৪. চক্কৰগ্গো
১. চক্কসুত্তং
৩১. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততি, যেহি সমন্নাগতা দেৰমনুস্সা নচিরস্সেৰ মহন্তত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণন্তি ভোগেসু. কতমানি চত্তারি? পতিরূপদেসৰাসো, সপ্পুরিসাৰস্সযো [সপ্পুরিসূপস্সযো (সী. স্যা. কং. পী.)], অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা – ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততি, যেহি সমন্নাগতা দেৰমনুস্সা নচিরস্সেৰ মহন্তত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণন্তি ভোগেসূ’’তি.
‘‘পতিরূপে ৰসে দেসে, অরিযমিত্তকরো সিযা;
সম্মাপণিধিসম্পন্নো, পুব্বে পুঞ্ঞকতো নরো;
ধঞ্ঞং ধনং যসো কিত্তি, সুখঞ্চেতংধিৰত্ততী’’তি. পঠমং;
২. সঙ্গহসুত্তং
৩২. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, সঙ্গহৰত্থূনি. কতমানি চত্তারি? দানং, পেয্যৰজ্জং, অত্থচরিযা, সমানত্ততা – ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনী’’তি.
‘‘দানঞ্চ পেয্যৰজ্জঞ্চ [সঙ্গহে (অট্ঠকথাযং পাঠন্তরং) দী. নি. ৩.২৭৩ পস্সিতব্বং], অত্থচরিযা চ যা ইধ;
সমানত্ততা চ ধম্মেসু, তত্থ তত্থ যথারহং;
এতে খো সঙ্গহা লোকে, রথস্সাণীৰ যাযতো.
‘‘এতে চ সঙ্গহা নাস্সু, ন মাতা পুত্তকারণা;
লভেথ মানং পূজং ৰা, পিতা ৰা পুত্তকারণা.
‘‘যস্মা চ সঙ্গহা [সঙ্গহে (অট্ঠকথাযং পাঠন্তরং) দী. নি. ৩.২৭৩ পস্সিতব্বং] এতে, সমৰেক্খন্তি পণ্ডিতা;
তস্মা মহত্তং পপ্পোন্তি, পাসংসা চ ভৰন্তি তে’’তি. দুতিযং;
৩. সীহসুত্তং
৩৩. ‘‘সীহো, ভিক্খৰে, মিগরাজা সাযন্হসমযং আসযা নিক্খমতি. আসযা নিক্খমিত্ৰা ৰিজম্ভতি. ৰিজম্ভিত্ৰা সমন্তা চতুদ্দিসা অনুৰিলোকেতি. সমন্তা চতুদ্দিসা অনুৰিলোকেত্ৰা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদতি. তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৰা গোচরায পক্কমতি. যে খো পন তে, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা পাণা সীহস্স মিগরঞ্ঞো নদতো সদ্দং সুণন্তি, তে যেভুয্যেন ভযং সংৰেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি. বিলং বিলাসযা পৰিসন্তি, দকং দকাসযা [উদকং উদকাসযা (ক.) সং. নি. ৩.৭৮; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৭ পস্সিতব্বং] পৰিসন্তি, ৰনং ৰনাসযা পৰিসন্তি, আকাসং পক্খিনো ভজন্তি. যেপি তে, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো নাগা গামনিগমরাজধানীসু দল়্হেহি ৰরত্তেহি বন্ধনেহি বদ্ধা, তেপি তানি বন্ধনানি সঞ্ছিন্দিত্ৰা সম্পদালেত্ৰা ভীতা মুত্তকরীসং চজমানা যেন ৰা তেন ৰা পলাযন্তি. এৰং মহিদ্ধিকো খো, ভিক্খৰে, সীহো মিগরাজা তিরচ্ছানগতানং পাণানং, এৰং মহেসক্খো এৰং মহানুভাৰো.
‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, যদা তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা, সো ধম্মং দেসেতি – ‘ইতি সক্কাযো, ইতি সক্কাযসমুদযো, ইতি সক্কাযনিরোধো [সক্কাযস্স অত্থঙ্গমো (অট্ঠ., সং. নি. ৩.৭৮) ‘‘সক্কাযনিরোধগামিনী’’তি পচ্ছিমপদং পন পস্সিতব্বং], ইতি সক্কাযনিরোধগামিনী পটিপদা’তি. যেপি তে, ভিক্খৰে, দেৰা দীঘাযুকা ৰণ্ণৰন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৰিমানেসু চিরট্ঠিতিকা, তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা যেভুয্যেন ভযং সংৰেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি – ‘অনিচ্চা ৰত কির, ভো, মযং সমানা নিচ্চম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ; অদ্ধুৰা ৰত কির, ভো, মযং সমানা ধুৰম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ; অসস্সতা ৰত কির, ভো, মযং সমানা সস্সতম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ. মযং কির, ভো, অনিচ্চা অদ্ধুৰা অসস্সতা সক্কাযপরিযাপন্না’তি. এৰং মহিদ্ধিকো খো, ভিক্খৰে, তথাগতো সদেৰকস্স লোকস্স, এৰং মহেসক্খো এৰং মহানুভাৰো’’তি.
‘‘যদা বুদ্ধো অভিঞ্ঞায, ধম্মচক্কং পৰত্তযী;
সদেৰকস্স লোকস্স, সত্থা অপ্পটিপুগ্গলো.
‘‘সক্কাযঞ্চ নিরোধঞ্চ, সক্কাযস্স চ সম্ভৰং;
অরিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.
‘‘যেপি দীঘাযুকা দেৰা, ৰণ্ণৰন্তো যসস্সিনো;
ভীতা সন্তাসমাপাদুং, সীহস্সেৰি’তরেমিগা.
‘‘অৰীতিৰত্তা সক্কাযং, অনিচ্চা কির ভো মযং;
সুত্ৰা অরহতো ৰাক্যং, ৰিপ্পমুত্তস্স তাদিনো’’তি [সং. নি. ৩.৭৮]. ততিযং;
৪. অগ্গপ্পসাদসুত্তং
৩৪. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অগ্গপ্পসাদা. কতমে চত্তারো? যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তা অপদা ৰা দ্ৰিপদা [দিপদা (সী. পী.) অ. নি. ৫.৩২; ইতিৰু. ৯০] ৰা চতুপ্পদা ৰা বহুপ্পদা ৰা রূপিনো ৰা অরূপিনো ৰা সঞ্ঞিনো ৰা অসঞ্ঞিনো ৰা নেৰসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিনো ৰা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো. যে, ভিক্খৰে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো হোতি.
‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতি. যে, ভিক্খৰে, অরিযে অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো হোতি.
‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতি, যদিদং মদনিম্মদনো পিপাসৰিনযো আলযসমুগ্ঘাতো ৰট্টুপচ্ছেদো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. যে, ভিক্খৰে, ৰিরাগে ধম্মে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো হোতি.
‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, সঙ্ঘা ৰা গণা ৰা, তথাগতসাৰকসঙ্ঘো তেসং অগ্গমক্খাযতি, যদিদং চত্তারি পুরিসযুগানি অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. যে, ভিক্খৰে, সঙ্ঘে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো হোতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো অগ্গপ্পসাদা’’তি.
‘‘অগ্গতো ৰে পসন্নানং, অগ্গং ধম্মং ৰিজানতং;
অগ্গে বুদ্ধে পসন্নানং, দক্খিণেয্যে অনুত্তরে.
‘‘অগ্গে ধম্মে পসন্নানং, ৰিরাগূপসমে সুখে;
অগ্গে সঙ্ঘে পসন্নানং, পুঞ্ঞক্খেত্তে অনুত্তরে.
‘‘অগ্গস্মিং দানং দদতং, অগ্গং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতি;
অগ্গং আযু চ ৰণ্ণো চ, যসো কিত্তি সুখং বলং.
‘‘অগ্গস্স দাতা মেধাৰী, অগ্গধম্মসমাহিতো;
দেৰভূতো মনুস্সো ৰা, অগ্গপ্পত্তো পমোদতী’’তি [ইতিৰু. ৯০]. চতুত্থং;
৫. ৰস্সকারসুত্তং
৩৫. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. অথ খো ৰস্সকারো ব্রাহ্মণো মগধমহামত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰস্সকারো ব্রাহ্মণো মগধমহামত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘চতূহি খো মযং, ভো গোতম, ধম্মেহি সমন্নাগতং মহাপঞ্ঞং মহাপুরিসং পঞ্ঞাপেম. কতমেহি চতূহি? ইধ, ভো গোতম, বহুস্সুতো হোতি তস্স তস্সেৰ সুতজাতস্স তস্স তস্সেৰ খো পন ভাসিতস্স অত্থং জানাতি – ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি. সতিমা খো পন হোতি চিরকতম্পি চিরভাসিতম্পি সরিতা অনুস্সরিতা যানি খো পন তানি গহট্ঠকানি কিংকরণীযানি, তত্থ দক্খো হোতি অনলসো, তত্রুপাযায ৰীমংসায সমন্নাগতো অলং কাতুং অলং সংৰিধাতুং. ইমেহি খো মযং, ভো গোতম, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতং মহাপঞ্ঞং মহাপুরিসং পঞ্ঞাপেম. সচে মে [সচে পন মে (সী. ক.), সচে মে পন (পী.)], ভো গোতম, অনুমোদিতব্বং অনুমোদতু মে ভৰং গোতমো; সচে পন মে, ভো গোতম, পটিক্কোসিতব্বং পটিক্কোসতু মে ভৰং গোতমো’’তি.
‘‘নেৰ খো ত্যাহং, ব্রাহ্মণ, অনুমোদামি ন পটিক্কোসামি. চতূহি খো অহং, ব্রাহ্মণ, ধম্মেহি সমন্নাগতং মহাপঞ্ঞং মহাপুরিসং পঞ্ঞাপেমি. কতমেহি চতূহি? ইধ, ব্রাহ্মণ, বহুজনহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনসুখায; বহুস্স জনতা অরিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা, যদিদং কল্যাণধম্মতা কুসলধম্মতা. সো যং ৰিতক্কং আকঙ্খতি ৰিতক্কেতুং তং ৰিতক্কং ৰিতক্কেতি, যং ৰিতক্কং নাকঙ্খতি ৰিতক্কেতুং ন তং ৰিতক্কং ৰিতক্কেতি; যং সঙ্কপ্পং আকঙ্খতি সঙ্কপ্পেতুং তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতি, যং সঙ্কপ্পং নাকঙ্খতি সঙ্কপ্পেতুং ন তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতি. ইতি চেতোৰসিপ্পত্তো হোতি ৰিতক্কপথে. চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী. আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. নেৰ খো ত্যাহং, ব্রাহ্মণ, অনুমোদামি ন পন পটিক্কোসামি. ইমেহি খো অহং, ব্রাহ্মণ, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতং মহাপঞ্ঞং মহাপুরিসং পঞ্ঞাপেমী’’তি.
‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যাৰ সুভাসিতং চিদং ভোতা গোতমেন. ইমেহি চ মযং, ভো গোতম, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতং ভৰন্তং গোতমং ধারেম; ভৰঞ্হি গোতমো বহুজনহিতায পটিপন্নো বহুজনসুখায; বহু তে [বহুস্স (স্যা. কং. ক.)] জনতা অরিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা, যদিদং কল্যাণধম্মতা কুসলধম্মতা. ভৰঞ্হি গোতমো যং ৰিতক্কং আকঙ্খতি ৰিতক্কেতুং তং ৰিতক্কং ৰিতক্কেতি, যং ৰিতক্কং নাকঙ্খতি ৰিতক্কেতুং ন তং ৰিতক্কং ৰিতক্কেতি, যং সঙ্কপ্পং আকঙ্খতি সঙ্কপ্পেতুং তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতি, যং সঙ্কপ্পং নাকঙ্খতি সঙ্কপ্পেতুং ন তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেতি. ভৰঞ্হি গোতমো চেতোৰসিপ্পত্তো ৰিতক্কপথে. ভৰঞ্হি গোতমো চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী. ভৰঞ্হি গোতমো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি.
‘‘অদ্ধা খো ত্যাহং, ব্রাহ্মণ, আসজ্জ উপনীয ৰাচা ভাসিতা. অপি চ, ত্যাহং ব্যাকরিস্সামি – ‘অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, বহুজনহিতায পটিপন্নো বহুজনসুখায; বহু মে [বহুস্স (স্যা. কং. ক.)] জনতা অরিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা, যদিদং কল্যাণধম্মতা কুসলধম্মতা. অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, যং ৰিতক্কং আকঙ্খামি ৰিতক্কেতুং তং ৰিতক্কং ৰিতক্কেমি, যং ৰিতক্কং নাকঙ্খামি ৰিতক্কেতুং ন তং ৰিতক্কং ৰিতক্কেমি, যং সঙ্কপ্পং আকঙ্খামি সঙ্কপ্পেতুং তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেমি, যং সঙ্কপ্পং নাকঙ্খামি সঙ্কপ্পেতুং ন তং সঙ্কপ্পং সঙ্কপ্পেমি. অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, চেতোৰসিপ্পত্তো ৰিতক্কপথে. অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী. অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’’’তি.
‘‘যো ৰেদি সব্বসত্তানং, মচ্চুপাসপ্পমোচনং;
হিতং দেৰমনুস্সানং, ঞাযং ধম্মং পকাসযি;
যং ৰে দিস্ৰা চ সুত্ৰা চ, পসীদন্তি বহূ জনা [পসীদতি বহুজ্জনো (সী. স্যা. কং. পী.)].
‘‘মগ্গামগ্গস্স কুসলো, কতকিচ্চো অনাসৰো;
বুদ্ধো অন্তিমসারীরো [অন্তিমধারিতো (ক.)], ‘‘(মহাপঞ্ঞো) [( ) স্যা. পোত্থকে নত্থি] মহাপুরিসোতি ৰুচ্চতী’’তি. পঞ্চমং;
৬. দোণসুত্তং
৩৬. একং সমযং ভগৰা অন্তরা চ উক্কট্ঠং অন্তরা চ সেতব্যং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি. দোণোপি সুদং ব্রাহ্মণো অন্তরা চ উক্কট্ঠং অন্তরা চ সেতব্যং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি. অদ্দসা খো দোণো ব্রাহ্মণো ভগৰতো পাদেসু চক্কানি সহস্সারানি সনেমিকানি সনাভিকানি সব্বাকারপরিপূরানি; দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত, ভো! ন ৰতিমানি মনুস্সভূতস্স পদানি ভৰিস্সন্তী’’তি!! অথ খো ভগৰা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. অথ খো দোণো ব্রাহ্মণো ভগৰতো পদানি অনুগচ্ছন্তো অদ্দস ভগৰন্তং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং পাসাদিকং পসাদনীযং সন্তিন্দ্রিযং সন্তমানসং উত্তমদমথসমথমনুপ্পত্তং দন্তং গুত্তং সংযতিন্দ্রিযং [যতিন্দ্রিযং (মহাৰ. ২৫৭)] নাগং. দিস্ৰান যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘দেৰো নো ভৰং ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, দেৰো ভৰিস্সামী’’তি. ‘‘গন্ধব্বো নো ভৰং ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, গন্ধব্বো ভৰিস্সামী’’তি. ‘‘যক্খো নো ভৰং ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, যক্খো ভৰিস্সামী’’তি. ‘‘মনুস্সো নো ভৰং ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, মনুস্সো ভৰিস্সামী’’তি.
‘‘‘দেৰো নো ভৰং ভৰিস্সতী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, দেৰো ভৰিস্সামী’তি ৰদেসি. ‘গন্ধব্বো নো ভৰং ভৰিস্সতী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, গন্ধব্বো ভৰিস্সামী’তি ৰদেসি. ‘যক্খো নো ভৰং ভৰিস্সতী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, যক্খো ভৰিস্সামী’তি ৰদেসি. ‘মনুস্সো নো ভৰং ভৰিস্সতী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, মনুস্সো ভৰিস্সামী’তি ৰদেসি. অথ কো চরহি ভৰং ভৰিস্সতী’’তি?
‘‘যেসং খো অহং, ব্রাহ্মণ, আসৰানং অপ্পহীনত্তা দেৰো ভৰেয্যং, তে মে আসৰা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যেসং খো অহং, ব্রাহ্মণ, আসৰানং অপ্পহীনত্তা গন্ধব্বো ভৰেয্যং… যক্খো ভৰেয্যং… মনুস্সো ভৰেয্যং, তে মে আসৰা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, উপ্পলং ৰা পদুমং ৰা পুণ্ডরীকং ৰা উদকে জাতং উদকে সংৰড্ঢং উদকা অচ্চুগ্গম্ম তিট্ঠতি অনুপলিত্তং উদকেন; এৰমেৰং খো অহং, ব্রাহ্মণ, লোকে জাতো লোকে সংৰড্ঢো লোকং অভিভুয্য ৰিহরামি অনুপলিত্তো লোকেন. বুদ্ধোতি মং, ব্রাহ্মণ, ধারেহী’’তি.
‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং, আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা.
‘‘পুণ্ডরীকং যথা ৰগ্গু, তোযেন নুপলিপ্পতি [নুপলিম্পতি (ক.)];
নুপলিপ্পামি [নুপলিম্পামি (ক.)] লোকেন, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্রাহ্মণা’’তি. ছট্ঠং;
৭. অপরিহানিযসুত্তং
৩৭. ‘‘চতূহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো পরিহানায নিব্বানস্সেৰ সন্তিকে. কতমেহি চতূহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলসম্পন্নো হোতি, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলসম্পন্নো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলৰা হোতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলসম্পন্নো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং; চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি মনিন্দ্রিযং; মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি – ‘নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায; যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায. ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি, অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি; রত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি; রত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেতি, পাদে পাদং অচ্চাধায, সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা; রত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো পরিহানায, নিব্বানস্সেৰ সন্তিকেতি.
‘‘সীলে পতিট্ঠিতো ভিক্খু, ইন্দ্রিযেসু চ সংৰুতো;
ভোজনম্হি চ মত্তঞ্ঞূ, জাগরিযং অনুযুঞ্জতি.
‘‘এৰং ৰিহারী আতাপী, অহোরত্তমতন্দিতো;
ভাৰযং কুসলং ধম্মং, যোগক্খেমস্স পত্তিযা.
‘‘অপ্পমাদরতো ভিক্খু, পমাদে ভযদস্সি ৰা [ভযদস্সাৰী (ক.) ধ. প. ৩২ ধম্মপদেপি];
অভব্বো পরিহানায, নিব্বানস্সেৰ সন্তিকে’’তি. সত্তমং;
৮. পতিলীনসুত্তং
৩৮. ‘‘পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো [পণুন্নপচ্চেকসচ্চো (?)], ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘সমৰযসট্ঠেসনো পস্সদ্ধকাযসঙ্খারো পতিলীনো’তি ৰুচ্চতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো যানি তানি পুথুসমণব্রাহ্মণানং পুথুপচ্চেকসচ্চানি, সেয্যথিদং – সস্সতো লোকোতি ৰা, অসস্সতো লোকোতি ৰা, অন্তৰা লোকোতি ৰা, অনন্তৰা লোকোতি ৰা, তং জীৰং তং সরীরন্তি ৰা, অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি ৰা, হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা; সব্বানি তানি নুণ্ণানি হোন্তি পনুণ্ণানি চত্তানি ৰন্তানি মুত্তানি পহীনানি পটিনিস্সট্ঠানি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সমৰযসট্ঠেসনো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো কামেসনা পহীনা হোতি, ভৰেসনা পহীনা হোতি, ব্রহ্মচরিযেসনা পটিপ্পস্সদ্ধা. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সমৰযসট্ঠেসনো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পস্সদ্ধকাযসঙ্খারো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পস্সদ্ধকাযসঙ্খারো হোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পতিলীনো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পতিলীনো হোতি. পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘সমৰযসট্ঠেসনো পস্সদ্ধকাযসঙ্খারো পতিলীনো’তি ৰুচ্চতী’’তি.
[ইতিৰু. ৫৫ ইতিৰুত্তকেপি] ‘‘কামেসনা ভৰেসনা, ব্রহ্মচরিযেসনা সহ;
ইতি সচ্চপরামাসো, দিট্ঠিট্ঠানা সমুস্সযা.
[ইতিৰু. ৫৫ ইতিৰুত্তকেপি] ‘‘সব্বরাগৰিরত্তস্স, তণ্হক্খযৰিমুত্তিনো;
এসনা পটিনিস্সট্ঠা, দিট্ঠিট্ঠানা সমূহতা.
‘‘স ৰে সন্তো সতো ভিক্খু, পস্সদ্ধো অপরাজিতো;
মানাভিসমযা বুদ্ধো, পতিলীনোতি ৰুচ্চতী’’তি. অট্ঠমং;
৯. উজ্জযসুত্তং
৩৯. অথ খো উজ্জযো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো উজ্জযো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ভৰম্পি নো গোতমো যঞ্ঞং ৰণ্ণেতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, সব্বং যঞ্ঞং ৰণ্ণেমি; ন পনাহং, ব্রাহ্মণ, সব্বং যঞ্ঞং ন ৰণ্ণেমি. যথারূপে খো, ব্রাহ্মণ, যঞ্ঞে গাৰো হঞ্ঞন্তি, অজেল়কা হঞ্ঞন্তি, কুক্কুটসূকরা হঞ্ঞন্তি, ৰিৰিধা পাণা সঙ্ঘাতং আপজ্জন্তি; এৰরূপং খো অহং, ব্রাহ্মণ, সারম্ভং যঞ্ঞং ন ৰণ্ণেমি. তং কিস্স হেতু? এৰরূপঞ্হি, ব্রাহ্মণ, সারম্ভং যঞ্ঞং ন উপসঙ্কমন্তি অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না.
‘‘যথারূপে চ খো, ব্রাহ্মণ, যঞ্ঞে নেৰ গাৰো হঞ্ঞন্তি, ন অজেল়কা হঞ্ঞন্তি, ন কুক্কুটসূকরা হঞ্ঞন্তি, ন ৰিৰিধা পাণা সঙ্ঘাতং আপজ্জন্তি; এৰরূপং খো অহং, ব্রাহ্মণ, নিরারম্ভং যঞ্ঞং ৰণ্ণেমি, যদিদং নিচ্চদানং অনুকুলযঞ্ঞং. তং কিস্স হেতু? এৰরূপঞ্হি, ব্রাহ্মণ, নিরারম্ভং যঞ্ঞং উপসঙ্কমন্তি অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না’’তি.
‘‘অস্সমেধং পুরিসমেধং, সম্মাপাসং ৰাজপেয্যং নিরগ্গল়ং;
মহাযঞ্ঞা মহারম্ভা [সম্মাপাসং ৰাজপেয্যং; নিরগ্গল়ং মহারম্ভা (পী.) সং. নি. ১.১২০], ন তে হোন্তি মহপ্ফলা.
‘‘অজেল়কা চ গাৰো চ, ৰিৰিধা যত্থ হঞ্ঞরে;
ন তং সম্মগ্গতা যঞ্ঞং, উপযন্তি মহেসিনো.
‘‘যে চ যঞ্ঞা নিরারম্ভা, যজন্তি অনুকুলং সদা;
অজেল়কা চ গাৰো চ, ৰিৰিধা নেত্থ হঞ্ঞরে [নাজেল়কা চ গাৰো চ, ৰিৰিধা যত্থ হঞ্ঞরে (স্যা. কং.)];
তঞ্চ সম্মগ্গতা যঞ্ঞং, উপযন্তি মহেসিনো.
‘‘এতং [এৰং (স্যা. কং.)] যজেথ মেধাৰী, এসো যঞ্ঞো মহপ্ফলো;
এতং [এৰং (স্যা. কং. ক.)] হি যজমানস্স, সেয্যো হোতি ন পাপিযো;
যঞ্ঞো চ ৰিপুলো হোতি, পসীদন্তি চ দেৰতা’’তি. নৰমং;
১০. উদাযীসুত্তং
৪০. অথ খো উদাযী [উদাযি (সব্বত্থ)] ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা …পে… একমন্তং নিসিন্নো খো উদাযী ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ভৰম্পি নো গোতমো যঞ্ঞং ৰণ্ণেতী’’তি? ‘‘ন খো অহং, ব্রাহ্মণ, সব্বং যঞ্ঞং ৰণ্ণেমি; ন পনাহং, ব্রাহ্মণ, সব্বং যঞ্ঞং ন ৰণ্ণেমি. যথারূপে খো, ব্রাহ্মণ, যঞ্ঞে গাৰো হঞ্ঞন্তি, অজেল়কা হঞ্ঞন্তি, কুক্কুটসূকরা হঞ্ঞন্তি, ৰিৰিধা পাণা সঙ্ঘাতং আপজ্জন্তি; এৰরূপং খো অহং, ব্রাহ্মণ, সারম্ভং যঞ্ঞং ন ৰণ্ণেমি. তং কিস্স হেতু? এৰরূপঞ্হি, ব্রাহ্মণ, সারম্ভং যঞ্ঞং ন উপসঙ্কমন্তি অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না.
‘‘যথারূপে চ খো, ব্রাহ্মণ, যঞ্ঞে নেৰ গাৰো হঞ্ঞন্তি, ন অজেল়কা হঞ্ঞন্তি, ন কুক্কুটসূকরা হঞ্ঞন্তি, ন ৰিৰিধা পাণা সঙ্ঘাতং আপজ্জন্তি; এৰরূপং খো অহং, ব্রাহ্মণ, নিরারম্ভং যঞ্ঞং ৰণ্ণেমি, যদিদং নিচ্চদানং অনুকুলযঞ্ঞং. তং কিস্স হেতু? এৰরূপঞ্হি, ব্রাহ্মণ, নিরারম্ভং যঞ্ঞং উপসঙ্কমন্তি অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না’’তি.
‘‘অভিসঙ্খতং নিরারম্ভং, যঞ্ঞং কালেন কপ্পিযং;
তাদিসং উপসংযন্তি, সঞ্ঞতা ব্রহ্মচারযো.
‘‘ৰিৰটচ্ছদা [ৰিৰত্তচ্ছদা (সী. পী.), ৰিৰট্টচ্ছদা (ক.)] যে লোকে, ৰীতিৰত্তা কুলং গতিং;
যঞ্ঞমেতং পসংসন্তি, বুদ্ধা যঞ্ঞস্স [পুঞ্ঞস্স (স্যা. কং. পী.)] কোৰিদা.
‘‘যঞ্ঞে ৰা যদি ৰা সদ্ধে, হব্যং [হৰ্যং (সী. পী.), হুঞ্ঞং (স্যা. কং.)] কত্ৰা যথারহং;
পসন্নচিত্তো যজতি [পসন্নচিত্তা যজন্তি (ক.)], সুখেত্তে ব্রহ্মচারিসু.
‘‘সুহুতং সুযিট্ঠং সুপ্পত্তং [সম্পত্তং (স্যা. কং. ক.)], দক্খিণেয্যেসু যং কতং;
যঞ্ঞো চ ৰিপুলো হোতি, পসীদন্তি চ দেৰতা.
‘‘এৰং [এতং (ক.) অ. নি. ৬.৩৭] যজিত্ৰা মেধাৰী, সদ্ধো মুত্তেন চেতসা;
অব্যাবজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি. দসমং;
চক্কৰগ্গো চতুত্থো.