৫. মুণ্ডরাজৰগ্গো

১. আদিযসুত্তং

৪১. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘পঞ্চিমে, গহপতি, ভোগানং আদিযা. কতমে পঞ্চ? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি অত্তানং সুখেতি পীণেতি সম্মা সুখং পরিহরতি; মাতাপিতরো সুখেতি পীণেতি সম্মা সুখং পরিহরতি; পুত্তদারদাসকম্মকরপোরিসে সুখেতি পীণেতি সম্মা সুখং পরিহরতি. অযং পঠমো ভোগানং আদিযো.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, অরিযসাৰকো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি মিত্তামচ্চে সুখেতি পীণেতি সম্মা সুখং পরিহরতি. অযং দুতিযো ভোগানং আদিযো.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, অরিযসাৰকো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি যা তা হোন্তি আপদা – অগ্গিতো ৰা উদকতো ৰা রাজতো ৰা চোরতো ৰা অপ্পিযতো ৰা দাযাদতো [অপ্পিযতো ৰা দাযাদতো ৰা (বহূসু) অ. নি. ৪.৬১; ৫.১৪৮] – তথারূপাসু আপদাসু ভোগেহি পরিযোধায ৰত্ততি, সোত্থিং অত্তানং করোতি. অযং ততিযো ভোগানং আদিযো.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, অরিযসাৰকো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি পঞ্চবলিং কত্তা হোতি. ঞাতিবলিং, অতিথিবলিং, পুব্বপেতবলিং, রাজবলিং, দেৰতাবলিং – অযং চতুত্থো ভোগানং আদিযো.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, অরিযসাৰকো উট্ঠানৰীরিযাধিগতেহি ভোগেহি বাহাবলপরিচিতেহি সেদাৰক্খিত্তেহি ধম্মিকেহি ধম্মলদ্ধেহি যে তে সমণব্রাহ্মণা মদপ্পমাদা পটিৰিরতা খন্তিসোরচ্চে নিৰিট্ঠা একমত্তানং দমেন্তি একমত্তানং সমেন্তি একমত্তানং পরিনিব্বাপেন্তি, তথারূপেসু সমণব্রাহ্মণেসু উদ্ধগ্গিকং দক্খিণং পতিট্ঠাপেতি সোৰগ্গিকং সুখৰিপাকং সগ্গসংৰত্তনিকং. অযং পঞ্চমো ভোগানং আদিযো. ইমে খো, গহপতি, পঞ্চ ভোগানং আদিযা.

‘‘তস্স চে, গহপতি, অরিযসাৰকস্স ইমে পঞ্চ ভোগানং আদিযে আদিযতো ভোগা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, তস্স এৰং হোতি – ‘যে ৰত ভোগানং আদিযা তে চাহং আদিযামি ভোগা চ মে পরিক্খযং গচ্ছন্তী’তি. ইতিস্স হোতি অৰিপ্পটিসারো. তস্স চে, গহপতি, অরিযসাৰকস্স ইমে পঞ্চ ভোগানং আদিযে আদিযতো ভোগা অভিৰড্ঢন্তি, তস্স এৰং হোতি – ‘যে ৰত ভোগানং আদিযা তে চাহং আদিযামি ভোগা চ মে অভিৰড্ঢন্তী’তি. ইতিস্স হোতি [ইতিস্স হোতি অৰিপ্পটিসারো, (সী. স্যা.)] উভযেনেৰ অৰিপ্পটিসারো’’তি.

‘‘ভুত্তা ভোগা ভতা ভচ্চা [গতা তচ্ছা (ক.)], ৰিতিণ্ণা আপদাসু মে;

উদ্ধগ্গা দক্খিণা দিন্না, অথো পঞ্চবলীকতা;

উপট্ঠিতা সীলৰন্তো, সঞ্ঞতা ব্রহ্মচারযো.

‘‘যদত্থং ভোগং ইচ্ছেয্য, পণ্ডিতো ঘরমাৰসং;

সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, কতং অননুতাপিযং.

‘‘এতং [এৰং (ক.)] অনুস্সরং মচ্চো, অরিযধম্মে ঠিতো নরো;

ইধেৰ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি [পেচ্চ সগ্গে চ মোদতীতি (সী. স্যা.)]. পঠমং;

২. সপ্পুরিসসুত্তং

৪২. ‘‘সপ্পুরিসো, ভিক্খৰে, কুলে জাযমানো বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; মাতাপিতূনং [মাতাপিতুন্নং (সী. পী.)] অত্থায হিতায সুখায হোতি; পুত্তদারস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; দাসকম্মকরপোরিসস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; মিত্তামচ্চানং অত্থায হিতায সুখায হোতি; সমণব্রাহ্মণানং অত্থায হিতায সুখায হোতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহামেঘো সব্বসস্সানি সম্পাদেন্তো বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, সপ্পুরিসো কুলে জাযমানো বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; মাতাপিতূনং অত্থায হিতায সুখায হোতি; পুত্তদারস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; দাসকম্মকরপোরিসস্স অত্থায হিতায সুখায হোতি; মিত্তামচ্চানং অত্থায হিতায সুখায হোতি; সমণব্রাহ্মণানং অত্থায হিতায সুখায হোতী’’তি.

‘‘হিতো বহুন্নং পটিপজ্জ ভোগে, তং দেৰতা রক্খতি ধম্মগুত্তং;

বহুস্সুতং সীলৰতূপপন্নং, ধম্মে ঠিতং ন ৰিজহতি [ৰিজহাতি (সী. স্যা. কং. পী.)] কিত্তি.

‘‘ধম্মট্ঠং সীলসম্পন্নং, সচ্চৰাদিং হিরীমনং;

নেক্খং জম্বোনদস্সেৰ, কো তং নিন্দিতুমরহতি;

দেৰাপি নং পসংসন্তি, ব্রহ্মুনাপি পসংসিতো’’তি. দুতিযং;

৩. ইট্ঠসুত্তং

৪৩. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘পঞ্চিমে, গহপতি, ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা দুল্লভা লোকস্মিং. কতমে পঞ্চ? আযু, গহপতি, ইট্ঠো কন্তো মনাপো দুল্লভো লোকস্মিং; ৰণ্ণো ইট্ঠো কন্তো মনাপো দুল্লভো লোকস্মিং; সুখং ইট্ঠং কন্তং মনাপং দুল্লভং লোকস্মিং; যসো ইট্ঠো কন্তো মনাপো দুল্লভো লোকস্মিং; সগ্গা ইট্ঠা কন্তা মনাপা দুল্লভা লোকস্মিং. ইমে খো, গহপতি, পঞ্চ ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা দুল্লভা লোকস্মিং.

‘‘ইমেসং খো, গহপতি, পঞ্চন্নং ধম্মানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং দুল্লভানং লোকস্মিং ন আযাচনহেতু ৰা পত্থনাহেতু ৰা [ন পত্থনাহেতু ৰা (স্যা. কং. পী.)] পটিলাভং ৰদামি. ইমেসং খো, গহপতি, পঞ্চন্নং ধম্মানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং দুল্লভানং লোকস্মিং আযাচনহেতু ৰা পত্থনাহেতু ৰা পটিলাভো অভৰিস্স, কো ইধ কেন হাযেথ?

‘‘ন খো, গহপতি, অরহতি অরিযসাৰকো আযুকামো আযুং আযাচিতুং ৰা অভিনন্দিতুং ৰা আযুস্স ৰাপি হেতু. আযুকামেন, গহপতি, অরিযসাৰকেন আযুসংৰত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. আযুসংৰত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না আযুপটিলাভায সংৰত্ততি. সো লাভী হোতি আযুস্স দিব্বস্স ৰা মানুসস্স ৰা.

‘‘ন খো, গহপতি, অরহতি অরিযসাৰকো ৰণ্ণকামো ৰণ্ণং আযাচিতুং ৰা অভিনন্দিতুং ৰা ৰণ্ণস্স ৰাপি হেতু. ৰণ্ণকামেন, গহপতি, অরিযসাৰকেন ৰণ্ণসংৰত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. ৰণ্ণসংৰত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না ৰণ্ণপটিলাভায সংৰত্ততি. সো লাভী হোতি ৰণ্ণস্স দিব্বস্স ৰা মানুসস্স ৰা.

‘‘ন খো, গহপতি, অরহতি অরিযসাৰকো সুখকামো সুখং আযাচিতুং ৰা অভিনন্দিতুং ৰা সুখস্স ৰাপি হেতু. সুখকামেন, গহপতি, অরিযসাৰকেন সুখসংৰত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. সুখসংৰত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না সুখপটিলাভায সংৰত্ততি. সো লাভী হোতি সুখস্স দিব্বস্স ৰা মানুসস্স ৰা.

‘‘ন খো, গহপতি, অরহতি অরিযসাৰকো যসকামো যসং আযাচিতুং ৰা অভিনন্দিতুং ৰা যসস্স ৰাপি হেতু. যসকামেন, গহপতি, অরিযসাৰকেন যসসংৰত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. যসসংৰত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না যসপটিলাভায সংৰত্ততি. সো লাভী হোতি যসস্স দিব্বস্স ৰা মানুসস্স ৰা.

‘‘ন খো, গহপতি, অরহতি অরিযসাৰকো সগ্গকামো সগ্গং আযাচিতুং ৰা অভিনন্দিতুং ৰা সগ্গানং ৰাপি হেতু. সগ্গকামেন, গহপতি, অরিযসাৰকেন সগ্গসংৰত্তনিকা পটিপদা পটিপজ্জিতব্বা. সগ্গসংৰত্তনিকা হিস্স পটিপদা পটিপন্না সগ্গপটিলাভায সংৰত্ততি. সো লাভী হোতি সগ্গান’’ন্তি.

‘‘আযুং ৰণ্ণং যসং কিত্তিং, সগ্গং উচ্চাকুলীনতং;

রতিযো পত্থযানেন [পত্থযমানেন (ক.)], উল়ারা অপরাপরা.

‘‘অপ্পমাদং পসংসন্তি, পুঞ্ঞকিরিযাসু পণ্ডিতা;

‘‘অপ্পমত্তো উভো অত্থে, অধিগণ্হাতি পণ্ডিতো.

‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ [দিট্ঠেৰ ধম্মে (সী.)] যো অত্থো, যো চত্থো সম্পরাযিকো;

অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি. ততিযং;

৪. মনাপদাযীসুত্তং

৪৪. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন উগ্গস্স গহপতিনো ৰেসালিকস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো উগ্গো গহপতি ৰেসালিকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো উগ্গো গহপতি ৰেসালিকো ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৰতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপং মে, ভন্তে, সালপুপ্ফকং [সালিপুপ্ফকং (ক.)] খাদনীযং; তং মে ভগৰা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৰতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপং মে, ভন্তে, সম্পন্নকোলকং সূকরমংসং [সম্পন্নসূকরমংসং (সী.), সম্পন্নৰরসূকরমংসং (স্যা.)]; তং মে ভগৰা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৰতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপং মে, ভন্তে, নিব্বত্ততেলকং [নিবদ্ধতেলকং (পী. সী. অট্ঠ.), নিব্বট্টতেলকং (স্যা. অট্ঠ.)] নালিযসাকং; তং মে ভগৰা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৰতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপো মে, ভন্তে, সালীনং ওদনো ৰিচিতকাল়কো [ৰিগতকালকো (স্যা. কং. পী. ক.)] অনেকসূপো অনেকব্যঞ্জনো; তং মে ভগৰা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৰতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপানি মে, ভন্তে, কাসিকানি ৰত্থানি; তানি মে ভগৰা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায.

‘‘সম্মুখা মেতং, ভন্তে, ভগৰতো সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং – ‘মনাপদাযী লভতে মনাপ’ন্তি. মনাপো মে, ভন্তে, পল্লঙ্কো গোনকত্থতো পটলিকত্থতো কদলিমিগপৰরপচ্চত্থরণো [কাদলিমিগপৰরপচ্চত্থরণো (সী.)] সউত্তরচ্ছদো উভতোলোহিতকূপধানো. অপি চ, ভন্তে, মযম্পেতং জানাম – ‘নেতং ভগৰতো কপ্পতী’তি. ইদং মে, ভন্তে, চন্দনফলকং অগ্ঘতি অধিকসতসহস্সং; তং মে ভগৰা পটিগ্গণ্হাতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায. অথ খো ভগৰা উগ্গং গহপতিং ৰেসালিকং ইমিনা অনুমোদনীযেন অনুমোদি –

‘‘মনাপদাযী লভতে মনাপং,

যো উজ্জুভূতেসু [উজুভূতেসু (স্যা. কং. পী.)] দদাতি ছন্দসা;

অচ্ছাদনং সযনমন্নপানং [সযনমথন্নপানং (সী. স্যা. কং. পী.)],

নানাপ্পকারানি চ পচ্চযানি.

‘‘চত্তঞ্চ মুত্তঞ্চ অনুগ্গহীতং [অনগ্গহীতং (সী. স্যা. কং. পী.)],

খেত্তূপমে অরহন্তে ৰিদিত্ৰা;

সো দুচ্চজং সপ্পুরিসো চজিত্ৰা,

মনাপদাযী লভতে মনাপ’’ন্তি.

অথ খো ভগৰা উগ্গং গহপতিং ৰেসালিকং ইমিনা অনুমোদনীযেন অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.

অথ খো উগ্গো গহপতি ৰেসালিকো অপরেন সমযেন কালমকাসি. কালঙ্কতো [কালকতো (সী. স্যা. কং. পী.)] চ উগ্গো গহপতি ৰেসালিকো অঞ্ঞতরং মনোমযং কাযং উপপজ্জি. তেন খো পন সমযেন ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো উগ্গো দেৰপুত্তো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতং খো উগ্গং দেৰপুত্তং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, উগ্গ, যথাধিপ্পাযো’’তি? ‘‘তগ্ঘ মে, ভগৰা, যথাধিপ্পাযো’’তি. অথ খো ভগৰা উগ্গং দেৰপুত্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘মনাপদাযী লভতে মনাপং,

অগ্গস্স দাতা লভতে পুনগ্গং;

ৰরস্স দাতা ৰরলাভি হোতি,

সেট্ঠং দদো সেট্ঠমুপেতি ঠানং.

‘‘যো অগ্গদাযী ৰরদাযী, সেট্ঠদাযী চ যো নরো;

দীঘাযু যসৰা হোতি, যত্থ যত্থূপপজ্জতী’’তি. চতুত্থং;

৫. পুঞ্ঞাভিসন্দসুত্তং

৪৫. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞাভিসন্দা কুসলাভিসন্দা সুখস্সাহারা সোৰগ্গিকা সুখৰিপাকা সগ্গসংৰত্তনিকা ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৰত্তন্তি.

‘‘কতমে পঞ্চ? যস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খু চীৰরং পরিভুঞ্জমানো অপ্পমাণং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, অপ্পমাণো তস্স পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহারো সোৰগ্গিকো সুখৰিপাকো সগ্গসংৰত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৰত্ততি.

‘‘যস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খু পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জমানো…পে… যস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিহারং পরিভুঞ্জমানো…পে… যস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খু মঞ্চপীঠং পরিভুঞ্জমানো…পে….

‘‘যস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খু গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং পরিভুঞ্জমানো অপ্পমাণং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, অপ্পমাণো তস্স পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহারো সোৰগ্গিকো সুখৰিপাকো সগ্গসংৰত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৰত্ততি. ইমে খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ পুঞ্ঞাভিসন্দা কুসলাভিসন্দা সুখস্সাহারা সোৰগ্গিকা সুখৰিপাকা সগ্গসংৰত্তনিকা ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৰত্তন্তি.

‘‘ইমেহি চ পন, ভিক্খৰে, পঞ্চহি পুঞ্ঞাভিসন্দেহি কুসলাভিসন্দেহি সমন্নাগতস্স অরিযসাৰকস্স ন সুকরং পুঞ্ঞস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহারো সোৰগ্গিকো সুখৰিপাকো সগ্গসংৰত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৰত্ততী’তি. অথ খো অসঙ্খেয্যো অপ্পমেয্যো মহাপুঞ্ঞক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে ন সুকরং উদকস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকানি উদকাল়্হকানীতি ৰা এত্তকানি উদকাল়্হকসতানীতি ৰা এত্তকানি উদকাল়্হকসহস্সানীতি ৰা এত্তকানি উদকাল়্হকসতসহস্সানীতি ৰা; অথ খো অসঙ্খেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি’. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইমেহি পঞ্চহি পুঞ্ঞাভিসন্দেহি কুসলাভিসন্দেহি সমন্নাগতস্স অরিযসাৰকস্স ন সুকরং পুঞ্ঞস্স পমাণং গহেতুং – ‘এত্তকো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহারো সোৰগ্গিকো সুখৰিপাকো সগ্গসংৰত্তনিকো ইট্ঠায কন্তায মনাপায হিতায সুখায সংৰত্ততী’তি. অথ খো অসঙ্খেয্যো অপ্পমেয্যো মহাপুঞ্ঞক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি.

‘‘মহোদধিং অপরিমিতং মহাসরং,

বহুভেরৰং রত্নগণানমালযং;

নজ্জো যথা নরগণসঙ্ঘসেৰিতা [মচ্ছ গণসংঘসেৰিতা (স্যা. কং. ক.) সং. নি. ৫.১০৩৭ পস্সিতব্বং],

পুথূ সৰন্তী উপযন্তি সাগরং.

‘‘এৰং নরং অন্নদপানৰত্থদং,

সেয্যানিসজ্জত্থরণস্স দাযকং;

পুঞ্ঞস্স ধারা উপযন্তি পণ্ডিতং,

নজ্জো যথা ৰারিৰহাৰ সাগর’’ন্তি. পঞ্চমং;

৬. সম্পদাসুত্তং

৪৬. ‘‘পঞ্চিমা, ভিক্খৰে, সম্পদা. কতমা পঞ্চ? সদ্ধাসম্পদা, সীলসম্পদা, সুতসম্পদা, চাগসম্পদা, পঞ্ঞাসম্পদা – ইমা খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ সম্পদা’’তি. ছট্ঠং.

৭. ধনসুত্তং

৪৭. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ধনানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধাধনং, সীলধনং, সুতধনং, চাগধনং, পঞ্ঞাধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সদ্ধাধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সদ্ধাধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সীলধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি…পে… সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতো হোতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সীলধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সুতধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো বহুস্সুতো হোতি…পে… দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুতধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, চাগধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ৰিগতমলমচ্ছেরেন চেতসা অগারং অজ্ঝাৰসতি মুত্তচাগো পযতপাণি ৰোস্সগ্গরতো যাচযোগো দানসংৰিভাগরতো. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, চাগধনং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাধনং? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পঞ্ঞৰা হোতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পঞ্ঞাধনং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ ধনানী’’তি.

[অ. নি. ৪.৫২] ‘‘যস্স সদ্ধা তথাগতে, অচলা সুপ্পতিট্ঠিতা;

সীলঞ্চ যস্স কল্যাণং, অরিযকন্তং পসংসিতং.

‘‘সঙ্ঘে পসাদো যস্সত্থি, উজুভূতঞ্চ দস্সনং;

অদলিদ্দোতি তং আহু, অমোঘং তস্স জীৰিতং.

‘‘তস্মা সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ, পসাদং ধম্মদস্সনং;

অনুযুঞ্জেথ মেধাৰী, সরং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. সত্তমং;

৮. অলব্ভনীযঠানসুত্তং

৪৮. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং. কতমানি পঞ্চ? ‘জরাধম্মং মা জীরী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং. ‘ব্যাধিধম্মং মা ব্যাধীযী’তি [ৰ্যাধিধম্মং ‘‘মা ৰ্যাধীযী’’তি (সী. পী.)] …পে… ‘মরণধম্মং মা মীযী’তি… ‘খযধম্মং মা খীযী’তি… ‘নস্সনধম্মং মা নস্সী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং.

‘‘অস্সুতৰতো, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনস্স জরাধম্মং জীরতি. সো জরাধম্মে জিণ্ণে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৰেকস্স [ময্হমেৰেকস্স (সী.)] জরাধম্মং জীরতি, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জরাধম্মং জীরতি. অহঞ্চেৰ [অহঞ্চে (?)] খো পন জরাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পরিদেৰেয্যং, উরত্তাল়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৰত্তেয্যুং [কম্মন্তোপি নপ্পৰত্তেয্য (ক.)], অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জরাধম্মে জিণ্ণে সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি, উরত্তাল়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে – ‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ৰিদ্ধো সৰিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৰ পরিতাপেতি’’’.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মরণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৰেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৰ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পরিদেৰেয্যং, উরত্তাল়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৰত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি, উরত্তাল়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে – ‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ৰিদ্ধো সৰিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৰ পরিতাপেতি’’’.

‘‘সুতৰতো চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স জরাধম্মং জীরতি. সো জরাধম্মে জিণ্ণে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৰেকস্স জরাধম্মং জীরতি, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জরাধম্মং জীরতি. অহঞ্চেৰ খো পন জরাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পরিদেৰেয্যং, উরত্তাল়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৰত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জরাধম্মে জিণ্ণে ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি, ন উরত্তাল়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে – ‘সুতৰা অরিযসাৰকো অব্বুহি [অব্বহি (সী.)] সৰিসং সোকসল্লং, যেন ৰিদ্ধো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৰ পরিতাপেতি. অসোকো ৰিসল্লো অরিযসাৰকো অত্তানংযেৰ পরিনিব্বাপেতি’’’.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মরণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৰেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৰ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পরিদেৰেয্যং, উরত্তাল়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৰত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি, ন উরত্তাল়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে – ‘সুতৰা অরিযসাৰকো অব্বুহি সৰিসং সোকসল্লং, যেন ৰিদ্ধো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৰ পরিতাপেতি. অসোকো ৰিসল্লো অরিযসাৰকো অত্তানংযেৰ পরিনিব্বাপেতী’’’তি.

‘‘ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মি’’ন্তি.

[জা. ১.৫.৯৬ জাতকেপি] ‘‘ন সোচনায পরিদেৰনায,

অত্থোধ লব্ভা [অত্থো ইধ লব্ভতি (স্যা.), অত্থো ইধ লব্ভা (পী.)] অপি অপ্পকোপি;

সোচন্তমেনং দুখিতং ৰিদিত্ৰা,

পচ্চত্থিকা অত্তমনা ভৰন্তি.

‘‘যতো চ খো পণ্ডিতো আপদাসু,

ন ৰেধতী অত্থৰিনিচ্ছযঞ্ঞূ;

পচ্চত্থিকাস্স দুখিতা ভৰন্তি,

দিস্ৰা মুখং অৰিকারং পুরাণং.

‘‘জপ্পেন মন্তেন সুভাসিতেন,

অনুপ্পদানেন পৰেণিযা ৰা;

যথা যথা যত্থ [যথা যথা যত্থ যত্থ (ক.)] লভেথ অত্থং,

তথা তথা তত্থ পরক্কমেয্য.

‘‘সচে পজানেয্য অলব্ভনেয্যো,

মযাৰ [মযা ৰা (স্যা. কং. পী.)] অঞ্ঞেন ৰা এস অত্থো;

অসোচমানো অধিৰাসযেয্য,

কম্মং দল়্হং কিন্তি করোমি দানী’’তি. অট্ঠমং;

৯. কোসলসুত্তং

৪৯. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি.

(তেন খো পন সমযেন মল্লিকা দেৰী কালঙ্কতা হোতি.) [( ) নত্থি (সী.)] অথ খো অঞ্ঞতরো পুরিসো যেন রাজা পসেনদি কোসলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স উপকণ্ণকে আরোচেতি – ‘‘মল্লিকা দেৰী, দেৰ [দেৰ দেৰী (স্যা. কং. পী.)], কালঙ্কতা’’তি. এৰং ৰুত্তে রাজা পসেনদি কোসলো দুক্খী দুম্মনো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.

অথ খো ভগৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং দুক্খিং দুম্মনং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৰিদিত্ৰা রাজানং পসেনদিং কোসলং এতদৰোচ – ‘‘পঞ্চিমানি, মহারাজ, অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং. কতমানি পঞ্চ? ‘জরাধম্মং মা জীরী’তি অলব্ভনীযং ঠানং…পে… ন সোচনায পরিদেৰনায…পে… কম্মং দল়্হং কিন্তি করোমি দানী’’তি. নৰমং.

১০. নারদসুত্তং

৫০. একং সমযং আযস্মা নারদো পাটলিপুত্তে ৰিহরতি কুক্কুটারামে. তেন খো পন সমযেন মুণ্ডস্স রঞ্ঞো ভদ্দা দেৰী কালঙ্কতা হোতি পিযা মনাপা. সো ভদ্দায দেৰিযা কালঙ্কতায পিযায মনাপায নেৰ ন্হাযতি [নহাযতি (সী. স্যা. কং. পী.)] ন ৰিলিম্পতি ন ভত্তং ভুঞ্জতি ন কম্মন্তং পযোজেতি – রত্তিন্দিৰং [রত্তিদিৰং (ক.)] ভদ্দায দেৰিযা সরীরে অজ্ঝোমুচ্ছিতো. অথ খো মুণ্ডো রাজা পিযকং কোসারক্খং [সোকারক্খং (স্যা.)] আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, ভদ্দায দেৰিযা সরীরং আযসায তেলদোণিযা পক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞিস্সা আযসায দোণিযা পটিকুজ্জথ, যথা মযং ভদ্দায দেৰিযা সরীরং চিরতরং পস্সেয্যামা’’তি. ‘‘এৰং, দেৰা’’তি খো পিযকো কোসারক্খো মুণ্ডস্স রঞ্ঞো পটিস্সুত্ৰা ভদ্দায দেৰিযা সরীরং আযসায তেলদোণিযা পক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞিস্সা আযসায দোণিযা পটিকুজ্জি.

অথ খো পিযকস্স কোসারক্খস্স এতদহোসি – ‘‘ইমস্স খো মুণ্ডস্স রঞ্ঞো ভদ্দা দেৰী কালঙ্কতা পিযা মনাপা. সো ভদ্দায দেৰিযা কালঙ্কতায পিযায মনাপায নেৰ ন্হাযতি ন ৰিলিম্পতি ন ভত্তং ভুঞ্জতি ন কম্মন্তং পযোজেতি – রত্তিন্দিৰং ভদ্দায দেৰিযা সরীরে অজ্ঝোমুচ্ছিতো. কং [কিং (ক.)] নু খো মুণ্ডো রাজা সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পযিরুপাসেয্য, যস্স ধম্মং সুত্ৰা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি!

অথ খো পিযকস্স কোসারক্খস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মা নারদো পাটলিপুত্তে ৰিহরতি কুক্কুটারামে. তং খো পনাযস্মন্তং নারদং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘পণ্ডিতো ৰিযত্তো [ৰ্যত্তো (সী. পী.), ব্যত্তো (স্যা. কং., দী. নি. ২.৪০৭)] মেধাৰী বহুস্সুতো চিত্তকথী কল্যাণপটিভানো ৰুদ্ধো চেৰ [বুদ্ধো চেৰ (ক.)] অরহা চ’ [অরহা চা’তি (?)]. যংনূন মুণ্ডো রাজা আযস্মন্তং নারদং পযিরুপাসেয্য, অপ্পেৰ নাম মুণ্ডো রাজা আযস্মতো নারদস্স ধম্মং সুত্ৰা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি.

অথ খো পিযকো কোসারক্খো যেন মুণ্ডো রাজা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মুণ্ডং রাজানং এতদৰোচ – ‘‘অযং খো, দেৰ, আযস্মা নারদো পাটলিপুত্তে ৰিহরতি কুক্কুটারামে. তং খো পনাযস্মন্তং নারদং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘পণ্ডিতো ৰিযত্তো মেধাৰী বহুস্সুতো চিত্তকথী কল্যাণপটিভানো ৰুদ্ধো চেৰ অরহা চ’ [অরহা চা’তি (?)]. যদি পন দেৰো আযস্মন্তং নারদং পযিরুপাসেয্য, অপ্পেৰ নাম দেৰো আযস্মতো নারদস্স ধম্মং সুত্ৰা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, আযস্মন্তং নারদং পটিৰেদেহি. কথঞ্হি নাম মাদিসো সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা ৰিজিতে ৰসন্তং পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি! ‘‘এৰং, দেৰা’’তি খো পিযকো কোসারক্খো মুণ্ডস্স রঞ্ঞো পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা নারদো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং নারদং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো পিযকো কোসারক্খো আযস্মন্তং নারদং এতদৰোচ –

‘‘ইমস্স, ভন্তে, মুণ্ডস্স রঞ্ঞো ভদ্দা দেৰী কালঙ্কতা পিযা মনাপা. সো ভদ্দায দেৰিযা কালঙ্কতায পিযায মনাপায নেৰ ন্হাযতি ন ৰিলিম্পতি ন ভত্তং ভুঞ্জতি ন কম্মন্তং পযোজেতি – রত্তিন্দিৰং ভদ্দায দেৰিযা সরীরে অজ্ঝোমুচ্ছিতো. সাধু, ভন্তে, আযস্মা নারদো মুণ্ডস্স রঞ্ঞো তথা ধম্মং দেসেতু যথা মুণ্ডো রাজা আযস্মতো নারদস্স ধম্মং সুত্ৰা সোকসল্লং পজহেয্যা’’তি. ‘‘যস্সদানি, পিযক, মুণ্ডো রাজা কালং মঞ্ঞতী’’তি.

অথ খো পিযকো কোসারক্খো উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং নারদং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন মুণ্ডো রাজা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মুণ্ডং রাজানং এতদৰোচ – ‘‘কতাৰকাসো খো, দেৰ, আযস্মতা নারদেন. যস্সদানি দেৰো কালং মঞ্ঞতী’’তি. ‘‘তেন হি, সম্ম পিযক, ভদ্রানি ভদ্রানি যানানি যোজাপেহী’’তি. ‘‘এৰং, দেৰা’’তি খো পিযকো কোসারক্খো মুণ্ডস্স রঞ্ঞো পটিস্সুত্ৰা ভদ্রানি ভদ্রানি যানানি যোজাপেত্ৰা মুণ্ডং রাজানং এতদৰোচ – ‘‘যুত্তানি খো তে, দেৰ, ভদ্রানি ভদ্রানি যানানি. যস্সদানি দেৰো কালং মঞ্ঞতী’’তি.

অথ খো মুণ্ডো রাজা ভদ্রং যানং [ভদ্রং ভদ্রং যানং (স্যা. কং. ক.), ভদ্দং যানং (পী.)] অভিরুহিত্ৰা ভদ্রেহি ভদ্রেহি যানেহি যেন কুক্কুটারামো তেন পাযাসি মহচ্চা [মহচ্চ (বহূসু)] রাজানুভাৰেন আযস্মন্তং নারদং দস্সনায. যাৰতিকা যানস্স ভূমি যানেন গন্ত্ৰা, যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকোৰ আরামং পাৰিসি. অথ খো মুণ্ডো রাজা যেন আযস্মা নারদো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং নারদং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো মুণ্ডং রাজানং আযস্মা নারদো এতদৰোচ –

‘‘পঞ্চিমানি, মহারাজ, অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং. কতমানি পঞ্চ? ‘জরাধম্মং মা জীরী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং. ‘ব্যাধিধম্মং মা ব্যাধীযী’তি…পে… ‘মরণধম্মং মা মীযী’তি… ‘খযধম্মং মা খীযী’তি… ‘নস্সনধম্মং মা নস্সী’তি অলব্ভনীযং ঠানং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং.

‘‘অস্সুতৰতো, মহারাজ, পুথুজ্জনস্স জরাধম্মং জীরতি. সো জরাধম্মে জিণ্ণে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৰেকস্স জরাধম্মং জীরতি, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জরাধম্মং জীরতি. অহঞ্চেৰ খো পন জরাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পরিদেৰেয্যং, উরত্তাল়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৰত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জরাধম্মে জিণ্ণে সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি, উরত্তাল়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, মহারাজ – ‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ৰিদ্ধো সৰিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৰ পরিতাপেতি’’’.

‘‘পুন চপরং, মহারাজ, অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মরণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৰেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৰ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পরিদেৰেয্যং, উরত্তাল়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৰত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি, উরত্তাল়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, মহারাজ – ‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ৰিদ্ধো সৰিসেন সোকসল্লেন অত্তানংযেৰ পরিতাপেতি’’’.

‘‘সুতৰতো চ খো, মহারাজ, অরিযসাৰকস্স জরাধম্মং জীরতি. সো জরাধম্মে জিণ্ণে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৰেকস্স জরাধম্মং জীরতি, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং জরাধম্মং জীরতি. অহঞ্চেৰ খো পন জরাধম্মে জিণ্ণে সোচেয্যং কিলমেয্যং পরিদেৰেয্যং, উরত্তাল়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৰত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো জরাধম্মে জিণ্ণে ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি, ন উরত্তাল়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, মহারাজ – ‘সুতৰা অরিযসাৰকো অব্বুহি সৰিসং সোকসল্লং, যেন ৰিদ্ধো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৰ পরিতাপেতি. অসোকো ৰিসল্লো অরিযসাৰকো অত্তানংযেৰ পরিনিব্বাপেতি’’’.

‘‘পুন চপরং, মহারাজ, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স ব্যাধিধম্মং ব্যাধীযতি…পে… মরণধম্মং মীযতি… খযধম্মং খীযতি… নস্সনধম্মং নস্সতি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ন খো ময্হেৰেকস্স নস্সনধম্মং নস্সতি, অথ খো যাৰতা সত্তানং আগতি গতি চুতি উপপত্তি সব্বেসং সত্তানং নস্সনধম্মং নস্সতি. অহঞ্চেৰ খো পন নস্সনধম্মে নট্ঠে সোচেয্যং কিলমেয্যং পরিদেৰেয্যং, উরত্তাল়িং কন্দেয্যং, সম্মোহং আপজ্জেয্যং, ভত্তম্পি মে নচ্ছাদেয্য, কাযেপি দুব্বণ্ণিযং ওক্কমেয্য, কম্মন্তাপি নপ্পৰত্তেয্যুং, অমিত্তাপি অত্তমনা অস্সু, মিত্তাপি দুম্মনা অস্সূ’তি. সো নস্সনধম্মে নট্ঠে ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি, ন উরত্তাল়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, মহারাজ – ‘সুতৰা অরিযসাৰকো অব্বুহি সৰিসং সোকসল্লং, যেন ৰিদ্ধো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অত্তানংযেৰ পরিতাপেতি. অসোকো ৰিসল্লো অরিযসাৰকো অত্তানংযেৰ পরিনিব্বাপেতি ’’’.

‘‘ইমানি খো, মহারাজ, পঞ্চ অলব্ভনীযানি ঠানানি সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মি’’ন্তি.

‘‘ন সোচনায পরিদেৰনায,

অত্থোধ লব্ভা অপি অপ্পকোপি;

সোচন্তমেনং দুখিতং ৰিদিত্ৰা,

পচ্চত্থিকা অত্তমনা ভৰন্তি.

‘‘যতো চ খো পণ্ডিতো আপদাসু,

ন ৰেধতী অত্থৰিনিচ্ছযঞ্ঞূ;

পচ্চত্থিকাস্স দুখিতা ভৰন্তি,

দিস্ৰা মুখং অৰিকারং পুরাণং.

‘‘জপ্পেন মন্তেন সুভাসিতেন,

অনুপ্পদানেন পৰেণিযা ৰা;

যথা যথা যত্থ লভেথ অত্থং,

তথা তথা তত্থ পরক্কমেয্য.

‘‘সচে পজানেয্য অলব্ভনেয্যো,

মযাৰ অঞ্ঞেন ৰা এস অত্থো;

অসোচমানো অধিৰাসযেয্য,

কম্মং দল়্হং কিন্তি করোমি দানী’’তি [জা. ১ জাতকেপি].

এৰং ৰুত্তে মুণ্ডো রাজা আযস্মন্তং নারদং এতদৰোচ – ‘‘কো নামো [কো নু খো (সী. পী.)] অযং, ভন্তে, ধম্মপরিযাযো’’তি? ‘‘সোকসল্লহরণো নাম অযং, মহারাজ, ধম্মপরিযাযো’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভন্তে, সোকসল্লহরণো [তগ্ঘ ভন্তে সোকসল্লহরণো, তগ্ঘ ভন্তে সোকসল্লহরণো (সী. স্যা. কং. পী.)]! ইমঞ্হি মে, ভন্তে, ধম্মপরিযাযং সুত্ৰা সোকসল্লং পহীন’’ন্তি.