(১১) ১. ৰলাহকৰগ্গো
১. পঠমৰলাহকসুত্তং
১০১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ৰলাহকা. কতমে চত্তারো? গজ্জিতা নো ৰস্সিতা, ৰস্সিতা নো গজ্জিতা, নেৰ গজ্জিতা নো ৰস্সিতা, গজ্জিতা চ ৰস্সিতা চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ৰলাহকা. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ৰলাহকূপমা [পু. প. ১৫৭] পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? গজ্জিতা নো ৰস্সিতা, ৰস্সিতা নো গজ্জিতা, নেৰ গজ্জিতা নো ৰস্সিতা, গজ্জিতা চ ৰস্সিতা চ.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গজ্জিতা হোতি নো ৰস্সিতা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ভাসিতা হোতি, নো কত্তা. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গজ্জিতা হোতি, নো ৰস্সিতা. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, ৰলাহকো গজ্জিতা, নো ৰস্সিতা; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰস্সিতা হোতি, নো গজ্জিতা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো কত্তা হোতি, নো ভাসিতা. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰস্সিতা হোতি, নো গজ্জিতা. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, ৰলাহকো ৰস্সিতা, নো গজ্জিতা; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰ গজ্জিতা হোতি, নো ৰস্সিতা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো নেৰ ভাসিতা হোতি, নো কত্তা. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰ গজ্জিতা হোতি, নো ৰস্সিতা. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, ৰলাহকো নেৰ গজ্জিতা [নেৰ গজ্জিতা হোতি (ক.)], নো ৰস্সিতা; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গজ্জিতা চ হোতি ৰস্সিতা চ? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ভাসিতা চ হোতি কত্তা চ. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গজ্জিতা চ হোতি ৰস্সিতা চ. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, ৰলাহকো গজ্জিতা চ [গজ্জিতা চ হোতি (ক.)] ৰস্সিতা চ; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ৰলাহকূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. পঠমং.
২. দুতিযৰলাহকসুত্তং
১০২. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ৰলাহকা. কতমে চত্তারো? গজ্জিতা নো ৰস্সিতা, ৰস্সিতা নো গজ্জিতা, নেৰ গজ্জিতা নো ৰস্সিতা গজ্জিতা চ ৰস্সিতা চ. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ৰলাহকা. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ৰলাহকূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? গজ্জিতা নো ৰস্সিতা, ৰস্সিতা নো গজ্জিতা, নেৰ গজ্জিতা নো ৰস্সিতা, গজ্জিতা চ ৰস্সিতা চ.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গজ্জিতা হোতি, নো ৰস্সিতা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গজ্জিতা হোতি, নো ৰস্সিতা. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, ৰলাহকো গজ্জিতা, নো ৰস্সিতা; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰস্সিতা হোতি, নো গজ্জিতা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ধম্মং ন পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰস্সিতা হোতি, নো গজ্জিতা. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, ৰলাহকো ৰস্সিতা, নো গজ্জিতা; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰ গজ্জিতা হোতি, নো ৰস্সিতা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো নেৰ ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰ গজ্জিতা হোতি, নো ৰস্সিতা. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, ৰলাহকো নেৰ গজ্জিতা, নো ৰস্সিতা; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গজ্জিতা চ হোতি ৰস্সিতা চ? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গজ্জিতা চ হোতি ৰস্সিতা চ. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, ৰলাহকো গজ্জিতা চ ৰস্সিতা চ; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ৰলাহকূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. দুতিযং.
৩. কুম্ভসুত্তং
১০৩. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, কুম্ভা. কতমে চত্তারো? তুচ্ছো পিহিতো, পূরো ৰিৰটো, তুচ্ছো ৰিৰটো, পূরো পিহিতো – ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো কুম্ভা. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, চত্তারো কুম্ভূপমা [পু. প. ১৬০] পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? তুচ্ছো পিহিতো, পূরো ৰিৰটো, তুচ্ছো ৰিৰটো, পূরো পিহিতো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো তুচ্ছো হোতি পিহিতো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো তুচ্ছো হোতি পিহিতো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, কুম্ভো তুচ্ছো পিহিতো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পূরো হোতি ৰিৰটো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ন পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পূরো হোতি ৰিৰটো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, কুম্ভো পূরো ৰিৰটো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো তুচ্ছো হোতি ৰিৰটো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ন পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো তুচ্ছো হোতি ৰিৰটো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, কুম্ভো তুচ্ছো ৰিৰটো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পূরো হোতি পিহিতো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পূরো হোতি পিহিতো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, কুম্ভো পূরো পিহিতো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো কুম্ভূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. ততিযং.
৪. উদকরহদসুত্তং
১০৪. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, উদকরহদা. কতমে চত্তারো? উত্তানো গম্ভীরোভাসো, গম্ভীরো উত্তানোভাসো, উত্তানো উত্তানোভাসো, গম্ভীরো গম্ভীরোভাসো – ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো উদকরহদা. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, চত্তারো উদকরহদূপমা [পু. প. ১৬১] পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? উত্তানো গম্ভীরোভাসো, গম্ভীরো উত্তানোভাসো, উত্তানো উত্তানোভাসো, গম্ভীরো গম্ভীরোভাসো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উত্তানো হোতি গম্ভীরোভাসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উত্তানো হোতি গম্ভীরোভাসো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, উদকরহদো উত্তানো গম্ভীরোভাসো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গম্ভীরো হোতি উত্তানোভাসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ন পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গম্ভীরো হোতি উত্তানোভাসো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, উদকরহদো গম্ভীরো উত্তানোভাসো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উত্তানো হোতি উত্তানোভাসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ন পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উত্তানো হোতি উত্তানোভাসো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, উদকরহদো উত্তানো উত্তানোভাসো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গম্ভীরো হোতি গম্ভীরোভাসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গম্ভীরো হোতি গম্ভীরোভাসো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, উদকরহদো গম্ভীরো গম্ভীরোভাসো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো উদকরহদূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. চতুত্থং.
৫. অম্বসুত্তং
১০৫. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, অম্বানি. কতমানি চত্তারি? আমং পক্কৰণ্ণি [পক্কৰণ্ণী (পু. প. ১৫৯)], পক্কং আমৰণ্ণি [আমৰণ্ণী (সী. স্যা. কং. পী.)], আমং আমৰণ্ণি, পক্কং পক্কৰণ্ণি – ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি অম্বানি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, চত্তারো অম্বূপমা [পক্কৰণ্ণী (পু. প. ১৫৯)] পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? আমো পক্কৰণ্ণী, পক্কো আমৰণ্ণী, আমো আমৰণ্ণী, পক্কো পক্কৰণ্ণী.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আমো হোতি পক্কৰণ্ণী? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আমো হোতি পক্কৰণ্ণী. সেয্যথাপি তং, ভিক্খৰে, অম্বং আমং পক্কৰণ্ণি; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পক্কো হোতি আমৰণ্ণী? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ন পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পক্কো হোতি আমৰণ্ণী. সেয্যথাপি তং, ভিক্খৰে, অম্বং পক্কং আমৰণ্ণি; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আমো হোতি আমৰণ্ণী? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ন পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আমো হোতি আমৰণ্ণী. সেয্যথাপি তং, ভিক্খৰে, অম্বং আমং আমৰণ্ণি; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পক্কো হোতি পক্কৰণ্ণী? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স পাসাদিকং হোতি অভিক্কন্তং পটিক্কন্তং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পক্কো হোতি পক্কৰণ্ণী. সেয্যথাপি তং, ভিক্খৰে, অম্বং পক্কং পক্কৰণ্ণি; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো অম্বূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. দুতিযঅম্বসুত্তং
(ছট্ঠং উত্তানত্থমেৰাতি অট্ঠকথাযং দস্সিতং, পাল়িপোত্থকেসু পন কত্থচিপি ন দিস্সতি.) [( ) ‘‘ছট্ঠং উক্কানত্থমেৰা’’তি অট্ঠকথাযং দস্সিতং, পাল়িপোত্থকেসু পন কত্থচিপি ন দিস্সতি. ‘‘… আমং পক্কোভাসং, পক্কং আমোভাস’’ন্তিআদিনা পাঠো ভৰেয্য]
৭. মূসিকসুত্তং
১০৭. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, মূসিকা. কতমা চতস্সো? গাধং কত্তা নো ৰসিতা, ৰসিতা নো গাধং কত্তা, নেৰ গাধং কত্তা নো ৰসিতা, গাধং কত্তা চ ৰসিতা চ – ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো মূসিকা. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, চত্তারো মূসিকূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? গাধং কত্তা নো ৰসিতা, ৰসিতা নো গাধং কত্তা, নেৰ গাধং কত্তা নো ৰসিতা, গাধং কত্তা চ ৰসিতা চ.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গাধং কত্তা হোতি নো ৰসিতা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গাধং কত্তা হোতি, নো ৰসিতা. সেয্যথাপি সা, ভিক্খৰে, মূসিকা গাধং কত্তা, নো ৰসিতা; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰসিতা হোতি, নো গাধং কত্তা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ধম্মং ন পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰসিতা হোতি, নো গাধং কত্তা. সেয্যথাপি সা, ভিক্খৰে, মূসিকা ৰসিতা হোতি, নো গাধং কত্তা; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং, পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰ গাধং কত্তা হোতি নো ৰসিতা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ধম্মং ন পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰ গাধং কত্তা হোতি, নো ৰসিতা. সেয্যথাপি সা, ভিক্খৰে, মূসিকা নেৰ গাধং কত্তা হোতি, নো ৰসিতা; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গাধং কত্তা চ হোতি ৰসিতা চ? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গাধং কত্তা চ হোতি ৰসিতা চ. সেয্যথাপি সা, ভিক্খৰে, মূসিকা গাধং কত্তা চ হোতি ৰসিতা চ; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো মূসিকূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. সত্তমং.
৮. বলীবদ্দসুত্তং
১০৮. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, বলীবদ্দা [বলিৰদ্দা (সী. স্যা. কং. পী.), বলিবদ্ধা (ক.) পু. প. ১৬২]. কতমে চত্তারো? সগৰচণ্ডো নো পরগৰচণ্ডো, পরগৰচণ্ডো নো সগৰচণ্ডো, সগৰচণ্ডো চ পরগৰচণ্ডো চ, নেৰ সগৰচণ্ডো নো পরগৰচণ্ডো – ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো বলীবদ্দা. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, চত্তারো বলীবদ্দূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? সগৰচণ্ডো নো পরগৰচণ্ডো, পরগৰচণ্ডো নো সগৰচণ্ডো, সগৰচণ্ডো চ পরগৰচণ্ডো চ, নেৰ সগৰচণ্ডো নো পরগৰচণ্ডো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সগৰচণ্ডো হোতি, নো পরগৰচণ্ডো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সকপরিসং উব্বেজেতা হোতি, নো পরপরিসং. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সগৰচণ্ডো হোতি, নো পরগৰচণ্ডো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, বলীবদ্দো সগৰচণ্ডো, নো পরগৰচণ্ডো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পরগৰচণ্ডো হোতি, নো সগৰচণ্ডো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো পরপরিসং উব্বেজেতা হোতি, নো সকপরিসং. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পরগৰচণ্ডো হোতি, নো সগৰচণ্ডো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, বলীবদ্দো পরগৰচণ্ডো, নো সগৰচণ্ডো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সগৰচণ্ডো চ হোতি পরগৰচণ্ডো চ? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সকপরিসং উব্বেজেতা হোতি পরপরিসঞ্চ. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সগৰচণ্ডো চ হোতি পরগৰচণ্ডো চ. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, বলীবদ্দো সগৰচণ্ডো চ পরগৰচণ্ডো চ; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰ সগৰচণ্ডো হোতি নো পরগৰচণ্ডো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো নেৰ সকপরিসং উব্বেজেতা হোতি, নো পরপরিসঞ্চ. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰ সগৰচণ্ডো হোতি, নো পরগৰচণ্ডো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, বলীবদ্দো নেৰ সগৰচণ্ডো, নো পরগৰচণ্ডো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো বলীবদ্দূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. রুক্খসুত্তং
১০৯. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, রুক্খা. কতমে চত্তারো? ফেগ্গু ফেগ্গুপরিৰারো, ফেগ্গু সারপরিৰারো, সারো ফেগ্গুপরিৰারো, সারো সারপরিৰারো – ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো রুক্খা. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, চত্তারো রুক্খূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? ফেগ্গু ফেগ্গুপরিৰারো, ফেগ্গু সারপরিৰারো, সারো ফেগ্গুপরিৰারো, সারো সারপরিৰারো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ফেগ্গু হোতি ফেগ্গুপরিৰারো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো; পরিসাপিস্স হোতি দুস্সীলা পাপধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ফেগ্গু হোতি ফেগ্গুপরিৰারো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, রুক্খো ফেগ্গু ফেগ্গুপরিৰারো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ফেগ্গু হোতি সারপরিৰারো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো; পরিসা চ খ্ৰস্স হোতি সীলৰতী কল্যাণধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ফেগ্গু হোতি সারপরিৰারো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, রুক্খো ফেগ্গু সারপরিৰারো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সারো হোতি ফেগ্গুপরিৰারো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সীলৰা হোতি কল্যাণধম্মো; পরিসা চ খ্ৰস্স হোতি দুস্সীলা পাপধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সারো হোতি ফেগ্গুপরিৰারো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, রুক্খো সারো ফেগ্গুপরিৰারো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সারো হোতি সারপরিৰারো? ইধ ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সীলৰা হোতি কল্যাণধম্মো; পরিসাপিস্স হোতি সীলৰতী কল্যাণধম্মা. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সারো হোতি সারপরিৰারো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, রুক্খো সারো সারপরিৰারো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো রুক্খূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি [পু. প. ১৭০]. নৰমং.
১০. আসীৰিসসুত্তং
১১০. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আসীৰিসা [আসিৰিসা (ক.) পু. প. ১৬৩]. কতমে চত্তারো? আগতৰিসো ন ঘোরৰিসো, ঘোরৰিসো ন আগতৰিসো, আগতৰিসো চ ঘোরৰিসো চ, নেৰাগতৰিসো ন ঘোরৰিসো – ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো আসীৰিসা. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, চত্তারো আসীৰিসূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? আগতৰিসো ন ঘোরৰিসো, ঘোরৰিসো ন আগতৰিসো, আগতৰিসো চ ঘোরৰিসো চ, নেৰাগতৰিসো ন ঘোরৰিসো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আগতৰিসো হোতি, ন ঘোরৰিসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৰস্স কোধো [কোপো (ক.) পু. প. ১৬৩] ন দীঘরত্তং অনুসেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আগতৰিসো হোতি, ন ঘোরৰিসো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, আসীৰিসো আগতৰিসো, ন ঘোরৰিসো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ঘোরৰিসো হোতি, ন আগতৰিসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ন হেৰ খো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৰস্স কোধো দীঘরত্তং অনুসেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ঘোরৰিসো হোতি, ন আগতৰিসো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, আসীৰিসো ঘোরৰিসো, ন আগতৰিসো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আগতৰিসো চ হোতি ঘোরৰিসো চ? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৰস্স কোধো দীঘরত্তং অনুসেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আগতৰিসো চ হোতি ঘোরৰিসো চ. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, আসীৰিসো আগতৰিসো চ ঘোরৰিসো চ; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰাগতৰিসো হোতি ন ঘোরৰিসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ন হেৰ খো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৰস্স কোধো ন দীঘরত্তং অনুসেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰাগতৰিসো হোতি, ন ঘোরৰিসো. সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, আসীৰিসো নেৰাগতৰিসো ন ঘোরৰিসো; তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো আসীৰিসূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. দসমং.
ৰলাহকৰগ্গো পঠমো.