(৭) ২. মহাৰগ্গো
১. তিত্থাযতনাদিসুত্তং
৬২. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, তিত্থাযতনানি যানি পণ্ডিতেহি সমনুযুঞ্জিযমানানি [সমনুগ্গাহিযমানানি (স্যা. কং. ক.)] সমনুগাহিযমানানি সমনুভাসিযমানানি পরম্পি গন্ত্ৰা অকিরিযায সণ্ঠহন্তি. কতমানি তীণি? সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি. সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা সব্বং তং ইস্সরনিম্মানহেতূ’তি. সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা সব্বং তং অহেতুঅপ্পচ্চযা’’’তি.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি, ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদামি – ‘সচ্চং কির তুম্হে আযস্মন্তো এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা সব্বং তং পুব্বেকতহেতূ’তি? তে চ মে [তে চে মে (সী. স্যা. কং. পী.)] এৰং পুট্ঠা ‘আমা’তি [আমোতি (সী.)] পটিজানন্তি. ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘তেনহাযস্মন্তো পাণাতিপাতিনো ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, অদিন্নাদাযিনো ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, অব্রহ্মচারিনো ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, মুসাৰাদিনো ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, পিসুণৰাচা ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, ফরুসৰাচা ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, সম্ফপ্পলাপিনো ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, অভিজ্ঝালুনো ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, ব্যাপন্নচিত্তা ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু, মিচ্ছাদিট্ঠিকা ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতু’’’.
‘‘পুব্বেকতং খো পন, ভিক্খৰে, সারতো পচ্চাগচ্ছতং ন হোতি ছন্দো ৰা ৰাযামো ৰা ইদং ৰা করণীযং ইদং ৰা অকরণীযন্তি. ইতি করণীযাকরণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানে মুট্ঠস্সতীনং অনারক্খানং ৰিহরতং ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৰাদো. অযং খো মে, ভিক্খৰে, তেসু সমণব্রাহ্মণেসু এৰংৰাদীসু এৰংদিট্ঠীসু পঠমো সহধম্মিকো নিগ্গহো হোতি.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা সব্বং তং ইস্সরনিম্মানহেতূ’তি, ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদামি – ‘সচ্চং কির তুম্হে আযস্মন্তো এৰংৰাদিনো এৰদিট্ঠিনো – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা সব্বং তং ইস্সরনিম্মানহেতূ’তি? তে চ মে এৰং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি. ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘তেনহাযস্মন্তো পাণাতিপাতিনো ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু, অদিন্নাদাযিনো ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু, অব্রহ্মচারিনো ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু, মুসাৰাদিনো ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু, পিসুণৰাচা ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু, ফরুসৰাচা ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু, সম্ফপ্পলাপিনো ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু, অভিজ্ঝালুনো ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু, ব্যাপন্নচিত্তা ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু, মিচ্ছাদিট্ঠিকা ভৰিস্সন্তি ইস্সরনিম্মানহেতু’’’.
‘‘ইস্সরনিম্মানং খো পন, ভিক্খৰে, সারতো পচ্চাগচ্ছতং ন হোতি ছন্দো ৰা ৰাযামো ৰা ইদং ৰা করণীযং ইদং ৰা অকরণীযন্তি. ইতি করণীযাকরণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানে মুট্ঠস্সতীনং অনারক্খানং ৰিহরতং ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৰাদো. অযং খো মে, ভিক্খৰে, তেসু সমণব্রাহ্মণেসু এৰংৰাদীসু এৰংদিট্ঠীসু দুতিযো সহধম্মিকো নিগ্গহো হোতি.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘যং কিং চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা সব্বং তং অহেতুঅপ্পচ্চযা’তি, ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদামি – ‘সচ্চং কির তুম্হে আযস্মন্তো এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – যং কিং চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা সব্বং তং অহেতুঅপ্পচ্চযা’তি? তে চ মে এৰং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি. ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘তেনহাযস্মন্তো পাণাতিপাতিনো ভৰিস্সন্তি অহেতুঅপ্পচ্চযা…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকা ভৰিস্সন্তি অহেতুঅপ্পচ্চযা’’’.
‘‘অহেতুঅপ্পচ্চযং [অহেতুং (সী.), অহেতু (স্যা. কং.), অহেতুঅপ্পচ্চযা (পী.), অহেতুং অপ্পচ্চযং (ক.)] খো পন, ভিক্খৰে, সারতো পচ্চাগচ্ছতং ন হোতি ছন্দো ৰা ৰাযামো ৰা ইদং ৰা করণীযং ইদং ৰা অকরণীযন্তি. ইতি করণীযাকরণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানে মুট্ঠস্সতীনং অনারক্খানং ৰিহরতং ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৰাদো. অযং খো মে, ভিক্খৰে, তেসু সমণব্রাহ্মণেসু এৰংৰাদীসু এৰংদিট্ঠীসু ততিযো সহধম্মিকো নিগ্গহো হোতি.
‘‘ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি তিত্থাযতনানি যানি পণ্ডিতেহি সমনুযুঞ্জিযমানানি সমনুগাহিযমানানি সমনুভাসিযমানানি পরম্পি গন্ত্ৰা অকিরিযায সণ্ঠহন্তি.
‘‘অযং খো পন, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. কতমো চ, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি? ইমা ছ ধাতুযোতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. ইমানি ছ ফস্সাযতনানীতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. ইমে অট্ঠারস মনোপৰিচারাতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি. ইমানি চত্তারি অরিযসচ্চানীতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহি.
‘‘ইমা ছ ধাতুযোতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ছযিমা, ভিক্খৰে, ধাতুযো – পথৰীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৰাযোধাতু, আকাসধাতু, ৰিঞ্ঞাণধাতু. ইমা ছ ধাতুযোতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘ইমানি ছ ফস্সাযতনানীতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ছযিমানি, ভিক্খৰে, ফস্সাযতনানি – চক্খু ফস্সাযতনং, সোতং ফস্সাযতনং, ঘানং ফস্সাযতনং, জিৰ্হা ফস্সাযতনং, কাযো ফস্সাযতনং, মনো ফস্সাযতনং. ইমানি ছ ফস্সাযতনানীতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘ইমে অট্ঠারস মনোপৰিচারাতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? চক্খুনা রূপং দিস্ৰা সোমনস্সট্ঠানিযং রূপং উপৰিচরতি দোমনস্সট্ঠানিযং রূপং উপৰিচরতি উপেক্খাট্ঠানিযং রূপং উপৰিচরতি, সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায সোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৰিচরতি দোমনস্সট্ঠানিযং ধম্মং উপৰিচরতি উপেক্খাট্ঠানিযং ধম্মং উপৰিচরতি. ইমে অট্ঠারস মনোপৰিচারাতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘ইমানি চত্তারি অরিযসচ্চানীতি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহীতি. ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ছন্নং, ভিক্খৰে, ধাতূনং উপাদায গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতি; ওক্কন্তিযা সতি নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা. ৰেদিযমানস্স খো পনাহং, ভিক্খৰে, ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমি, অযং দুক্খসমুদযোতি পঞ্ঞপেমি, অযং দুক্খনিরোধোতি পঞ্ঞপেমি, অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি পঞ্ঞপেমি.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, দুক্খং অরিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা, জরাপি দুক্খা, ( ) [(ব্যাধিপি দুক্খো) (সী. পী. ক.) অট্ঠকথায সংসন্দেতব্বং ৰিসুদ্ধি. ২.৫৩৭] মরণম্পি দুক্খং, সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসাপি দুক্খা, (অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৰিপ্পযোগো দুক্খো,) [(নত্থি কত্থচি)] যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং. সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খং অরিযসচ্চং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, দুক্খসমুদযং [দুক্খসমুদযো (স্যা. কং.)] অরিযসচ্চং? অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, দুক্খনিরোধং [দুক্খনিরোধো (স্যা. কং.)] অরিযসচ্চং? অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো, নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো, সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো, ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো, ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো, তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো, উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো, ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো, জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো, সম্মাৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং. ‘ইমানি চত্তারি অরিযসচ্চানী’তি, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো দেসিতো অনিগ্গহিতো অসংকিলিট্ঠো অনুপৰজ্জো অপ্পটিকুট্ঠো সমণেহি ব্রাহ্মণেহি ৰিঞ্ঞূহীতি. ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্ত’’ন্তি. পঠমং.
৬৩. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, অমাতাপুত্তিকানি ভযানীতি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি. কতমানি তীণি? হোতি সো, ভিক্খৰে, সমযো যং মহাঅগ্গিডাহো ৰুট্ঠাতি. মহাঅগ্গিডাহে খো পন, ভিক্খৰে, ৰুট্ঠিতে তেন গামাপি ডয্হন্তি নিগমাপি ডয্হন্তি নগরাপি ডয্হন্তি. গামেসুপি ডয্হমানেসু নিগমেসুপি ডয্হমানেসু নগরেসুপি ডয্হমানেসু তত্থ মাতাপি পুত্তং নপ্পটিলভতি, পুত্তোপি মাতরং নপ্পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, হোতি সো সমযো যং মহামেঘো ৰুট্ঠাতি. মহামেঘে খো পন, ভিক্খৰে, ৰুট্ঠিতে মহাউদকৰাহকো সঞ্জাযতি. মহাউদকৰাহকে খো পন, ভিক্খৰে, সঞ্জাযন্তে তেন গামাপি ৰুয্হন্তি নিগমাপি ৰুয্হন্তি নগরাপি ৰুয্হন্তি. গামেসুপি ৰুয্হমানেসু নিগমেসুপি ৰুয্হমানেসু নগরেসুপি ৰুয্হমানেসু তত্থ মাতাপি পুত্তং নপ্পটিলভতি, পুত্তোপি মাতরং নপ্পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৰে, দুতিযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, হোতি সো সমযো যং ভযং হোতি অটৰিসঙ্কোপো, চক্কসমারুল়্হা জানপদা পরিযাযন্তি. ভযে খো পন, ভিক্খৰে, সতি অটৰিসঙ্কোপে চক্কসমারুল়্হেসু জানপদেসু পরিযাযন্তেসু তত্থ মাতাপি পুত্তং নপ্পটিলভতি, পুত্তোপি মাতরং নপ্পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৰে, ততিযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি অমাতাপুত্তিকানি ভযানীতি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি.
‘‘তানি খো পনিমানি [ইমানি খো (সী.), ইমানি খো পন (ক.)], ভিক্খৰে, তীণি সমাতাপুত্তিকানিযেৰ ভযানি অমাতাপুত্তিকানি ভযানীতি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি. কতমানি তীণি? হোতি সো, ভিক্খৰে, সমযো যং মহাঅগ্গিডাহো ৰুট্ঠাতি. মহাঅগ্গিডাহে খো পন, ভিক্খৰে, ৰুট্ঠিতে তেন গামাপি ডয্হন্তি নিগমাপি ডয্হন্তি নগরাপি ডয্হন্তি. গামেসুপি ডয্হমানেসু নিগমেসুপি ডয্হমানেসু নগরেসুপি ডয্হমানেসু হোতি সো সমযো যং কদাচি করহচি মাতাপি পুত্তং পটিলভতি, পুত্তোপি মাতরং পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং সমাতাপুত্তিকংযেৰ ভযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, হোতি সো সমযো যং মহামেঘো ৰুট্ঠাতি. মহামেঘে খো পন, ভিক্খৰে, ৰুট্ঠিতে মহাউদকৰাহকো সঞ্জাযতি. মহাউদকৰাহকে খো পন, ভিক্খৰে, সঞ্জাতে তেন গামাপি ৰুয্হন্তি নিগমাপি ৰুয্হন্তি নগরাপি ৰুয্হন্তি. গামেসুপি ৰুয্হমানেসু নিগমেসুপি ৰুয্হমানেসু নগরেসুপি ৰুয্হমানেসু হোতি সো সমযো যং কদাচি করহচি মাতাপি পুত্তং পটিলভতি, পুত্তোপি মাতরং পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৰে, দুতিযং সমাতাপুত্তিকংযেৰ ভযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, হোতি সো সমযো যং ভযং হোতি অটৰিসঙ্কোপো, চক্কসমারুল়্হা জানপদা পরিযাযন্তি. ভযে খো পন, ভিক্খৰে, সতি অটৰিসঙ্কোপে চক্কসমারুল়্হেসু জানপদেসু পরিযাযন্তেসু হোতি সো সমযো যং কদাচি করহচি মাতাপি পুত্তং পটিলভতি, পুত্তোপি মাতরং পটিলভতি. ইদং, ভিক্খৰে, ততিযং সমাতাপুত্তিকংযেৰ ভযং অমাতাপুত্তিকং ভযন্তি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি. ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি সমাতাপুত্তিকানিযেৰ ভযানি অমাতাপুত্তিকানি ভযানীতি অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ভাসতি’’.
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, অমাতাপুত্তিকানি ভযানি. কতমানি তীণি? জরাভযং, ব্যাধিভযং, মরণভযন্তি. ন, ভিক্খৰে, মাতা পুত্তং জীরমানং এৰং লভতি – ‘অহং জীরামি, মা মে পুত্তো জীরী’তি; পুত্তো ৰা পন মাতরং জীরমানং ন এৰং লভতি – ‘অহং জীরামি, মা মে মাতা জীরী’’’তি.
‘‘ন, ভিক্খৰে, মাতা পুত্তং ব্যাধিযমানং এৰং লভতি – ‘অহং ব্যাধিযামি, মা মে পুত্তো ব্যাধিযী’তি; পুত্তো ৰা পন মাতরং ব্যাধিযমানং ন এৰং লভতি – ‘অহং ব্যাধিযামি, মা মে মাতা ব্যাধিযী’’’তি.
‘‘ন, ভিক্খৰে, মাতা পুত্তং মীযমানং এৰং লভতি – ‘অহং মীযামি, মা মে পুত্তো মীযী’তি; পুত্তো ৰা পন মাতরং মীযমানং ন এৰং লভতি – ‘অহং মীযামি, মা মে মাতা মীযী’তি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি অমাতাপুত্তিকানি ভযানী’’তি.
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, মগ্গো অত্থি পটিপদা ইমেসঞ্চ তিণ্ণং সমাতাপুত্তিকানং ভযানং ইমেসঞ্চ তিণ্ণং অমাতাপুত্তিকানং ভযানং পহানায সমতিক্কমায সংৰত্ততি. কতমো চ, ভিক্খৰে, মগ্গো কতমা চ পটিপদা ইমেসঞ্চ তিণ্ণং সমাতাপুত্তিকানং ভযানং ইমেসঞ্চ তিণ্ণং অমাতাপুত্তিকানং ভযানং পহানায সমতিক্কমায সংৰত্ততি? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপো, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো, সম্মাৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. অযং খো, ভিক্খৰে, মগ্গো অযং পটিপদা ইমেসঞ্চ তিণ্ণং সমাতাপুত্তিকানং ভযানং ইমেসঞ্চ তিণ্ণং অমাতাপুত্তিকানং ভযানং পহানায সমতিক্কমায সংৰত্ততী’’তি. দুতিযং.
৩. ৰেনাগপুরসুত্তং
৬৪. একং সমযং ভগৰা কোসলেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন ৰেনাগপুরং নাম কোসলানং ব্রাহ্মণগামো তদৰসরি. অস্সোসুং খো ৰেনাগপুরিকা ব্রাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো ৰেনাগপুরং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি [ভগৰা (সী. স্যা কং. পী.) ইদং সুত্তৰণ্ণনায অট্ঠকথায সংসন্দেতব্বং পারা. ১; দী. নি. ১.২৫৫ পস্সিতব্বং]. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি.
অথ খো ৰেনাগপুরিকা ব্রাহ্মণগহপতিকা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰেনাগপুরিকো ৰচ্ছগোত্তো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যাৰঞ্চিদং ভোতো গোতমস্স ৰিপ্পসন্নানি ইন্দ্রিযানি, পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো. সেয্যথাপি, ভো গোতম, সারদং বদরপণ্ডুং [মণ্ডং (ক.)] পরিসুদ্ধং হোতি পরিযোদাতং; এৰমেৰং ভোতো গোতমস্স ৰিপ্পসন্নানি ইন্দ্রিযানি পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো. সেয্যথাপি, ভো গোতম, তালপক্কং সম্পতি বন্ধনা পমুত্তং [মুত্তং (সী. পী. ক.)] পরিসুদ্ধং হোতি পরিযোদাতং; এৰমেৰং ভোতো গোতমস্স ৰিপ্পসন্নানি ইন্দ্রিযানি পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো. সেয্যথাপি, ভো গোতম, নেক্খং [নিক্খং-ইতিপি (ম. নি. ৩.১৬৮)] জম্বোনদং দক্খকম্মারপুত্তসুপরিকম্মকতং উক্কামুখে সুকুসলসম্পহট্ঠং পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তং ভাসতে চ তপতে চ ৰিরোচতি চ; এৰমেৰং ভোতো গোতমস্স ৰিপ্পসন্নানি ইন্দ্রিযানি পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো. যানি তানি, ভো গোতম, উচ্চাসযনমহাসযনানি, সেয্যথিদং – আসন্দি পল্লঙ্কো গোনকো চিত্তকো পটিকা পটলিকা তূলিকা ৰিকতিকা উদ্দলোমী একন্তলোমী কট্টিস্সং কোসেয্যং কুত্তকং হত্থত্থরং অস্সত্থরং রথত্থরং অজিনপ্পৰেণী কদলিমিগপৰরপচ্চত্থরণং [কাদলিমিগপৰরপচ্চত্থরণং (সী.)] সউত্তরচ্ছদং উভতোলোহিতকূপধানং, এৰরূপানং নূন ভৰং গোতমো উচ্চাসযনমহাসযনানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি.
‘‘যানি খো পন তানি, ব্রাহ্মণ, উচ্চাসযনমহাসযনানি, সেয্যথিদং – আসন্দি পল্লঙ্কো গোনকো চিত্তকো পটিকা পটলিকা তূলিকা ৰিকতিকা উদ্দলোমী একন্তলোমী কট্টিস্সং কোসেয্যং কুত্তকং হত্থত্থরং অস্সত্থরং রথত্থরং অজিনপ্পৰেণী কদলিমিগপৰরপচ্চত্থরণং সউত্তরচ্ছদং উভতোলোহিতকূপধানং. দুল্লভানি তানি পব্বজিতানং লদ্ধা চ পন [লদ্ধানি চ (সী. স্যা. কং.), লদ্ধা চ (পী.)] ন কপ্পন্তি.
‘‘তীণি খো, ইমানি, ব্রাহ্মণ, উচ্চাসযনমহাসযনানি, যেসাহং এতরহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী. কতমানি তীণি? দিব্বং উচ্চাসযনমহাসযনং, ব্রহ্মং উচ্চাসযনমহাসযনং, অরিযং উচ্চাসযনমহাসযনং. ইমানি খো, ব্রাহ্মণ, তীণি উচ্চাসযনমহাসযনানি, যেসাহং এতরহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি.
‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, দিব্বং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্স ভৰং গোতমো এতরহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি? ‘‘ইধাহং, ব্রাহ্মণ, যং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরামি, সো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায তমেৰ গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায পৰিসামি. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ৰনন্তঞ্ঞেৰ পৰিসামি [পচারযামি (সী. স্যা. কং.)]. সো যদেৰ তত্থ হোন্তি তিণানি ৰা পণ্ণানি ৰা তানি একজ্ঝং সঙ্ঘরিত্ৰা নিসীদামি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি; ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি; পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরামি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেমি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি. সো চে অহং, ব্রাহ্মণ, এৰংভূতো চঙ্কমামি, দিব্বো মে এসো তস্মিং সমযে চঙ্কমো হোতি. সো চে অহং, ব্রাহ্মণ, এৰংভূতো তিট্ঠামি, দিব্বং মে এতং তস্মিং সমযে ঠানং হোতি. সো চে অহং, ব্রাহ্মণ, এৰংভূতো নিসীদামি, দিব্বং মে এতং তস্মিং সমযে আসনং হোতি. সো চে অহং, ব্রাহ্মণ, এৰংভূতো সেয্যং কপ্পেমি, দিব্বং মে এতং তস্মিং সমযে উচ্চাসযনমহাসযনং হোতি. ইদং খো, ব্রাহ্মণ, দিব্বং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্সাহং এতরহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি.
‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! কো চঞ্ঞো এৰরূপস্স দিব্বস্স উচ্চাসযনমহাসযনস্স নিকামলাভী ভৰিস্সতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, অঞ্ঞত্র ভোতা গোতমেন!
‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, ব্রহ্মং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্স ভৰং গোতমো এতরহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি? ‘‘ইধাহং, ব্রাহ্মণ, যং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরামি, সো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায তমেৰ গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায পৰিসামি. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ৰনন্তঞ্ঞেৰ পৰিসামি. সো যদেৰ তত্থ হোন্তি তিণানি ৰা পণ্ণানি ৰা তানি একজ্ঝং সঙ্ঘরিত্ৰা নিসীদামি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরামি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং, ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্ঝেন [অব্যাপজ্ঝেন (সব্বত্থ)] ফরিত্ৰা ৰিহরামি. করুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরামি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং [চতুত্থিং (সী.)], ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরামি. সো চে অহং, ব্রাহ্মণ, এৰংভূতো চঙ্কমামি, ব্রহ্মা মে এসো তস্মিং সমযে চঙ্কমো হোতি. সো চে অহং, ব্রাহ্মণ, এৰংভূতো তিট্ঠামি…পে… নিসীদামি…পে… সেয্যং কপ্পেমি, ব্রহ্মং মে এতং তস্মিং সমযে উচ্চাসযনমহাসযনং হোতি. ইদং খো, ব্রাহ্মণ, ব্রহ্মং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্সাহং এতরহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি.
‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! কো চঞ্ঞো এৰরূপস্স ব্রহ্মস্স উচ্চাসযনমহাসযনস্স নিকামলাভী ভৰিস্সতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, অঞ্ঞত্র ভোতা গোতমেন!
‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, অরিযং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্স ভৰং গোতমো এতরহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি? ‘‘ইধাহং, ব্রাহ্মণ, যং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরামি, সো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায তমেৰ গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায পৰিসামি. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ৰনন্তঞ্ঞেৰ পৰিসামি. সো যদেৰ তত্থ হোন্তি তিণানি ৰা পণ্ণানি ৰা তানি একজ্ঝং সঙ্ঘরিত্ৰা নিসীদামি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো এৰং জানামি – ‘রাগো মে পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো; দোসো মে পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো; মোহো মে পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো’. সো চে অহং, ব্রাহ্মণ, এৰংভূতো চঙ্কমামি, অরিযো মে এসো তস্মিং সমযে চঙ্কমো হোতি. সো চে অহং, ব্রাহ্মণ, এৰংভূতো তিট্ঠামি…পে… নিসীদামি…পে… সেয্যং কপ্পেমি, অরিযং মে এতং তস্মিং সমযে উচ্চাসযনমহাসযনং হোতি. ইদং খো, ব্রাহ্মণ, অরিযং উচ্চাসযনমহাসযনং, যস্সাহং এতরহি নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী’’তি.
‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! কো চঞ্ঞো এৰরূপস্স অরিযস্স উচ্চাসযনমহাসযনস্স নিকামলামী ভৰিস্সতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, অঞ্ঞত্র ভোতা গোতমেন!
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – ‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’তি; এৰমেৰং খো ভোতা গোতমেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এতে মযং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকে নো ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে সরণং গতে’’তি. ততিযং.
৪. সরভসুত্তং
৬৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন সরভো নাম পরিব্বাজকো অচিরপক্কন্তো হোতি ইমস্মা ধম্মৰিনযা. সো রাজগহে পরিসতি [পরিসতিং (সী. পী.)] এৰং ৰাচং ভাসতি – ‘‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো. অঞ্ঞায চ পনাহং সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মং এৰাহং তস্মা ধম্মৰিনযা অপক্কন্তো’’তি. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায পৰিসিংসু. অস্সোসুং খো তে ভিক্খূ সরভস্স পরিব্বাজকস্স রাজগহে পরিসতি এৰং ৰাচং ভাসমানস্স – ‘‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো. অঞ্ঞায চ পনাহং সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মং এৰাহং তস্মা ধম্মৰিনযা অপক্কন্তো’’তি.
অথ খো তে ভিক্খূ রাজগহে পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘সরভো নাম, ভন্তে, পরিব্বাজকো অচিরপক্কন্তো ইমস্মা ধম্মৰিনযা. সো রাজগহে পরিসতি এৰং ৰাচং ভাসতি – ‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো. অঞ্ঞায চ পনাহং সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মং এৰাহং তস্মা ধম্মৰিনযা অপক্কন্তো’তি. সাধু ভন্তে, ভগৰা যেন সিপ্পিনিকাতীরং [সপ্পিনিকাতীরং (সী. পী.), সপ্পিনিযা তীরং (স্যা. কং.)] পরিব্বাজকারামো যেন সরভো পরিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.
অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন সিপ্পিনিকাতীরং পরিব্বাজকারামো যেন সরভো পরিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা সরভং পরিব্বাজকং এতদৰোচ – ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, সরভ, এৰং ৰদেসি – ‘অঞ্ঞাতো মযা সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো. অঞ্ঞায চ পনাহং সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মং এৰাহং তস্মা ধম্মৰিনযা অপক্কন্তো’’’তি? এৰং ৰুত্তে সরভো পরিব্বাজকো তুণ্হী অহোসি.
দুতিযম্পি খো, ভগৰা সরভং পরিব্বাজকং এতদৰোচ – ‘‘ৰদেহি, সরভ, কিন্তি তে অঞ্ঞাতো সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো? সচে তে অপরিপূরং ভৰিস্সতি, অহং পরিপূরেস্সামি. সচে পন তে পরিপূরং ভৰিস্সতি, অহং অনুমোদিস্সামী’’তি. দুতিযম্পি খো সরভো পরিব্বাজকো তুণ্হী অহোসি.
ততিযম্পি খো ভগৰা সরভং পরিব্বাজকং এতদৰোচ – (‘‘যো [মযা (স্যা. কং. পী.)] খো সরভ পঞ্ঞাযতি সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো) [( ) সী. পোত্থকে নত্থি] ‘‘ৰদেহি, সরভ, কিন্তি তে অঞ্ঞাতো সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো? সচে তে অপরিপূরং ভৰিস্সতি, অহং পরিপূরেস্সামি. সচে পন তে পরিপূরং ভৰিস্সতি, অহং অনুমোদিস্সামী’’তি. ততিযম্পি খো সরভো পরিব্বাজকো তুণ্হী অহোসি.
অথ খো তে পরিব্বাজকা সরভং পরিব্বাজকং এতদৰোচুং – ‘‘যদেৰ খো ত্ৰং, আৰুসো সরভ, সমণং গোতমং যাচেয্যাসি তদেৰ তে সমণো গোতমো পৰারেতি. ৰদেহাৰুসো সরভ, কিন্তি তে অঞ্ঞাতো সমণানং সক্যপুত্তিকানং ধম্মো? সচে তে অপরিপূরং ভৰিস্সতি, সমণো গোতমো পরিপূরেস্সতি. সচে পন তে পরিপূরং ভৰিস্সতি, সমণো গোতমো অনুমোদিস্সতী’’তি. এৰং ৰুত্তে সরভো পরিব্বাজকো তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.
অথ খো ভগৰা সরভং পরিব্বাজকং তুণ্হীভূতং মঙ্কুভূতং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৰিদিত্ৰা তে পরিব্বাজকে এতদৰোচ –
‘‘যো খো মং, পরিব্বাজকা [পরিব্বাজকো (পী. ক.)], এৰং ৰদেয্য – ‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি, তমহং তত্থ সাধুকং সমনুযুঞ্জেয্যং সমনুগাহেয্যং সমনুভাসেয্যং. সো ৰত মযা সাধুকং সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং সো তিণ্ণং ঠানানং নাঞ্ঞতরং [অঞ্ঞতরং (ক.)] ঠানং নিগচ্ছেয্য, অঞ্ঞেন ৰা অঞ্ঞং পটিচরিস্সতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেস্সতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরিস্সতি, তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো [তুণ্হীভূতো ৰা মঙ্কুভূতো (সী. স্যা. কং.), তুণ্হীভূতো ৰা মঙ্কুভূতো ৰা (পী.)] পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদিস্সতি, সেয্যথাপি সরভো পরিব্বাজকো.
‘‘যো খো মং, পরিব্বাজকা, এৰং ৰদেয্য – ‘খীণাসৰস্স তে পটিজানতো ইমে আসৰা অপরিক্খীণা’তি, তমহং তত্থ সাধুকং সমনুযুঞ্জেয্যং সমনুগাহেয্যং সমনুভাসেয্যং. সো ৰত মযা সাধুকং সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং সো তিণ্ণং ঠানানং নাঞ্ঞতরং ঠানং নিগচ্ছেয্য, অঞ্ঞেন ৰা অঞ্ঞং পটিচরিস্সতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেস্সতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরিস্সতি, তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদিস্সতি, সেয্যথাপি সরভো পরিব্বাজকো.
‘‘যো খো মং, পরিব্বাজকা, এৰং ৰদেয্য – ‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’তি, তমহং তত্থ সাধুকং সমনুযুঞ্জেয্যং সমনুগাহেয্যং সমনুভাসেয্যং. সো ৰত মযা সাধুকং সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং সো তিণ্ণং ঠানানং নাঞ্ঞতরং ঠানং নিগচ্ছেয্য, অঞ্ঞেন ৰা অঞ্ঞং পটিচরিস্সতি, বহিদ্ধা কথং অপনামেস্সতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরিস্সতি, তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদিস্সতি, সেয্যথাপি সরভো পরিব্বাজকো’’তি. অথ খো ভগৰা সিপ্পিনিকাতীরে পরিব্বাজকারামে তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৰা ৰেহাসং পক্কামি.
অথ খো তে পরিব্বাজকা অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো সরভং পরিব্বাজকং সমন্ততো ৰাচাযসন্নিতোদকেন [ৰাচাসত্তিতোদকেন (সী.)] সঞ্জম্ভরিমকংসু [সঞ্চুম্ভরিমকংসু (পী., দী. নি. ১.৪২১) সং. নি. ২.২৪৩ উপরিপাঠো ৰিয] – ‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো সরভ, ব্রহারঞ্ঞে জরসিঙ্গালো ‘সীহনাদং নদিস্সামী’তি সিঙ্গালকংযেৰ [সেগালকংযেৰ (সী. স্যা. কং. পী.)] নদতি, ভেরণ্ডকংযেৰ নদতি [ভেদণ্ডকং (ক.)]; এৰমেৰং খো ত্ৰং, আৰুসো সরভ, অঞ্ঞত্রেৰ সমণেন গোতমেন ‘সীহনাদং নদিস্সামী’তি সিঙ্গালকংযেৰ নদসি ভেরণ্ডকংযেৰ নদসি. সেয্যথাপি, আৰুসো সরভ, অম্বুকসঞ্চরী [অম্বকমদ্দরী (সী.)] ‘পুরিসকরৰিতং [ফুস্সকরৰিতং (সী.), পুস্সকরৰিতং (স্যা. কং. পী.)] রৰিস্সামী’তি অম্বুকসঞ্চরিরৰিতংযেৰ রৰতি; এৰমেৰং খো ত্ৰং, আৰুসো সরভ, অঞ্ঞত্রেৰ সমণেন গোতমেন ‘পুরিসকরৰিতং রৰিস্সামী’তি, অম্বুকসঞ্চরিরৰিতংযেৰ রৰসি. সেয্যথাপি, আৰুসো সরভ, উসভো সুঞ্ঞায গোসালায গম্ভীরং নদিতব্বং মঞ্ঞতি; এৰমেৰং খো ত্ৰং, আৰুসো সরভ, অঞ্ঞত্রেৰ সমণেন গোতমেন গম্ভীরং নদিতব্বং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো তে পরিব্বাজকা সরভং পরিব্বাজকং সমন্ততো ৰাচাযসন্নিতোদকেন সঞ্জম্ভরিমকংসূতি. চতুত্থং.
৫. কেসমুত্তিসুত্তং
৬৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কোসলেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন কেসমুত্তং [কেসপুত্তং (সী. স্যা. কং. পী.)] নাম কালামানং নিগমো তদৰসরি. অস্সোসুং খো কেসমুত্তিযা কালামা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো কেসমুত্তং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা…পে… সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’’তি.
অথ খো কেসমুত্তিযা কালামা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে কেসমুত্তিযা কালামা ভগৰন্তং এতদৰোচুং –
‘‘সন্তি, ভন্তে, একে সমণব্রাহ্মণা কেসমুত্তং আগচ্ছন্তি. তে সকংযেৰ ৰাদং দীপেন্তি জোতেন্তি, পরপ্পৰাদং পন খুংসেন্তি ৰম্ভেন্তি পরিভৰন্তি ওমক্খিং [ওপপক্খিং (সী. স্যা. কং. পী.), ওমক্খিকং (ক.)] করোন্তি. অপরেপি, ভন্তে, একে সমণব্রাহ্মণা কেসমুত্তং আগচ্ছন্তি. তেপি সকংযেৰ ৰাদং দীপেন্তি জোতেন্তি, পরপ্পৰাদং পন খুংসেন্তি ৰম্ভেন্তি পরিভৰন্তি ওমক্খিং করোন্তি. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং হোতেৰ কঙ্খা হোতি ৰিচিকিচ্ছা – ‘কো সু নাম ইমেসং ভৰতং সমণব্রাহ্মণানং সচ্চং আহ, কো মুসা’’’তি? ‘‘অলঞ্হি ৰো, কালামা, কঙ্খিতুং অলং ৰিচিকিচ্ছিতুং. কঙ্খনীযেৰ পন [কঙ্খনীযেৰ চ পন (সংযুত্তনিকাযে)] ৰো ঠানে ৰিচিকিচ্ছা উপ্পন্না’’.
‘‘এথ তুম্হে, কালামা, মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা সমণো নো গরূতি. যদা তুম্হে, কালামা, অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না [সমাদিণ্ণা (ক.)] অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তী’’’তি, অথ তুম্হে, কালামা, পজহেয্যাথ.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, লোভো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৰা অহিতায ৰা’’তি?
‘‘অহিতায, ভন্তে’’.
‘‘লুদ্ধো পনাযং, কালামা, পুরিসপুগ্গলো লোভেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পরম্পি তথত্তায [তদত্থায (ক.)] সমাদপেতি, যং স [যং তস্স (ক.) অনন্তরসুত্তে পন ‘‘যং’ স’’ ইত্ৰেৰ সব্বত্থপি দিস্সতি] হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, দোসো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৰা অহিতায ৰা’’তি?
‘‘অহিতায, ভন্তে’’.
‘‘দুট্ঠো পনাযং, কালামা, পুরিসপুগ্গলো দোসেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি [হন্তি (সী. পী.)], অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পরম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, মোহো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৰা অহিতায ৰা’’তি?
‘‘অহিতায, ভন্তে’’.
‘‘মূল়্হো পনাযং, কালামা, পুরিসপুগ্গলো মোহেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পরম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা’’তি?
‘‘অকুসলা, ভন্তে’’.
‘‘সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰা’’তি?
‘‘সাৰজ্জা, ভন্তে’’.
‘‘ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰা’’তি?
‘‘ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ভন্তে’’.
‘‘সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, নো ৰা? কথং ৰা [কথং ৰা ৰো (?)] এত্থ হোতী’’তি?
‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তীতি. এৰং নো এত্থ হোতী’’তি.
‘‘ইতি খো, কালামা, যং তং অৰোচুম্হা [অৰোচুম্হ (সী. স্যা. কং. পী.) অ. নি. ৪.১৯৩] – ‘এথ তুম্হে, কালামা! মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা সমণো নো গরূতি. যদা তুম্হে কালামা অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, কালামা, পজহেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘এথ তুম্হে, কালামা, মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা সমণো নো গরূতি. যদা তুম্হে, কালামা, অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে, কালামা, উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যাথ.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, অলোভো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৰা অহিতায ৰা’’তি?
‘‘হিতায, ভন্তে’’.
‘‘অলুদ্ধো পনাযং, কালামা, পুরিসপুগ্গলো লোভেন অনভিভূতো অপরিযাদিন্নচিত্তো নেৰ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পরদারং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, ন পরম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, অদোসো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি…পে… অমোহো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি…পে… হিতায সুখাযা’’তি.
‘‘এৰং ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা’’তি?
‘‘কুসলা, ভন্তে’’.
‘‘সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰা’’তি?
‘‘অনৰজ্জা, ভন্তে’’.
‘‘ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰা’’তি?
‘‘ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ভন্তে’’.
‘‘সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তি নো ৰা? কথং ৰা এত্থ হোতী’’তি?
‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তি. এৰং নো এত্থ হোতী’’তি.
‘‘ইতি খো, কালামা, যং তং অৰোচুম্হা – ‘এথ তুম্হে, কালামা! মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা সমণো নো গরূতি. যদা তুম্হে, কালামা, অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, কালামা, উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘স খো সো [যো খো (ক.)], কালামা, অরিযসাৰকো এৰং ৰিগতাভিজ্ঝো ৰিগতব্যাপাদো অসম্মূল়্হো সম্পজানো পতিস্সতো [সতো (ক.)] মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং, ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি. করুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং, ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাপজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি.
‘‘স [সচে (ক.)] খো সো, কালামা, অরিযসাৰকো এৰং অৰেরচিত্তো এৰং অব্যাপজ্ঝচিত্তো এৰং অসংকিলিট্ঠচিত্তো এৰং ৰিসুদ্ধচিত্তো. তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে চত্তারো অস্সাসা অধিগতা হোন্তি. ‘সচে খো পন অত্থি পরো লোকো, অত্থি সুকতদুক্কটানং [সুকটদুক্কটানং (সী. স্যা. কং. পী.)] কম্মানং ফলং ৰিপাকো, অথাহং [ঠানমহং (সী. পী.), ঠানমেতং যেনাহং (স্যা. কং.)] কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সামী’তি, অযমস্স পঠমো অস্সাসো অধিগতো হোতি.
‘‘‘সচে খো পন নত্থি পরো লোকো, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, অথাহং [ইধাহং (সী. স্যা. কং. পী.)] দিট্ঠেৰ ধম্মে অৰেরং অব্যাপজ্ঝং অনীঘং সুখিং [সুখং (সী.), সুখী (স্যা. কং.)] অত্তানং পরিহরামী’তি, অযমস্স দুতিযো অস্সাসো অধিগতো হোতি.
‘‘‘সচে খো পন করোতো করীযতি পাপং, ন খো পনাহং কস্সচি পাপং চেতেমি. অকরোন্তং খো পন মং পাপকম্মং কুতো দুক্খং ফুসিস্সতী’তি, অযমস্স ততিযো অস্সাসো অধিগতো হোতি.
‘‘‘সচে খো পন করোতো ন করীযতি পাপং, অথাহং উভযেনেৰ ৰিসুদ্ধং অত্তানং সমনুপস্সামী’তি, অযমস্স চতুত্থো অস্সাসো অধিগতো হোতি.
‘‘স খো সো, কালামা, অরিযসাৰকো এৰং অৰেরচিত্তো এৰং অব্যাপজ্ঝচিত্তো এৰং অসংকিলিট্ঠচিত্তো এৰং ৰিসুদ্ধচিত্তো. তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে ইমে চত্তারো অস্সাসা অধিগতা হোন্তী’’তি.
‘‘এৰমেতং, ভগৰা, এৰমেতং, সুগত! স খো সো, ভন্তে, অরিযসাৰকো এৰং অৰেরচিত্তো এৰং অব্যাপজ্ঝচিত্তো এৰং অসংকিলিট্ঠচিত্তো এৰং ৰিসুদ্ধচিত্তো. তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে চত্তারো অস্সাসা অধিগতা হোন্তি. ‘সচে খো পন অত্থি পরো লোকো, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, অথাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সামী’তি, অযমস্স পঠমো অস্সাসো অধিগতো হোতি.
‘‘‘সচে খো পন নত্থি পরো লোকো, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, অথাহং দিট্ঠেৰ ধম্মে অৰেরং অব্যাপজ্ঝং অনীঘং সুখিং অত্তানং পরিহরামী’তি, অযমস্স দুতিযো অস্সাসো অধিগতো হোতি.
‘‘সচে খো পন করোতো করীযতি পাপং, ন খো পনাহং – কস্সচি পাপং চেতেমি, অকরোন্তং খো পন মং পাপকম্মং কুতো দুক্খং ফুসিস্সতী’তি, অযমস্স ততিযো অস্সাসো অধিগতো হোতি.
‘‘‘সচে খো পন করোতো ন করীযতি পাপং, অথাহং উভযেনেৰ ৰিসুদ্ধং অত্তানং সমনুপস্সামী’তি, অযমস্স চতুত্থো অস্সাসো অধিগতো হোতি.
‘‘স খো সো, ভন্তে, অরিযসাৰকো এৰং অৰেরচিত্তো এৰং অব্যাপজ্ঝচিত্তো এৰং অসংকিলিট্ঠচিত্তো এৰং ৰিসুদ্ধচিত্তো. তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে ইমে চত্তারো অস্সাসা অধিগতা হোন্তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… এতে মযং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকে নো, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে সরণং গতে’’তি. পঞ্চমং.
৬. সাল়্হসুত্তং
৬৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা নন্দকো সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে. অথ খো সাল়্হো চ মিগারনত্তা সাণো চ সেখুনিযনত্তা [রোহণো চ পেখুণিযনত্তা (সী. স্যা. কং. পী.)] যেনাযস্মা নন্দকো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং নন্দকং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নং খো সাল়্হং মিগারনত্তারং আযস্মা নন্দকো এতদৰোচ –
‘‘এথ তুম্হে, সাল়্হা, মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা সমণো নো গরূতি. যদা তুম্হে, সাল়্হা, অত্তনাৰ জানেয্যাথ ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে সাল়্হা পজহেয্যাথ.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাল়্হা, অত্থি লোভো’’তি?
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘অভিজ্ঝাতি খো অহং, সাল়্হা, এতমত্থং ৰদামি. লুদ্ধো খো অযং, সাল়্হা, অভিজ্ঝালু পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পরম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাল়্হা, অত্থি দোসো’’তি?
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘ব্যাপাদোতি খো অহং, সাল়্হা, এতমত্থং ৰদামি. দুট্ঠো খো অযং, সাল়্হা, ব্যাপন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পরম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাল়্হা, অত্থি মোহো’’তি?
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘অৰিজ্জাতি খো অহং, সাল়্হা, এতমত্থং ৰদামি. মূল়্হো খো অযং, সাল়্হা, অৰিজ্জাগতো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পরম্পি তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাল়্হা, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা’’তি?
‘‘অকুসলা, ভন্তে’’.
‘‘সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰা’’তি?
‘‘সাৰজ্জা, ভন্তে’’.
‘‘ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰা’’তি?
‘‘ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ভন্তে’’.
‘‘সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, নো ৰা? কথং ৰা এত্থ হোতী’’তি?
‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তীতি. এৰং নো এত্থ হোতী’’তি.
‘‘ইতি খো, সাল়্হা, যং তং অৰোচুম্হা – ‘এথ তুম্হে, সাল়্হা, মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা সমণো নো গরূতি. যদা তুম্হে, সাল়্হা, অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, সাল়্হা, পজহেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘এথ তুম্হে, সাল়্হা, মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা সমণো নো গরূতি. যদা তুম্হে, সাল়্হা, অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে, সাল়্হা, উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যাথ.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাল়্হা, অত্থি অলোভো’’তি?
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘অনভিজ্ঝাতি খো অহং, সাল়্হা, এতমত্থং ৰদামি. অলুদ্ধো খো অযং, সাল়্হা, অনভিজ্ঝালু নেৰ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পরদারং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পরম্পি ন তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাল়্হা, অত্থি অদোসো’’তি?
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘অব্যাপাদোতি খো অহং, সাল়্হা, এতমত্থং ৰদামি. অদুট্ঠো খো অযং, সাল়্হা, অব্যাপন্নচিত্তো নেৰ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পরদারং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পরম্পি ন তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাল়্হা, অত্থি অমোহো’’তি?
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘ৰিজ্জাতি খো অহং, সাল়্হা, এতমত্থং ৰদামি. অমূল়্হো খো অযং, সাল়্হা, ৰিজ্জাগতো নেৰ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পরদারং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পরম্পি ন তথত্তায সমাদপেতি, যং স হোতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, সাল়্হা, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা’’তি?
‘‘কুসলা, ভন্তে’’.
‘‘সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰা’’তি?
‘‘অনৰজ্জা, ভন্তে’’.
‘‘ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰা’’তি?