘাতিতো মতো.

‘‘পঞ্চ কামগুণা এতে, ইত্থিরূপস্মিং দিস্সরে;

রূপা সদ্দা রসা গন্ধা, ফোট্ঠব্বা চ মনোরমা.

‘‘তেসং কামোঘৰূল়্হানং, কামে অপরিজানতং;

কালং গতি [গতিং (সী. স্যা. কং. পী.)] ভৰাভৰং, সংসারস্মিং পুরক্খতা.

‘‘যে চ কামে পরিঞ্ঞায, চরন্তি অকুতোভযা;

তে ৰে পারঙ্গতা লোকে, যে পত্তা আসৰক্খয’’ন্তি. পঞ্চমং;

৬. উপজ্ঝাযসুত্তং

৫৬. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেন সকো উপজ্ঝাযো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা সকং উপজ্ঝাযং এতদৰোচ – ‘‘এতরহি মে, ভন্তে, মধুরকজাতো চেৰ কাযো, দিসা চ মে ন পক্খাযন্তি, ধম্মা চ মং নপ্পটিভন্তি, থিনমিদ্ধঞ্চ মে চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি, অনভিরতো চ ব্রহ্মচরিযং চরামি, অত্থি চ মে ধম্মেসু ৰিচিকিচ্ছা’’তি.

অথ খো সো ভিক্খু তং সদ্ধিৰিহারিকং ভিক্খুং আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু এৰমাহ – ‘এতরহি মে, ভন্তে, মধুরকজাতো চেৰ কাযো, দিসা চ মং ন পক্খাযন্তি, ধম্মা চ মে নপ্পটিভন্তি, থিনমিদ্ধঞ্চ মে চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি, অনভিরতো চ ব্রহ্মচরিযং চরামি, অত্থি চ মে ধম্মেসু ৰিচিকিচ্ছা’’’তি.

‘‘এৰঞ্হেতং, ভিক্খু, হোতি ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারস্স, ভোজনে অমত্তঞ্ঞুনো, জাগরিযং অননুযুত্তস্স, অৰিপস্সকস্স কুসলানং ধম্মানং, পুব্বরত্তাপররত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগং অননুযুত্তস্স ৰিহরতো, যং মধুরকজাতো চেৰ কাযো হোতি, দিসা চস্স ন পক্খাযন্তি, ধম্মা চ তং নপ্পটিভন্তি, থিনমিদ্ধঞ্চস্স চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি, অনভিরতো চ ব্রহ্মচরিযং চরতি, হোতি চস্স ধম্মেসু ৰিচিকিচ্ছা. তস্মাতিহ তে, ভিক্খু, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভৰিস্সামি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ, জাগরিযং অনুযুত্তো, ৰিপস্সকো কুসলানং ধম্মানং, পুব্বরত্তাপররত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগং অনুযুত্তো ৰিহরিস্সামী’তি. এৰঞ্হি তে, ভিক্খু, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.

অথ খো সো ভিক্খু ভগৰতা ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিতো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো সো ভিক্খু একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো পন সো ভিক্খু অরহতং অহোসি.

অথ খো সো ভিক্খু অরহত্তং পত্তো যেন সকো উপজ্ঝাযো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা সকং উপজ্ঝাযং এতদৰোচ – ‘‘এতরহি মে, ভন্তে, ন চেৰ [ন ত্ৰেৰ (সী.)] মধুরকজাতো কাযো, দিসা চ মে পক্খাযন্তি, ধম্মা চ মং পটিভন্তি, থিনমিদ্ধঞ্চ মে চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি, অভিরতো চ ব্রহ্মচরিযং চরামি, নত্থি চ মে ধম্মেসু ৰিচিকিচ্ছা’’তি. অথ খো সো ভিক্খু তং সদ্ধিৰিহারিকং ভিক্খুং আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু এৰমাহ – ‘এতরহি মে, ভন্তে, ন চেৰ মধুরকজাতো কাযো, দিসা চ মে পক্খাযন্তি, ধম্মা চ মং পটিভন্তি, থিনমিদ্ধঞ্চ মে চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি, অভিরতো চ ব্রহ্মচরিযং চরামি, নত্থি চ মে ধম্মেসু ৰিচিকিচ্ছা’’’তি.

‘‘এৰঞ্হেতং, ভিক্খু, হোতি ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারস্স, ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো, জাগরিযং অনুযুত্তস্স, ৰিপস্সকস্স কুসলানং ধম্মানং, পুব্বরত্তাপররত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগং অনুযুত্তস্স ৰিহরতো, যং ন চেৰ মধুরকজাতো কাযো হোতি, দিসা চস্স পক্খাযন্তি, ধম্মা চ তং পটিভন্তি, থিনমিদ্ধঞ্চস্স চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি, অভিরতো চ ব্রহ্মচরিযং চরতি, ন চস্স হোতি ধম্মেসু ৰিচিকিচ্ছা. তস্মাতিহ ৰো, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারা ভৰিস্সাম, ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো, জাগরিযং অনুযুত্তা, ৰিপস্সকা কুসলানং ধম্মানং, পুব্বরত্তাপররত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগং অনুযুত্তা ৰিহরিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. ছট্ঠং.

৭. অভিণ্হপচ্চৰেক্খিতব্বঠানসুত্তং

৫৭. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ঠানানি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বানি ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা. কতমানি পঞ্চ? ‘জরাধম্মোম্হি, জরং অনতীতো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা. ‘ব্যাধিধম্মোম্হি, ব্যাধিং অনতীতো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা. ‘মরণধম্মোম্হি, মরণং অনতীতো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা. ‘সব্বেহি মে পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা. ‘কম্মস্সকোম্হি, কম্মদাযাদো কম্মযোনি কম্মবন্ধু কম্মপটিসরণো. যং কম্মং করিস্সামি – কল্যাণং ৰা পাপকং ৰা – তস্স দাযাদো ভৰিস্সামী’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘জরাধম্মোম্হি, জরং অনতীতো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা? অত্থি, ভিক্খৰে, সত্তানং যোব্বনে যোব্বনমদো, যেন মদেন মত্তা কাযেন দুচ্চরিতং চরন্তি, ৰাচায দুচ্চরিতং চরন্তি, মনসা দুচ্চরিতং চরন্তি. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো যো যোব্বনে যোব্বনমদো সো সব্বসো ৰা পহীযতি তনু ৰা পন হোতি. ইদং খো, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘জরাধম্মোম্হি, জরং অনতীতো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘ব্যাধিধম্মোম্হি, ব্যাধিং অনতীতো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা? অত্থি, ভিক্খৰে, সত্তানং আরোগ্যে আরোগ্যমদো, যেন মদেন মত্তা কাযেন দুচ্চরিতং চরন্তি, ৰাচায দুচ্চরিতং চরন্তি, মনসা দুচ্চরিতং চরন্তি. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো যো আরোগ্যে আরোগ্যমদো সো সব্বসো ৰা পহীযতি তনু ৰা পন হোতি. ইদং খো, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘ব্যাধিধম্মোম্হি, ব্যাধিং অনতীতো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘মরণধম্মোম্হি, মরণং অনতীতো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা? অত্থি, ভিক্খৰে, সত্তানং জীৰিতে জীৰিতমদো, যেন মদেন মত্তা কাযেন দুচ্চরিতং চরন্তি, ৰাচায দুচ্চরিতং চরন্তি, মনসা দুচ্চরিতং চরন্তি. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো যো জীৰিতে জীৰিতমদো সো সব্বসো ৰা পহীযতি তনু ৰা পন হোতি. ইদং খো, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘মরণধম্মোম্হি, মরণং অনতীতো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘সব্বেহি মে পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা? অত্থি, ভিক্খৰে, সত্তানং পিযেসু মনাপেসু যো ছন্দরাগো যেন রাগেন রত্তা কাযেন দুচ্চরিতং চরন্তি, ৰাচায দুচ্চরিতং চরন্তি, মনসা দুচ্চরিতং চরন্তি. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো যো পিযেসু মনাপেসু ছন্দরাগো সো সব্বসো ৰা পহীযতি তনু ৰা পন হোতি. ইদং খো, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘সব্বেহি মে পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘কম্মস্সকোম্হি, কম্মদাযাদো কম্মযোনি কম্মবন্ধু কম্মপটিসরণো, যং কম্মং করিস্সামি – কল্যাণং ৰা পাপকং ৰা – তস্স দাযাদো ভৰিস্সামী’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা? অত্থি, ভিক্খৰে, সত্তানং কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিতং. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো সব্বসো ৰা দুচ্চরিতং পহীযতি তনু ৰা পন হোতি. ইদং খো, ভিক্খৰে, অত্থৰসং পটিচ্চ ‘কম্মস্সকোম্হি, কম্মদাযাদো কম্মযোনি কম্মবন্ধু কম্মপটিসরণো, যং কম্মং করিস্সামি – কল্যাণং ৰা পাপকং ৰা – তস্স দাযাদো ভৰিস্সামী’তি অভিণ্হং পচ্চৰেক্খিতব্বং ইত্থিযা ৰা পুরিসেন ৰা গহট্ঠেন ৰা পব্বজিতেন ৰা.

‘‘স খো [সচে (পী. ক.)] সো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো অহঞ্ঞেৰেকো জরাধম্মো [অহঞ্চেৰেকো জরাধম্মোম্হি (ক.)] জরং অনতীতো, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বে সত্তা জরাধম্মা জরং অনতীতা’তি. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি সব্বসো পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো অহঞ্ঞেৰেকো ব্যাধিধম্মো ব্যাধিং অনতীতো, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বে সত্তা ব্যাধিধম্মা ব্যাধিং অনতীতা’তি. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি সব্বসো পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো অহঞ্ঞেৰেকো মরণধম্মো মরণং অনতীতো, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বে সত্তা মরণধম্মা মরণং অনতীতা’তি. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি সব্বসো পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৰেকস্স সব্বেহি পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো’তি. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি সব্বসো পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো অহঞ্ঞেৰেকো কম্মস্সকো কম্মদাযাদো কম্মযোনি কম্মবন্ধু কম্মপ্পটিসরণো, যং কম্মং করিস্সামি – কল্যাণং ৰা পাপকং ৰা – তস্স দাযাদো ভৰিস্সামি; অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বে সত্তা কম্মস্সকা কম্মদাযাদা কম্মযোনি কম্মবন্ধু কম্মপ্পটিসরণা, যং কম্মং করিস্সন্তি – কল্যাণং ৰা পাপকং ৰা – তস্স দাযাদা ভৰিস্সন্তী’তি. তস্স তং ঠানং অভিণ্হং পচ্চৰেক্খতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি সব্বসো পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তী’’তি.

‘‘ব্যাধিধম্মা জরাধম্মা, অথো মরণধম্মিনো;

যথা ধম্মা তথা সত্তা [সন্তা (স্যা. কং.)], জিগুচ্ছন্তি পুথুজ্জনা.

‘‘অহঞ্চে তং জিগুচ্ছেয্যং, এৰং ধম্মেসু পাণিসু;

ন মেতং পতিরূপস্স, মম এৰং ৰিহারিনো.

‘‘সোহং এৰং ৰিহরন্তো, ঞত্ৰা ধম্মং নিরূপধিং;

আরোগ্যে যোব্বনস্মিঞ্চ, জীৰিতস্মিঞ্চ যে মদা.

‘‘সব্বে মদে অভিভোস্মি, নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো [নেক্খম্মে দট্ঠু খেমতং (অ. নি. ৩.৩৯) উভযত্থপি অট্ঠকথায সমেতি];

তস্স মে অহু উস্সাহো, নিব্বানং অভিপস্সতো.

‘‘নাহং ভব্বো এতরহি, কামানি পটিসেৰিতুং;

অনিৰত্তি [অনিৰত্তী (?)] ভৰিস্সামি, ব্রহ্মচরিযপরাযণো’’তি. সত্তমং;

৮. লিচ্ছৰিকুমারকসুত্তং

৫৮. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসি. ৰেসালিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো মহাৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসীদি.

তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা লিচ্ছৰিকুমারকা সজ্জানি ধনূনি আদায কুক্কুরসঙ্ঘপরিৰুতা মহাৰনে অনুচঙ্কমমানা অনুৰিচরমানা অদ্দসু ভগৰন্তং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং; দিস্ৰান সজ্জানি ধনূনি নিক্খিপিত্ৰা কুক্কুরসঙ্ঘং একমন্তং উয্যোজেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা তুণ্হীভূতা তুণ্হীভূতা পঞ্জলিকা ভগৰন্তং পযিরুপাসন্তি.

তেন খো পন সমযেন মহানামো লিচ্ছৰি মহাৰনে জঙ্ঘাৰিহারং অনুচঙ্কমমানো অদ্দস তে লিচ্ছৰিকুমারকে তুণ্হীভূতে তুণ্হীভূতে পঞ্জলিকে ভগৰন্তং পযিরুপাসন্তে; দিস্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো লিচ্ছৰি উদানং উদানেসি – ‘ভৰিস্সন্তি ৰজ্জী, ভৰিস্সন্তি ৰজ্জী’’’তি!

‘‘কিং পন ত্ৰং, মহানাম, এৰং ৰদেসি – ‘ভৰিস্সন্তি ৰজ্জী, ভৰিস্সন্তি ৰজ্জী’’’তি? ‘‘ইমে, ভন্তে, লিচ্ছৰিকুমারকা চণ্ডা ফরুসা অপানুভা [অপজহাতি (সী.), অপাটুভা (স্যা. কং.), অপজহা (পী.), অপানুতা (কত্থচি)]. যানিপি তানি কুলেসু পহেণকানি [পহীনকানি (সী.), পহীণকানি (স্যা. কং. পী.)] পহীযন্তি, উচ্ছূতি ৰা বদরাতি ৰা পূৰাতি ৰা মোদকাতি ৰা সংকুলিকাতি ৰা [সক্খলিকাতি ৰা (সী. পী.)], তানি ৰিলুম্পিত্ৰা ৰিলুম্পিত্ৰা খাদন্তি; কুলিত্থীনম্পি কুলকুমারীনম্পি পচ্ছালিযং খিপন্তি. তে দানিমে তুণ্হীভূতা তুণ্হীভূতা পঞ্জলিকা ভগৰন্তং পযিরুপাসন্তী’’তি.

‘‘যস্স কস্সচি, মহানাম, কুলপুত্তস্স পঞ্চ ধম্মা সংৰিজ্জন্তি – যদি ৰা রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স, যদি ৰা রট্ঠিকস্স পেত্তনিকস্স [মুদ্ধাভিসিত্তস্স (ক.) অ. নি. ৫.১৩৫, ১৩৬ পস্সিতব্বং], যদি ৰা সেনায সেনাপতিকস্স, যদি ৰা গামগামণিকস্স, যদি ৰা পূগগামণিকস্স, যে ৰা পন কুলেসু পচ্চেকাধিপচ্চং কারেন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘কতমে পঞ্চ? ইধ, মহানাম, কুলপুত্তো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি মাতাপিতরো সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি. তমেনং মাতাপিতরো সক্কতা গরুকতা মানিতা পূজিতা কল্যাণেন মনসা অনুকম্পন্তি – ‘চিরং জীৰ, দীঘমাযুং পালেহী’তি. মাতাপিতানুকম্পিতস্স, মহানাম, কুলপুত্তস্স ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘পুন চপরং, মহানাম, কুলপুত্তো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি পুত্তদারদাসকম্মকরপোরিসে [… সামন্তসংৰোহারে (সী. পী.)] সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি. তমেনং পুত্তদারদাসকম্মকরপোরিসা সক্কতা গরুকতা মানিতা পূজিতা কল্যাণেন মনসা অনুকম্পন্তি – ‘চিরং জীৰ, দীঘমাযুং পালেহী’তি. পুত্তদারদাসকম্মকরপোরিসানুকম্পিতস্স, মহানাম, কুলপুত্তস্স ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘পুন চপরং, মহানাম, কুলপুত্তো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি খেত্তকম্মন্তসামন্তসব্যোহারে সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি. তমেনং খেত্তকম্মন্তসামন্তসব্যোহারা সক্কতা গরুকতা মানিতা পূজিতা কল্যাণেন মনসা অনুকম্পন্তি – ‘চিরং জীৰ, দীঘমাযুং পালেহী’তি. খেত্তকম্মন্তসামন্তসব্যোহারানুকম্পিতস্স, মহানাম, কুলপুত্তস্স ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘পুন চপরং, মহানাম, কুলপুত্তো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি যাৰতা বলিপটিগ্গাহিকা দেৰতা সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি. তমেনং বলিপটিগ্গাহিকা দেৰতা সক্কতা গরুকতা মানিতা পূজিতা কল্যাণেন মনসা অনুকম্পন্তি – ‘চিরং জীৰ, দীঘমাযুং পালেহী’তি. দেৰতানুকম্পিতস্স, মহানাম, কুলপুত্তস্স ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘পুন চপরং, মহানাম, কুলপুত্তো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি সমণব্রাহ্মণে সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি. তমেনং সমণব্রাহ্মণা সক্কতা গরুকতা মানিতা পূজিতা কল্যাণেন মনসা অনুকম্পন্তি – ‘চিরং জীৰ, দীঘমাযুং পালেহী’তি. সমণব্রাহ্মণানুকম্পিতস্স, মহানাম, কুলপুত্তস্স ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানি.

‘‘যস্স কস্সচি, মহানাম, কুলপুত্তস্স ইমে পঞ্চ ধম্মা সংৰিজ্জন্তি – যদি ৰা রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স, যদি ৰা রট্ঠিকস্স পেত্তনিকস্স, যদি ৰা সেনায সেনাপতিকস্স, যদি ৰা গামগামণিকস্স, যদি ৰা পূগগামণিকস্স, যে ৰা পন কুলেসু পচ্চেকাধিপচ্চং কারেন্তি, ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, নো পরিহানী’’তি.

‘‘মাতাপিতুকিচ্চকরো, পুত্তদারহিতো সদা;

অন্তোজনস্স অত্থায, যে চস্স অনুজীৰিনো.

‘‘উভিন্নঞ্চেৰ অত্থায, ৰদঞ্ঞূ হোতি সীলৰা;

ঞাতীনং পুব্বপেতানং, দিট্ঠে ধম্মে চ জীৰতং [জীৰিনং (সী.), জীৰিতং (স্যা. কং. পী. ক.)].

‘‘সমণানং ব্রাহ্মণানং, দেৰতানঞ্চ পণ্ডিতো;

ৰিত্তিসঞ্জননো হোতি, ধম্মেন ঘরমাৰসং.

‘‘সো করিত্ৰান কল্যাণং, পুজ্জো হোতি পসংসিযো;

ইধেৰ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি. অট্ঠমং;

৯. পঠমৰুড্ঢপব্বজিতসুত্তং

৫৯. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো দুল্লভো ৰুড্ঢপব্বজিতো. কতমেহি পঞ্চহি? দুল্লভো, ভিক্খৰে, ৰুড্ঢপব্বজিতো নিপুণো, দুল্লভো আকপ্পসম্পন্নো, দুল্লভো বহুস্সুতো, দুল্লভো ধম্মকথিকো, দুল্লভো ৰিনযধরো. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো দুল্লভো ৰুড্ঢপব্বজিতো’’তি. নৰমং.

১০. দুতিযৰুড্ঢপব্বজিতসুত্তং

৬০. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো দুল্লভো ৰুড্ঢপব্বজিতো. কতমেহি পঞ্চহি? দুল্লভো, ভিক্খৰে, ৰুড্ঢপব্বজিতো সুৰচো, দুল্লভো সুগ্গহিতগ্গাহী, দুল্লভো পদক্খিণগ্গাহী, দুল্লভো ধম্মকথিকো, দুল্লভো ৰিনযধরো. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো দুল্লভো ৰুড্ঢপব্বজিতো’’তি. দসমং.

নীৰরণৰগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

আৰরণং রাসি অঙ্গানি, সমযং মাতুপুত্তিকা;

উপজ্ঝা ঠানা লিচ্ছৰি, কুমারা অপরা দুৰেতি.

(৭) ২. সঞ্ঞাৰগ্গো

১. পঠমসঞ্ঞাসুত্তং

৬১. ‘‘পঞ্চিমা, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা অমতোগধা অমতপরিযোসানা. কতমা পঞ্চ? অসুভসঞ্ঞা, মরণসঞ্ঞা, আদীনৰসঞ্ঞা, আহারে পটিকূলসঞ্ঞা, সব্বলোকে অনভিরতসঞ্ঞা [অনভিরতিসঞ্ঞা (ক.) অ. নি. ৫.১২১-১২২, ৩০৩-৩০৪ পস্সিতব্বং] – ইমা খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ সঞ্ঞা ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা অমতোগধা অমতপরিযোসানা’’তি. পঠমং.

২. দুতিযসঞ্ঞাসুত্তং

৬২. ‘‘পঞ্চিমা, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা অমতোগধা অমতপরিযোসানা. কতমা পঞ্চ? অনিচ্চসঞ্ঞা, অনত্তসঞ্ঞা, মরণসঞ্ঞা, আহারে পটিকূলসঞ্ঞা, সব্বলোকে অনভিরতসঞ্ঞা – ইমা খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ সঞ্ঞা ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা অমতোগধা অমতপরিযোসানা’’তি. দুতিযং.

৩. পঠমৰড্ঢিসুত্তং

৬৩. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ৰড্ঢীহি ৰড্ঢমানো অরিযসাৰকো অরিযায ৰড্ঢিযা ৰড্ঢতি, সারাদাযী চ হোতি ৰরাদাযী চ কাযস্স. কতমাহি পঞ্চহি? সদ্ধায ৰড্ঢতি, সীলেন ৰড্ঢতি, সুতেন ৰড্ঢতি, চাগেন ৰড্ঢতি, পঞ্ঞায ৰড্ঢতি – ইমাহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ৰড্ঢীহি ৰড্ঢমানো অরিযসাৰকো অরিযায ৰড্ঢিযা ৰড্ঢতি, সারাদাযী চ হোতি ৰরাদাযী চ কাযস্সা’’তি.

‘‘সদ্ধায সীলেন চ যো পৰড্ঢতি [যোধ ৰড্ঢতি (সী.)],

পঞ্ঞায চাগেন সুতেন চূভযং;

সো তাদিসো সপ্পুরিসো ৰিচক্খণো,

আদীযতী সারমিধেৰ অত্তনো’’তি. ততিযং;

৪. দুতিযৰড্ঢিসুত্তং

৬৪. ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ৰড্ঢীহি ৰড্ঢমানা অরিযসাৰিকা অরিযায ৰড্ঢিযা ৰড্ঢতি, সারাদাযিনী চ হোতি ৰরাদাযিনী চ কাযস্স. কতমাহি পঞ্চহি? সদ্ধায ৰড্ঢতি, সীলেন ৰড্ঢতি, সুতেন ৰড্ঢতি, চাগেন ৰড্ঢতি, পঞ্ঞায ৰড্ঢতি – ইমাহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ৰড্ঢীহি ৰড্ঢমানা অরিযসাৰিকা অরিযায ৰড্ঢিযা ৰড্ঢতি, সারাদাযিনী চ হোতি ৰরাদাযিনী চ কাযস্সা’’তি.

‘‘সদ্ধায সীলেন চ যা পৰড্ঢতি [যাধ ৰড্ঢতি (সী.)],

পঞ্ঞায চাগেন সুতেন চূভযং;

সা তাদিসী সীলৰতী উপাসিকা,

আদীযতী সারমিধেৰ অত্তনো’’তি. চতুত্থং;

৫. সাকচ্ছসুত্তং

৬৫. [অ. নি. ৫.১৬৪] ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অলংসাকচ্ছো সব্রহ্মচারীনং. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তনা চ সীলসম্পন্নো হোতি, সীলসম্পদায কথায চ আগতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি; অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো হোতি, সমাধিসম্পদায কথায চ আগতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি; অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, পঞ্ঞাসম্পদায কথায চ আগতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি; অত্তনা চ ৰিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, ৰিমুত্তিসম্পদায কথায চ আগতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি; অত্তনা চ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায কথায চ আগতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অলংসাকচ্ছো সব্রহ্মচারীন’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. সাজীৰসুত্তং

৬৬. [অ. নি. ৫.১৬৪] ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অলংসাজীৰো সব্রহ্মচারীনং. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তনা চ সীলসম্পন্নো হোতি, সীলসম্পদায কথায চ কতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি; অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো হোতি, সমাধিসম্পদায কথায চ কতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি; অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি, পঞ্ঞাসম্পদায কথায চ কতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি; অত্তনা চ ৰিমুত্তিসম্পন্নো হোতি, ৰিমুত্তিসম্পদায কথায চ কতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি; অত্তনা চ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায কথায চ কতং পঞ্হং ব্যাকত্তা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অলংসাজীৰো সব্রহ্মচারীন’’ন্তি. ছট্ঠং.

৭. পঠমইদ্ধিপাদসুত্তং

৬৭. ‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা পঞ্চ ধম্মে [ইমে পঞ্চ ধম্মে (ক.)] ভাৰেতি, পঞ্চ ধম্মে [ইমে পঞ্চ ধম্মে (ক.)] বহুলীকরোতি, তস্স দ্ৰিন্নং ফলানং অঞ্ঞতরং ফলং পাটিকঙ্খং – দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞা, সতি ৰা উপাদিসেসে অনাগামিতা.

‘‘কতমে পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি… ৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, উস্সোল়্হিঞ্ঞেৰ পঞ্চমিং [উস্সোল়্হীযেৰ পঞ্চমী (সী.)]. যো হি কোচি, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা ইমে পঞ্চ ধম্মে ভাৰেতি, ইমে পঞ্চ ধম্মে বহুলীকরোতি, তস্স দ্ৰিন্নং ফলানং অঞ্ঞতরং ফলং পাটিকঙ্খং – দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞা, সতি ৰা উপাদিসেসে অনাগামিতা’’তি. সত্তমং.

৮. দুতিযইদ্ধিপাদসুত্তং

৬৮. ‘‘পুব্বেৰাহং, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোৰ সমানো পঞ্চ ধম্মে ভাৰেসিং, পঞ্চ ধম্মে বহুলীকাসিং [বহুলিমকাসিং (ক.), বহুলমকাসিং (ক.)]. কতমে পঞ্চ? ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেসিং, ৰীরিযসমাধি… চিত্তসমাধি… ৰীমংসাসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেসিং, উস্সোল়্হিঞ্ঞেৰ পঞ্চমিং. সো খো অহং, ভিক্খৰে, ইমেসং উস্সোল়্হিপঞ্চমানং ধম্মানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা যস্স যস্স অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেসিং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণিং সতি সতি আযতনে.

‘‘সো সচে আকঙ্খিং – ‘অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভৰেয্যং…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণিং সতি সতি আযতনে.

‘‘সো সচে আকঙ্খিং…পে… ‘আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণিং সতি সতি আযতনে’’তি. অট্ঠমং.

৯. নিব্বিদাসুত্তং

৬৯. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি.

‘‘কতমে পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিরতসঞ্ঞী [অনভিরতিসঞ্ঞী (ক.) অ. নি. ৫.১২১-১২২, ৩০৩-৩০৪ পস্সিতব্বং], সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী, মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. নৰমং.

১০. আসৰক্খযসুত্তং

৭০. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা আসৰানং খযায সংৰত্তন্তি. কতমে পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিরতসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী, মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা আসৰানং খযায সংৰত্তন্তী’’তি. দসমং.

সঞ্ঞাৰগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

দ্ৰে চ সঞ্ঞা দ্ৰে ৰড্ঢী চ, সাকচ্ছেন চ সাজীৰং;

ইদ্ধিপাদা চ দ্ৰে ৰুত্তা, নিব্বিদা চাসৰক্খযাতি.

(৮) ৩. যোধাজীৰৰগ্গো

১. পঠমচেতোৰিমুত্তিফলসুত্তং

৭১. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা চেতোৰিমুত্তিফলা চ হোন্তি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলা চ হোন্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসা চ.

‘‘কতমে পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী [পটিক্কূলসঞ্ঞী (সী. স্যা. কং. পী.)], সব্বলোকে অনভিরতসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী, মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা চেতোৰিমুত্তিফলা চ হোন্তি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলা চ হোন্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসা চ. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেতোৰিমুত্তো চ হোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তো চ হোতি – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো ইতিপি, সংকিণ্ণপরিখো [সংকিণ্ণপরিক্খো (স্যা. কং.)] ইতিপি, অব্বূল়্হেসিকো ইতিপি, নিরগ্গল়ো ইতিপি, অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসংযুত্তো ইতিপি’’’.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অৰিজ্জা পহীনা হোতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সংকিণ্ণপরিখো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পোনোভৰিকো [পোনোব্ভৰিকো (স্যা. ক.)] জাতিসংসারো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সংকিণ্ণপরিখো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অব্বূল়্হেসিকো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো তণ্হা পহীনা হোতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অব্বূল়্হেসিকো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিরগ্গল়ো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি উচ্ছিন্নমূলানি তালাৰত্থুকতানি অনভাৰংকতানি আযতিং অনুপ্পাদধম্মানি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিরগ্গল়ো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসংযুত্তো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসংযুত্তো হোতী’’তি. পঠমং.

২. দুতিযচেতোৰিমুত্তিফলসুত্তং

৭২. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা চেতোৰিমুত্তিফলা চ হোন্তি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলা চ হোন্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসা চ. কতমে পঞ্চ? অনিচ্চসঞ্ঞা, অনিচ্চে দুক্খসঞ্ঞা, দুক্খে অনত্তসঞ্ঞা, পহানসঞ্ঞা, ৰিরাগসঞ্ঞা – ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা চেতোৰিমুত্তিফলা চ হোন্তি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলা চ হোন্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসা চ. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেতোৰিমুত্তো চ হোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তো চ – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো ইতিপি, সংকিণ্ণপরিখো ইতিপি, অব্বূল়্হেসিকো ইতিপি, নিরগ্গল়ো ইতিপি, অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসংযুত্তো ইতিপি’’’.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অৰিজ্জা পহীনা হোতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু উক্খিত্তপলিঘো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সংকিণ্ণপরিখো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পোনোভৰিকো জাতিসংসারো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সংকিণ্ণপরিখো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অব্বূল়্হেসিকো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো তণ্হা পহীনা হোতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অব্বূল়্হেসিকো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিরগ্গল়ো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি উচ্ছিন্নমূলানি তালাৰত্থুকতানি অনভাৰংকতানি আযতিং অনুপ্পাদধম্মানি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিরগ্গল়ো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসংযুত্তো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরিযো পন্নদ্ধজো পন্নভারো ৰিসংযুত্তো হোতী’’তি. দুতিযং.