১০. সঙ্গারৰসুত্তং
৬১. অথ খো সঙ্গারৰো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঙ্গারৰো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘মযমস্সু, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা নাম. যঞ্ঞং যজামপি যজাপেমপি. তত্র, ভো গোতম, যো চেৰ যজতি [যো চেৰ যঞ্ঞং যজতি (স্যা. কং.)] যো চ যজাপেতি সব্বে তে অনেকসারীরিকং পুঞ্ঞপ্পটিপদং পটিপন্না হোন্তি, যদিদং যঞ্ঞাধিকরণং. যো পনাযং, ভো গোতম, যস্স ৰা তস্স ৰা কুলা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো একমত্তানং দমেতি, একমত্তানং সমেতি, একমত্তানং পরিনিব্বাপেতি, এৰমস্সাযং একসারীরিকং পুঞ্ঞপ্পটিপদং পটিপন্নো হোতি, যদিদং পব্বজ্জাধিকরণ’’ন্তি.
‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, তঞ্ঞেৰেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা নং ব্যাকরেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, ব্রাহ্মণ, ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা. সো এৰমাহ – ‘এথাযং মগ্গো অযং পটিপদা যথাপটিপন্নো অহং অনুত্তরং ব্রহ্মচরিযোগধং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেমি; এথ [এতং (ক.)], তুম্হেপি তথা পটিপজ্জথ, যথাপটিপন্না তুম্হেপি অনুত্তরং ব্রহ্মচরিযোগধং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি. ইতি অযঞ্চেৰ [সযং চেৰ (ক.)] সত্থা ধম্মং দেসেতি, পরে চ তথত্থায পটিপজ্জন্তি, তানি খো পন হোন্তি অনেকানিপি সতানি অনেকানিপি সহস্সানি অনেকানিপি সতসহস্সানি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ব্রাহ্মণ, ইচ্চাযং এৰং সন্তে একসারীরিকা ৰা পুঞ্ঞপ্পটিপদা হোতি অনেকসারীরিকা ৰা, যদিদং পব্বজ্জাধিকরণ’’ন্তি? ‘‘ইচ্চাযম্পি [ইচ্চাযন্তে (ক.)], ভো গোতম, এৰং সন্তে অনেকসারীরিকা পুঞ্ঞপ্পটিপদা হোতি, যদিদং পব্বজ্জাধিকরণ’’ন্তি.
এৰং ৰুত্তে আযস্মা আনন্দো সঙ্গারৰং ব্রাহ্মণং এতদৰোচ – ‘‘ইমাসং তে, ব্রাহ্মণ, দ্ৰিন্নং পটিপদানং কতমা পটিপদা খমতি অপ্পত্থতরা চ অপ্পসমারম্ভতরা চ মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’’তি? এৰং ৰুত্তে সঙ্গারৰো ব্রাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘সেয্যথাপি ভৰং গোতমো ভৰং চানন্দো. এতে মে পুজ্জা, এতে মে পাসংসা’’তি.
দুতিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো সঙ্গারৰং ব্রাহ্মণং এতদৰোচ – ‘‘ন খো ত্যাহং, ব্রাহ্মণ, এৰং পুচ্ছামি – ‘কে ৰা তে পুজ্জা কে ৰা তে পাসংসা’তি? এৰং খো ত্যাহং, ব্রাহ্মণ, পুচ্ছামি – ‘ইমাসং তে, ব্রাহ্মণ, দ্ৰিন্নং পটিপদানং কতমা পটিপদা খমতি অপ্পত্থতরা চ অপ্পসমারম্ভতরা চ মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’’’তি? দুতিযম্পি খো সঙ্গারৰো ব্রাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘সেয্যথাপি ভৰং গোতমো ভৰং চানন্দো. এতে মে পুজ্জা, এতে মে পাসংসা’’তি.
ততিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো সঙ্গারৰং ব্রাহ্মণং এতদৰোচ – ‘‘ন খো ত্যাহং, ব্রাহ্মণ, এৰং পুচ্ছামি – ‘কে ৰা তে পুজ্জা কে ৰা তে পাসংসা’তি? এৰং খো ত্যাহং, ব্রাহ্মণ, পুচ্ছামি – ‘ইমাসং তে, ব্রাহ্মণ, দ্ৰিন্নং পটিপদানং কতমা পটিপদা খমতি অপ্পত্থতরা চ অপ্পসমারম্ভতরা চ মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’’’তি? ততিযম্পি খো সঙ্গারৰো ব্রাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘সেয্যথাপি ভৰং গোতমো ভৰং চানন্দো. এতে মে পুজ্জা, এতে মে পাসংসা’’তি.
অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘যাৰ ততিযম্পি খো সঙ্গারৰো ব্রাহ্মণো আনন্দেন সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো সংসাদেতি [ম. নি. ১.৩৩৭] নো ৰিস্সজ্জেতি. যংনূনাহং পরিমোচেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰা সঙ্গারৰং ব্রাহ্মণং এতদৰোচ – ‘‘কা ন্ৰজ্জ, ব্রাহ্মণ, রাজন্তেপুরে রাজপুরিসানং [রাজপরিসাযং (সী. স্যা. কং. পী.)] সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অন্তরাকথা উদপাদী’’তি? ‘‘অযং খ্ৰজ্জ, ভো গোতম, রাজন্তেপুরে রাজপুরিসানং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অন্তরাকথা উদপাদি – ‘পুব্বে সুদং অপ্পতরা চেৰ ভিক্খূ অহেসুং বহুতরা চ উত্তরি মনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেসুং; এতরহি পন বহুতরা চেৰ ভিক্খূ অপ্পতরা চ উত্তরি মনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেন্তী’তি. অযং খ্ৰজ্জ, ভো গোতম, রাজন্তেপুরে রাজপুরিসানং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অন্তরাকথা উদপাদী’’তি.
[পটি. ম. ৩.৩০; দী. নি. ১.৪৮৩] ‘‘তীণি খো ইমানি, ব্রাহ্মণ, পাটিহারিযানি. কতমানি তীণি? ইদ্ধিপাটিহারিযং, আদেসনাপাটিহারিযং, অনুসাসনীপাটিহারিযং. কতমঞ্চ, ব্রাহ্মণ, ইদ্ধিপাটিহারিযং? ইধ, ব্রাহ্মণ, একচ্চো অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি – ‘একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতি; আৰিভাৰং, তিরোভাৰং; তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোতি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছতি, সেয্যথাপি পথৰিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরিমসতি [পরামসতি (দী. নি. ১.৪৮৪; পটি. ম. ১.১০২] পরিমজ্জতি, যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি’. ইদং ৰুচ্চতি, ব্রাহ্মণ, ইদ্ধিপাটিহারিযং.
‘‘কতমঞ্চ, ব্রাহ্মণ, আদেসনাপাটিহারিযং? ইধ, ব্রাহ্মণ, একচ্চো নিমিত্তেন আদিসতি – ‘এৰম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৰ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা.
‘‘ইধ পন, ব্রাহ্মণ, একচ্চো ন হেৰ খো নিমিত্তেন আদিসতি, অপি চ খো মনুস্সানং ৰা অমনুস্সানং ৰা দেৰতানং ৰা সদ্দং সুত্ৰা আদিসতি – ‘এৰম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৰ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা.
‘‘ইধ পন, ব্রাহ্মণ, একচ্চো ন হেৰ খো নিমিত্তেন আদিসতি নপি মনুস্সানং ৰা অমনুস্সানং ৰা দেৰতানং ৰা সদ্দং সুত্ৰা আদিসতি, অপি চ খো ৰিতক্কযতো ৰিচারযতো ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দং সুত্ৰা আদিসতি – ‘এৰম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৰ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা.
‘‘ইধ পন, ব্রাহ্মণ, একচ্চো ন হেৰ খো নিমিত্তেন আদিসতি, নপি মনুস্সানং ৰা অমনুস্সানং ৰা দেৰতানং ৰা সদ্দং সুত্ৰা আদিসতি, নপি ৰিতক্কযতো ৰিচারযতো ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দং সুত্ৰা আদিসতি, অপি চ খো অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাতি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খারা পণিহিতা ইমস্স চিত্তস্স অনন্তরা অমুং নাম ৰিতক্কং ৰিতক্কেস্সতী’তি. সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৰ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা. ইদং ৰুচ্চতি, ব্রাহ্মণ, আদেসনাপাটিহারিযং.
‘‘কতমঞ্চ, ব্রাহ্মণ, অনুসাসনীপাটিহারিযং? ইধ, ব্রাহ্মণ, একচ্চো এৰমনুসাসতি – ‘এৰং ৰিতক্কেথ, মা এৰং ৰিতক্কযিত্থ; এৰং মনসি করোথ, মা এৰং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৰিহরথা’তি. ইদং ৰুচ্চতি, ব্রাহ্মণ, অনুসাসনীপাটিহারিযং. ইমানি খো, ব্রাহ্মণ, তীণি পাটিহারিযানি. ইমেসং তে, ব্রাহ্মণ, তিণ্ণং পাটিহারিযানং কতমং পাটিহারিযং খমতি অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চা’’তি?
‘‘তত্র, ভো গোতম, যদিদং [যমিদং (স্যা. কং. পী.)] পাটিহারিযং ইধেকচ্চো অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৰ ব্রাহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি, ইদং, ভো গোতম, পাটিহারিযং যোৰ [যো চ (স্যা. কং. পী. ক.)] নং করোতি সোৰ [সোচ চ (স্যা. কং পী. ক.)] নং পটিসংৰেদেতি, যোৰ [যো চ (স্যা. কং. পী. ক.)] নং করোতি তস্সেৰ [তস্সমেৰ (সী. ক.), তস্স চেৰ (স্যা. কং. পী.)] তং হোতি. ইদং মে, ভো গোতম, পাটিহারিযং মাযাসহধম্মরূপং ৰিয খাযতি.
‘‘যম্পিদং, ভো গোতম, পাটিহারিযং ইধেকচ্চো নিমিত্তেন আদিসতি – ‘এৰম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো, ইতিপি তে চিত্ত’ন্তি, সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৰ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা. ইধ পন, ভো গোতম, একচ্চো ন হেৰ খো নিমিত্তেন আদিসতি, অপি চ খো মনুস্সানং ৰা অমনুস্সানং ৰা দেৰতানং ৰা সদ্দং সুত্ৰা আদিসতি…পে… নপি মনুস্সানং ৰা অমনুস্সানং ৰা দেৰতানং ৰা সদ্দং সুত্ৰা আদিসতি, অপি চ খো ৰিতক্কযতো ৰিচারযতো ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দং সুত্ৰা আদিসতি…পে… নপি ৰিতক্কযতো ৰিচারযতো ৰিতক্কৰিপ্ফারসদ্দং সুত্ৰা আদিসতি, অপি চ খো অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাতি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খারা পণিহিতা ইমস্স চিত্তস্স অনন্তরা অম্হং নাম ৰিতক্কং ৰিতক্কেস্সতী’তি, সো বহুং চেপি আদিসতি তথেৰ তং হোতি, নো অঞ্ঞথা. ইদম্পি, ভো গোতম, পাটিহারিযং যোৰ নং করোতি সোৰ নং পটিসংৰেদেতি, যোৰ নং করোতি তস্সেৰ তং হোতি. ইদম্পি মে, ভো গোতম, পাটিহারিযং মাযাসহধম্মরূপং ৰিয খাযতি.
‘‘যঞ্চ খো ইদং, ভো গোতম, পাটিহারিযং ইধেকচ্চো এৰং অনুসাসতি – ‘এৰং ৰিতক্কেথ, মা এৰং ৰিতক্কযিত্থ; এৰং মনসি করোথ, মা এৰং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৰিহরথা’তি. ইদমেৰ, ভো গোতম, পাটিহারিযং খমতি ইমেসং তিণ্ণং পাটিহারিযানং অভিক্কন্ততরঞ্চ পণীততরঞ্চ.
‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যাৰসুভাসিতমিদং ভোতা গোতমেন ইমেহি চ মযং তীহি পাটিহারিযেহি সমন্নাগতং ভৰন্তং গোতমং ধারেম. ভৰঞ্হি গোতমো অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি, ভৰঞ্হি গোতমো অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাতি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খারা পণিহিতা ইমস্স চিত্তস্স অনন্তরা অমুং নাম ৰিতক্কং ৰিতক্কেস্সতী’তি. ভৰঞ্হি গোতমো এৰমনুসাসতি – ‘এৰং ৰিতক্কেথ, মা এৰং ৰিতক্কযিত্থ; এৰং মনসি করোথ, মা এৰং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৰিহরথা’’’তি.
‘‘অদ্ধা খো ত্যাহং, ব্রাহ্মণ, আসজ্জ উপনীয ৰাচা ভাসিতা; অপি চ ত্যাহং ব্যাকরিস্সামি. অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোমি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেমি. অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিং সমাপন্নস্স চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানামি – ‘যথা ইমস্স ভোতো মনোসঙ্খারা পণিহিতা, ইমস্স চিত্তস্স অনন্তরা অমুং নাম ৰিতক্কং ৰিতক্কেস্সতী’তি. অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, এৰমনুসাসামি – ‘এৰং ৰিতক্কেথ, মা এৰং ৰিতক্কযিত্থ; এৰং মনসি করোথ, মা এৰং মনসাকত্থ; ইদং পজহথ, ইদং উপসম্পজ্জ ৰিহরথা’’’তি.
‘‘অত্থি পন, ভো গোতম, অঞ্ঞো একভিক্খুপি যো ইমেহি তীহি পাটিহারিযেহি সমন্নাগতো, অঞ্ঞত্র ভোতা গোতমেনা’’তি? ‘‘ন খো, ব্রাহ্মণ, একংযেৰ সতং ন দ্ৰে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তারি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৰ, যে [তে (ক.) পস্স ম. নি. ২.১৯৫] ভিক্খূ ইমেহি তীহি পাটিহারিযেহি সমন্নাগতা’’তি. ‘‘কহং পন, ভো গোতম, এতরহি তে ভিক্খূ ৰিহরন্তী’’তি? ‘‘ইমস্মিংযেৰ খো, ব্রাহ্মণ, ভিক্খুসঙ্ঘে’’তি.
‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – ‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’তি, এৰমেৰং ভোতা গোতমেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি, ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. দসমং.
ব্রাহ্মণৰগ্গো পঠমো.