২. রথকারৰগ্গো

১. ঞাতসুত্তং

১১. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ঞাতো ভিক্খু বহুজনঅহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনদুক্খায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. কতমেহি তীহি? অননুলোমিকে কাযকম্মে সমাদপেতি, অননুলোমিকে ৰচীকম্মে সমাদপেতি, অননুলোমিকেসু ধম্মেসু সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ঞাতো ভিক্খু বহুজনঅহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনদুক্খায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ঞাতো ভিক্খু বহুজনহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমেহি তীহি? অনুলোমিকে কাযকম্মে সমাদপেতি, অনুলোমিকে ৰচীকম্মে সমাদপেতি, অনুলোমিকেসু ধম্মেসু সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ঞাতো ভিক্খু বহুজনহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি. পঠমং.

২. সারণীযসুত্তং

১২. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযানি [সরণীযানি (সী. স্যা. কং. পী.)] ভৰন্তি. কতমানি তীণি? যস্মিং, ভিক্খৰে, পদেসে রাজা খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো জাতো হোতি. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যস্মিং পদেসে রাজা খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো হোতি. ইদং, ভিক্খৰে, দুতিযং রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যস্মিং পদেসে রাজা খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো সঙ্গামং অভিৰিজিনিত্ৰা ৰিজিতসঙ্গামো তমেৰ সঙ্গামসীসং অজ্ঝাৰসতি. ইদং, ভিক্খৰে, ততিযং রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযানি ভৰন্তি.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তীণিমানি ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযানি ভৰন্তি. কতমানি তীণি? যস্মিং, ভিক্খৰে, পদেসে ভিক্খু কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো হোতি. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যস্মিং পদেসে ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ইদং, ভিক্খৰে, দুতিযং ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যস্মিং পদেসে ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং, ভিক্খৰে, ততিযং ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযানি ভৰন্তী’’তি. দুতিযং.

৩. আসংসসুত্তং

১৩. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? নিরাসো, আসংসো, ৰিগতাসো. কতমো চ, ভিক্খৰে পুগ্গলো নিরাসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো নীচে কুলে পচ্চাজাতো হোতি, চণ্ডালকুলে ৰা ৰেনকুলে [ৰেণকুলে (স্যা. কং. পী.)] ৰা নেসাদকুলে ৰা রথকারকুলে ৰা পুক্কুসকুলে ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে কসিরৰুত্তিকে, যত্থ কসিরেন ঘাসচ্ছাদো লব্ভতি. সো চ হোতি দুব্বণ্ণো দুদ্দসিকো ওকোটিমকো বৰ্হাবাধো [বহ্ৰাবাধো (স্যা. কং. পী. ক.)] কাণো ৰা কুণী ৰা খঞ্জো ৰা পক্খহতো ৰা, ন লাভী অন্নস্স পানস্স ৰত্থস্স যানস্স মালাগন্ধৰিলেপনস্স সেয্যাৰসথপদীপেয্যস্স. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির খত্তিযো খত্তিযেহি খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো’তি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম মম্পি খত্তিযা খত্তিযাভিসেকেন অভিসিঞ্চিস্সন্তী’তি! অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নিরাসো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আসংসো? ইধ, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স জেট্ঠো পুত্তো হোতি আভিসেকো অনভিসিত্তো অচলপ্পত্তো [মচলপ্পত্তো (সী. পী.)]. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির খত্তিযো খত্তিযেহি খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো’তি. তস্স এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম মম্পি খত্তিযা খত্তিযাভিসেকেন অভিসিঞ্চিস্সন্তী’তি! অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আসংসো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰিগতাসো? ইধ, ভিক্খৰে, রাজা হোতি খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির খত্তিযো খত্তিযেহি খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো’তি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম মম্পি খত্তিযা খত্তিযাভিসেকেন অভিসিঞ্চিস্সন্তী’তি! তং কিস্স হেতু? যা হিস্স, ভিক্খৰে, পুব্বে অনভিসিত্তস্স অভিসেকাসা সা [সাস্স (সী. স্যা. কং. পী.)] পটিপ্পস্সদ্ধা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰিগতাসো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা ভিক্খূসু. কতমে তযো? নিরাসো, আসংসো, ৰিগতাসো. কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নিরাসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো অসুচি সঙ্কস্সরসমাচারো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো অব্রহ্মচারী ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞো অন্তোপূতি অৰস্সুতো কসম্বুজাতো. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম অহম্পি আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’তি! অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নিরাসো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আসংসো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলৰা হোতি কল্যাণধম্মো. সো সুণাতি আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি. তস্স এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম অহম্পি আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’তি! অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আসংসো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰিগতাসো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরহং হোতি খীণাসৰো. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম অহম্পি আসৰানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’তি! তং কিস্স হেতু? যা হিস্স, ভিক্খৰে, পুব্বে অৰিমুত্তস্স ৰিমুত্তাসা সা পটিপ্পস্সদ্ধা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰিগতাসো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা ভিক্খূসূ’’তি. ততিযং.

৪. চক্কৰত্তিসুত্তং

১৪. ‘‘যোপি সো, ভিক্খৰে, রাজা চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা সোপি ন অরাজকং চক্কং ৰত্তেতী’’তি. এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো পন, ভন্তে, রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স ধম্মিকস্স ধম্মরঞ্ঞো রাজা’’তি [চক্কন্তি (ক.)]? ‘‘ধম্মো, ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘ইধ, ভিক্খু, রাজা চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায [গরুকরোন্তো (সী. স্যা. কং. পী.)] ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতি অন্তোজনস্মিং’’.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খু, রাজা চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতি খত্তিযেসু, অনুযন্তেসু [অনুযুত্তেসু (সী. স্যা. কং. পী.)], বলকাযস্মিং, ব্রাহ্মণগহপতিকেসু, নেগমজানপদেসু, সমণব্রাহ্মণেসু, মিগপক্খীসু. স খো সো ভিক্খু রাজা চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা অন্তোজনস্মিং, ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা খত্তিযেসু, অনুযন্তেসু, বলকাযস্মিং, ব্রাহ্মণগহপতিকেসু, নেগমজানপদেসু, সমণব্রাহ্মণেসু, মিগপক্খীসু, ধম্মেনেৰ চক্কং ৰত্তেতি. তং হোতি চক্কং অপ্পটিৰত্তিযং কেনচি মনুস্সভূতেন পচ্চত্থিকেন পাণিনা.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খু [ভিক্খৰে (ক.)], তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতি কাযকম্মস্মিং – ‘এৰরূপং কাযকম্মং সেৰিতব্বং, এৰরূপং কাযকম্মং ন সেৰিতব্ব’’’ন্তি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খু, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতি ৰচীকম্মস্মিং – ‘এৰরূপং ৰচীকম্মং সেৰিতব্বং, এৰরূপং ৰচীকম্মং ন সেৰিতব্ব’ন্তি…পে… মনোকম্মস্মিং – ‘এৰরূপং মনোকম্মং সেৰিতব্বং, এৰরূপং মনোকম্মং ন সেৰিতব্ব’’’ন্তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খু, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা কাযকম্মস্মিং, ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা ৰচীকম্মস্মিং, ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা মনোকম্মস্মিং, ধম্মেনেৰ অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তেতি. তং হোতি চক্কং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মি’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. সচেতনসুত্তং

১৫. একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, রাজা অহোসি সচেতনো [পচেতনো (সী. স্যা. কং. পী.)] নাম. অথ খো, ভিক্খৰে, রাজা সচেতনো রথকারং আমন্তেসি – ‘ইতো মে, সম্ম রথকার, ছন্নং মাসানং অচ্চযেন সঙ্গামো ভৰিস্সতি. সক্খিস্সসি [সক্খসি (স্যা. কং. পী.)] মে, সম্ম রথকার, নৰং চক্কযুগং কাতু’ন্তি? ‘সক্কোমি দেৰা’তি খো, ভিক্খৰে, রথকারো রঞ্ঞো সচেতনস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো, ভিক্খৰে, রথকারো ছহি মাসেহি ছারত্তূনেহি একং চক্কং নিট্ঠাপেসি. অথ খো, ভিক্খৰে, রাজা সচেতনো রথকারং আমন্তেসি – ‘ইতো মে, সম্ম রথকার, ছন্নং দিৰসানং অচ্চযেন সঙ্গামো ভৰিস্সতি, নিট্ঠিতং নৰং চক্কযুগ’ন্তি? ‘ইমেহি খো, দেৰ, ছহি মাসেহি ছারত্তূনেহি একং চক্কং নিট্ঠিত’ন্তি. ‘সক্খিস্সসি পন মে, সম্ম রথকার, ইমেহি ছহি দিৰসেহি দুতিযং চক্কং নিট্ঠাপেতু’ন্তি? ‘সক্কোমি দেৰা’তি খো, ভিক্খৰে, রথকারো ছহি দিৰসেহি দুতিযং চক্কং নিট্ঠাপেত্ৰা নৰং চক্কযুগং আদায যেন রাজা সচেতনো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা রাজানং সচেতনং এতদৰোচ – ‘ইদং তে, দেৰ, নৰং চক্কযুগং নিট্ঠিত’ন্তি. ‘যঞ্চ তে ইদং, সম্ম রথকার, চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি যঞ্চ তে ইদং চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং, ইমেসং কিং নানাকরণং? নেসাহং কিঞ্চি নানাকরণং পস্সামী’তি. ‘অত্থেসং, দেৰ, নানাকরণং. পস্সতু দেৰো নানাকরণ’’’ন্তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, রথকারো যং তং চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং তং পৰত্তেসি. তং পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা চিঙ্গুলাযিত্ৰা ভূমিযং পপতি. যং পন তং চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি তং পৰত্তেসি. তং পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসি.

‘‘‘কো নু খো, সম্ম রথকার, হেতু কো পচ্চযো যমিদং [যদিদং (ক.)] চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং তং পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা চিঙ্গুলাযিত্ৰা ভূমিযং পপতি? কো পন, সম্ম রথকার, হেতু কো পচ্চযো যমিদং চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি তং পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’তি? ‘যমিদং, দেৰ, চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং তস্স নেমিপি সৰঙ্কা সদোসা সকসাৰা, অরাপি সৰঙ্কা সদোসা সকসাৰা, নাভিপি সৰঙ্কা সদোসা সকসাৰা. তং নেমিযাপি সৰঙ্কত্তা সদোসত্তা সকসাৰত্তা, অরানম্পি সৰঙ্কত্তা সদোসত্তা সকসাৰত্তা, নাভিযাপি সৰঙ্কত্তা সদোসত্তা সকসাৰত্তা পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা চিঙ্গুলাযিত্ৰা ভূমিযং পপতি. যং পন তং, দেৰ, চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি তস্স নেমিপি অৰঙ্কা অদোসা অকসাৰা, অরাপি অৰঙ্কা অদোসা অকসাৰা, নাভিপি অৰঙ্কা অদোসা অকসাৰা. তং নেমিযাপি অৰঙ্কত্তা অদোসত্তা অকসাৰত্তা, অরানম্পি অৰঙ্কত্তা অদোসত্তা অকসাৰত্তা, নাভিযাপি অৰঙ্কত্তা অদোসত্তা অকসাৰত্তা পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’’তি.

‘‘সিযা খো পন, ভিক্খৰে, তুম্হাকং এৰমস্স – ‘অঞ্ঞো নূন তেন সমযেন সো রথকারো অহোসী’তি! ন খো পনেতং, ভিক্খৰে, এৰং দট্ঠব্বং. অহং তেন সমযেন সো রথকারো অহোসিং. তদাহং, ভিক্খৰে, কুসলো দারুৰঙ্কানং দারুদোসানং দারুকসাৰানং. এতরহি খো পনাহং, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো কুসলো কাযৰঙ্কানং কাযদোসানং কাযকসাৰানং, কুসলো ৰচীৰঙ্কানং ৰচীদোসানং ৰচীকসাৰানং, কুসলো মনোৰঙ্কানং মনোদোসানং মনোকসাৰানং. যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, ভিক্খুস্স ৰা ভিক্খুনিযা ৰা কাযৰঙ্কো অপ্পহীনো কাযদোসো কাযকসাৰো, ৰচীৰঙ্কো অপ্পহীনো ৰচীদোসো ৰচীকসাৰো, মনোৰঙ্কো অপ্পহীনো মনোদোসো মনোকসাৰো, এৰং পপতিতা তে, ভিক্খৰে, ইমস্মা ধম্মৰিনযা, সেয্যথাপি তং চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং.

‘‘যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, ভিক্খুস্স ৰা ভিক্খুনিযা ৰা কাযৰঙ্কো পহীনো কাযদোসো কাযকসাৰো, ৰচীৰঙ্কো পহীনো ৰচীদোসো ৰচীকসাৰো, মনোৰঙ্কো পহীনো মনোদোসো মনোকসাৰো, এৰং পতিট্ঠিতা তে, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে, সেয্যথাপি তং চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘কাযৰঙ্কং পজহিস্সাম কাযদোসং কাযকসাৰং, ৰচীৰঙ্কং পজহিস্সাম ৰচীদোসং ৰচীকসাৰং, মনোৰঙ্কং পজহিস্সাম মনোদোসং মনোকসাৰ’ন্তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. অপণ্ণকসুত্তং

১৬. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অপণ্ণকপটিপদং [অপণ্ণকতং পটিপদং (সী. পী.) টীকায পন সমেতি] পটিপন্নো হোতি, যোনি চস্স আরদ্ধা হোতি আসৰানং খযায. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং [যত্ৰাধিকরণমেতং (সী.)] চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি – ‘নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায, ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি, রত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি, রত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেতি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা, রত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো হোতি, যোনি চস্স আরদ্ধা হোতি আসৰানং খযাযা’’তি. ছট্ঠং.

৭. অত্তব্যাবাধসুত্তং

১৭. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, ধম্মা অত্তব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, পরব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, উভযব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি. কতমে তযো? কাযদুচ্চরিতং, ৰচীদুচ্চরিতং, মনোদুচ্চরিতং. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো ধম্মা অত্তব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, পরব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, উভযব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি.

‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, ধম্মা নেৰত্তব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, ন পরব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, ন উভযব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি. কতমে তযো? কাযসুচরিতং, ৰচীসুচরিতং, মনোসুচরিতং. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো ধম্মা নেৰত্তব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, ন পরব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, ন উভযব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তী’’তি. সত্তমং.

৮. দেৰলোকসুত্তং

১৮. ‘‘সচে ৰো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘দেৰলোকূপপত্তিযা, আৰুসো, সমণে গোতমে ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সথা’তি? ননু তুম্হে, ভিক্খৰে, এৰং পুট্ঠা অট্টীযেয্যাথ হরাযেয্যাথ জিগুচ্ছেয্যাথা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি কির তুম্হে, ভিক্খৰে, দিব্বেন আযুনা অট্টীযথ হরাযথ জিগুচ্ছথ, দিব্বেন ৰণ্ণেন দিব্বেন সুখেন দিব্বেন যসেন দিব্বেনাধিপতেয্যেন অট্টীযথ হরাযথ জিগুচ্ছথ; পগেৰ খো পন, ভিক্খৰে, তুম্হেহি কাযদুচ্চরিতেন অট্টীযিতব্বং হরাযিতব্বং জিগুচ্ছিতব্বং, ৰচীদুচ্চরিতেন… মনোদুচ্চরিতেন অট্টীযিতব্বং হরাযিতব্বং জিগুচ্ছিতব্ব’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. পঠমপাপণিকসুত্তং

১৯. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো অভব্বো অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো পুব্বণ্হসমযং [মজ্ঝন্তিকসমযং (সী. স্যা. কং. পী.)] ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি, মজ্ঝন্হিকসমযং ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি, সাযন্হসমযং ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো অভব্বো অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং [ফাতিকত্তুং (সী.), ফাতিকাতুং (স্যা. কং. পী.)].

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো অনধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং ফাতিং কাতুং. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পুব্বণ্হসমযং ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি, মজ্ঝন্হিকসমযং ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি, সাযন্হসমযং ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো অনধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং ফাতিং কাতুং.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো ভব্বো অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো পুব্বণ্হসমযং সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি, মজ্ঝন্হিকসমযং…পে… সাযন্হসমযং সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো ভব্বো অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অনধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং ফাতিং কাতুং. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পুব্বণ্হসমযং সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি, মজ্ঝন্হিকসমযং…পে… সাযন্হসমযং সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অনধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং ফাতিং কাতু’’ন্তি. নৰমং.

১০. দুতিযপাপণিকসুত্তং

২০. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো নচিরস্সেৰ মহত্তং ৰেপুল্লত্তং [মহন্তত্তং ৰা ৰেপুল্লত্তং ৰা (পী. ক.)] পাপুণাতি ভোগেসু. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো চক্খুমা চ হোতি ৰিধুরো চ নিস্সযসম্পন্নো চ. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পাপণিকো চক্খুমা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো পণিযং জানাতি – ‘ইদং পণিযং এৰং কীতং, এৰং ৰিক্কযমানং [ৰিক্কীযমানং (?)], এত্তকং মূলং ভৰিস্সতি, এত্তকো উদযো’তি [উদ্দযোতি (সী.)]. এৰং খো, ভিক্খৰে, পাপণিকো চক্খুমা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পাপণিকো ৰিধুরো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো কুসলো হোতি পণিযং কেতুঞ্চ ৰিক্কেতুঞ্চ. এৰং খো, ভিক্খৰে, পাপণিকো ৰিধুরো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পাপণিকো নিস্সযসম্পন্নো হোতি? ইধ ভিক্খৰে, পাপণিকং যে তে গহপতী ৰা গহপতিপুত্তা ৰা অড্ঢা মহদ্ধনা মহাভোগা তে এৰং জানন্তি – ‘অযং খো ভৰং পাপণিকো চক্খুমা ৰিধুরো চ পটিবলো পুত্তদারঞ্চ পোসেতুং, অম্হাকঞ্চ কালেন কালং অনুপ্পদাতু’ন্তি. তে নং ভোগেহি নিপতন্তি – ‘ইতো, সম্ম পাপণিক, ভোগে করিত্ৰা [হরিত্ৰা (সী. স্যা. কং.)] পুত্তদারঞ্চ পোসেহি, অম্হাকঞ্চ কালেন কালং অনুপ্পদেহী’তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পাপণিকো নিস্সযসম্পন্নো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো নচিরস্সেৰ মহত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণাতি ভোগেসু.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নচিরস্সেৰ মহত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণাতি কুসলেসু ধম্মেসু. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুমা চ হোতি ৰিধুরো চ নিস্সযসম্পন্নো চ. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুমা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুমা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিধুরো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসু. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিধুরো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিস্সযসম্পন্নো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পরিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকরোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিস্সযসম্পন্নো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নচিরস্সেৰ মহত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণাতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি. দসমং.

রথকারৰগ্গো দুতিযো.