১. চেতনাসুত্তং
১৭১. [কথা. ৫৩৯] ‘‘কাযে ৰা, ভিক্খৰে, সতি কাযসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. ৰাচায ৰা, ভিক্খৰে, সতি ৰচীসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. মনে ৰা, ভিক্খৰে, সতি মনোসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং অৰিজ্জাপচ্চযাৰ.
‘‘সামং ৰা তং, ভিক্খৰে, কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. পরে ৰাস্স [পরে ৰা তস্স (ক.)] তং, ভিক্খৰে, কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোন্তি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. সম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. অসম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং.
‘‘সামং ৰা তং, ভিক্খৰে, ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; পরে ৰাস্স তং, ভিক্খৰে, ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোন্তি; যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; সম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; অসম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং.
‘‘সামং ৰা তং, ভিক্খৰে, মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; পরে ৰাস্স তং, ভিক্খৰে, মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোন্তি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; সম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; অসম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং.
‘‘ইমেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অৰিজ্জা অনুপতিতা, অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সো কাযো ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, সা ৰাচা ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, সো মনো ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, খেত্তং তং [ৰত্থুং তং (সব্বত্থ)] ন হোতি…পে… ৰত্থুং তং ন হোতি…পে… আযতনং তং ন হোতি…পে… অধিকরণং তং ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খ’’ন্তি.
‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভা. কতমে চত্তারো? অত্থি, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা কমতি, নো পরসঞ্চেতনা. অত্থি, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে পরসঞ্চেতনা কমতি, নো অত্তসঞ্চেতনা. অত্থি, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা চ কমতি পরসঞ্চেতনা চ. অত্থি, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে নেৰত্তসঞ্চেতনা কমতি, নো পরসঞ্চেতনা. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো অত্তভাৰপটিলাভা’’তি.
এৰং ৰুত্তে আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইমস্স খো অহং, ভন্তে, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৰং ৰিত্থারেন অত্থং আজানামি – ‘তত্র, ভন্তে, যাযং অত্তভাৰপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা কমতি নো পরসঞ্চেতনা, অত্তসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতি. তত্র, ভন্তে, যাযং অত্তভাৰপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে পরসঞ্চেতনা কমতি নো অত্তসঞ্চেতনা, পরসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতি. তত্র, ভন্তে, যাযং অত্তভাৰপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা চ কমতি পরসঞ্চেতনা চ, অত্তসঞ্চেতনা চ পরসঞ্চেতনা চ হেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতি. তত্র, ভন্তে, যাযং অত্তভাৰপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে নেৰ অত্তসঞ্চেতনা কমতি নো পরসঞ্চেতনা, কতমে তেন দেৰা দট্ঠব্বা’’’তি? ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগা, সারিপুত্ত, দেৰা তেন দট্ঠব্বা’’তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা আগামিনো হোন্তি আগন্তারো ইত্থত্তং? কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা অনাগামিনো হোন্তি অনাগন্তারো ইত্থত্ত’’ন্তি? ‘‘ইধ, সারিপুত্ত, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি হোন্তি, সো দিট্ঠেৰ ধম্মে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো তদস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; তত্থ ঠিতো তদধিমুত্তো তব্বহুলৰিহারী অপরিহীনো কালং কুরুমানো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো আগামী হোতি আগন্তা ইত্থত্তং.
‘‘ইধ পন, সারিপুত্ত, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি, সো দিট্ঠেৰ ধম্মে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো তদস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; তত্থ ঠিতো তদধিমুত্তো তব্বহুলৰিহারী অপরিহীনো কালং কুরুমানো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো অনাগামী হোতি অনাগন্তা ইত্থত্তং.
‘‘অযং খো, সারিপুত্ত, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা আগামিনো হোন্তি আগন্তারো ইত্থত্তং. অযং পন, সারিপুত্ত, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা অনাগামিনো হোন্তি অনাগন্তারো ইত্থত্ত’’ন্তি. পঠমং.