৩. পুগ্গলৰগ্গো

১. সমিদ্ধসুত্তং

২১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো আযস্মা চ সমিদ্ধো [সৰিট্ঠো (সী. স্যা. কং. পী.)] আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো [মহাকোট্ঠিতো (সী. স্যা. কং. পী.)] যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং সমিদ্ধং আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ –

‘‘তযোমে, আৰুসো সমিদ্ধ, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো [দিট্ঠপ্পত্তো (ক.)], সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো খমতি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি?

‘‘তযোমে, আৰুসো সারিপুত্ত, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং য্ৰাযং [যোযং (ক.)] পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো, অযং মে পুগ্গলো খমতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. তং কিস্স হেতু? ইমস্স, আৰুসো, পুগ্গলস্স সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্ত’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৰোচ – ‘‘তযোমে, আৰুসো কোট্ঠিক, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো খমতি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি?

‘‘তযোমে, আৰুসো সারিপুত্ত, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং য্ৰাযং পুগ্গলো কাযসক্খী, অযং মে পুগ্গলো খমতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. তং কিস্স হেতু? ইমস্স, আৰুসো, পুগ্গলস্স সমাধিন্দ্রিযং অধিমত্ত’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘তযোমে, আৰুসো সারিপুত্ত, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো খমতি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি?

‘‘তযোমে, আৰুসো কোট্ঠিক, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং য্ৰাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো, অযং মে পুগ্গলো খমতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. তং কিস্স হেতু? ইমস্স, আৰুসো, পুগ্গলস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্ত’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তঞ্চ সমিদ্ধং আযস্মন্তঞ্চ মহাকোট্ঠিকং এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৰুসো, অম্হেহি সব্বেহেৰ যথাসকং পটিভানং. আযামাৰুসো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেস্সাম. যথা নো ভগৰা ব্যাকরিস্সতি তথা নং ধারেস্সামা’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা চ সমিদ্ধো আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ সমিদ্ধো আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো যাৰতকো অহোসি আযস্মতা চ সমিদ্ধেন আযস্মতা চ মহাকোট্ঠিকেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৰতো আরোচেসি.

‘‘ন খ্ৰেত্থ, সারিপুত্ত, সুকরং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’তি. ঠানঞ্হেতং, সারিপুত্ত, ৰিজ্জতি য্ৰাযং পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো স্ৰাস্স [স্ৰাযং (স্যা. কং. পী.), সোযং (ক.)] অরহত্তায পটিপন্নো, য্ৰাযং পুগ্গলো কাযসক্খী স্ৰাস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা, যো চাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো সোপস্স [সোযং (ক.)] সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা.

‘‘ন খ্ৰেত্থ, সারিপুত্ত, সুকরং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’তি. ঠানঞ্হেতং, সারিপুত্ত, ৰিজ্জতি য্ৰাযং পুগ্গলো কাযসক্খী স্ৰাস্স অরহত্তায পটিপন্নো, য্ৰাযং পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো স্ৰাস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা, যো চাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো সোপস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা.

‘‘ন খ্ৰেত্থ, সারিপুত্ত, সুকরং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’তি. ঠানঞ্হেতং, সারিপুত্ত, ৰিজ্জতি য্ৰাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো স্ৰাস্স অরহত্তায পটিপন্নো, য্ৰাযং পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো স্ৰাস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা, যো চাযং পুগ্গলো কাযসক্খী সোপস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা.

‘‘ন খ্ৰেত্থ, সারিপুত্ত, সুকরং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’’তি. পঠমং.

২. গিলানসুত্তং

২২. [পু. প. ৯৪] ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, গিলানা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো গিলানো লভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভোজনানি অলভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভোজনানি, লভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি অলভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, লভন্তো ৰা পতিরূপং উপট্ঠাকং অলভন্তো ৰা পতিরূপং উপট্ঠাকং নেৰ ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধা.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো গিলানো লভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভোজনানি অলভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভোজনানি, লভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি অলভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, লভন্তো ৰা পতিরূপং উপট্ঠাকং অলভন্তো ৰা পতিরূপং উপট্ঠাকং ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধা.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো গিলানো লভন্তোৰ সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তো, লভন্তোৰ সপ্পাযানি ভেসজ্জানি নো অলভন্তো, লভন্তোৰ পতিরূপং উপট্ঠাকং নো অলভন্তো ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধা.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং গিলানো লভন্তোৰ সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তো, লভন্তোৰ সপ্পাযানি ভেসজ্জানি নো অলভন্তো, লভন্তোৰ পতিরূপং উপট্ঠাকং নো অলভন্তো ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধা, ইমং খো, ভিক্খৰে, গিলানং পটিচ্চ গিলানভত্তং অনুঞ্ঞাতং গিলানভেসজ্জং অনুঞ্ঞাতং গিলানুপট্ঠাকো অনুঞ্ঞাতো. ইমঞ্চ পন, ভিক্খৰে, গিলানং পটিচ্চ অঞ্ঞেপি গিলানা উপট্ঠাতব্বা. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো গিলানা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তযোমে গিলানূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো লভন্তো ৰা তথাগতং দস্সনায অলভন্তো ৰা তথাগতং দস্সনায, লভন্তো ৰা তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায অলভন্তো ৰা তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায নেৰ ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং.

‘‘ইধ, পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো লভন্তো ৰা তথাগতং দস্সনায অলভন্তো ৰা তথাগতং দস্সনায, লভন্তো ৰা তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায অলভন্তো ৰা তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো লভন্তোৰ তথাগতং দস্সনায নো অলভন্তো, লভন্তোৰ তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায নো অলভন্তো ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং পুগ্গলো লভন্তোৰ তথাগতং দস্সনায নো অলভন্তো, লভন্তোৰ তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায নো অলভন্তো ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং, ইমং খো ভিক্খৰে, পুগ্গলং পটিচ্চ ধম্মদেসনা অনুঞ্ঞাতা. ইমঞ্চ পন, ভিক্খৰে, পুগ্গলং পটিচ্চ অঞ্ঞেসম্পি ধম্মো দেসেতব্বো. ‘‘ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো গিলানূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. দুতিযং.

৩. সঙ্খারসুত্তং

২৩. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সব্যাবজ্ঝং [সব্যাপজ্ঝং (সব্বত্থ) এৰমুপরিপি] কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, সব্যাবজ্ঝং ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, সব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. সো সব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, সব্যাবজ্ঝং ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, সব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা সব্যাবজ্ঝং লোকং উপপজ্জতি. তমেনং সব্যাবজ্ঝং লোকং উপপন্নং সমানং সব্যাবজ্ঝা ফস্সা ফুসন্তি. সো সব্যাবজ্ঝেহি ফস্সেহি ফুট্ঠো সমানো সব্যাবজ্ঝং ৰেদনং ৰেদযতি একন্তদুক্খং, সেয্যথাপি সত্তা নেরযিকা.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, অব্যাবজ্ঝং ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, অব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. সো অব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, অব্যাবজ্ঝং ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, অব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা অব্যাবজ্ঝং লোকং উপপজ্জতি. তমেনং অব্যাবজ্ঝং লোকং উপপন্নং সমানং অব্যাবজ্ঝা ফস্সা ফুসন্তি. সো অব্যাবজ্ঝেহি ফস্সেহি ফুট্ঠো সমানো অব্যাবজ্ঝং ৰেদনং ৰেদযতি একন্তসুখং, সেয্যথাপি দেৰা সুভকিণ্হা.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. সো সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি লোকং উপপজ্জতি. তমেনং সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি লোকং উপপন্নং সমানং সব্যাবজ্ঝাপি অব্যাবজ্ঝাপি ফস্সা ফুসন্তি. সো সব্যাবজ্ঝেহিপি অব্যাবজ্ঝেহিপি ফস্সেহি ফুট্ঠো সমানো সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি ৰেদনং ৰেদযতি ৰোকিণ্ণসুখদুক্খং, সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৰা একচ্চে চ ৰিনিপাতিকা. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. ততিযং.

৪. বহুকারসুত্তং

২৪. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা পুগ্গলস্স বহুকারা. কতমে তযো? যং, ভিক্খৰে, পুগ্গলং আগম্ম পুগ্গলো বুদ্ধং সরণং গতো হোতি, ধম্মং সরণং গতো হোতি, সঙ্ঘং সরণং গতো হোতি; অযং, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ইমস্স পুগ্গলস্স বহুকারো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যং পুগ্গলং আগম্ম পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি; অযং, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ইমস্স পুগ্গলস্স বহুকারো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যং পুগ্গলং আগম্ম পুগ্গলো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; অযং, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ইমস্স পুগ্গলস্স বহুকারো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা পুগ্গলস্স বহুকারা.

‘‘ইমেহি চ পন, ভিক্খৰে, তীহি পুগ্গলেহি ইমস্স পুগ্গলস্স নত্থঞ্ঞো পুগ্গলো বহুকারোতি ৰদামি. ইমেসং পন, ভিক্খৰে, তিণ্ণং পুগ্গলানং ইমিনা পুগ্গলেন ন সুপ্পতিকারং ৰদামি, যদিদং অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মচীৰরপিণ্ডপাতসেনাসন-গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানুপ্পদানেনা’’তি. চতুত্থং.

৫. ৰজিরূপমসুত্তং

২৫. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অরুকূপমচিত্তো পুগ্গলো, ৰিজ্জূপমচিত্তো পুগ্গলো, ৰজিরূপমচিত্তো পুগ্গলো. কতমো চ, ভিক্খৰে, অরুকূপমচিত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো অপ্পম্পি ৰুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দুট্ঠারুকো [দুট্ঠারুকা (সী.)] কট্ঠেন ৰা কঠলায [কথলায (স্যা. কং. ক.), কঠলেন-কথলেন (অট্ঠকথা)] ৰা ঘট্টিতো [ঘট্টিতা (সী.)] ভিয্যোসোমত্তায আসৰং দেতি [অস্সৰনোতি (সী.)]; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো অপ্পম্পি ৰুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অরুকূপমচিত্তো পুগ্গলো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ৰিজ্জূপমচিত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. সেয্যথাপি ভিক্খৰে, চক্খুমা পুরিসো রত্তন্ধকারতিমিসাযং ৰিজ্জন্তরিকায রূপানি পস্সেয্য; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিজ্জূপমচিত্তো পুগ্গলো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ৰজিরূপমচিত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ৰজিরস্স নত্থি কিঞ্চি অভেজ্জং মণি ৰা পাসাণো ৰা; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আসৰানং খযা…পে… উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰজিরূপমচিত্তো পুগ্গলো. ‘ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি [পু. প. ১০২]. পঞ্চমং.

৬. সেৰিতব্বসুত্তং

২৬. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো হীনো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো অঞ্ঞত্র অনুদ্দযা অঞ্ঞত্র অনুকম্পা.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সদিসো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? সীলসামঞ্ঞগতানং সতং সীলকথা চ নো ভৰিস্সতি, সা চ নো পৰত্তিনী [পৰত্তনী (সী. স্যা. কং. পী.) পু. প. ১২২ পস্সিতব্বং] ভৰিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৰিস্সতি. সমাধিসামঞ্ঞগতানং সতং সমাধিকথা চ নো ভৰিস্সতি, সা চ নো পৰত্তিনী ভৰিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৰিস্সতি. পঞ্ঞাসামঞ্ঞগতানং সতং পঞ্ঞাকথা চ নো ভৰিস্সতি, সা চ নো পৰত্তিনী ভৰিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৰিস্সতীতি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অধিকো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? ইতি অপরিপূরং ৰা সীলক্খন্ধং পরিপূরেস্সামি, পরিপূরং ৰা সীলক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি; অপরিপূরং ৰা সমাধিক্খন্ধং পরিপূরেস্সামি, পরিপূরং ৰা সমাধিক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি; অপরিপূরং ৰা পঞ্ঞাক্খন্ধং পরিপূরেস্সামি, পরিপূরং ৰা পঞ্ঞাক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি.

‘‘নিহীযতি পুরিসো নিহীনসেৰী,

ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৰী;

সেট্ঠমুপনমং উদেতি খিপ্পং,

তস্মা অত্তনো উত্তরিং ভজেথা’’তি. ছট্ঠং;

৭. জিগুচ্ছিতব্বসুত্তং

২৭. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো অসুচি সঙ্কস্সরসমাচারো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো, অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো, অব্রহ্মচারী ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞো, অন্তোপূতি অৰস্সুতো কসম্বুজাতো. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? কিঞ্চাপি, ভিক্খৰে, এৰরূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘পাপমিত্তো পুরিসপুগ্গলো পাপসহাযো পাপসম্পৰঙ্কো’তি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অহি গূথগতো কিঞ্চাপি ন দংসতি [ডংসতি (সী. স্যা.), ডস্সতি (পী.)], অথ খো নং মক্খেতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, কিঞ্চাপি এৰরূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘পাপমিত্তো পুরিসপুগ্গলো পাপসহাযো পাপসম্পৰঙ্কো’তি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৰুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দুট্ঠারুকো কট্ঠেন ৰা কঠলায ৰা ঘট্টিতো ভিয্যোসোমত্তায আসৰং দেতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে…পে… সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তিন্দুকালাতং কট্ঠেন ৰা কঠলায ৰা ঘট্টিতং ভিয্যোসোমত্তায চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি; এৰমেৰং খো ভিক্খৰে…পে… সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, গূথকূপো কট্ঠেন ৰা কঠলায ৰা ঘট্টিতো ভিয্যোসোমত্তায দুগ্গন্ধো হোতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৰুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? অক্কোসেয্যপি মং পরিভাসেয্যপি মং অনত্থম্পি মং করেয্যাতি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সীলৰা হোতি কল্যাণধম্মো. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? কিঞ্চাপি, ভিক্খৰে, এৰরূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘কল্যাণমিত্তো পুরিসপুগ্গলো কল্যাণসহাযো কল্যাণসম্পৰঙ্কো’তি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. ‘ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি.

‘‘নিহীযতি পুরিসো নিহীনসেৰী,

ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৰী;

সেট্ঠমুপনমং উদেতি খিপ্পং,

তস্মা অত্তনো উত্তরিং ভজেথা’’তি. সত্তমং;

৮. গূথভাণীসুত্তং

২৮. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? গূথভাণী, পুপ্ফভাণী, মধুভাণী. কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গূথভাণী? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সভগ্গতো ৰা পরিসগ্গতো ৰা [সভাগতো ৰা পরিসাগতো ৰা (স্যা. কং.)] ঞাতিমজ্ঝগতো ৰা পূগমজ্ঝগতো ৰা রাজকুলমজ্ঝগতো ৰা অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুরিস, যং জানাসি তং ৰদেহী’তি. সো অজানং ৰা আহ ‘জানামী’তি, জানং ৰা আহ ‘ন জানামী’তি, অপস্সং ৰা আহ ‘পস্সামী’তি, পস্সং ৰা আহ ‘ন পস্সামী’তি [ম. নি. ১.৪৪০; পু. প. ৯১]; ইতি অত্তহেতু ৰা পরহেতু ৰা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৰা সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো গূথভাণী.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুপ্ফভাণী? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সভগ্গতো ৰা পরিসগ্গতো ৰা ঞাতিমজ্ঝগতো ৰা পূগমজ্ঝগতো ৰা রাজকুলমজ্ঝগতো ৰা অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুরিস, যং পজানাসি তং ৰদেহী’তি, সো অজানং ৰা আহ ‘ন জানামী’তি, জানং ৰা আহ ‘জানামী’তি, অপস্সং ৰা আহ ‘ন পস্সামী’তি, পস্সং ৰা আহ ‘পস্সামী’তি; ইতি অত্তহেতু ৰা পরহেতু ৰা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৰা ন সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুপ্ফভাণী.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো মধুভাণী? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ফরুসং ৰাচং পহায ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি; যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো মধুভাণী. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. অন্ধসুত্তং

২৯. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অন্ধো, একচক্খু, দ্ৰিচক্খু. কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অন্ধো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স তথারূপং চক্খু ন হোতি যথারূপেন চক্খুনা অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগচ্ছেয্য অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং করেয্য [ফাতিকরেয্য (সী.)]; তথারূপম্পিস্স চক্খু ন হোতি যথারূপেন চক্খুনা কুসলাকুসলে ধম্মে জানেয্য, সাৰজ্জানৰজ্জে ধম্মে জানেয্য, হীনপ্পণীতে ধম্মে জানেয্য, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে জানেয্য. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অন্ধো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো একচক্খু? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স তথারূপং চক্খু হোতি যথারূপেন চক্খুনা অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগচ্ছেয্য অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং করেয্য; তথারূপং পনস্স [তথারূপম্পিস্স (স্যা. কং. পী. ক.)] চক্খু ন হোতি যথারূপেন চক্খুনা কুসলাকুসলে ধম্মে জানেয্য, সাৰজ্জানৰজ্জে ধম্মে জানেয্য, হীনপ্পণীতে ধম্মে জানেয্য, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে জানেয্য. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো একচক্খু.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দ্ৰিচক্খু? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চস্স পুগ্গলস্স তথারূপং চক্খু হোতি যথারূপেন চক্খুনা অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগচ্ছেয্য, অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং করেয্য; তথারূপম্পিস্স চক্খু হোতি যথারূপেন চক্খুনা কুসলাকুসলে ধম্মে জানেয্য; সাৰজ্জানৰজ্জে ধম্মে জানেয্য, হীনপ্পণীতে ধম্মে জানেয্য, কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে জানেয্য. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দ্ৰিচক্খু. ‘ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি.

‘‘ন চেৰ ভোগা তথারূপা, ন চ পুঞ্ঞানি কুব্বতি;

উভযত্থ কলিগ্গাহো, অন্ধস্স হতচক্খুনো.

‘‘অথাপরাযং অক্খাতো, একচক্খু চ পুগ্গলো;

ধম্মাধম্মেন সঠোসো [সংসট্ঠো (সী. স্যা. কং. পী.), সঠোতি (ক.)], ভোগানি পরিযেসতি.

‘‘থেয্যেন কূটকম্মেন, মুসাৰাদেন চূভযং;

কুসলো হোতি সঙ্ঘাতুং [সংহাতুং (স্যা.)], কামভোগী চ মানৰো;

ইতো সো নিরযং গন্ত্ৰা, একচক্খু ৰিহঞ্ঞতি.

‘‘দ্ৰিচক্খু পন অক্খাতো, সেট্ঠো পুরিসপুগ্গলো;

ধম্মলদ্ধেহি ভোগেহি, উট্ঠানাধিগতং ধনং.

‘‘দদাতি সেট্ঠসঙ্কপ্পো, অব্যগ্গমানসো নরো;

উপেতি ভদ্দকং ঠানং, যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচতি.

‘‘অন্ধঞ্চ একচক্খুঞ্চ, আরকা পরিৰজ্জযে;

দ্ৰিচক্খুং পন সেৰেথ, সেট্ঠং পুরিসপুগ্গল’’ন্তি. নৰমং;

১০. অৰকুজ্জসুত্তং

৩০. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে [পু. প. ১০৭-১০৮], পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অৰকুজ্জপঞ্ঞো পুগ্গলো, উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো, পুথুপঞ্ঞো পুগ্গলো. কতমো চ, ভিক্খৰে, অৰকুজ্জপঞ্ঞো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো আরামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৰনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায নেৰ আদিং মনসি করোতি, ন মজ্ঝং মনসি করোতি, ন পরিযোসানং মনসি করোতি; ৰুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৰ আদিং মনসি করোতি, ন মজ্ঝং মনসি করোতি, ন পরিযোসানং মনসি করোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কুম্ভো নিক্কুজ্জো [নিক্কুজ্জো (সী. পী.)] তত্র উদকং আসিত্তং ৰিৰট্টতি, নো সণ্ঠাতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আরামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৰনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায নেৰ আদিং মনসি করোতি, ন মজ্ঝং মনসি করোতি, ন পরিযোসানং মনসি করোতি; ৰুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৰাদিং মনসি করোতি, ন মজ্ঝং মনসি করোতি, ন পরিযোসানং মনসি করোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অৰকুজ্জপঞ্ঞো পুগ্গলো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো আরামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৰনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি করোতি, মজ্ঝম্পি মনসি করোতি, পরিযোসানম্পি মনসি করোতি; ৰুট্ঠিতো চ খো তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৰাদিং মনসি করোতি, ন মজ্ঝং মনসি করোতি, ন পরিযোসানং মনসি করোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসস্স উচ্ছঙ্গে নানাখজ্জকানি আকিণ্ণানি – তিলা তণ্ডুলা মোদকা বদরা. সো তম্হা আসনা ৰুট্ঠহন্তো সতিসম্মোসা পকিরেয্য. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আরামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৰনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি করোতি, মজ্ঝম্পি মনসি করোতি, পরিযোসানম্পি মনসি করোতি; ৰুট্ঠিতো চ খো তম্হা আসনা তস্সা কথায নেৰ আদিং মনসি করোতি, ন মজ্ঝং মনসি করোতি, ন পরিযোসানং মনসি করোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুথুপঞ্ঞো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো আরামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৰনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি করোতি, মজ্ঝম্পি মনসি করোতি, পরিযোসানম্পি মনসি করোতি; ৰুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায আদিম্পি মনসি করোতি, মজ্ঝম্পি মনসি করোতি, পরিযোসানম্পি মনসি করোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কুম্ভো উক্কুজ্জো তত্র উদকং আসিত্তং সণ্ঠাতি নো ৰিৰট্টতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আরামং গন্তা হোতি অভিক্খণং ভিক্খূনং সন্তিকে ধম্মস্সৰনায. তস্স ভিক্খূ ধম্মং দেসেন্তি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেন্তি. সো তস্মিং আসনে নিসিন্নো তস্সা কথায আদিম্পি মনসি করোতি, মজ্ঝম্পি মনসি করোতি, পরিযোসানম্পি মনসি করোতি; ৰুট্ঠিতোপি তম্হা আসনা তস্সা কথায আদিম্পি মনসি করোতি, মজ্ঝম্পি মনসি করোতি, পরিযোসানম্পি মনসি করোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুথুপঞ্ঞো পুগ্গলো. ‘ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি.

‘‘অৰকুজ্জপঞ্ঞো পুরিসো, দুম্মেধো অৰিচক্খণো;

অভিক্খণম্পি চে হোতি, গন্তা ভিক্খূন সন্তিকে.

‘‘আদিং কথায মজ্ঝঞ্চ, পরিযোসানঞ্চ তাদিসো;

উগ্গহেতুং ন সক্কোতি, পঞ্ঞা হিস্স ন ৰিজ্জতি.

‘‘উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুরিসো, সেয্যো এতেন ৰুচ্চতি;

অভিক্খণম্পি চে হোতি, গন্তা ভিক্খূন সন্তিকে.

‘‘আদিং কথায মজ্ঝঞ্চ, পরিযোসানঞ্চ তাদিসো;

নিসিন্নো আসনে তস্মিং, উগ্গহেত্ৰান ব্যঞ্জনং;

ৰুট্ঠিতো নপ্পজানাতি, গহিতং হিস্স [গহিতম্পিস্স (ক.)] মুস্সতি.

‘‘পুথুপঞ্ঞো চ পুরিসো, সেয্যো এতেহি [এতেন (ক.)] ৰুচ্চতি;

অভিক্খণম্পি চে হোতি, গন্তা ভিক্খূন সন্তিকে.

‘‘আদিং কথায মজ্ঝঞ্চ, পরিযোসানঞ্চ তাদিসো;

নিসিন্নো আসনে তস্মিং, উগ্গহেত্ৰান ব্যঞ্জনং.

‘‘ধারেতি সেট্ঠসঙ্কপ্পো, অব্যগ্গমানসো নরো;

ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো, দুক্খস্সন্তকরো সিযা’’তি. দসমং;

পুগ্গলৰগ্গো ততিযো.