৩. মহাৰগ্গো

১. সীহনাদসুত্তং

২১. ‘‘সীহো, ভিক্খৰে, মিগরাজা সাযন্হসমযং আসযা নিক্খমতি. আসযা নিক্খমিত্ৰা ৰিজম্ভতি. ৰিজম্ভিত্ৰা সমন্তা চতুদ্দিসং [চতুদ্দিসা (স্যা. ক.) অ. নি. ৬.৬৪] অনুৰিলোকেতি. সমন্তা চতুদ্দিসং [চতুদ্দিসা (স্যা. ক.) অ. নি. ৬.৬৪] অনুৰিলোকেত্ৰা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদতি. তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৰা গোচরায পক্কমতি. তং কিস্স হেতু? ‘মাহং খুদ্দকে পাণে ৰিসমগতে সঙ্ঘাতং আপাদেসি’ন্তি!

‘‘‘সীহো’তি, খো ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. যং খো, ভিক্খৰে, তথাগতো পরিসায ধম্মং দেসেতি, ইদমস্স হোতি সীহনাদস্মিং.

[ম. নি. ১.১৪৮; ৰিভ. ৭৬০; পটি. ম. ২.৪৪] ‘‘দসযিমানি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি. কতমানি দস? ইধ, ভিক্খৰে, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৰিপাকং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৰিপাকং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতো সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো অনেকধাতুং নানাধাতুং লোকং [অনেকধাতুনানাধাতুলোকং (সী. ক.)] যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতো অনেকধাতুং নানাধাতুং লোকং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি…পে… ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতো সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি…পে… ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো পরসত্তানং পরপুগ্গলানং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতো পরসত্তানং পরপুগ্গলানং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি…পে… ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৰোদানং ৰুট্ঠানং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি…পে… পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি…পে… ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৰীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে, ‘অমুত্রাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিং; তত্রাপাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি, ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি. যম্পি ভিক্খৰে, তথাগতো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না; ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, তথাগতো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. যম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘ইমানি খো, ভিক্খৰে, দস তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতী’’তি. পঠমং.

২. অধিৰুত্তিপদসুত্তং

২২. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘যে তে, আনন্দ, ধম্মা তেসং তেসং অধিৰুত্তিপদানং [অধিমুত্তিপদানং (ক.)] অভিঞ্ঞা সচ্ছিকিরিযায সংৰত্তন্তি, ৰিসারদো অহং, আনন্দ, তত্থ পটিজানামি. ‘তেসং তেসং তথা তথা ধম্মং দেসেতুং যথা যথা পটিপন্নো সন্তং ৰা অত্থীতি ঞস্সতি, অসন্তং ৰা নত্থীতি ঞস্সতি, হীনং ৰা হীনন্তি ঞস্সতি, পণীতং ৰা পণীতন্তি ঞস্সতি, সউত্তরং ৰা সউত্তরন্তি ঞস্সতি, অনুত্তরং ৰা অনুত্তরন্তি ঞস্সতি; যথা যথা ৰা পন তং ঞাতেয্যং ৰা দট্ঠেয্যং ৰা সচ্ছিকরেয্যং ৰা, তথা তথা ঞস্সতি ৰা দক্খতি ৰা সচ্ছিকরিস্সতি ৰা’তি ঠানমেতং ৰিজ্জতি. এতদানুত্তরিযং, আনন্দ, ঞাণানং যদিদং তত্থ তত্থ যথাভূতঞাণং. এতস্মা চাহং, আনন্দ, ঞাণা অঞ্ঞং ঞাণং উত্তরিতরং ৰা পণীততরং ৰা নত্থীতি ৰদামি.

‘‘দসযিমানি, আনন্দ, তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি. কতমানি দস? ইধানন্দ, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পানন্দ, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, তথাগতো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৰিপাকং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, তথাগতো সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, তথাগতো অনেকধাতুং নানাধাতুং লোকং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ …পে… ইদম্পানন্দ…পে….

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, তথাগতো সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, তথাগতো পরসত্তানং পরপুগ্গলানং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, তথাগতো ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৰোদানং ৰুট্ঠানং যথাভূতং পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, তথাগতো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, তথাগতো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. যম্পানন্দ…পে… ইদম্পানন্দ…পে….

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, তথাগতো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. যম্পানন্দ, তথাগতো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং…পে… সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদম্পানন্দ, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি, যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি.

‘‘ইমানি খো, আনন্দ, দস তথাগতস্স তথাগতবলানি, যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতী’’তি. দুতিযং.

৩. কাযসুত্তং

২৩. ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, ধম্মা কাযেন পহাতব্বা, নো ৰাচায. অত্থি, ভিক্খৰে, ধম্মা ৰাচায পহাতব্বা, নো কাযেন. অত্থি, ভিক্খৰে, ধম্মা নেৰ কাযেন পহাতব্বা নো ৰাচায, পঞ্ঞায দিস্ৰা [দিস্ৰা দিস্ৰা (সী. স্যা.)] পহাতব্বা.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, ধম্মা কাযেন পহাতব্বা, নো ৰাচায? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অকুসলং আপন্নো হোতি কিঞ্চি দেসং [কঞ্চি দেৰ দেসং (সী. স্যা.)] কাযেন. তমেনং অনুৰিচ্চ ৰিঞ্ঞূ সব্রহ্মচারী এৰমাহংসু – ‘আযস্মা খো অকুসলং আপন্নো কিঞ্চি দেসং কাযেন. সাধু ৰতাযস্মা কাযদুচ্চরিতং পহায কাযসুচরিতং ভাৰেতূ’তি. সো অনুৰিচ্চ ৰিঞ্ঞূহি সব্রহ্মচারীহি ৰুচ্চমানো কাযদুচ্চরিতং পহায কাযসুচরিতং ভাৰেতি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, ধম্মা কাযেন পহাতব্বা, নো ৰাচায.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, ধম্মা ৰাচায পহাতব্বা, নো কাযেন? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অকুসলং আপন্নো হোতি কিঞ্চি দেসং ৰাচায. তমেনং অনুৰিচ্চ ৰিঞ্ঞূ সব্রহ্মচারী এৰমাহংসু – ‘আযস্মা খো অকুসলং আপন্নো কিঞ্চি দেসং ৰাচায. সাধু ৰতাযস্মা ৰচীদুচ্চরিতং পহায ৰচীসুচরিতং ভাৰেতূ’তি. সো অনুৰিচ্চ ৰিঞ্ঞূহি সব্রহ্মচারীহি ৰুচ্চমানো ৰচীদুচ্চরিতং পহায ৰচীসুচরিতং ভাৰেতি. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, ধম্মা ৰাচায পহাতব্বা, নো কাযেন.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, ধম্মা নেৰ কাযেন পহাতব্বা নো ৰাচায, পঞ্ঞায দিস্ৰা পহাতব্বা? লোভো, ভিক্খৰে, নেৰ কাযেন পহাতব্বো নো ৰাচায, পঞ্ঞায দিস্ৰা পহাতব্বো. দোসো, ভিক্খৰে…পে… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো … মচ্ছরিযং, ভিক্খৰে, নেৰ কাযেন পহাতব্বং নো ৰাচায, পঞ্ঞায দিস্ৰা পহাতব্বং.

‘‘পাপিকা, ভিক্খৰে, ইস্সা নেৰ কাযেন পহাতব্বা নো ৰাচায, পঞ্ঞায দিস্ৰা পহাতব্বা. কতমা চ, ভিক্খৰে, পাপিকা ইস্সা? ইধ, ভিক্খৰে, ইজ্ঝতি গহপতিস্স ৰা গহপতিপুত্তস্স ৰা ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা. তত্রাঞ্ঞতরস্স দাসস্স ৰা উপৰাসস্স ৰা এৰং হোতি – ‘অহো ৰতিমস্স গহপতিস্স ৰা গহপতিপুত্তস্স ৰা ন ইজ্ঝেয্য ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা’তি. সমণো ৰা পন ব্রাহ্মণো ৰা লাভী হোতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. তত্রাঞ্ঞতরস্স সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা এৰং হোতি – ‘অহো ৰত অযমাযস্মা ন লাভী অস্স চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারান’ন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পাপিকা ইস্সা.

‘‘পাপিকা, ভিক্খৰে, ইচ্ছা নেৰ কাযেন পহাতব্বা নো ৰাচায, পঞ্ঞায দিস্ৰা পহাতব্বা. কতমা চ, ভিক্খৰে, পাপিকা ইচ্ছা? [ৰিভ. ৮৫১] ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অস্সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; দুস্সীলো সমানো ‘সীলৰাতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; অপ্পস্সুতো সমানো ‘বহুস্সুতোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; সঙ্গণিকারামো সমানো ‘পৰিৰিত্তোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; কুসীতো সমানো ‘আরদ্ধৰীরিযোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; মুট্ঠস্সতি সমানো ‘উপট্ঠিতস্সতীতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; অসমাহিতো সমানো ‘সমাহিতোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; দুপ্পঞ্ঞো সমানো ‘পঞ্ঞৰাতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি; অখীণাসৰো সমানো ‘খীণাসৰোতি মং জানেয্যু’ন্তি ইচ্ছতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পাপিকা ইচ্ছা. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, ধম্মা নেৰ কাযেন পহাতব্বা নো ৰাচায, পঞ্ঞায দিস্ৰা পহাতব্বা.

‘‘তঞ্চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য ইরিযতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য ইরিযতি. সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য ইরিযতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য ইরিযতী’তি.

‘‘তঞ্চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য ইরিযতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য ইরিযতি, সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য ইরিযতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো … উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য ইরিযতী’’’তি. ততিযং.

৪. মহাচুন্দসুত্তং

২৪. একং সমযং আযস্মা মহাচুন্দো চেতীসু ৰিহরতি সহজাতিযং. তত্র খো আযস্মা মহাচুন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহাচুন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা মহাচুন্দো এতদৰোচ –

‘‘ঞাণৰাদং, আৰুসো, ভিক্খু ৰদমানো – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্ম’ন্তি. তঞ্চে, আৰুসো, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো … কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.

‘‘ভাৰনাৰাদং, আৰুসো, ভিক্খু ৰদমানো – ‘ভাৰিতকাযোম্হি ভাৰিতসীলো ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৰুসো, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো … মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.

‘‘ঞাণৰাদঞ্চ, আৰুসো, ভিক্খু ৰদমানো ভাৰনাৰাদঞ্চ – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্মং, ভাৰিতকাযোম্হি ভাৰিতসীলো ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৰুসো, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.

‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, পুরিসো দলিদ্দোৰ সমানো অড্ঢৰাদং ৰদেয্য, অধনোৰ সমানো ধনৰাৰাদং ৰদেয্য, অভোগোৰ সমানো ভোগৰাৰাদং ৰদেয্য. সো কিস্মিঞ্চিদেৰ ধনকরণীযে সমুপ্পন্নে ন সক্কুণেয্য উপনীহাতুং ধনং ৰা ধঞ্ঞং ৰা রজতং ৰা জাতরূপং ৰা. তমেনং এৰং জানেয্যুং – ‘দলিদ্দোৰ অযমাযস্মা সমানো অড্ঢৰাদং ৰদেতি, অধনোৰ অযমাযস্মা সমানো ধনৰাৰাদং ৰদেতি, অভোগৰাৰ অযমাযস্মা সমানো ভোগৰাৰাদং ৰদেতি. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা কিস্মিঞ্চিদেৰ ধনকরণীযে সমুপ্পন্নে ন সক্কোতি উপনীহাতুং ধনং ৰা ধঞ্ঞং ৰা রজতং ৰা জাতরূপং ৰা’তি.

‘‘এৰমেৰং খো, আৰুসো, ঞাণৰাদঞ্চ ভিক্খু ৰদমানো ভাৰনাৰাদঞ্চ – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্মং, ভাৰিতকাযোম্হি ভাৰিতসীলো ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতপঞ্ঞো’তি. তং চে, আৰুসো, ভিক্খুং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো অভিভুয্য তিট্ঠতি; নাযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা … পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা অভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.

‘‘ঞাণৰাদং, আৰুসো, ভিক্খু ৰদমানো – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্ম’ন্তি. তঞ্চে, আৰুসো, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘অযমাযস্মা তথা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.

‘‘ভাৰনাৰাদং, আৰুসো, ভিক্খু ৰদমানো – ‘ভাৰিতকাযোম্হি ভাৰিতসীলো ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৰুসো, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.

‘‘ঞাণৰাদঞ্চ, আৰুসো, ভিক্খু ৰদমানো ভাৰনাৰাদঞ্চ – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্মং, ভাৰিতকাযোম্হি ভাৰিতসীলো ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৰুসো, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতী’তি.

‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, পুরিসো অড্ঢোৰ সমানো অড্ঢৰাদং ৰদেয্য, ধনৰাৰ সমানো ধনৰাৰাদং ৰদেয্য, ভোগৰাৰ সমানো ভোগৰাৰাদং ৰদেয্য. সো কিস্মিঞ্চিদেৰ ধনকরণীযে সমুপ্পন্নে সক্কুণেয্য উপনীহাতুং ধনং ৰা ধঞ্ঞং ৰা রজতং ৰা জাতরূপং ৰা. তমেনং এৰং জানেয্যুং – ‘অড্ঢোৰ অযমাযস্মা সমানো অড্ঢৰাদং ৰদেতি, ধনৰাৰ অযমাযস্মা সমানো ধনৰাৰাদং ৰদেতি, ভোগৰাৰ অযমাযস্মা সমানো ভোগৰাৰাদং ৰদেতি. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা কিস্মিঞ্চিদেৰ ধনকরণীযে সমুপ্পন্নে সক্কোতি উপনীহাতুং ধনং ৰা ধঞ্ঞং ৰা রজতং ৰা জাতরূপং ৰা’তি.

এৰমেৰং খো, আৰুসো, ঞাণৰাদঞ্চ ভিক্খু ৰদমানো ভাৰনাৰাদঞ্চ – ‘জানামিমং ধম্মং, পস্সামিমং ধম্মং, ভাৰিতকাযোম্হি ভাৰিতসীলো ভাৰিতচিত্তো ভাৰিতপঞ্ঞো’তি. তঞ্চে, আৰুসো, ভিক্খুং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি, দোসো… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতি, সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো লোভো ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং লোভো নাভিভুয্য তিট্ঠতি; তথা অযমাযস্মা পজানাতি যথা পজানতো দোসো ন হোতি… মোহো… কোধো… উপনাহো… মক্খো… পল়াসো… মচ্ছরিযং… পাপিকা ইস্সা… পাপিকা ইচ্ছা ন হোতি, তথাহিমং আযস্মন্তং পাপিকা ইচ্ছা নাভিভুয্য তিট্ঠতী’’’তি. চতুত্থং.

৫. কসিণসুত্তং

২৫. [দী. নি. ৩.৩৪৬, ৩৬০; অ. নি. ১০.২৯] ‘‘দসযিমানি, ভিক্খৰে, কসিণাযতনানি. কতমানি দস? পথৰীকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিযং অদ্ৰযং অপ্পমাণং; আপোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… তেজোকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ৰাযোকসিণমেকো সঞ্জানাতি… নীলকসিণমেকো সঞ্জানাতি… পীতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… লোহিতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ওদাতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… আকাসকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিযং অদ্ৰযং অপ্পমাণং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, দস কসিণাযতনানী’’তি. পঞ্চমং.

৬. কাল়ীসুত্তং

২৬. একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো অৰন্তীসু ৰিহরতি কুররঘরে [গুলঘরে (ক.) কুরুরঘরে মহাৰ. ২৫৭] পৰত্তে পব্বতে. অথ খো কাল়ী উপাসিকা কুররঘরিকা যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো কাল়ী উপাসিকা কুররঘরিকা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ – ‘‘ৰুত্তমিদং, ভন্তে, ভগৰতা কুমারিপঞ্হেসু –

‘অত্থস্স পত্তিং হদযস্স সন্তিং,

জেত্ৰান সেনং পিযসাতরূপং;

একোহং [একাহং (ক.)] ঝাযং সুখমনুবোধিং,

তস্মা জনেন ন করোমি সক্খিং [সখিং (ক.) সং. নি. ১.১৬১ পস্সিতব্বং];

সক্খী [সখী (ক.)] ন সম্পজ্জতি কেনচি মে’তি.

‘‘ইমস্স খো, ভন্তে, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?

‘‘পথৰীকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি, একে সমণব্রাহ্মণা ‘অত্থো’তি অভিনিব্বত্তেসুং [অত্থাভিনিব্বত্তেসুং (সী. স্যা.)]. যাৰতা খো, ভগিনি, পথৰীকসিণসমাপত্তিপরমতা, তদভিঞ্ঞাসি ভগৰা. তদভিঞ্ঞায ভগৰা অস্সাদমদ্দস [আদিমদ্দস (সী. স্যা.)] আদীনৰমদ্দস নিস্সরণমদ্দস মগ্গামগ্গঞাণদস্সনমদ্দস. তস্স অস্সাদদস্সনহেতু আদীনৰদস্সনহেতু নিস্সরণদস্সনহেতু মগ্গামগ্গঞাণদস্সনহেতু অত্থস্স পত্তি হদযস্স সন্তি ৰিদিতা হোতি.

‘‘আপোকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি…পে… তেজোকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি… ৰাযোকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি… নীলকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি… পীতকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি… লোহিতকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি… ওদাতকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি… আকাসকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি… ৰিঞ্ঞাণকসিণসমাপত্তিপরমা খো, ভগিনি, একে সমণব্রাহ্মণা ‘অত্থো’তি অভিনিব্বত্তেসুং. যাৰতা খো, ভগিনি, ৰিঞ্ঞাণকসিণসমাপত্তিপরমতা, তদভিঞ্ঞাসি ভগৰা. তদভিঞ্ঞায ভগৰা অস্সাদমদ্দস আদীনৰমদ্দস নিস্সরণমদ্দস মগ্গামগ্গঞাণদস্সনমদ্দস. তস্স অস্সাদদস্সনহেতু আদীনৰদস্সনহেতু নিস্সরণদস্সনহেতু মগ্গামগ্গঞাণদস্সনহেতু অত্থস্স পত্তি হদযস্স সন্তি ৰিদিতা হোতি. ইতি খো, ভগিনি, যং তং ৰুত্তং ভগৰতা কুমারিপঞ্হেসু –

‘অত্থস্স পত্তিং হদযস্স সন্তিং,

জেত্ৰান সেনং পিযসাতরূপং;

একোহং ঝাযং সুখমনুবোধিং,

তস্মা জনেন ন করোমি সক্খিং;

সক্খী ন সম্পজ্জতি কেনচি মে’তি.

‘‘ইমস্স খো, ভগিনি, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৰং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি. ছট্ঠং.

৭. পঠমমহাপঞ্হাসুত্তং

২৭. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিসিংসু. অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৰ সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিতুং; যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’তি.

অথ খো তে ভিক্খূ যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পরিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এতদৰোচুং –

‘‘সমণো, আৰুসো, গোতমো সাৰকানং এৰং ধম্মং দেসেতি – ‘এথ তুম্হে, ভিক্খৰে, সব্বং ধম্মং অভিজানাথ, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায ৰিহরথা’তি; মযম্পি খো, আৰুসো, সাৰকানং এৰং ধম্মং দেসেম – ‘এথ তুম্হে, আৰুসো, সব্বং ধম্মং অভিজানাথ, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায ৰিহরথা’তি. ইধ নো, আৰুসো, কো ৰিসেসো কো অধিপ্পযাসো কিং নানাকরণং সমণস্স ৰা গোতমস্স অম্হাকং ৰা, যদিদং ধম্মদেসনায ৰা ধম্মদেসনং অনুসাসনিযা ৰা অনুসাসনি’’ন্তি?

অথ খো তে ভিক্খূ তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ভাসিতং নেৰ অভিনন্দিংসু নপ্পটিক্কোসিংসু. অনভিনন্দিত্ৰা অপ্পটিক্কোসিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু – ‘‘ভগৰতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’তি.

অথ খো তে ভিক্খূ সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং –

‘‘ইধ মযং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিসিম্হা. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অতিপ্পগো খো তাৰ সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিতুং; যংনূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং আরামো তেনুপসঙ্কমিম্হা; উপসঙ্কমিত্ৰা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পরিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিম্হা. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিম্হা. একমন্তং নিসিন্নে খো, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা অম্হে এতদৰোচুং –

‘সমণো, আৰুসো, গোতমো সাৰকানং এৰং ধম্মং দেসেতি – এথ তুম্হে, ভিক্খৰে, সব্বং ধম্মং অভিজানাথ, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায ৰিহরথাতি; মযম্পি খো, আৰুসো, সাৰকানং এৰং ধম্মং দেসেম – এথ তুম্হে, আৰুসো, সব্বং ধম্মং অভিজানাথ, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায ৰিহরথাতি. ইধ নো, আৰুসো, কো ৰিসেসো কো অধিপ্পযাসো কিং নানাকরণং সমণস্স ৰা গোতমস্স অম্হাকং ৰা, যদিদং ধম্মদেসনায ৰা ধম্মদেসনং অনুসাসনিযা ৰা অনুসাসনি’ন্তি?

‘‘অথ খো মযং, ভন্তে, তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ভাসিতং নেৰ অভিনন্দিম্হা নপ্পটিক্কোসিম্হা. অনভিনন্দিত্ৰা অপ্পটিক্কোসিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিম্হা – ‘ভগৰতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’’তি.

‘‘এৰংৰাদিনো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰমস্সু ৰচনীযা – ‘একো, আৰুসো, পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৰেয্যাকরণং, দ্ৰে পঞ্হা দ্ৰে উদ্দেসা দ্ৰে ৰেয্যাকরণানি, তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৰেয্যাকরণানি, চত্তারো পঞ্হা চত্তারো উদ্দেসা চত্তারি ৰেয্যাকরণানি, পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৰেয্যাকরণানি, ছ পঞ্হা ছ উদ্দেসা ছ ৰেয্যাকরণানি, সত্ত পঞ্হা সত্তুদ্দেসা সত্ত ৰেয্যাকরণানি, অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৰেয্যাকরণানি, নৰ পঞ্হা নৰুদ্দেসা নৰ ৰেয্যাকরণানি, দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৰেয্যাকরণানী’তি. এৰং পুট্ঠা, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা ন চেৰ সম্পাযিস্সন্তি, উত্তরি চ ৰিঘাতং আপজ্জিস্সন্তি. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৰে, অৰিসযস্মিং. নাহং তং, ভিক্খৰে, পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায যো ইমেসং পঞ্হানং ৰেয্যাকরণেন চিত্তং আরাধেয্য, অঞ্ঞত্র তথাগতেন ৰা তথাগতসাৰকেন ৰা ইতো ৰা পন সুত্ৰা.

‘‘‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৰেয্যাকরণ’ন্তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? একধম্মে, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? ‘সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’ – ইমস্মিং খো, ভিক্খৰে, একধম্মে ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৰেয্যাকরণ’ন্তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘দ্ৰে পঞ্হা দ্ৰে উদ্দেসা দ্ৰে ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? দ্ৰীসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু দ্ৰীসু? নামে চ রূপে চ – ইমেসু খো, ভিক্খৰে, দ্ৰীসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘দ্ৰে পঞ্হা দ্ৰে উদ্দেসা দ্ৰে ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? তীসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু তীসু? তীসু ৰেদনাসু – ইমেসু খো, ভিক্খৰে, তীসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘চত্তারো পঞ্হা চত্তারো উদ্দেসা চত্তারি ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? চতূসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু চতূসু? চতূসু আহারেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৰে, চতূসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘চত্তারো পঞ্হা চত্তারো উদ্দেসা চত্তারি ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? পঞ্চসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু পঞ্চসু? পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৰে, পঞ্চসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘ছ পঞ্হা ছ উদ্দেসা ছ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ছসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু ছসু? ছসু অজ্ঝত্তিকেসু আযতনেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৰে, ছসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘ছ পঞ্হা ছ উদ্দেসা ছ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘সত্ত পঞ্হা সত্তুদ্দেসা সত্ত ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? সত্তসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু সত্তসু? সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু – ইমেসু খো, ভিক্খৰে, সত্তসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘সত্ত পঞ্হা সত্তুদ্দেসা সত্ত ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? অট্ঠসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু অট্ঠসু? অট্ঠসু লোকধম্মেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৰে, অট্ঠসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো…পে… দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘নৰ পঞ্হা নৰুদ্দেসা নৰ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? নৰসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু নৰসু? নৰসু সত্তাৰাসেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৰে, নৰসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘নৰ পঞ্হা নৰুদ্দেসা নৰ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? দসসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু দসসু? দসসু অকুসলেসু কম্মপথেসু – ইমেসু খো, ভিক্খৰে, দসসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্ত’’ন্তি. সত্তমং.

৮. দুতিযমহাপঞ্হাসুত্তং

২৮. একং সমযং ভগৰা কজঙ্গলাযং ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে. অথ খো সম্বহুলা কজঙ্গলকা উপাসকা যেন কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা কজঙ্গলিকং ভিক্খুনিং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো কজঙ্গলকা উপাসকা কজঙ্গলিকং ভিক্খুনিং এতদৰোচুং –

‘‘ৰুত্তমিদং, অয্যে, ভগৰতা মহাপঞ্হেসু – ‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৰেয্যাকরণং, দ্ৰে পঞ্হা দ্ৰে উদ্দেসা দ্ৰে ৰেয্যাকরণানি, তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৰেয্যাকরণানি, চত্তারো পঞ্হা চত্তারো উদ্দেসা চত্তারি ৰেয্যাকরণানি, পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৰেয্যাকরণানি, ছ পঞ্হা ছ উদ্দেসা ছ ৰেয্যাকরণানি, সত্ত পঞ্হা সত্তুদ্দেসা সত্ত ৰেয্যাকরণানি, অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৰেয্যাকরণানি, নৰ পঞ্হা নৰুদ্দেসা নৰ ৰেয্যাকরণানি, দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৰেয্যাকরণানী’তি. ইমস্স নু খো, অয্যে, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?

‘‘ন খো পনেতং, আৰুসো, ভগৰতো সম্মুখা সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং, নপি মনোভাৰনীযানং ভিক্খূনং সম্মুখা সুতং সম্মুখা পটিগ্গহিতং; অপি চ, যথা মেত্থ খাযতি তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, অয্যে’’তি, খো কজঙ্গলকা উপাসকা কজঙ্গলিকায ভিক্খুনিযা পচ্চস্সোসুং. কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী এতদৰোচ –

‘‘‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৰেয্যাকরণ’ন্তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং ভগৰতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? একধম্মে, আৰুসো, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা – ইমস্মিং খো, আৰুসো, একধম্মে ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৰেয্যাকরণন্তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ভগৰতা ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘দ্ৰে পঞ্হা দ্ৰে উদ্দেসা দ্ৰে ৰেয্যাকরণানী’তি ইতি, খো পনেতং ৰুত্তং ভগৰতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? দ্ৰীসু, আৰুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু দ্ৰীসু? নামে চ রূপে চ…পে… কতমেসু তীসু? তীসু ৰেদনাসু – ইমেসু খো, আৰুসো, তীসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘তযো পঞ্হা তযো উদ্দেসা তীণি ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ভগৰতা ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘চত্তারো পঞ্হা চত্তারো উদ্দেসা চত্তারি ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং ভগৰতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? চতূসু, আৰুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৰিতচিত্তো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু চতূসু? চতূসু সতিপট্ঠানেসু – ইমেসু খো, আৰুসো, চতূসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৰিতচিত্তো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘চত্তারো পঞ্হা চত্তারো উদ্দেসা চত্তারি ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ভগৰতা ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘পঞ্চ পঞ্হা পঞ্চুদ্দেসা পঞ্চ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং ভগৰতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? পঞ্চসু, আৰুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৰিতচিত্তো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু পঞ্চসু? পঞ্চসু ইন্দ্রিযেসু…পে… কতমেসু ছসু? ছসু নিস্সরণীযাসু ধাতূসু…পে… কতমেসু সত্তসু? সত্তসু বোজ্ঝঙ্গেসু…পে… কতমেসু অট্ঠসু? অট্ঠসু অরিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গেসু – ইমেসু খো, আৰুসো, অট্ঠসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৰিতচিত্তো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘অট্ঠ পঞ্হা অট্ঠুদ্দেসা অট্ঠ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ভগৰতা ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘নৰ পঞ্হা নৰুদ্দেসা নৰ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং ভগৰতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? নৰসু, আৰুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু নৰসু? নৰসু সত্তাৰাসেসু – ইমেসু খো, আৰুসো, নৰসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘নৰ পঞ্হা নৰুদ্দেসা নৰ ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ভগৰতা ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং ভগৰতা. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? দসসু, আৰুসো, ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৰিতচিত্তো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমেসু দসসু? দসসু কুসলেসু কম্মপথেসু – ইমেসু খো, আৰুসো, দসসু ধম্মেসু ভিক্খু সম্মা সুভাৰিতচিত্তো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. ‘দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৰেয্যাকরণানী’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ভগৰতা ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘ইতি খো, আৰুসো, যং তং ৰুত্তং ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতাসু মহাপঞ্হাসু – ‘একো পঞ্হো একো উদ্দেসো একং ৰেয্যাকরণং…পে… দস পঞ্হা দসুদ্দেসা দস ৰেয্যাকরণানী’তি, ইমস্স খো অহং, আৰুসো, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৰং ৰিত্থারেন অত্থং আজানামি. আকঙ্খমানা চ পন তুম্হে, আৰুসো, ভগৰন্তঞ্ঞেৰ উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ. যথা ৰো [যথা খো (ক.), যথা নো (বহূসু) অ. নি. ১০.১১৫, ১৭২ পন পাঠভেদো নত্থি] ভগৰা ব্যাকরোতি তথা নং ধারেয্যাথা’’তি. ‘‘এৰং, অয্যে’’তি খো কজঙ্গলকা উপাসকা কজঙ্গলিকায খো ভিক্খুনিযা ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা কজঙ্গলিকং ভিক্খুনিং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো কজঙ্গলকা উপাসকা যাৰতকো অহোসি কজঙ্গলিকায ভিক্খুনিযা সদ্ধিং কথাসল্লাপো, তং সব্বং ভগৰতো আরোচেসুং.

‘‘সাধু সাধু, গহপতযো! পণ্ডিতা, গহপতযো, কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী. মহাপঞ্ঞা, গহপতযো, কজঙ্গলিকা ভিক্খুনী. মঞ্চেপি তুম্হে, গহপতযো, উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি চেতং এৰমেৰং [এৰমেৰ (ক.) ম. নি. ১.২০৫ পস্সিতব্বং] ব্যাকরেয্যং যথা তং কজঙ্গলিকায ভিক্খুনিযা ব্যাকতং. এসো চেৰ তস্স [এসো চেৰেতস্স (ম. নি. ১.২০৫)] অত্থো. এৰঞ্চ নং ধারেয্যাথা’’তি. অট্ঠমং.

৯. পঠমকোসলসুত্তং

২৯. ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, কাসিকোসলা, যাৰতা রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স ৰিজিতং [ৰিজিতে (সী. ক.)], রাজা তত্থ পসেনদি কোসলো অগ্গমক্খাযতি. রঞ্ঞোপি খো, ভিক্খৰে, পসেনদিস্স কোসলস্স অত্থেৰ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৰিপরিণামো. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৰিরজ্জতি, পগেৰ হীনস্মিং.

‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তি দিসা ভন্তি ৰিরোচমানা, তাৰ সহস্সধা লোকো. তস্মিং সহস্সধা লোকে সহস্সং চন্দানং সহস্সং সূরিযানং [সুরিযানং (সী. স্যা. কং. পী.)] সহস্সং সিনেরুপব্বতরাজানং সহস্সং জম্বুদীপানং সহস্সং অপরগোযানানং সহস্সং উত্তরকুরূনং সহস্সং পুব্বৰিদেহানং চত্তারি মহাসমুদ্দসহস্সানি চত্তারি মহারাজসহস্সানি সহস্সং চাতুমহারাজিকানং সহস্সং তাৰতিংসানং সহস্সং যামানং সহস্সং তুসিতানং সহস্সং নিম্মানরতীনং সহস্সং পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং সহস্সং ব্রহ্মলোকানং. যাৰতা, ভিক্খৰে, সহস্সী লোকধাতু, মহাব্রহ্মা তত্থ অগ্গমক্খাযতি. মহাব্রহ্মুনোপি খো, ভিক্খৰে, অত্থেৰ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৰিপরিণামো. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৰিরজ্জতি, পগেৰ হীনস্মিং.

‘‘হোতি সো, ভিক্খৰে, সমযো যং অযং লোকো সংৰট্টতি. সংৰট্টমানে, ভিক্খৰে, লোকে যেভুয্যেন সত্তা আভস্সরসংৰত্তনিকা [আভস্সরৰত্তনিকা (সী. স্যা.)] ভৰন্তি. তে তত্থ হোন্তি মনোমযা পীতিভক্খা সযংপভা অন্তলিক্খেচরা সুভট্ঠাযিনো চিরং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠন্তি. সংৰট্টমানে, ভিক্খৰে, লোকে আভস্সরা দেৰা অগ্গমক্খাযন্তি. আভস্সরানম্পি খো, ভিক্খৰে, দেৰানং অত্থেৰ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৰিপরিণামো. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৰিরজ্জতি, পগেৰ হীনস্মিং.

[অ. নি. ১০.২৫] ‘‘দসযিমানি, ভিক্খৰে, কসিণাযতনানি. কতমানি দস? পথৰীকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিযং অদ্ৰযং অপ্পমাণং; আপোকসিণমেকো সঞ্জানাতি…পে… তেজোকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ৰাযোকসিণমেকো সঞ্জানাতি… নীলকসিণমেকো সঞ্জানাতি… পীতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… লোহিতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ওদাতকসিণমেকো সঞ্জানাতি… আকাসকসিণমেকো সঞ্জানাতি… ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিযং অদ্ৰযং অপ্পমাণং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, দস কসিণাযতনানি.

‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমেসং দসন্নং কসিণাযতনানং যদিদং ৰিঞ্ঞাণকসিণং একো সঞ্জানাতি উদ্ধং অধো তিরিযং অদ্ৰযং অপ্পমাণং. এৰংসঞ্ঞিনোপি খো, ভিক্খৰে, সন্তি সত্তা. এৰংসঞ্ঞীনম্পি খো, ভিক্খৰে, সত্তানং অত্থেৰ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৰিপরিণামো. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৰিরজ্জতি, পগেৰ হীনস্মিং.

[দী. নি. ৩.৩৩৮, ৩৫৮; অ. নি. ৮.৬৪] ‘‘অট্ঠিমানি, ভিক্খৰে, অভিভাযতনানি. কতমানি অট্ঠ? অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঠমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং দুতিযং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ততিযং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং চতুত্থং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি নীলানি নীলৰণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম উমাপুপ্ফং নীলং নীলৰণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং, সেয্যথা ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং নীলং নীলৰণ্ণং নীলনিদস্সনং নীলনিভাসং; এৰমেৰং অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি নীলানি নীলৰণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং পঞ্চমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পীতানি পীতৰণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম কণিকারপুপ্ফং পীতং পীতৰণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং, সেয্যথা ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং পীতং পীতৰণ্ণং পীতনিদস্সনং পীতনিভাসং; এৰমেৰং অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পীতানি পীতৰণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং ছট্ঠং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৰণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম বন্ধুজীৰকপুপ্ফং লোহিতকং লোহিতকৰণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং, সেয্যথা ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং লোহিতকং লোহিতকৰণ্ণং লোহিতকনিদস্সনং লোহিতকনিভাসং; এৰমেৰং অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি লোহিতকানি লোহিতকৰণ্ণানি লোহিতকনিদস্সনানি লোহিতকনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং সত্তমং অভিভাযতনং.

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৰণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি. সেয্যথাপি নাম ওসধিতারকা ওদাতা ওদাতৰণ্ণা ওদাতনিদস্সনা ওদাতনিভাসা, সেয্যথা ৰা পন তং ৰত্থং বারাণসেয্যকং উভতোভাগৰিমট্ঠং ওদাতং ওদাতৰণ্ণং ওদাতনিদস্সনং ওদাতনিভাসং; এৰমেৰং অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৰণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৰংসঞ্ঞী হোতি. ইদং অট্ঠমং অভিভাযতনং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, অট্ঠ অভিভাযতনানি.

‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমেসং অট্ঠন্নং অভিভাযতনানং যদিদং অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি ওদাতানি ওদাতৰণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি; ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি, এৰংসঞ্ঞী হোতি. এৰংসঞ্ঞিনোপি খো, ভিক্খৰে, সন্তি সত্তা. এৰংসঞ্ঞীনম্পি খো, ভিক্খৰে, সত্তানং অত্থেৰ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৰিপরিণামো. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৰিরজ্জতি, পগেৰ হীনস্মিং.

‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা – ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা.

‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং চতুন্নং পটিপদানং যদিদং সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. এৰংপটিপন্নাপি খো, ভিক্খৰে, সন্তি সত্তা. এৰংপটিপন্নানম্পি খো, ভিক্খৰে, সত্তানং অত্থেৰ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৰিপরিণামো. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৰিরজ্জতি, পগেৰ হীনস্মিং.

‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, সঞ্ঞা. কতমা চতস্সো? পরিত্তমেকো সঞ্জানাতি, মহগ্গতমেকো সঞ্জানাতি, অপ্পমাণমেকো সঞ্জানাতি, ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকো সঞ্জানাতি – ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো সঞ্ঞা.

‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, ইমাসং চতুন্নং সঞ্ঞানং যদিদং ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকো সঞ্জানাতি. এৰংসঞ্ঞিনোপি খো, ভিক্খৰে, সন্তি সত্তা. এৰংসঞ্ঞীনম্পি খো, ভিক্খৰে, সত্তানং অত্থেৰ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৰিপরিণামো. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৰিরজ্জতি, পগেৰ হীনস্মিং.

‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, বাহিরকানং দিট্ঠিগতানং যদিদং ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, ন ভৰিস্সামি, ন মে ভৰিস্সতী’তি. এৰংদিট্ঠিনো, ভিক্খৰে, এতং পাটিকঙ্খং – ‘যা চাযং ভৰে অপ্পটিকুল্যতা, সা চস্স ন ভৰিস্সতি; যা চাযং ভৰনিরোধে পাটিকুল্যতা, সা চস্স ন ভৰিস্সতী’তি. এৰংদিট্ঠিনোপি খো, ভিক্খৰে, সন্তি সত্তা. এৰংদিট্ঠীনম্পি খো, ভিক্খৰে, সত্তানং অত্থেৰ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৰিপরিণামো. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৰিরজ্জতি, পগেৰ হীনস্মিং.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা পরমত্থৰিসুদ্ধিং পঞ্ঞাপেন্তি. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, পরমত্থৰিসুদ্ধিং পঞ্ঞাপেন্তানং যদিদং সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. তে তদভিঞ্ঞায তস্স সচ্ছিকিরিযায ধম্মং দেসেন্তি. এৰংৰাদিনোপি খো, ভিক্খৰে, সন্তি সত্তা. এৰংৰাদীনম্পি খো, ভিক্খৰে, সত্তানং অত্থেৰ অঞ্ঞথত্তং অত্থি ৰিপরিণামো. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. তস্মিং নিব্বিন্দন্তো অগ্গে ৰিরজ্জতি, পগেৰ হীনস্মিং.

‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানং পঞ্ঞাপেন্তি. এতদগ্গং, ভিক্খৰে, পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানং পঞ্ঞাপেন্তানং যদিদং ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং ৰিদিত্ৰা অনুপাদা ৰিমোক্খো. এৰংৰাদিং খো মং, ভিক্খৰে, এৰমক্খাযিং একে সমণব্রাহ্মণা অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি – ‘সমণো গোতমো ন কামানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি, ন রূপানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি, ন ৰেদনানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতী’তি. কামানঞ্চাহং, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেমি, রূপানঞ্চ পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেমি, ৰেদনানঞ্চ পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেমি, দিট্ঠেৰ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতিভূতো অনুপাদা পরিনিব্বানং পঞ্ঞাপেমী’’তি. নৰমং.

১০. দুতিযকোসলসুত্তং

৩০. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন রাজা পসেনদি কোসলো উয্যোধিকা নিৰত্তো হোতি ৰিজিতসঙ্গামো লদ্ধাধিপ্পাযো. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো যেন আরামো তেন পাযাসি. যাৰতিকা যানস্স ভূমি, যানেন গন্ত্ৰা যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকোৰ আরামং পাৰিসি. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘কহং নু খো, ভন্তে, ভগৰা এতরহি ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো. দস্সনকামা হি মযং, ভন্তে, তং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি. ‘‘এসো, মহারাজ, ৰিহারো সংৰুতদ্ৰারো. তেন অপ্পসদ্দো উপসঙ্কমিত্ৰা অতরমানো আলিন্দং পৰিসিত্ৰা উক্কাসিত্ৰা অগ্গল়ং আকোটেহি; ৰিৰরিস্সতি তে ভগৰা দ্ৰার’’ন্তি.

অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো যেন সো ৰিহারো সংৰুতদ্ৰারো, তেন অপ্পসদ্দো উপসঙ্কমিত্ৰা অতরমানো আলিন্দং পৰিসিত্ৰা উক্কাসিত্ৰা অগ্গল়ং আকোটেসি. ৰিৰরি ভগৰা দ্ৰারং. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰতো পাদানি মুখেন চ পরিচুম্বতি পাণীহি চ পরিসম্বাহতি নামঞ্চ সাৰেতি – ‘‘রাজাহং, ভন্তে, পসেনদি কোসলো; রাজাহং, ভন্তে, পসেনদি কোসলো’’তি.

‘‘কং পন ত্ৰং, মহারাজ, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ইমস্মিং সরীরে এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোসি, মেত্তূপহারং উপদংসেসী’’তি? ‘‘কতঞ্ঞুতং খো অহং, ভন্তে, কতৰেদিতং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘ভগৰা হি, ভন্তে, বহুজনহিতায পটিপন্নো বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অরিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা যদিদং কল্যাণধম্মতায কুসলধম্মতায. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা বহুজনহিতায পটিপন্নো বহুজনসুখায বহুনো জনস্স অরিযে ঞাযে পতিট্ঠাপিতা যদিদং কল্যাণধম্মতায কুসলধম্মতায, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘পুন চপরং, ভন্তে, ভগৰা সীলৰা ৰুদ্ধসীলো অরিযসীলো কুসলসীলো কুসলসীলেন সমন্নাগতো. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা সীলৰা ৰুদ্ধসীলো অরিযসীলো কুসলসীলো কুসলসীলেন সমন্নাগতো, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘পুন চপরং, ভন্তে, ভগৰা দীঘরত্তং আরঞ্ঞিকো, অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৰতি. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা দীঘরত্তং আরঞ্ঞিকো, অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৰতি, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘পুন চপরং, ভন্তে, ভগৰা সন্তুট্ঠো ইতরীতরচীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা সন্তুট্ঠো ইতরীতরচীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি. ‘‘পুন চপরং, ভন্তে, ভগৰা আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘পুন চপরং, ভন্তে, ভগৰা যাযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৰিৰরণসপ্পাযা, সেয্যথিদং – অপ্পিচ্ছকথা সন্তুট্ঠিকথা পৰিৰেককথা অসংসগ্গকথা ৰীরিযারম্ভকথা সীলকথা সমাধিকথা পঞ্ঞাকথা ৰিমুত্তিকথা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনকথা, এৰরূপায কথায নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা যাযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৰিৰরণসপ্পাযা, সেয্যথিদং – অপ্পিচ্ছকথা…পে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনকথা, এৰরূপায কথায নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘পুন চপরং, ভন্তে, ভগৰা চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘পুন চপরং, ভন্তে, ভগৰা অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৰীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে – ‘অমুত্রাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিং; তত্রাপাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘পুন চপরং, ভন্তে, ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না; ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি, ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘পুন চপরং, ভন্তে, ভগৰা আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. যম্পি, ভন্তে, ভগৰা আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং…পে… সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ইদম্পি খো অহং, ভন্তে, অত্থৰসং সম্পস্সমানো ভগৰতি এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোমি, মেত্তূপহারং উপদংসেমি.

‘‘হন্দ চ দানি মযং, ভন্তে, গচ্ছাম. বহুকিচ্চা মযং বহুকরণীযা’’তি. ‘‘যস্স দানি ত্ৰং, মহারাজ, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামীতি. দসমং.

মহাৰগ্গো ততিযো.