৩. উরুৰেলৰগ্গো

১. পঠমউরুৰেলসুত্তং

২১. এৰং মে সুতং [সং. নি. ১.১৭৩ আগতং] – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘একমিদাহং, ভিক্খৰে, সমযং উরুৰেলাযং ৰিহরামি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘দুক্খং খো অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো. কিং নু খো অহং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা [গরুকত্ৰা (সী. পী.)] উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’’ন্তি?

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – অপরিপূরস্স খো অহং সীলক্খন্ধস্স পারিপূরিযা অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা অত্তনা সীলসম্পন্নতরং, যমহং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং.

‘‘অপরিপূরস্স খো অহং সমাধিক্খন্ধস্স পারিপূরিযা অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা অত্তনা সমাধিসম্পন্নতরং, যমহং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং.

‘‘অপরিপূরস্স খো অহং পঞ্ঞাক্খন্ধস্স পারিপূরিযা অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা অত্তনা পঞ্ঞাসম্পন্নতরং, যমহং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং.

‘‘অপরিপূরস্স খো অহং ৰিমুত্তিক্খন্ধস্স পারিপূরিযা অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা অত্তনা ৰিমুত্তিসম্পন্নতরং, যমহং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’ন্তি.

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং য্ৰাযং [যোপাযং (সী. স্যা. কং. পী.)] ধম্মো মযা অভিসম্বুদ্ধো তমেৰ ধম্মং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’’ন্তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ব্রহ্মা সহম্পতি মম চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং [সম্মিঞ্জিতং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰং – ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো মম পুরতো পাতুরহোসি. অথ খো, ভিক্খৰে, ব্রহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা দক্খিণং জাণুমণ্ডলং পথৰিযং নিহন্ত্ৰা যেনাহং তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা মং এতদৰোচ – ‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগত! যেপি তে, ভন্তে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৰন্তো ধম্মংযেৰ সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরিংসু; যেপি তে, ভন্তে, ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৰন্তো ধম্মংযেৰ সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরিস্সন্তি; ভগৰাপি, ভন্তে, এতরহি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মংযেৰ সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরতূ’’’তি. ইদমৰোচ ব্রহ্মা সহম্পতি. ইদং ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘যে চ অতীতা [যে চব্ভতীতা (সী. পী. ক.)] সম্বুদ্ধা, যে চ বুদ্ধা অনাগতা;

যো চেতরহি সম্বুদ্ধো, বহূনং [বহুন্নং (সী. স্যা. কং. পী.) সং. নি. ১.১৭৩] সোকনাসনো.

‘‘সব্বে সদ্ধম্মগরুনো, ৰিহংসু [ৰিহরিংসু (স্যা. কং.)] ৰিহরন্তি চ;

অথোপি ৰিহরিস্সন্তি, এসা বুদ্ধান ধম্মতা.

‘‘তস্মা হি অত্তকামেন [অত্থকামেন (সী. ক.)], মহত্তমভিকঙ্খতা;

সদ্ধম্মো গরুকাতব্বো, সরং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি.

‘‘ইদমৰোচ, ভিক্খৰে, ব্রহ্মা সহম্পতি. ইদং ৰত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি. অথ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মুনো চ অজ্ঝেসনং ৰিদিত্ৰা অত্তনো চ পতিরূপং য্ৰাযং [যোপাযং (সব্বত্থ)] ধম্মো মযা অভিসম্বুদ্ধো তমেৰ ধম্মং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহাসিং. যতো চ খো, ভিক্খৰে, সঙ্ঘোপি মহত্তেন সমন্নাগতো, অথ মে সঙ্ঘেপি গারৰো’’তি. পঠমং.

২. দুতিযউরুৰেলসুত্তং

২২. ‘‘একমিদাহং, ভিক্খৰে, সমযং উরুৰেলাযং ৰিহরামি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো, ভিক্খৰে, সম্বহুলা ব্রাহ্মণা জিণ্ণা ৰুদ্ধা মহল্লকা অদ্ধগতা ৰযোঅনুপ্পত্তা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা মযা সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো, ভিক্খৰে, তে ব্রাহ্মণা মং এতদৰোচুং – ‘সুতং নেতং [মেতং (সী. স্যা. কং. ক.)], ভো গোতম – ন সমণো গোতমো ব্রাহ্মণে জিণ্ণে ৰুদ্ধে মহল্লকে অদ্ধগতে ৰযোঅনুপ্পত্তে অভিৰাদেতি ৰা পচ্চুট্ঠেতি ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেতীতি. তযিদং, ভো গোতম, তথেৰ. ন হি ভৰং গোতমো ব্রাহ্মণে জিণ্ণে ৰুদ্ধে মহল্লকে অদ্ধগতে ৰযোঅনুপ্পত্তে অভিৰাদেতি ৰা পচ্চুট্ঠেতি ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেতি. তযিদং, ভো গোতম, ন সম্পন্নমেৰা’’’তি.

‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘নযিমে [ন ৰত মে (সী. পী.), ন চযিমে (স্যা. কং.), ন ৰতিমে (?)] আযস্মন্তো জানন্তি থেরং ৰা থেরকরণে ৰা ধম্মে’তি. ৰুদ্ধো চেপি, ভিক্খৰে, হোতি আসীতিকো ৰা নাৰুতিকো ৰা ৰস্সসতিকো ৰা জাতিযা. সো চ হোতি অকালৰাদী অভূতৰাদী অনত্থৰাদী অধম্মৰাদী অৰিনযৰাদী, অনিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা অকালেন অনপদেসং অপরিযন্তৰতিং অনত্থসংহিতং. অথ খো সো ‘বালো থেরো’ত্ৰেৰ [তেৰ (সী. পী.)] সঙ্খং গচ্ছতি.

‘‘দহরো চেপি, ভিক্খৰে, হোতি যুৰা সুসুকাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা. সো চ হোতি কালৰাদী ভূতৰাদী অত্থৰাদী ধম্মৰাদী ৰিনযৰাদী নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা কালেন সাপদেসং পরিযন্তৰতিং অত্থসংহিতং. অথ খো সো ‘পণ্ডিতো থেরো’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.

‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, থেরকরণা ধম্মা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো, যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পরিযোসানকল্যাণা সাত্থং সব্যঞ্জনং [সাত্থা সব্যঞ্জনা (সী. পী.)] কেৰলপরিপুণ্ণং [কেৰলপরিপুণ্ণা (সী.)] পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং অভিৰদন্তি, তথারূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি ধাতা [ধতা (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰচসা পরিচিতা মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা, চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো থেরকরণা ধম্মা’’তি.

‘‘যো উদ্ধতেন চিত্তেন, সম্ফঞ্চ বহু ভাসতি;

অসমাহিতসঙ্কপ্পো, অসদ্ধম্মরতো মগো;

আরা সো থাৰরেয্যম্হা, পাপদিট্ঠি অনাদরো.

‘‘যো চ সীলেন সম্পন্নো, সুতৰা পটিভানৰা;

সঞ্ঞতো ধীরো ধম্মেসু [সঞ্ঞতো ধীরধম্মেসু (সী.), সংযুত্তো থিরধম্মেসু (স্যা. কং.)], পঞ্ঞাযত্থং ৰিপস্সতি.

‘‘পারগূ সব্বধম্মানং, অখিলো পটিভানৰা;

পহীনজাতিমরণো, ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলী.

‘‘তমহং ৰদামি থেরোতি, যস্স নো সন্তি আসৰা;

আসৰানং খযা ভিক্খু, সো থেরোতি পৰুচ্চতী’’তি. দুতিযং;

৩. লোকসুত্তং

২৩. ‘‘লোকো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো. লোকস্মা তথাগতো ৰিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো. লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো. লোকনিরোধো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো. লোকনিরোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা. লোকনিরোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৰিতা.

‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স সমারকস্স সব্রহ্মকস্স সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতি.

‘‘যঞ্চ, ভিক্খৰে, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি সব্বং তং তথেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতি.

‘‘যথাৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতো তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. ইতি যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতি.

‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৰসৰত্তী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতি’’.

‘‘সব্বং লোকং অভিঞ্ঞায, সব্বং লোকে যথাতথং;

সব্বং লোকং [সব্বলোক (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰিসংযুত্তো, সব্বলোকে অনূপযো.

‘‘স ৰে সব্বাভিভূ ধীরো, সব্বগন্থপ্পমোচনো;

ফুট্ঠ’স্স পরমা সন্তি, নিব্বানং অকুতোভযং.

‘‘এস খীণাসৰো বুদ্ধো, অনীঘো ছিন্নসংসযো;

সব্বকম্মক্খযং পত্তো, ৰিমুত্তো উপধিসঙ্খযে.

‘‘এস সো ভগৰা বুদ্ধো, এস সীহো অনুত্তরো;

সদেৰকস্স লোকস্স, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তযী.

‘‘ইতি দেৰা মনুস্সা চ, যে বুদ্ধং সরণং গতা;

সঙ্গম্ম তং নমস্সন্তি, মহন্তং ৰীতসারদং.

‘‘দন্তো দমযতং সেট্ঠো, সন্তো সমযতং ইসি;

মুত্তো মোচযতং অগ্গো, তিণ্ণো তারযতং ৰরো.

‘‘ইতি হেতং নমস্সন্তি, মহন্তং ৰীতসারদং;

সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি তে [নত্থি তে (সী. স্যা. কং. পী.)] পটিপুগ্গলো’’তি. ততিযং;

৪. কাল়কারামসুত্তং

২৪. একং সমযং ভগৰা সাকেতে ৰিহরতি কাল়কারামে [কোল়িকারামে (ক.)]. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স সমারকস্স সব্রহ্মকস্স সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি.

‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স সমারকস্স সব্রহ্মকস্স সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং. তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসি.

‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স সমারকস্স সব্রহ্মকস্স সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং ন জানামীতি ৰদেয্যং, তং মমস্স মুসা.

‘‘যং, ভিক্খৰে…পে… তমহং জানামি চ ন চ জানামীতি ৰদেয্যং, তংপস্স [তং পিস্স (স্যা. কং.), তং মমস্স (ক.)] তাদিসমেৰ.

‘‘যং, ভিক্খৰে…পে… তমহং নেৰ জানামি ন ন জানামীতি ৰদেয্যং, তং মমস্স কলি.

‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতো দট্ঠা দট্ঠব্বং, দিট্ঠং ন মঞ্ঞতি, অদিট্ঠং ন মঞ্ঞতি, দট্ঠব্বং ন মঞ্ঞতি, দট্ঠারং ন মঞ্ঞতি; সুত্ৰা সোতব্বং, সুতং ন মঞ্ঞতি, অসুতং ন মঞ্ঞতি, সোতব্বং ন মঞ্ঞতি, সোতারং ন মঞ্ঞতি; মুত্ৰা মোতব্বং, মুতং ন মঞ্ঞতি, অমুতং ন মঞ্ঞতি, মোতব্বং ন মঞ্ঞতি, মোতারং ন মঞ্ঞতি; ৰিঞ্ঞত্ৰা ৰিঞ্ঞাতব্বং, ৰিঞ্ঞাতং ন মঞ্ঞতি, অৰিঞ্ঞাতং ন মঞ্ঞতি, ৰিঞ্ঞাতব্বং ন মঞ্ঞতি, ৰিঞ্ঞাতারং ন মঞ্ঞতি. ইতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতো দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু তাদীযেৰ তাদী [তাদিসোৰ তাদী (স্যা. কং.), তাদিসে যেৰ তাদী (পী.), তাদীযেৰ তাদীযেৰেকা (ক.)]. তম্হা চ পন তাদিম্হা [তাদিতম্হা (সী. পী.)] অঞ্ঞো তাদী উত্তরিতরো ৰা পণীততরো ৰা নত্থীতি ৰদামী’’তি.

‘‘যং কিঞ্চি দিট্ঠংৰ সুতং মুতং ৰা,

অজ্ঝোসিতং সচ্চমুতং পরেসং;

ন তেসু তাদী সযসংৰুতেসু,

সচ্চং মুসা ৰাপি পরং দহেয্য.

‘‘এতঞ্চ সল্লং পটিকচ্চ [পটিগচ্চ (সী. পী.)] দিস্ৰা,

অজ্ঝোসিতা যত্থ পজা ৰিসত্তা;

জানামি পস্সামি তথেৰ এতং,

অজ্ঝোসিতং নত্থি তথাগতান’’ন্তি. চতুত্থং;

৫. ব্রহ্মচরিযসুত্তং

২৫. ‘‘নযিদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি জনকুহনত্থং, ন জনলপনত্থং, ন লাভসক্কারসিলোকানিসংসত্থং, ন ইতিৰাদপ্পমোক্খানিসংসত্থং, ন ‘ইতি মং জনো জানাতূ’তি. অথ খো ইদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি সংৰরত্থং পহানত্থং ৰিরাগত্থং নিরোধত্থ’’ন্তি.

‘‘সংৰরত্থং পহানত্থং, ব্রহ্মচরিযং অনীতিহং;

অদেসযি সো ভগৰা, নিব্বানোগধগামিনং;

এস মগ্গো মহন্তেহি [মহত্তেভি (ক.) ইতিৰু. ৩৫], অনুযাতো মহেসিভি.

‘‘যে চ তং পটিপজ্জন্তি, যথা বুদ্ধেন দেসিতং;

দুক্খস্সন্তং করিস্সন্তি, সত্থুসাসনকারিনো’’তি. পঞ্চমং;

৬. কুহসুত্তং

২৬. [ইতিৰু. ১০৮ ইতিৰুত্তকেপি] ‘‘যে তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ কুহা থদ্ধা লপা সিঙ্গী উন্নল়া অসমাহিতা, ন মে তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মামকা. অপগতা চ তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ইমস্মা ধম্মৰিনযা, ন চ তে ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি. যে চ খো তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ নিক্কুহা নিল্লপা ধীরা অত্থদ্ধা সুসমাহিতা, তে খো মে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ মামকা. অনপগতা চ তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ইমস্মা ধম্মৰিনযা. তে চ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তী’’তি.

[ইতিৰু. ১০৮ ইতিৰুত্তকেপি] ‘‘কুহা থদ্ধা লপা সিঙ্গী, উন্নল়া অসমাহিতা;

ন তে ধম্মে ৰিরূহন্তি, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতে.

‘‘নিক্কুহা নিল্লপা ধীরা, অত্থদ্ধা সুসমাহিতা;

তে ৰে ধম্মে ৰিরূহন্তি, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতে’’তি. ছট্ঠং;

৭. সন্তুট্ঠিসুত্তং

২৭. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, অপ্পানি চ [চেৰ (ক.)] সুলভানি চ, তানি চ অনৰজ্জানি. কতমানি চত্তারি? পংসুকূলং, ভিক্খৰে, চীৰরানং অপ্পঞ্চ সুলভঞ্চ, তঞ্চ অনৰজ্জং. পিণ্ডিযালোপো, ভিক্খৰে, ভোজনানং অপ্পঞ্চ সুলভঞ্চ, তঞ্চ অনৰজ্জং. রুক্খমূলং, ভিক্খৰে, সেনাসনানং অপ্পঞ্চ সুলভঞ্চ, তঞ্চ অনৰজ্জং. পূতিমুত্তং, ভিক্খৰে, ভেসজ্জানং অপ্পঞ্চ সুলভঞ্চ, তঞ্চ অনৰজ্জং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি অপ্পানি চ সুলভানি চ, তানি চ অনৰজ্জানি. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অপ্পেন চ তুট্ঠো হোতি সুলভেন চ, ইদমস্সাহং অঞ্ঞতরং সামঞ্ঞঙ্গন্তি [সামঞ্ঞন্তি (ক.)] ৰদামী’’তি.

‘‘অনৰজ্জেন তুট্ঠস্স, অপ্পেন সুলভেন চ;

ন সেনাসনমারব্ভ, চীৰরং পানভোজনং;

ৰিঘাতো হোতি চিত্তস্স, দিসা নপ্পটিহঞ্ঞতি.

‘‘যে চস্স ধম্মা অক্খাতা, সামঞ্ঞস্সানুলোমিকা;

অধিগ্গহিতা তুট্ঠস্স, অপ্পমত্তস্স সিক্খতো’’তি. সত্তমং;

৮. অরিযৰংসসুত্তং

২৮. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অরিযৰংসা অগ্গঞ্ঞা রত্তঞ্ঞা ৰংসঞ্ঞা পোরাণা অসংকিণ্ণা অসংকিণ্ণপুব্বা, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন চীৰরেন, ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী, ন চ চীৰরহেতু অনেসনং অপ্পতিরূপং আপজ্জতি, অলদ্ধা চ চীৰরং ন পরিতস্সতি, লদ্ধা চ চীৰরং অগধিতো [অগথিতো (সী. পী.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা নেৰত্তানুক্কংসেতি, নো [ন (দী. নি. ৩.৩০৯)] পরং ৰম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পতিস্সতো, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু পোরাণে অগ্গঞ্ঞে অরিযৰংসে ঠিতো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন পিণ্ডপাতেন, ইতরীতরপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী, ন চ পিণ্ডপাতহেতু অনেসনং অপ্পতিরূপং আপজ্জতি, অলদ্ধা চ পিণ্ডপাতং ন পরিতস্সতি, লদ্ধা চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতরীতরপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা নেৰত্তানুক্কংসেতি, নো পরং ৰম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পতিস্সতো, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু পোরাণে অগ্গঞ্ঞে অরিযৰংসে ঠিতো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন সেনাসনেন, ইতরীতরসেনাসনসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী, ন চ সেনাসনহেতু অনেসনং অপ্পতিরূপং আপজ্জতি, অলদ্ধা চ সেনাসনং ন পরিতস্সতি, লদ্ধা চ সেনাসনং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি; তায চ পন ইতরীতরসেনাসনসন্তুট্ঠিযা নেৰত্তানুক্কংসেতি, নো পরং ৰম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পতিস্সতো, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু পোরাণে অগ্গঞ্ঞে অরিযৰংসে ঠিতো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভাৰনারামো হোতি ভাৰনারতো, পহানারামো হোতি পহানরতো; তায চ পন ভাৰনারামতায ভাৰনারতিযা পহানারামতায পহানরতিযা নেৰত্তানুক্কংসেতি, নো পরং ৰম্ভেতি. যো হি তত্থ দক্খো অনলসো সম্পজানো পতিস্সতো, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু পোরাণে অগ্গঞ্ঞে অরিযৰংসে ঠিতো. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো অরিযৰংসা অগ্গঞ্ঞা রত্তঞ্ঞা ৰংসঞ্ঞা পোরাণা অসংকিণ্ণা অসংকিণ্ণপুব্বা, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি.

‘‘ইমেহি চ পন, ভিক্খৰে, চতূহি অরিযৰংসেহি সমন্নাগতো ভিক্খু পুরত্থিমায চেপি দিসায ৰিহরতি স্ৰেৰ অরতিং সহতি, ন তং অরতি সহতি; পচ্ছিমায চেপি দিসায ৰিহরতি স্ৰেৰ অরতিং সহতি, ন তং অরতি সহতি; উত্তরায চেপি দিসায ৰিহরতি স্ৰেৰ অরতিং সহতি, ন তং অরতি সহতি; দক্খিণায চেপি দিসায ৰিহরতি স্ৰেৰ অরতিং সহতি, ন তং অরতি সহতি. তং কিস্স হেতু? অরতিরতিসহো হি, ভিক্খৰে, ধীরো’’তি.

‘‘নারতি সহতি ধীরং [ৰীরং (সী.)], নারতি ধীরং সহতি;

ধীরোৰ অরতিং সহতি, ধীরো হি অরতিস্সহো.

‘‘সব্বকম্মৰিহাযীনং, পনুণ্ণং [পণুন্নং (?)] কো নিৰারযে;

নেক্খং জম্বোনদস্সেৰ, কো তং নিন্দিতুমরহতি;

দেৰাপি নং পসংসন্তি, ব্রহ্মুনাপি পসংসিতো’’তি. অট্ঠমং;

৯. ধম্মপদসুত্তং

২৯. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, ধম্মপদানি অগ্গঞ্ঞানি রত্তঞ্ঞানি ৰংসঞ্ঞানি পোরাণানি অসংকিণ্ণানি অসংকিণ্ণপুব্বানি, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠানি সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. কতমানি চত্তারি? অনভিজ্ঝা, ভিক্খৰে, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং রত্তঞ্ঞং ৰংসঞ্ঞং পোরাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি.

‘‘অব্যাপাদো, ভিক্খৰে, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং রত্তঞ্ঞং ৰংসঞ্ঞং পোরাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি.

‘‘সম্মাসতি, ভিক্খৰে, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং রত্তঞ্ঞং ৰংসঞ্ঞং পোরাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি.

‘‘সম্মাসমাধি, ভিক্খৰে, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং রত্তঞ্ঞং ৰংসঞ্ঞং পোরাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি ধম্মপদানি অগ্গঞ্ঞানি রত্তঞ্ঞানি ৰংসঞ্ঞানি পোরাণানি অসংকিণ্ণানি অসংকিণ্ণপুব্বানি, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠানি সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহী’’তি.

‘‘অনভিজ্ঝালু ৰিহরেয্য, অব্যাপন্নেন চেতসা;

সতো একগ্গচিত্তস্স [একগ্গচিত্তাযং (ক.)], অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো’’তি. নৰমং;

১০. পরিব্বাজকসুত্তং

৩০. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা পরিব্বাজকা সিপ্পিনিকাতীরে [সপ্পিনিযা তীরে (সী. পী.), সিপ্পিনিযা তীরে (স্যা. কং.), সিপ্পিনিযা নদিযা তীরে (ক.)] পরিব্বাজকারামে পটিৰসন্তি, সেয্যথিদং অন্নভারো ৰরধরো সকুলুদাযী চ পরিব্বাজকো অঞ্ঞে চ অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা পরিব্বাজকা. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন সিপ্পিনিকাতীরং পরিব্বাজকারামো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা তে পরিব্বাজকে এতদৰোচ –

‘‘চত্তারিমানি, পরিব্বাজকা, ধম্মপদানি অগ্গঞ্ঞানি রত্তঞ্ঞানি ৰংসঞ্ঞানি পোরাণানি অসংকিণ্ণানি অসংকিণ্ণপুব্বানি, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠানি সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. কতমানি চত্তারি? অনভিজ্ঝা, পরিব্বাজকা, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং রত্তঞ্ঞং ৰংসঞ্ঞং পোরাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. অব্যাপাদো, পরিব্বাজকা, ধম্মপদং…পে… সম্মাসতি, পরিব্বাজকা, ধম্মপদং…পে… সম্মাসমাধি, পরিব্বাজকা, ধম্মপদং অগ্গঞ্ঞং রত্তঞ্ঞং ৰংসঞ্ঞং পোরাণং অসংকিণ্ণং অসংকিণ্ণপুব্বং, ন সংকীযতি ন সংকীযিস্সতি, অপ্পটিকুট্ঠং সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. ইমানি খো, পরিব্বাজকা, চত্তারি ধম্মপদানি অগ্গঞ্ঞানি রত্তঞ্ঞানি ৰংসঞ্ঞানি পোরাণানি অসংকিণ্ণানি অসংকিণ্ণপুব্বানি, ন সংকীযন্তি ন সংকীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠানি সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি.

‘‘যো খো, পরিব্বাজকা, এৰং ৰদেয্য – ‘অহমেতং অনভিজ্ঝং ধম্মপদং পচ্চক্খায অভিজ্ঝালুং কামেসু তিব্বসারাগং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, তমহং তত্থ এৰং ৰদেয্যং – ‘এতু ৰদতু ব্যাহরতু পস্সামিস্সানুভাৰ’ন্তি. সো ৰত, পরিব্বাজকা, অনভিজ্ঝং ধম্মপদং পচ্চক্খায অভিজ্ঝালুং কামেসু তিব্বসারাগং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পঞ্ঞাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.

‘‘যো খো, পরিব্বাজকা, এৰং ৰদেয্য – ‘অহমেতং অব্যাপাদং ধম্মপদং পচ্চক্খায ব্যাপন্নচিত্তং পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, তমহং তত্থ এৰং ৰদেয্যং – ‘এতু ৰদতু ব্যাহরতু পস্সামিস্সানুভাৰ’ন্তি. সো ৰত, পরিব্বাজকা, অব্যাপাদং ধম্মপদং পচ্চক্খায ব্যাপন্নচিত্তং পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পঞ্ঞাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.

‘‘যো খো, পরিব্বাজকা, এৰং ৰদেয্য – ‘অহমেতং সম্মাসতিং ধম্মপদং পচ্চক্খায মুট্ঠস্সতিং অসম্পজানং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, তমহং তত্থ এৰং ৰদেয্যং – ‘এতু ৰদতু ব্যাহরতু পস্সামিস্সানুভাৰ’ন্তি. সো ৰত, পরিব্বাজকা, সম্মাসতিং ধম্মপদং পচ্চক্খায মুট্ঠস্সতিং অসম্পজানং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পঞ্ঞাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.

‘‘যো খো, পরিব্বাজকা, এৰং ৰদেয্য – ‘অহমেতং সম্মাসমাধিং ধম্মপদং পচ্চক্খায অসমাহিতং ৰিব্ভন্তচিত্তং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, তমহং তত্থ এৰং ৰদেয্যং – ‘এতু ৰদতু ব্যাহরতু পস্সামিস্সানুভাৰ’ন্তি. সো ৰত, পরিব্বাজকা, সম্মাসমাধিং ধম্মপদং পচ্চক্খায অসমাহিতং ৰিব্ভন্তচিত্তং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পঞ্ঞাপেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.

‘‘যো খো, পরিব্বাজকা, ইমানি চত্তারি ধম্মপদানি গরহিতব্বং পটিক্কোসিতব্বং মঞ্ঞেয্য, তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে চত্তারো সহধম্মিকা ৰাদানুপাতা গারয্হা ঠানা [ৰাদানুৰাদা গারয্হং ঠানং (ম. নি. ৩.৮)] আগচ্ছন্তি. কতমে চত্তারো? অনভিজ্ঝং চে ভৰং ধম্মপদং গরহতি পটিক্কোসতি, যে চ হি [যে চ (ম. নি. ৩.১৪২-১৪৩)] অভিজ্ঝালূ কামেসু তিব্বসারাগা সমণব্রাহ্মণা তে ভোতো পুজ্জা তে ভোতো পাসংসা. অব্যাপাদং চে ভৰং ধম্মপদং গরহতি পটিক্কোসতি, যে চ হি ব্যাপন্নচিত্তা পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পা সমণব্রাহ্মণা তে ভোতো পুজ্জা তে ভোতো পাসংসা. সম্মাসতিং চে ভৰং ধম্মপদং গরহতি পটিক্কোসতি, যে চ হি মুট্ঠস্সতী অসম্পজানা সমণব্রাহ্মণা তে ভোতো পুজ্জা তে ভোতো পাসংসা. সম্মাসমাধিং চে ভৰং ধম্মপদং গরহতি পটিক্কোসতি, যে চ হি অসমাহিতা ৰিব্ভন্তচিত্তা সমণব্রাহ্মণা তে ভোতো পুজ্জা তে ভোতো পাসংসা.

‘‘যো খো, পরিব্বাজকা, ইমানি চত্তারি ধম্মপদানি গরহিতব্বং পটিক্কোসিতব্বং মঞ্ঞেয্য, তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে ইমে চত্তারো সহধম্মিকা ৰাদানুপাতা গারয্হা ঠানা আগচ্ছন্তি. যেপি তে পরিব্বাজকা অহেসুং উক্কলা ৰস্সভঞ্ঞা [ৰস্সভিঞ্ঞা (ক.) সং. নি. ৩.৬২ পস্সিতব্বং] অহেতুকৰাদা অকিরিযৰাদা নত্থিকৰাদা, তেপি ইমানি চত্তারি ধম্মপদানি ন গরহিতব্বং ন পটিক্কোসিতব্বং অমঞ্ঞিংসু. তং কিস্স হেতু? নিন্দাব্যারোসনউপারম্ভভযা’’তি [উপৰাদভযাতি (ক.) ম. নি. ৩.১৫০; সং. নি. ৩.৬২ পস্সিতব্বং].

‘‘অব্যাপন্নো সদা সতো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতো;

অভিজ্ঝাৰিনযে সিক্খং, অপ্পমত্তোতি ৰুচ্চতী’’তি. দসমং;

উরুৰেলৰগ্গো ততিযো.