(১৭) ২. পটিপদাৰগ্গো
১. সংখিত্তসুত্তং
১৬১. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা – ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. পঠমং.
২. ৰিত্থারসুত্তং
১৬২. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পকতিযাপি তিব্বরাগজাতিকো হোতি, অভিক্খণং রাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি তিব্বদোসজাতিকো হোতি, অভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি তিব্বমোহজাতিকো হোতি, অভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পকতিযাপি তিব্বরাগজাতিকো হোতি, অভিক্খণং রাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি তিব্বদোসজাতিকো হোতি, অভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি তিব্বমোহজাতিকো হোতি, অভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পকতিযাপি ন তিব্বরাগজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং রাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বদোসজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বমোহজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পকতিযাপি ন তিব্বরাগজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং রাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বদোসজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বমোহজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. দুতিযং.
৩. অসুভসুত্তং
১৬৩. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী [পটিক্কূলসঞ্ঞী (সী. স্যা. কং. পী.)], সব্বলোকে অনভিরতিসঞ্ঞী [অনভিরতসঞ্ঞী (সী. স্যা. কং. পী.)], সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী; মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি [সেক্খবলানি (স্যা. কং.)] উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিরতিসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী; মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং…পে… পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং…পে… পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? [কথা. ৮১৫ আদযো] ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. ততিযং.
৪. পঠমখমসুত্তং
১৬৪. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? অক্খমা পটিপদা, খমা পটিপদা, দমা পটিপদা, সমা পটিপদা. কতমা চ, ভিক্খৰে, অক্খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো [একচ্চো পুগ্গলো (সী. স্যা. কং.)] অক্কোসন্তং পচ্চক্কোসতি, রোসন্তং পটিরোসতি, ভণ্ডন্তং পটিভণ্ডতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অক্খমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অক্কোসন্তং ন পচ্চক্কোসতি, রোসন্তং ন পটিরোসতি, ভণ্ডন্তং ন পটিভণ্ডতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, খমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং; চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি মনিন্দ্রিযং; মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি; উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সমা পটিপদা. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. চতুত্থং.
৫. দুতিযখমসুত্তং
১৬৫. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? অক্খমা পটিপদা, খমা পটিপদা, দমা পটিপদা, সমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অক্খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অক্খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সানং দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথানং উপ্পন্নানং সারীরিকানং ৰেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খরানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহরানং অনধিৰাসকজাতিকো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অক্খমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সানং দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথানং উপ্পন্নানং সারীরিকানং ৰেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খরানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহরানং অধিৰাসকজাতিকো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, খমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি…পে… সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি মনিন্দ্রিযং; মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দমা পটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি, উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সমা পটিপদা. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. পঞ্চমং.
৬. উভযসুত্তং
১৬৬. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যাযং পটিপদা দুক্খা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা উভযেনেৰ হীনা অক্খাযতি. যম্পাযং পটিপদা দুক্খা, ইমিনাপাযং হীনা অক্খাযতি; যম্পাযং পটিপদা দন্ধা, ইমিনাপাযং হীনা অক্খাযতি. অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা উভযেনেৰ হীনা অক্খাযতি.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যাযং পটিপদা দুক্খা খিপ্পাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা দুক্খত্তা হীনা অক্খাযতি.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যাযং পটিপদা সুখা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা দন্ধত্তা হীনা অক্খাযতি.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যাযং পটিপদা সুখা খিপ্পাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা উভযেনেৰ পণীতা অক্খাযতি. যম্পাযং পটিপদা সুখা, ইমিনাপাযং পণীতা অক্খাযতি; যম্পাযং পটিপদা খিপ্পা, ইমিনাপাযং পণীতা অক্খাযতি. অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা উভযেনেৰ পণীতা অক্খাযতি. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. ছট্ঠং.
৭. মহামোগ্গল্লানসুত্তং
১৬৭. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা মহামোগ্গল্লানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ –
‘‘চতস্সো ইমা, আৰুসো মোগ্গল্লান, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৰুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৰুসো, চতুন্নং পটিপদানং [চতস্সন্নং পটিপদানং (সী. স্যা. কং.)] কতমং তে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি?
‘‘চতস্সো ইমা, আৰুসো সারিপুত্ত, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৰুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৰুসো, চতুন্নং পটিপদানং যাযং পটিপদা দুক্খা খিপ্পাভিঞ্ঞা, ইমং মে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি. সত্তমং.
৮. সারিপুত্তসুত্তং
১৬৮. অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ –
‘‘চতস্সো ইমা, আৰুসো সারিপুত্ত, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৰুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৰুসো, চতুন্নং পটিপদানং কতমং তে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি?
‘‘চতস্সো ইমা, আৰুসো মোগ্গল্লান, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৰুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৰুসো, চতুন্নং পটিপদানং যাযং পটিপদা সুখা খিপ্পাভিঞ্ঞা, ইমং মে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. সসঙ্খারসুত্তং
১৬৯. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো কাযস্স ভেদা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো কাযস্স ভেদা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিরতিসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী. মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিরতিসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী. মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা কাযস্স ভেদা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং…পে… পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা কাযস্স ভেদা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. নৰমং.
১০. যুগনদ্ধসুত্তং
১৭০. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতারামে. তত্র খো আযস্মা আনন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা আনন্দো এতদৰোচ –
‘‘যো হি কোচি, আৰুসো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা মম সন্তিকে অরহত্তপ্পত্তিং [অরহত্তপ্পত্তং (ক.) পটি. ম. ২.১ পটিসম্ভিদামগ্গেপি] ব্যাকরোতি, সব্বো সো চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন.
‘‘কতমেহি চতূহি? ইধ, আৰুসো, ভিক্খু সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতি. তস্স সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰেতি. তস্স ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতি. তস্স সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খুনো ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতি. হোতি সো, আৰুসো, সমযো যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৰ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘যো হি কোচি, আৰুসো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা মম সন্তিকে অরহত্তপ্পত্তিং ব্যাকরোতি, সব্বো সো ইমেহি চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনা’’তি. দসমং.
পটিপদাৰগ্গো দুতিযো.