১১. উপজ্ঝাযৱত্তকথা
৩৭৫. তেন খো পন সমযেন সদ্ধিৱিহাৰিকা উপজ্ঝাযেসু ন সম্মা ৱত্তন্তি. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৱিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম সদ্ধিৱিহাৰিকা উপজ্ঝাযেসু ন সম্মা ৱত্তিস্সন্তী’’তি! অথ খো তে ভিক্খূ ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং…পে… ‘‘সচ্চং কিৰ, ভিক্খৱে, সদ্ধিৱিহাৰিকা উপজ্ঝাযেসু ন সম্মা ৱত্তন্তী’’তি? ‘‘সচ্চং ভগৱা’’তি ৱিগৰহি বুদ্ধো ভগৱা…পে… ‘‘কথঞ্হি নাম, ভিক্খৱে, সদ্ধিৱিহাৰিকা উপজ্ঝাযেসু ন সম্মা ৱত্তিস্সন্তি! নেতং, ভিক্খৱে, অপ্পসন্নানং ৱা পসাদায…পে… ৱিগৰহিত্ৱা…পে… ধম্মিং কথং কত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি –
৩৭৬. ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সদ্ধিৱিহাৰিকানং উপজ্ঝাযেসু ৱত্তং পঞ্ঞপেস্সামি যথা সদ্ধিৱিহাৰিকেহি উপজ্ঝাযেসু সম্মা ৱত্তিতব্বং. [মহাৱ. ৬৬] সদ্ধিৱিহাৰিকেন, ভিক্খৱে, উপজ্ঝাযম্হি সম্মা ৱত্তিতব্বং. তত্ৰাযং সম্মাৱত্তনা –
‘‘কালস্সেৱ উট্ঠায উপাহনা ওমুঞ্চিত্ৱা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা দন্তকট্ঠং দাতব্বং, মুখোদকং দাতব্বং, আসনং পঞ্ঞপেতব্বং. সচে যাগু হোতি, ভাজনং ধোৱিত্ৱা যাগু উপনামেতব্বা. যাগুং পীতস্স উদকং দত্ৱা ভাজনং পটিগ্গহেত্ৱা নীচং কত্ৱা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন ধোৱিত্ৱা পটিসামেতব্বং. উপজ্ঝাযম্হি ৱুট্ঠিতে আসনং উদ্ধৰিতব্বং. সচে সো দেসো উক্লাপো হোতি, সো দেসো সম্মজ্জিতব্বো.
‘‘সচে উপজ্ঝাযো গামং পৱিসিতুকামো হোতি, নিৱাসনং দাতব্বং, পটিনিৱাসনং পটিগ্গহেতব্বং, কাযবন্ধনং দাতব্বং, সগুণং কত্ৱা সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা, ধোৱিত্ৱা পত্তো সোদকো [সউদকো (ক.)] দাতব্বো. সচে উপজ্ঝাযো পচ্ছাসমণং আকঙ্খতি, তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেন্তেন পৰিমণ্ডলং নিৱাসেত্ৱা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা সগুণং কত্ৱা সঙ্ঘাটিযো পাৰুপিত্ৱা গণ্ঠিকং পটিমুঞ্চিত্ৱা ধোৱিত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা উপজ্ঝাযস্স পচ্ছাসমণেন হোতব্বং. নাতিদূৰে গন্তব্বং, নাচ্চাসন্নে গন্তব্বং, পত্তপৰিযাপন্নং পটিগ্গহেতব্বং. ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্স অন্তৰন্তৰা কথা ওপাতেতব্বা. উপজ্ঝাযো আপত্তিসামন্তা ভণমানো নিৱাৰেতব্বো.
‘‘নিৱত্তন্তেন পঠমতৰং আগন্ত্ৱা আসনং পঞ্ঞপেতব্বং, পাদোদকং পাদপীঠং পাদকথলিকং উপনিক্খিপিতব্বং, পচ্চুগ্গন্ত্ৱা পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেতব্বং, পটিনিৱাসনং দাতব্বং, নিৱাসনং পটিগ্গহেতব্বং. সচে চীৱৰং সিন্নং হোতি, মুহুত্তং উণ্হে ওতাপেতব্বং, ন চ উণ্হে চীৱৰং নিদহিতব্বং. চীৱৰং সঙ্ঘৰিতব্বং. চীৱৰং সঙ্ঘৰন্তেন চতুৰঙ্গুলং কণ্ণং উস্সাৰেত্ৱা চীৱৰং সঙ্ঘৰিতব্বং – মা মজ্ঝে ভঙ্গো অহোসীতি. ওভোগে কাযবন্ধনং কাতব্বং.
‘‘সচে পিণ্ডপাতো হোতি, উপজ্ঝাযো চ ভুঞ্জিতুকামো হোতি, উদকং দত্ৱা পিণ্ডপাতো উপনামেতব্বো. উপজ্ঝাযো পানীযেন পুচ্ছিতব্বো. ভুত্তাৱিস্স উদকং দত্ৱা পত্তং পটিগ্গহেত্ৱা নীচং কত্ৱা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন ধোৱিত্ৱা ৱোদকং কত্ৱা মুহুত্তং উণ্হে ওতাপেতব্বো. ন চ উণ্হে পত্তো নিদহিতব্বো. পত্তচীৱৰং নিক্খিপিতব্বং. পত্তং নিক্খিপন্তেন একেন হত্থেন পত্তং গহেত্ৱা একেন হত্থেন হেট্ঠামঞ্চং ৱা হেট্ঠাপীঠং ৱা পৰামসিত্ৱা পত্তো নিক্খিপিতব্বো. ন চ অনন্তৰহিতায ভূমিযা পত্তো নিক্খিপিতব্বো. চীৱৰং নিক্খিপন্তেন একেন হত্থেন চীৱৰং গহেত্ৱা একেন হত্থেন চীৱৰৱংসং ৱা চীৱৰৰজ্জুং ৱা পমজ্জিত্ৱা পাৰতো অন্তং ওৰতো ভোগং কত্ৱা চীৱৰং নিক্খিপিতব্বং. উপজ্ঝাযম্হি ৱুট্ঠিতে আসনং উদ্ধৰিতব্বং, পাদোদকং পাদপীঠং পাদকথলিকং পটিসামেতব্বং. সচে সো দেসো উক্লাপো হোতি, সো দেসো সম্মজ্জিতব্বো.
‘‘সচে উপজ্ঝাযো নহাযিতুকামো হোতি, নহানং পটিযাদেতব্বং. সচে সীতেন অত্থো হোতি, সীতং পটিযাদেতব্বং. সচে উণ্হেন অত্থো হোতি, উণ্হং পটিযাদেতব্বং.
‘‘সচে উপজ্ঝাযো জন্তাঘৰং পৱিসিতুকামো হোতি, চুণ্ণং সন্নেতব্বং, মত্তিকা তেমেতব্বা, জন্তাঘৰপীঠং আদায উপজ্ঝাযস্স পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গন্ত্ৱা জন্তাঘৰপীঠং দত্ৱা চীৱৰং পটিগ্গহেত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং, চুণ্ণং দাতব্বং, মত্তিকা দাতব্বা. সচে উস্সহতি, জন্তাঘৰং পৱিসিতব্বং. জন্তাঘৰং পৱিসন্তেন মত্তিকায মুখং মক্খেত্ৱা পুৰতো চ পচ্ছতো চ পটিচ্ছাদেত্ৱা জন্তাঘৰং পৱিসিতব্বং. ন থেৰে ভিক্খূ অনুপখজ্জ নিসীদিতব্বং. ন নৱা ভিক্খূ আসনেন পটিবাহিতব্বা. জন্তাঘৰে উপজ্ঝাযস্স পৰিকম্মং কাতব্বং. জন্তাঘৰা নিক্খমন্তেন জন্তাঘৰপীঠং আদায পুৰতো চ পচ্ছতো চ পটিচ্ছাদেত্ৱা জন্তাঘৰা নিক্খমিতব্বং.
‘‘উদকেপি উপজ্ঝাযস্স পৰিকম্মং কাতব্বং. নহাতেন পঠমতৰং উত্তৰিত্ৱা অত্তনো গত্তং ৱোদকং কত্ৱা নিৱাসেত্ৱা উপজ্ঝাযস্স গত্ততো উদকং পমজ্জিতব্বং, নিৱাসনং দাতব্বং, সঙ্ঘাটি দাতব্বা, জন্তাঘৰপীঠং আদায পঠমতৰং আগন্ত্ৱা আসনং পঞ্ঞপেতব্বং, পাদোদকং পাদপীঠং পাদকথলিকং উপনিক্খিপিতব্বং. উপজ্ঝাযো পানীযেন পুচ্ছিতব্বো. সচে উদ্দিসাপেতুকামো হোতি, উদ্দিসিতব্বো. সচে পৰিপুচ্ছিতুকামো হোতি, পৰিপুচ্ছিতব্বো.
‘‘যস্মিং ৱিহাৰে উপজ্ঝাযো ৱিহৰতি, সচে সো ৱিহাৰো উক্লাপো হোতি, সচে উস্সহতি, সোধেতব্বো. ৱিহাৰং সোধেন্তেন পঠমং পত্তচীৱৰং নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং; নিসীদনপচ্চত্থৰণং নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং; ভিসিবিব্বোহনং নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং; মঞ্চো নীচং কত্ৱা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন, অসঙ্ঘট্টেন্তেন কৱাটপিট্ঠং, নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বো; পীঠং নীচং কত্ৱা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন, অসঙ্ঘট্টেন্তেন কৱাটপিট্ঠং, নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং; মঞ্চপটিপাদকা নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বা; খেড়মল্লকো নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বো; অপস্সেনফলকং নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং; ভূমত্থৰণং যথাপঞ্ঞত্তং সল্লক্খেত্ৱা নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বং. সচে ৱিহাৰে সন্তানকং হোতি, উল্লোকা পঠমং ওহাৰেতব্বং, আলোকসন্ধিকণ্ণভাগা পমজ্জিতব্বা. সচে গেৰুকপৰিকম্মকতা ভিত্তি কণ্ণকিতা হোতি, চোড়কং তেমেত্ৱা পীড়েত্ৱা পমজ্জিতব্বা. সচে কাড়ৱণ্ণকতা ভূমি কণ্ণকিতা হোতি, চোড়কং তেমেত্ৱা পীড়েত্ৱা পমজ্জিতব্বা. সচে অকতা হোতি ভূমি, উদকেন পৰিপ্ফোসিত্ৱা পৰিফোসিত্ৱা সম্মজ্জিতব্বা – মা ৱিহাৰো ৰজেন উহঞ্ঞীতি. সঙ্কাৰং ৱিচিনিত্ৱা একমন্তং ছড্ডেতব্বং.
‘‘ভূমত্থৰণং ওতাপেত্ৱা সোধেত্ৱা পপ্ফোটেত্ৱা অতিহৰিত্ৱা যথাপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতব্বং. মঞ্চপটিপাদকা ওতাপেত্ৱা পমজ্জিত্ৱা অতিহৰিত্ৱা যথাঠানে ঠপেতব্বা. মঞ্চো ওতাপেত্ৱা সোধেত্ৱা পপ্ফোটেত্ৱা নীচং কত্ৱা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন, অসঙ্ঘট্টেন্তেন কৱাটপিট্ঠং, অতিহৰিত্ৱা যথাপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতব্বো. পীঠং ওতাপেত্ৱা সোধেত্ৱা পপ্ফোটেত্ৱা নীচং কত্ৱা সাধুকং অপ্পটিঘংসন্তেন, অসঙ্ঘট্টেন্তেন কৱাটপিট্ঠং, অতিহৰিত্ৱা যথাপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতব্বং. ভিসিবিব্বোহনং ওতাপেত্ৱা সোধেত্ৱা পপ্ফোটেত্ৱা অতিহৰিত্ৱা যথাপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতব্বং. নিসীদনপচ্চত্থৰণং ওতাপেত্ৱা সোধেত্ৱা পপ্ফোটেত্ৱা অতিহৰিত্ৱা যথাপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতব্বং. খেড়মল্লকো ওতাপেত্ৱা পমজ্জিত্ৱা অতিহৰিত্ৱা যথাঠানে ঠপেতব্বো. অপস্সেনফলকং ওতাপেত্ৱা পমজ্জিত্ৱা অতিহৰিত্ৱা যথাঠানে ঠপেতব্বং. পত্তচীৱৰং নিক্খিপিতব্বং. পত্তং নিক্খিপন্তেন একেন হত্থেন পত্তং গহেত্ৱা একেন হত্থেন হেট্ঠামঞ্চং ৱা হেট্ঠাপীঠং ৱা পৰামসিত্ৱা পত্তো নিক্খিপিতব্বো. ন চ অনন্তৰহিতায ভূমিযা পত্তো নিক্খিপিতব্বো. চীৱৰং নিক্খিপন্তেন একেন হত্থেন চীৱৰং গহেত্ৱা একেন হত্থেন চীৱৰৱংসং ৱা চীৱৰৰজ্জুং ৱা পমজ্জিত্ৱা পাৰতো অন্তং ওৰতো ভোগং কত্ৱা চীৱৰং নিক্খিপিতব্বং.
‘‘সচে পুৰত্থিমা সৰজা ৱাতা ৱাযন্তি, পুৰত্থিমা ৱাতপানা থকেতব্বা. সচে পচ্ছিমা সৰজা ৱাতা ৱাযন্তি, পচ্ছিমা ৱাতপানা থকেতব্বা. সচে উত্তৰা সৰজা ৱাতা ৱাযন্তি, উত্তৰা ৱাতপানা থকেতব্বা. সচে দক্খিণা সৰজা ৱাতা ৱাযন্তি, দক্খিণা ৱাতপানা থকেতব্বা. সচে সীতকালো হোতি, দিৱা ৱাতপানা ৱিৱৰিতব্বা, ৰত্তিং থকেতব্বা. সচে উণ্হকালো হোতি, দিৱা ৱাতপানা থকেতব্বা, ৰত্তিং ৱিৱৰিতব্বা.
‘‘সচে পৰিৱেণং উক্লাপং হোতি, পৰিৱেণং সম্মজ্জিতব্বং. সচে কোট্ঠকো উক্লাপো হোতি, কোট্ঠকো সম্মজ্জিতব্বো. সচে উপট্ঠানসালা উক্লাপা হোতি, উপট্ঠানসালা সম্মজ্জিতব্বা. সচে অগ্গিসালা উক্লাপা হোতি, অগ্গিসালা সম্মজ্জিতব্বা. সচে ৱচ্চকুটি উক্লাপা হোতি, ৱচ্চকুটি সম্মজ্জিতব্বা. সচে পানীযং ন হোতি, পানীযং উপট্ঠাপেতব্বং. সচে পৰিভোজনীযং ন হোতি, পৰিভোজনীযং উপট্ঠাপেতব্বং. সচে আচমনকুম্ভিযা উদকং ন হোতি, আচমনকুম্ভিযা উদকং আসিঞ্চিতব্বং.
‘‘সচে উপজ্ঝাযস্স অনভিৰতি উপ্পন্না হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন ৱূপকাসেতব্বো, ৱূপকাসাপেতব্বো, ধম্মকথা ৱাস্স কাতব্বা. সচে উপজ্ঝাযস্স কুক্কুচ্চং উপ্পন্নং হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন ৱিনোদেতব্বং, ৱিনোদাপেতব্বং, ধম্মকথা ৱাস্স কাতব্বা. সচে উপজ্ঝাযস্স দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন ৱিৱেচেতব্বং, ৱিৱেচাপেতব্বং, ধম্মকথা ৱাস্স কাতব্বা. সচে উপজ্ঝাযো গৰুধম্মং অজ্ঝাপন্নো হোতি পৰিৱাসাৰহো, সদ্ধিৱিহাৰিকেন উস্সুক্কং কাতব্বং – কিন্তি নু খো সঙ্ঘো উপজ্ঝাযস্স পৰিৱাসং দদেয্যাতি. সচে উপজ্ঝাযো মূলাযপটিকস্সনাৰহো হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন উস্সুক্কং কাতব্বং – কিন্তি নু খো সঙ্ঘো উপজ্ঝাযং মূলায পটিকস্সেয্যাতি. সচে উপজ্ঝাযো মানত্তাৰহো হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন উস্সুক্কং কাতব্বং – কিন্তি নু খো সঙ্ঘো উপজ্ঝাযস্স মানত্তং দদেয্যাতি. সচে উপজ্ঝাযো অব্ভানাৰহো হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন উস্সুক্কং কাতব্বং – কিন্তি নু খো সঙ্ঘো উপজ্ঝাযং অব্ভেয্যাতি. সচে সঙ্ঘো উপজ্ঝাযস্স কম্মং কত্তুকামো হোতি, তজ্জনীযং ৱা নিযস্সং ৱা পব্বাজনীযং ৱা পটিসাৰণীযং ৱা উক্খেপনীযং ৱা, সদ্ধিৱিহাৰিকেন উস্সুক্কং কাতব্বং – কিন্তি নু খো সঙ্ঘো উপজ্ঝাযস্স কম্মং ন কৰেয্য, লহুকায ৱা পৰিণামেয্যাতি. কতং ৱা পনস্স হোতি সঙ্ঘেন কম্মং, তজ্জনীযং ৱা নিযস্সং ৱা পব্বাজনীযং ৱা পটিসাৰণীযং ৱা উক্খেপনীযং ৱা, সদ্ধিৱিহাৰিকেন উস্সুক্কং কাতব্বং – কিন্তি নু খো উপজ্ঝাযো সম্মা ৱত্তেয্য, লোমং পাতেয্য, নেত্থাৰং ৱত্তেয্য, সঙ্ঘো তং কম্মং পটিপ্পস্সম্ভেয্যাতি.
‘‘সচে উপজ্ঝাযস্স চীৱৰং ধোৱিতব্বং হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন ধোৱিতব্বং, উস্সুক্কং ৱা কাতব্বং – কিন্তি নু খো উপজ্ঝাযস্স চীৱৰং ধোৱিযেথাতি. সচে উপজ্ঝাযস্স চীৱৰং কাতব্বং হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন কাতব্বং, উস্সুক্কং ৱা কাতব্বং – কিন্তি নু খো উপজ্ঝাযস্স চীৱৰং কৰিযেথাতি. সচে উপজ্ঝাযস্স ৰজনা পচিতব্বা হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন পচিতব্বা, উস্সুক্কং ৱা কাতব্বং – কিন্তি নু খো উপজ্ঝাযস্স ৰজনং পচিযেথাতি. সচে উপজ্ঝাযস্স চীৱৰং ৰজিতব্বং [ৰজেতব্বং (স্যা.)] হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকেন ৰজিতব্বং, উস্সুক্কং ৱা কাতব্বং – কিন্তি নু খো উপজ্ঝাযস্স চীৱৰং ৰজিযেথাতি. চীৱৰং ৰজন্তেন [ৰজেন্তেন (স্যা.)] সাধুকং সম্পৰিৱত্তকং সম্পৰিৱত্তকং ৰজিতব্বং, ন চ অচ্ছিন্নে থেৱে পক্কমিতব্বং.
‘‘ন উপজ্ঝাযং অনাপুচ্ছা একচ্চস্স পত্তো দাতব্বো, ন একচ্চস্স পত্তো পটিগ্গহেতব্বো; ন একচ্চস্স চীৱৰং দাতব্বং, ন একচ্চস্স চীৱৰং পটিগ্গহেতব্বং; ন একচ্চস্স পৰিক্খাৰো দাতব্বো, ন একচ্চস্স পৰিক্খাৰো পটিগ্গহেতব্বো; ন একচ্চস্স কেসা ছেদেতব্বা [ছেত্তব্বা (সী.), ছেদিতব্বা (ক.)], ন একচ্চেন কেসা ছেদাপেতব্বা; ন একচ্চস্স পৰিকম্মং কাতব্বং, ন একচ্চেন পৰিকম্মং কাৰাপেতব্বং; ন একচ্চস্স ৱেয্যাৱচ্চো [ৱেয্যাৱচ্চং (ক.)] কাতব্বো, ন একচ্চেন ৱেয্যাৱচ্চো কাৰাপেতব্বো; ন একচ্চস্স পচ্ছাসমণেন হোতব্বং, ন একচ্চো পচ্ছাসমণো আদাতব্বো; ন একচ্চস্স পিণ্ডপাতো নীহৰিতব্বো, ন একচ্চেন পিণ্ডপাতো নীহৰাপেতব্বো; ন উপজ্ঝাযং অনাপুচ্ছা গামো পৱিসিতব্বো; ন সুসানং গন্তব্বং; ন দিসা পক্কমিতব্বা. সচে উপজ্ঝাযো গিলানো হোতি, যাৱজীৱং উপট্ঠাতব্বো, ৱুট্ঠানমস্স আগমেতব্বং. ইদং খো, ভিক্খৱে, সদ্ধিৱিহাৰিকানং উপজ্ঝাযেসু ৱত্তং যথা সদ্ধিৱিহাৰিকেহি উপজ্ঝাযেসু সম্মা ৱত্তিতব্ব’’ন্তি.