৭. সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকং
১. পঠমভাণৱাৰো
ছসক্যপব্বজ্জাকথা
৩৩০. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা অনুপিযাযং ৱিহৰতি, অনুপিযং নাম মল্লানং নিগমো. তেন খো পন সমযেন অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা সক্যকুমাৰা ভগৱন্তং পব্বজিতং অনুপব্বজন্তি. তেন খো পন সমযেন মহানামো চ সক্কো অনুৰুদ্ধো চ সক্কো দ্ৱেভাতিকা হোন্তি. অনুৰুদ্ধো সক্কো সুখুমালো হোতি. তস্স তযো পাসাদা হোন্তি – একো হেমন্তিকো, একো গিম্হিকো, একো ৱস্সিকো. সো ৱস্সিকে পাসাদে চত্তাৰো মাসে [ৱস্সিকে পাসাদে ৱস্সিকে চত্তাৰো মাসে (সী.)] নিপ্পুৰিসেহি তূৰিযেহি পৰিচাৰযমানো [পৰিচাৰিযমানো (ক.)] ন হেট্ঠাপাসাদং ওৰোহতি. অথ খো মহানামস্স সক্কস্স এতদহোসি – ‘‘এতৰহি খো অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা সক্যকুমাৰা ভগৱন্তং পব্বজিতং অনুপব্বজন্তি. অম্হাকঞ্চ পন কুলা নত্থি কোচি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো. যংনূনাহং ৱা পব্বজেয্যং, অনুৰুদ্ধো ৱা’’তি. অথ খো মহানামো সক্কো যেন অনুৰুদ্ধো সক্কো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা অনুৰুদ্ধং সক্কং এতদৱোচ – ‘‘এতৰহি, তাত অনুৰুদ্ধ, অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা সক্যকুমাৰা ভগৱন্তং পব্বজিতং অনুপব্বজন্তি. অম্হাকঞ্চ পন কুলা নত্থি কোচি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো. তেন হি ত্ৱং ৱা পব্বজ, অহং ৱা পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘অহং খো সুখুমালো, নাহং সক্কোমি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতুং. ত্ৱং পব্বজাহী’’তি. ‘‘এহি খো তে, তাত অনুৰুদ্ধ, ঘৰাৱাসত্থং অনুসাসিস্সামি. পঠমং খেত্তং কসাপেতব্বং. কসাপেত্ৱা ৱপাপেতব্বং. ৱপাপেত্ৱা উদকং অভিনেতব্বং. উদকং অভিনেত্ৱা উদকং নিন্নেতব্বং. উদকং নিন্নেত্ৱা নিদ্ধাপেতব্বং. নিদ্ধাপেত্ৱা [নিড্ডহেতব্বং, নিড্ডহেত্ৱা (সী.)] লৱাপেতব্বং. লৱাপেত্ৱা উব্বাহাপেতব্বং. উব্বাহাপেত্ৱা পুঞ্জং কাৰাপেতব্বং. পুঞ্জং কাৰাপেত্ৱা মদ্দাপেতব্বং. মদ্দাপেত্ৱা পলালানি উদ্ধৰাপেতব্বানি. পলালানি উদ্ধৰাপেত্ৱা ভুসিকা উদ্ধৰাপেতব্বা. ভুসিকং উদ্ধৰাপেত্ৱা ওপুনাপেতব্বং [ওফুনাপেতব্বং (স্যা. ক.), ওফুণাপেতব্বং (যোজনা)]. ওপুনাপেত্ৱা অতিহৰাপেতব্বং. অতিহৰাপেত্ৱা আযতিম্পি ৱস্সং এৱমেৱ কাতব্বং, আযতিম্পি ৱস্সং এৱমেৱ কাতব্ব’’ন্তি. ‘‘ন কম্মা খীযন্তি? ন কম্মানং অন্তো পঞ্ঞাযতি? কদা কম্মা খীযিস্সন্তি? কদা কম্মানং অন্তো পঞ্ঞাযিস্সতি? কদা মযং অপ্পোস্সুক্কা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেস্সামা’’তি? ‘‘ন হি, তাত অনুৰুদ্ধ, কম্মা খীযন্তি. ন কম্মানং অন্তো পঞ্ঞাযতি. অখীণেৱ কম্মে পিতৰো চ পিতামহা চ কালঙ্কতা’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৱঞ্ঞেৱ ঘৰাৱাসত্থেন উপজানাহি. অহং অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সামী’’তি.
অথ খো অনুৰুদ্ধো সক্কো যেন মাতা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা মাতৰং এতদৱোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, অম্ম, অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতুং. অনুজানাহি মং অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজ্জাযা’’তি. এৱং ৱুত্তে অনুৰুদ্ধস্স সক্কস্স মাতা অনুৰুদ্ধং সক্কং এতদৱোচ – ‘‘তুম্হে খো মে, তাত অনুৰুদ্ধ, দ্ৱে পুত্তা পিযা মনাপা অপ্পটিকূলা. মৰণেনপি ৱো অকামকা ৱিনা ভৱিস্সামি. কিং পনাহং তুম্হে জীৱন্তে অনুজানিস্সামি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজ্জাযা’’তি? দুতিযম্পি খো…পে… ততিযম্পি খো অনুৰুদ্ধো সক্কো মাতৰং এতদৱোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, অম্ম, অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতুং. অনুজানাহি মং অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজ্জাযা’’তি [ইমস্স অনন্তৰং কেসুচি পোত্থকেসু এৱম্পি পাঠো দিস্সতি –- ‘‘এৱং ৱুত্তে অনুৰুদ্ধস্স সক্কস্স মাতা এৱমাহ ‘সচে তাত অনুৰুদ্ধ ভদ্দিযো সক্যৰাজা সক্যানং ৰজ্জং কাৰেতি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি, এৱং ত্ৱম্পি পব্বজাহী’’’তি]. তেন খো পন সমযেন ভদ্দিযো সক্যৰাজা সক্যানং ৰজ্জং কাৰেতি. সো চ অনুৰুদ্ধস্স সক্কস্স সহাযো হোতি. অথ খো অনুৰুদ্ধস্স সক্কস্স মাতা – ‘অযং খো ভদ্দিযো সক্যৰাজা সক্যানং ৰজ্জং কাৰেতি; অনুৰুদ্ধস্স সক্কস্স সহাযো; সো ন উস্সহতি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতু’ন্তি – অনুৰুদ্ধং সক্কং এতদৱোচ – ‘‘সচে, তাত অনুৰুদ্ধ, ভদ্দিযো সক্যৰাজা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি, এৱং ত্ৱম্পি পব্বজাহী’’তি. অথ খো অনুৰুদ্ধো সক্কো যেন ভদ্দিযো সক্যৰাজা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভদ্দিযং সক্যৰাজানং এতদৱোচ – ‘‘মম খো, সম্ম, পব্বজ্জা তৱ পটিবদ্ধা’’তি. ‘‘সচে তে, সম্ম, পব্বজ্জা মম পটিবদ্ধা ৱা অপ্পটিবদ্ধা ৱা সা হোতু, অহং তযা; যথা সুখং পব্বজাহী’’তি. ‘‘এহি, সম্ম, উভো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘নাহং, সম্ম, সক্কোমি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতুন্তি. যং তে সক্কা অঞ্ঞং মযা কাতুং, ক্যাহং [ত্যাহং (সী. স্যা.)] কৰিস্সামি. ত্ৱং পব্বজাহী’’তি. ‘‘মাতা খো মং, সম্ম, এৱমাহ – ‘সচে, তাত অনুৰুদ্ধ, ভদ্দিযো সক্যৰাজা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি, এৱং ত্ৱম্পি পব্বজাহী’’’তি. ‘‘ভাসিতা খো পন তে, সম্ম, এসা ৱাচা. সচে তে, সম্ম, পব্বজ্জা মম পটিবদ্ধা ৱা, অপ্পটিবদ্ধা ৱা সা হোতু, অহং তযা; যথা সুখং পব্বজাহী’’তি. ‘‘এহি, সম্ম, উভো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সামা’’তি.
তেন খো পন সমযেন মনুস্সা সচ্চৱাদিনো হোন্তি, সচ্চপটিঞ্ঞা. অথ খো ভদ্দিযো সক্যৰাজা অনুৰুদ্ধং সক্কং এতদৱোচ – ‘‘আগমেহি, সম্ম, সত্তৱস্সানি. সত্তন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন উভো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘অতিচিৰং, সম্ম, সত্তৱস্সানি. নাহং সক্কোমি সত্তৱস্সানি আগমেতু’’ন্তি. ‘‘আগমেহি, সম্ম, ছৱস্সানি…পে… পঞ্চৱস্সানি… চত্তাৰি ৱস্সানি… তীণি ৱস্সানি… দ্ৱে ৱস্সানি… একং ৱস্সং. একস্স ৱস্সস্স অচ্চযেন উভো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘অতিচিৰং, সম্ম, একৱস্সং. নাহং সক্কোমি একং ৱস্সং আগমেতু’’ন্তি. ‘‘আগমেহি, সম্ম, সত্তমাসে. সত্তন্নং মাসানং অচ্চযেন উভোপি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘অতিচিৰং, সম্ম, সত্তমাসা. নাহং সক্কোমি সত্তমাসে আগমেতু’’ন্তি. ‘‘আগমেহি, সম্ম, ছ মাসে…পে… পঞ্চ মাসে… চত্তাৰো মাসে… তযো মাসে… দ্ৱে মাসে… একং মাসং… অড্ঢমাসং. অড্ঢমাসস্স অচ্চযেন উভোপি অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘অতিচিৰং, সম্ম, অড্ঢমাসো. নাহং সক্কোমি অড্ঢমাসং আগমেতু’’ন্তি. ‘‘আগমেহি, সম্ম, সত্তাহং যাৱাহং পুত্তে চ ভাতৰো চ ৰজ্জং নিয্যাদেমী’’তি. ‘‘ন চিৰং, সম্ম, সত্তাহো, আগমেস্সামী’’তি.
৩৩১. অথ খো ভদ্দিযো চ সক্যৰাজা অনুৰুদ্ধো চ আনন্দো চ ভগু চ কিমিলো চ দেৱদত্তো চ, উপালিকপ্পকেন সত্তমা, যথা পুৰে চতুৰঙ্গিনিযা সেনায উয্যানভূমিং নিয্যন্তি, এৱমেৱ চতুৰঙ্গিনিযা সেনায নিয্যিংসু. তে দূৰং গন্ত্ৱা সেনং নিৱত্তাপেত্ৱা পৰৱিসযং ওক্কমিত্ৱা আভৰণং ওমুঞ্চিত্ৱা উত্তৰাসঙ্গেন ভণ্ডিকং বন্ধিত্ৱা উপালিং কপ্পকং এতদৱোচুং – ‘‘হন্দ, ভণে উপালি, নিৱত্তস্সু; অলং তে এত্তকং জীৱিকাযা’’তি. অথ খো উপালিস্স কপ্পকস্স নিৱত্তন্তস্স এতদহোসি – ‘‘চণ্ডা খো সাকিযা; ইমিনা কুমাৰা নিপ্পাতিতাতি ঘাতাপেয্যুম্পি মং. ইমে হি নাম সক্যকুমাৰা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সন্তি. কিমঙ্গ [কিমঙ্গ (সী.)] পনাহ’’ন্তি. ভণ্ডিকং মুঞ্চিত্ৱা তং ভণ্ডং ৰুক্খে আলগ্গেত্ৱা ‘যো পস্সতি, দিন্নংযেৱ হৰতূ’তি ৱত্ৱা যেন তে সক্যকুমাৰা তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসাসুং খো তে সক্যকুমাৰা উপালিং কপ্পকং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান উপালিং কপ্পকং এতদৱোচুং – ‘‘কিস্স, ভণে উপালি, নিৱত্তেসী’’তি? ‘‘ইধ মে, অয্যপুত্তা, নিৱত্তন্তস্স এতদহোসি – ‘চণ্ডা খো সাকিযা; ইমিনা কুমাৰা নিপ্পাতিতাতি ঘাতাপেয্যুম্পি মং. ইমে হি নাম সক্যকুমাৰা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সন্তি. কিমঙ্গ পনাহ’ন্তি. সো খো অহং, অয্যপুত্তা, ভণ্ডিকং মুঞ্চিত্ৱা তং ভণ্ডং ৰুক্খে আলগ্গেত্ৱা ‘যো পস্সতি, দিন্নঞ্ঞেৱ হৰতূ’তি ৱত্ৱা ততোম্হি পটিনিৱত্তো’’তি. ‘‘সুট্ঠু, ভণে উপালি, অকাসি যম্পি ন নিৱত্তো [যং নিৱত্তো (সী.), যং পন নিৱত্তো (স্যা.)]. চণ্ডা খো সাকিযা; ইমিনা কুমাৰা নিপ্পাতিতাতি ঘাতাপেয্যুম্পি ত’’ন্তি.
অথ খো সক্যকুমাৰা উপালিং কপ্পকং আদায যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে সক্যকুমাৰা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘মযং, ভন্তে, সাকিযা নাম মানস্সিনো. অযং, ভন্তে, উপালি কপ্পকো অম্হাকং দীঘৰত্তং পৰিচাৰকো. ইমং ভগৱা পঠমং পব্বাজেতু. ইমস্স মযং অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মং কৰিস্সাম. এৱং অম্হাকং সাকিযানং সাকিযমানো নিম্মানাযিস্সতী’’তি [নিম্মাদযিস্সতীতি (সী.), নিম্মানিযিস্সতীতি (স্যা.)].
অথ খো ভগৱা উপালিং কপ্পকং পঠমং পব্বাজেসি, পচ্ছা তে সক্যকুমাৰে. অথ খো আযস্মা ভদ্দিযো তেনেৱ অন্তৰৱস্সেন তিস্সো ৱিজ্জা সচ্ছাকাসি. আযস্মা অনুৰুদ্ধো দিব্বচক্খুং উপ্পাদেসি. আযস্মা আনন্দো সোতাপত্তিফলং সচ্ছাকাসি. দেৱদত্তো পোথুজ্জনিকং ইদ্ধিং অভিনিপ্ফাদেসি.
৩৩২. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ভদ্দিযো অৰঞ্ঞগতোপি ৰুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, ভদ্দিযো অৰঞ্ঞগতোপি ৰুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি. নিস্সংসযং খো, ভন্তে, আযস্মা ভদ্দিযো অনভিৰতোৱ ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি. তংযেৱ ৱা পুৰিমং ৰজ্জসুখং সমনুস্সৰন্তো অৰঞ্ঞগতোপি ৰুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’’’ন্তি.
অথ খো ভগৱা অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, মম ৱচনেন ভদ্দিযং ভিক্খুং আমন্তেহি – ‘সত্থা তং, আৱুসো ভদ্দিয, আমন্তেতী’’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যেনাযস্মা ভদ্দিযো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং ভদ্দিযং এতদৱোচ – ‘‘সত্থা তং, আৱুসো ভদ্দিয, আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা ভদ্দিযো তস্স ভিক্খুনো পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ভদ্দিযং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, ভদ্দিয, অৰঞ্ঞগতোপি ৰুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’’’ন্তি? ‘‘এৱং ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন ত্ৱং, ভদ্দিয, অত্থৱসং সম্পস্সমানো অৰঞ্ঞগতোপি ৰুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেসি – ‘অহো সুখং অহো সুখ’’’ন্তি? ‘‘পুব্বে মে, ভন্তে, ৰঞ্ঞো সতোপি অন্তোপি অন্তেপুৰে ৰক্খা সুসংৱিহিতা হোতি, বহিপি অন্তেপুৰে ৰক্খা সুসংৱিহিতা হোতি, অন্তোপি নগৰে ৰক্খা সুসংৱিহিতা হোতি, বহিপি নগৰে ৰক্খা সুসংৱিহিতা হোতি, অন্তোপি জনপদে ৰক্খা সুসংৱিহিতা হোতি, বহিপি জনপদে ৰক্খা সুসংৱিহিতা হোতি. সো খো অহং, ভন্তে, এৱং ৰক্খিতোপি গোপিতোপি সন্তো ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্ৰস্তো ৱিহৰামি. এতৰহি খো পন অহং একো, ভন্তে, অৰঞ্ঞগতোপি ৰুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোপি অভীতো অনুব্বিগ্গো অনুস্সঙ্কী অনুত্ৰস্তো অপ্পোস্সুক্কো পন্নলোমো পৰদত্তৱুত্তো মিগভূতেন চেতসা ৱিহৰামীতি. ইমং খো অহং, ভন্তে, অত্থৱসং সম্পস্সমানো অৰঞ্ঞগতোপি ৰুক্খমূলগতোপি সুঞ্ঞাগাৰগতোপি অভিক্খণং উদানং উদানেমি – ‘অহো সুখং, অহো সুখ’’’ন্তি. অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
[উদা. ২০] ‘‘যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপা, ইতি ভৱাভৱতঞ্চ ৱীতিৱত্তো;
তং ৱিগতভযং সুখিং অসোকং, দেৱা নানুভৱন্তি দস্সনাযা’’তি.
দেৱদত্তৱত্থু
৩৩৩. অথ খো ভগৱা অনুপিযাযং যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা যেন কোসম্বী তেন চাৰিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো যেন কোসম্বী তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা কোসম্বিযং ৱিহৰতি ঘোসিতাৰামে. অথ খো দেৱদত্তস্স ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘কং নু খো অহং পসাদেয্যং, যস্মিং মে পসন্নে বহুলাভসক্কাৰো উপ্পজ্জেয্যা’’তি? অথ খো দেৱদত্তস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো অজাতসত্তু কুমাৰো তৰুণো চেৱ আযতিং ভদ্দো চ. যংনূনাহং অজাতসত্তুং কুমাৰং পসাদেয্যং. তস্মিং মে পসন্নে বহুলাভসক্কাৰো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি.
অথ খো দেৱদত্তো সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন ৰাজগহং তেন পক্কামি. অনুপুব্বেন যেন ৰাজগহং তদৱসৰি. অথ খো দেৱদত্তো সকৱণ্ণং পটিসংহৰিত্ৱা কুমাৰকৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা অহিমেখলিকায অজাতসত্তুস্স কুমাৰস্স উচ্ছঙ্গে [উচ্চঙ্কে (স্যা.)] পাতুৰহোসি. অথ খো অজাতসত্তু কুমাৰো ভীতো অহোসি, উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্ৰস্তো. অথ খো দেৱদত্তো অজাতসত্তুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘ভাযসি মং ত্ৱং কুমাৰা’’তি? ‘‘আম, ভাযামি. কোসি ত্ৱ’’ন্তি? ‘‘অহং দেৱদত্তো’’তি. ‘‘সচে খো ত্ৱং, ভন্তে, অয্যো দেৱদত্তো, ইঙ্ঘ সকেনেৱ ৱণ্ণেন পাতুভৱস্সূ’’তি. অথ খো দেৱদত্তো কুমাৰকৱণ্ণং পটিসংহৰিত্ৱা সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধৰো অজাতসত্তুস্স কুমাৰস্স পুৰতো অট্ঠাসি. অথ খো অজাতসত্তু কুমাৰো দেৱদত্তস্স ইমিনা ইদ্ধিপাটিহাৰিযেন অভিপ্পসন্নো পঞ্চহি ৰথসতেহি সাযং পাতং উপট্ঠানং গচ্ছতি, পঞ্চ চ থালিপাকসতানি ভত্তাভিহাৰো অভিহৰীযতি. অথ খো দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকেন অভিভূতস্স পৰিযাদিন্নচিত্তস্স এৱৰূপং ইচ্ছাগতং উপ্পজ্জি – ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তি. সহ চিত্তুপ্পাদাৱ দেৱদত্তো তস্সা ইদ্ধিযা পৰিহাযি.
[অ. নি. ৫.১০০] তেন খো পন সমযেন ককুধো নাম কোড়িযপুত্তো, আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স উপট্ঠাকো, অধুনা কালঙ্কতো অঞ্ঞতৰং মনোমযং কাযং উপপন্নো. তস্স এৱৰূপো অত্তভাৱপ্পটিলাভো হোতি – সেয্যথাপি নাম দ্ৱে ৱা তীণি ৱা মাগধকানি [মাগধিকানি (স্যা.)] গামক্খেত্তানি. সো তেন অত্তভাৱপ্পটিলাভেন নেৱ অত্তানং ন পৰং ব্যাবাধেতি. অথ খো ককুধো দেৱপুত্তো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো ককুধো দেৱপুত্তো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৱোচ – ‘‘দেৱদত্তস্স, ভন্তে, লাভসক্কাৰসিলোকেন অভিভূতস্স পৰিযাদিন্নচিত্তস্স [পৰিযাদিণ্ণচিত্তস্স (ক.)] এৱৰূপং ইচ্ছাগতং উপ্পজ্জি – ‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’তি. সহ চিত্তুপ্পাদাৱ ভন্তে, দেৱদত্তো তস্সা ইদ্ধিযা পৰিহীনো’’তি. ইদমৱোচ ককুধো দেৱপুত্তো. ইদং ৱত্ৱা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱ অন্তৰধাযি.
অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ককুধো নাম, ভন্তে, কোড়িযপুত্তো মম উপট্ঠাকো অধুনা কালঙ্কতো অঞ্ঞতৰং মনোমযং কাযং উপপন্নো. তস্স এৱৰূপো অত্তভাৱপ্পটিলাভো – সেয্যথাপি নাম দ্ৱে ৱা তীণি ৱা মাগধকানি গামক্খেত্তানি. সো তেন অত্তভাৱপ্পটিলাভেন নেৱ অত্তানং ন পৰং ব্যাবাধেতি. অথ খো, ভন্তে, ককুধো দেৱপুত্তো যেনাহং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো, ভন্তে, ককুধো দেৱপুত্তো মং এতদৱোচ – ‘দেৱদত্তস্স, ভন্তে, লাভসক্কাৰসিলোকেন অভিভূতস্স পৰিযাদিন্নচিত্তস্স এৱৰূপং ইচ্ছাগতং উপ্পজ্জি – অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামীতি. সহ চিত্তুপ্পাদাৱ ভন্তে, দেৱদত্তো তস্সা ইদ্ধিযা পৰিহীনো’তি. ইদমৱোচ, ভন্তে, ককুধো দেৱপুত্তো. ইদং ৱত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱ অন্তৰধাযী’’তি.
‘‘কিং পন তে, মোগ্গল্লান, ককুধো দেৱপুত্তো চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতো? যং কিঞ্চি ককুধো দেৱপুত্তো ভাসতি সব্বং তং তথেৱ হোতি, নো অঞ্ঞথা’’তি? ‘‘চেতসা চেতো পৰিচ্চ ৱিদিতো চ মে, ভন্তে, ককুধো দেৱপুত্তো. যং কিঞ্চি ককুধো দেৱপুত্তো ভাসতি সব্বং তং তথেৱ হোতি, নো অঞ্ঞথা’’তি. ‘‘ৰক্খস্সেতং, মোগ্গল্লান, ৱাচং. ৰক্খস্সেতং, মোগ্গল্লান, ৱাচং. ইদানি সো মোঘপুৰিসো অত্তনাৱ অত্তানং পাতুকৰিস্সতি.
পঞ্চসত্থুকথা
৩৩৪. [অ. নি. ৫.১০০] ‘‘পঞ্চিমে, মোগ্গল্লান, সত্থাৰো সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে পঞ্চ? ‘‘ইধ, মোগ্গল্লান, একচ্চো সত্থা অপৰিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পৰিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে সীলং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি. তমেনং সাৱকা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা অপৰিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পৰিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে সীলং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৱ খো পন গিহীনং আৰোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচৰেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন – যং তুমো কৰিস্সতি, তুমোৱ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৱৰূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থাৰং সাৱকা সীলতো ৰক্খন্তি; এৱৰূপো চ পন সত্থা সাৱকেহি সীলতো ৰক্খং পচ্চাসীসতি [পচ্চাসিংসতি (সী. স্যা.)].
‘‘পুন চপৰং, মোগ্গল্লান, ইধেকচ্চো সত্থা অপৰিসুদ্ধাজীৱো সমানো ‘পৰিসুদ্ধাজীৱোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধো মে আজীৱো পৰিযোদাতো অসংকিলিট্ঠো’তি চ. তমেনং সাৱকা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা অপৰিসুদ্ধাজীৱো সমানো ‘পৰিসুদ্ধাজীৱোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধো মে আজীৱো পৰিযোদাতো অসংকিলিট্ঠো’তি চ. মযঞ্চেৱ খো পন গিহীনং আৰোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং ন মযং তেন সমুদাচৰেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন – যং তুমো কৰিস্সতি, তুমোৱ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৱৰূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থাৰং সাৱকা আজীৱতো ৰক্খন্তি; এৱৰূপো চ পন সত্থা সাৱকেহি আজীৱতো ৰক্খং পচ্চাসীসতি.
‘‘পুন চপৰং, মোগ্গল্লান, ইধেকচ্চো সত্থা অপৰিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো ‘পৰিসুদ্ধধম্মদেসনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধা মে ধম্মদেসনা পৰিযোদাতা অসংকিলিট্ঠা’তি চ. তমেনং সাৱকা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা অপৰিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো ‘পৰিসুদ্ধধম্মদেসনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধা মে ধম্মদেসনা পৰিযোদাতা অসংকিলিট্ঠা’তি চ. মযঞ্চেৱ খো পন গিহীনং আৰোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচৰেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন – যং তুমো কৰিস্সতি, তুমোৱ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৱৰূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থাৰং সাৱকা ধম্মদেসনতো ৰক্খন্তি; এৱৰূপো চ পন সত্থা সাৱকেহি ধম্মদেসনতো ৰক্খং পচ্চাসীসতি.
‘‘পুন চপৰং, মোগ্গল্লান, ইধেকচ্চো সত্থা অপৰিসুদ্ধৱেয্যাকৰণো সমানো ‘পৰিসুদ্ধৱেয্যাকৰণোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে ৱেয্যাকৰণং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. তমেনং সাৱকা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা অপৰিসুদ্ধৱেয্যাকৰণো সমানো ‘পৰিসুদ্ধৱেয্যাকৰণোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে ৱেয্যাকৰণং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৱ খো পন গিহীনং আৰোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচৰেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন – যং তুমো কৰিস্সতি, তুমোৱ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৱৰূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থাৰং সাৱকা ৱেয্যাকৰণতো ৰক্খন্তি; এৱৰূপো চ পন সত্থা সাৱকেহি ৱেয্যাকৰণতো ৰক্খং পচ্চাসীসতি.
‘‘পুন চপৰং, মোগ্গল্লান, ইধেকচ্চো সত্থা অপৰিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পৰিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. তমেনং সাৱকা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা অপৰিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পৰিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৱ খো পন গিহীনং আৰোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচৰেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন – যং তুমো কৰিস্সতি, তুমোৱ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৱৰূপং খো, মোগ্গল্লান, সত্থাৰং সাৱকা ঞাণদস্সনতো ৰক্খন্তি; এৱৰূপো চ পন সত্থা সাৱকেহি ঞাণদস্সনতো ৰক্খং পচ্চাসীসতীতি. ইমে খো, মোগ্গল্লান, পঞ্চ সত্থাৰো সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং.
‘‘অহং খো পন, মোগ্গল্লান, পৰিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পৰিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানামি ‘পৰিসুদ্ধং মে সীলং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. ন চ মং সাৱকা সীলতো ৰক্খন্তি; ন চাহং সাৱকেহি সীলতো ৰক্খং পচ্চাসীসামি. পৰিসুদ্ধাজীৱো সমানো…পে… পৰিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো…পে… পৰিসুদ্ধৱেয্যাকৰণো সমানো…পে… পৰিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পৰিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানামি ‘পৰিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. ন চ মং সাৱকা ঞাণদস্সনতো ৰক্খন্তি; ন চাহং সাৱকেহি ঞাণদস্সনতো ৰক্খং পচ্চাসীসামী’’তি.
৩৩৫. অথ খো ভগৱা কোসম্বিযং যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা যেন ৰাজগহং তেন চাৰিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো যেন ৰাজগহং তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘দেৱদত্তস্স, ভন্তে, অজাতসত্তু কুমাৰো পঞ্চহি ৰথসতেহি সাযং পাতং উপট্ঠানং গচ্ছতি; পঞ্চ চ থালিপাকসতানি ভত্তাভিহাৰো অভিহৰীযতী’’তি. ‘‘মা, ভিক্খৱে, দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকং পিহযিত্থ. যাৱকীৱঞ্চ, ভিক্খৱে, দেৱদত্তস্স অজাতসত্তু কুমাৰো পঞ্চহি ৰথসতেহি সাযং পাতং উপট্ঠানং গমিস্সতি, পঞ্চ চ থালিপাকসতানি ভত্তাভিহাৰো অভিহৰীযিস্সতি, হানিযেৱ, ভিক্খৱে, দেৱদত্তস্স পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো ৱুড্ঢি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, চণ্ডস্স কুক্কুৰস্স নাসায পিত্তং ভিন্দেয্যুং, এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, কুক্কুৰো ভিয্যোসোমত্তায চণ্ডতৰো অস্স, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যাৱকীৱঞ্চ দেৱদত্তস্স অজাতসত্তু কুমাৰো পঞ্চহি ৰথসতেহি সাযং পাতং উপট্ঠানং গমিস্সতি, পঞ্চ চ থালিপাকসতানি ভত্তাভিহাৰো অভিহৰীযিস্সতি, হানিযেৱ, ভিক্খৱে, দেৱদত্তস্স পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো ৱুড্ঢি.
[সং. নি. ২.১৮৪; অ. নি. ৪.৬৮] ‘‘অত্তৱধায, ভিক্খৱে, দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদি, পৰাভৱায দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, কদলী অত্তৱধায ফলং দেতি, পৰাভৱায ফলং দেতি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অত্তৱধায দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদি, পৰাভৱায দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৱেড়ু অত্তৱধায ফলং দেতি, পৰাভৱায ফলং দেতি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অত্তৱধায দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদি, পৰাভৱায দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, নড়ো অত্তৱধায ফলং দেতি, পৰাভৱায ফলং দেতি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অত্তৱধায দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদি, পৰাভৱায দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অস্সতৰী অত্তৱধায গব্ভং গণ্হাতি, পৰাভৱায গব্ভং গণ্হাতি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অত্তৱধায দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদি, পৰাভৱায দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰসিলোকো উদপাদী’’তি.
[সং. নি. ১.১৮৩, ১.২.১৮৪, নেত্তি. ৯০] ‘‘ফলং ৱে কদলিং হন্তি, ফলং ৱেড়ুং ফলং নড়ং;
সক্কাৰো কাপুৰিসং হন্তি, গব্ভো অস্সতৰিং যথা’’তি.
পঠমভাণৱাৰো নিট্ঠিতো.
২. দুতিযভাণৱাৰো
পকাসনীযকম্মং
৩৩৬. তেন খো পন সমযেন ভগৱা মহতিযা পৰিসায পৰিৱুতো ধম্মং দেসেন্তো নিসিন্নো হোতি সৰাজিকায পৰিসায. অথ খো দেৱদত্তো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘জিণ্ণো দানি, ভন্তে, ভগৱা ৱুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো. অপ্পোস্সুক্কো দানি, ভন্তে, ভগৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰং অনুযুত্তো ৱিহৰতু, মমং ভিক্খুসঙ্ঘং নিস্সজ্জতু. অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তি. ‘‘অলং, দেৱদত্ত, মা তে ৰুচ্চি ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিতু’’ন্তি. দুতিযম্পি খো দেৱদত্তো…পে… ততিযম্পি খো দেৱদত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘জিণ্ণো দানি, ভন্তে, ভগৱা ৱুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো. অপ্পোস্সুক্কো দানি, ভন্তে, ভগৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰং অনুযুত্তো ৱিহৰতু, মমং ভিক্খুসঙ্ঘং নিস্সজ্জতু. অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তি. ‘‘সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানানম্পি খো অহং, দেৱদত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘং ন নিস্সজ্জেয্যং, কিং পন তুয্হং ছৱস্স খেড়াসকস্সা’’তি! অথ খো দেৱদত্তো – সৰাজিকায মং ভগৱা পৰিসায খেড়াসকৱাদেন অপসাদেতি, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেৱ উক্কংসতীতি – কুপিতো অনত্তমনো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অযঞ্চৰহি দেৱদত্তস্স ভগৱতি পঠমো আঘাতো অহোসি.
অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সঙ্ঘো দেৱদত্তস্স ৰাজগহে পকাসনীযং কম্মং কৰোতু – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি. এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, কাতব্বং. ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –
৩৩৭. ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং সঙ্ঘো দেৱদত্তস্স ৰাজগহে পকাসনীযং কম্মং কৰেয্য – ‘‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি. এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. সঙ্ঘো দেৱদত্তস্স ৰাজগহে পকাসনীযং কম্মং কৰোতি – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি. যস্সাযস্মতো খমতি দেৱদত্তস্স ৰাজগহে পকাসনীযং কম্মস্স কৰণং – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি, যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি – সো তুণ্হস্স; যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.
‘‘কতং সঙ্ঘেন দেৱদত্তস্স ৰাজগহে পকাসনীযং কম্মং – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি. খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি.
৩৩৮. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘তেন হি ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসেহী’’তি. ‘‘পুব্বে মযা, ভন্তে, দেৱদত্তস্স ৰাজগহে ৱণ্ণো ভাসিতো – ‘মহিদ্ধিকো গোধিপুত্তো, মহানুভাৱো গোধিপুত্তো’তি. কথাহং, ভন্তে, দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসেমী’’তি? ‘‘ননু তযা, সাৰিপুত্ত, ভূতোযেৱ দেৱদত্তস্স ৰাজগহে ৱণ্ণো ভাসিতো – ‘মহিদ্ধিকো গোধিপুত্তো, মহানুভাৱো গোধিপুত্তো’’’ তি? ‘‘এৱং ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, ভূতংযেৱ দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসেহী’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱতো পচ্চস্সোসি.
অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সঙ্ঘো সাৰিপুত্তং সম্মন্নতু দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি. এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, সম্মন্নিতব্বো. পঠমং সাৰিপুত্তো যাচিতব্বো. যাচিত্ৱা ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং সম্মন্নেয্য দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি. এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. সঙ্ঘো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং সম্মন্নতি দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি, যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি. যস্সাযস্মতো খমতি, আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সম্মুতি দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি, যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি – সো তুণ্হস্স; যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.
‘‘সম্মতো সঙ্ঘেন আযস্মা সাৰিপুত্তো দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসেতুং – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’তি. খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি.
সম্মতো চ আযস্মা সাৰিপুত্তো সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং ৰাজগহং পৱিসিত্ৱা দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসেসি – ‘‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’’তি. তত্থ যে তে মনুস্সা অস্সদ্ধা অপ্পসন্না দুব্বুদ্ধিনো, তে এৱমাহংসু – ‘‘উসূযকা ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰং উসূযন্তী’’তি. যে পন তে মনুস্সা সদ্ধা পসন্না পণ্ডিতা ব্যত্তা বুদ্ধিমন্তো, তে এৱমাহংসু – ‘‘ন খো ইদং ওৰকং ভৱিস্সতি যথা ভগৱা দেৱদত্তং ৰাজগহে পকাসাপেতী’’তি.
অজাতসত্তুকুমাৰৱত্থু
৩৩৯. অথ খো দেৱদত্তো যেন অজাতসত্তু কুমাৰো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা অজাতসত্তুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘পুব্বে খো, কুমাৰ, মনুস্সা দীঘাযুকা, এতৰহি অপ্পাযুকা. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি যং ত্ৱং কুমাৰোৱ সমানো কালং কৰেয্যাসি. তেন হি ত্ৱং, কুমাৰ, পিতৰং হন্ত্ৱা ৰাজা হোহি. অহং ভগৱন্তং হন্ত্ৱা বুদ্ধো ভৱিস্সামী’’তি.
অথ খো অজাতসত্তু কুমাৰো – অয্যো খো দেৱদত্তো মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো, জানেয্যাসি অয্যো দেৱদত্তোতি – ঊৰুযা পোত্থনিকং বন্ধিত্ৱা দিৱা দিৱস্স [দিৱা দিৱসস্স (ক.)] ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্ৰস্তো সহসা অন্তেপুৰং পাৱিসি. অদ্দসাসুং খো অন্তেপুৰে উপচাৰকা মহামত্তা অজাতসত্তুং কুমাৰং দিৱা দিৱস্স ভীতং উব্বিগ্গং উস্সঙ্কিং উত্ৰস্তং সহসা অন্তেপুৰং পৱিসন্তং; দিস্ৱান অগ্গহেসুং. তে ৱিচিনন্তা ঊৰুযা পোত্থনিকং বদ্ধং [বন্ধং (ক.)] দিস্ৱান অজাতসত্তুং কুমাৰং এতদৱোচুং – ‘‘কিং ত্ৱং, কুমাৰ, কত্তুকামোসী’’তি? ‘‘পিতৰম্হি হন্তুকামো’’তি. ‘‘কেনাসি উস্সাহিতো’’তি? ‘‘অয্যেন দেৱদত্তেনা’’তি. একচ্চে মহামত্তা এৱং মতিং অকংসু – ‘‘কুমাৰো চ হন্তব্বো, দেৱদত্তো চ, সব্বে চ ভিক্খূ হন্তব্বা’’তি. একচ্চে মহামত্তা এৱং মতিং অকংসু – ‘‘ন ভিক্খূ হন্তব্বা. ন ভিক্খূ কিঞ্চি অপৰজ্ঝন্তি. কুমাৰো চ হন্তব্বো, দেৱদত্তো চা’’তি. একচ্চে মহামত্তা এৱং মতিং অকংসু – ‘‘ন কুমাৰো চ হন্তব্বো, ন দেৱদত্তো. ন ভিক্খূ হন্তব্বা. ৰঞ্ঞো আৰোচেতব্বং. যথা ৰাজা ৱক্খতি তথা কৰিস্সামা’’তি.
অথ খো তে মহামত্তা অজাতসত্তুং কুমাৰং আদায যেন ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ৰঞ্ঞো মাগধস্স সেনিযস্স বিম্বিসাৰস্স এতমত্থং আৰোচেসুং. ‘‘কথং, ভণে, মহামত্তেহি মতি কতা’’তি? ‘‘একচ্চে, দেৱ, মহামত্তা এৱং মতিং অকংসু – ‘কুমাৰো চ হন্তব্বো, দেৱদত্তো চ, সব্বে চ ভিক্খূ হন্তব্বা’তি. একচ্চে মহামত্তা এৱং মতিং অকংসু – ‘ন ভিক্খূ হন্তব্বা. ন ভিক্খূ কিঞ্চি অপৰজ্ঝন্তি. কুমাৰো চ হন্তব্বো, দেৱদত্তো চা’তি. একচ্চে মহামত্তা এৱং মতিং অকংসু – ‘ন কুমাৰো চ হন্তব্বো, ন দেৱদত্তো. ন ভিক্খূ হন্তব্বা. ৰঞ্ঞো আৰোচেতব্বং. যথা ৰাজা ৱক্খতি তথা কৰিস্সামা’’’তি. ‘‘কিং, ভণে, কৰিস্সতি বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা? ননু ভগৱতা পটিকচ্চেৱ দেৱদত্তো ৰাজগহে পকাসাপিতো – ‘পুব্বে দেৱদত্তস্স অঞ্ঞা পকতি অহোসি, ইদানি অঞ্ঞা পকতি. যং দেৱদত্তো কৰেয্য কাযেন ৱাচায, ন তেন বুদ্ধো ৱা ধম্মো ৱা সঙ্ঘো ৱা দট্ঠব্বো, দেৱদত্তোৱ তেন দট্ঠব্বো’’তি? তত্থ যে তে মহামত্তা এৱং মতিং অকংসু – ‘কুমাৰো চ হন্তব্বো দেৱদত্তো চ; সব্বে চ ভিক্খূ হন্তব্বা’তি; তে অট্ঠানে অকাসি. যে তে মহামত্তা এৱং মতিং অকংসু – ‘ন ভিক্খূ হন্তব্বা; ন ভিক্খূ কিঞ্চি অপৰজ্ঝন্তি; কুমাৰো চ হন্তব্বো দেৱদত্তো চা’তি; তে নীচে ঠানে ঠপেসি. যে তে মহামত্তা এৱং মতিং অকংসু – ‘ন কুমাৰো চ হন্তব্বো, ন দেৱদত্তো; ন ভিক্খূ হন্তব্বা; ৰঞ্ঞো আৰোচেতব্বং; যথা ৰাজা ৱক্খতি তথা কৰিস্সামা’তি; তে উচ্চে ঠানে ঠপেসি. অথ খো ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো অজাতসত্তুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘কিস্স মং ত্ৱং, কুমাৰ, হন্তুকামোসী’’তি? ‘‘ৰজ্জেনাম্হি, দেৱ, অত্থিকো’’তি. ‘‘সচে খো ত্ৱং, কুমাৰ, ৰজ্জেন অত্থিকো, এতং তে ৰজ্জ’’ন্তি অজাতসত্তুস্স কুমাৰস্স ৰজ্জং নিয্যাদেসি.
অভিমাৰপেসনং
৩৪০. অথ খো দেৱদত্তো যেন অজাতসত্তু কুমাৰো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা অজাতসত্তুং কুমাৰং এতদৱোচ – ‘‘পুৰিসে, মহাৰাজ, আণাপেহি, যে সমণং গোতমং জীৱিতা ৱোৰোপেস্সন্তী’’তি. অথ খো অজাতসত্তু কুমাৰো মনুস্সে আণাপেসি – ‘‘যথা, ভণে, অয্যো দেৱদত্তো আহ তথা কৰেয্যাথা’’তি. অথ খো দেৱদত্তো একং পুৰিসং আণাপেসি – ‘‘গচ্ছাৱুসো, অমুকস্মিং ওকাসে সমণো গোতমো ৱিহৰতি. তং জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা ইমিনা মগ্গেন আগচ্ছা’’তি. তস্মিং মগ্গে দ্ৱে পুৰিসে ঠপেসি – ‘‘যো ইমিনা মগ্গেন একো পুৰিসো আগচ্ছতি, তং জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা ইমিনা মগ্গেন আগচ্ছথা’’তি. তস্মিং মগ্গে চত্তাৰো পুৰিসে ঠপেসি – ‘‘যে ইমিনা মগ্গেন দ্ৱে পুৰিসা আগচ্ছন্তি, তে জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা ইমিনা মগ্গেন আগচ্ছথা’’তি. তস্মিং মগ্গে অট্ঠ পুৰিসে ঠপেসি – ‘‘যে ইমিনা মগ্গেন চত্তাৰো পুৰিসা আগচ্ছন্তি, তে জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা ইমিনা মগ্গেন আগচ্ছথা’’তি. তস্মিং মগ্গে সোড়স পুৰিসে ঠপেসি – ‘‘যে ইমিনা মগ্গেন অট্ঠ পুৰিসা আগচ্ছন্তি, তে জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা আগচ্ছথা’’তি.
অথ খো সো একো পুৰিসো অসিচম্মং গহেত্ৱা ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো অৱিদূৰে ভীতো উব্বিগ্গো উস্সঙ্কী উত্ৰস্তো পত্থদ্ধেন কাযেন অট্ঠাসি. অদ্দসা খো ভগৱা তং পুৰিসং ভীতং উব্বিগ্গং উস্সঙ্কিং উত্ৰস্তং পত্থদ্ধেন কাযেন ঠিতং. দিস্ৱান তং পুৰিসং এতদৱোচ – ‘‘এহাৱুসো, মা ভাযী’’তি. অথ খো সো পুৰিসো অসিচম্মং একমন্তং কৰিত্ৱা ধনুকলাপং নিক্খিপিত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্চযো মং, ভন্তে, অচ্চগমা যথাবালং যথামূড়্হং যথাঅকুসলং, যোহং দুট্ঠচিত্তো ৱধকচিত্তো ইধূপসঙ্কন্তো. তস্স মে, ভন্তে, ভগৱা অচ্চযং অচ্চযতো পটিগ্গণ্হাতু আযতিং সংৱৰাযা’’তি. ‘‘তগ্ঘ ত্ৱং, আৱুসো, অচ্চযো অচ্চগমা যথাবালং যথামূড়্হং যথাঅকুসলং, যং ত্ৱং দুট্ঠচিত্তো ৱধকচিত্তো ইধূপসঙ্কন্তো. যতো চ খো ত্ৱং, আৱুসো, অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৱা যথাধম্মং পটিকৰোসি, তং তে মযং পটিগ্গণ্হাম. ৱুড্ঢি হেসা, আৱুসো, অৰিযস্স ৱিনযে – যো অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৱা যথাধম্মং পটিকৰোতি, আযতিং সংৱৰং আপজ্জতী’’তি.
অথ খো ভগৱা তস্স পুৰিসস্স অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং – দানকথং সীলকথং সগ্গকথং, কামানং আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. যদা তং ভগৱা অঞ্ঞাসি কল্লচিত্তং, মুদুচিত্তং, ৱিনীৱৰণচিত্তং, উদগ্গচিত্তং, পসন্নচিত্তং, অথ যা বুদ্ধানং সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা তং পকাসেসি – দুক্খং, সমুদযং, নিৰোধং, মগ্গং. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং ৱত্থং অপগতকাড়কং সম্মদেৱ ৰজনং পটিগ্গহেয্য, এৱমেৱ তস্স পুৰিসস্স তস্মিংযেৱ আসনে ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্মন্তি. অথ খো সো পুৰিসো দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৱিদিতধম্মো পৰিযোগাড়্হধম্মো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিগতকথংকথো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো অপৰপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে. সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি – এৱমেৱং ভগৱতা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামি, ধম্মঞ্চ, ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. অথ খো ভগৱা তং পুৰিসং এতদৱোচ – ‘‘মা খো ত্ৱং, আৱুসো, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছ, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছাহী’’তি অঞ্ঞেন মগ্গেন উয্যোজেসি.
অথ খো তে দ্ৱে পুৰিসা – কিং নু খো সো একো পুৰিসো চিৰেন আগচ্ছতীতি – পটিপথং গচ্ছন্তা অদ্দসংসু ভগৱন্তং অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসিন্নং. দিস্ৱান যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. তেসং ভগৱা অনুপুব্বিং কথং কথেসি…পে… অপৰপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকে নো ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গতে’’তি. অথ খো ভগৱা তে পুৰিসে এতদৱোচ – ‘‘মা খো তুম্হে, আৱুসো, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছিত্থ, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছথা’’তি অঞ্ঞেন মগ্গেন উয্যোজেসি.
অথ খো তে চত্তাৰো পুৰিসা…পে… অথ খো তে অট্ঠ পুৰিসা…পে… অথ খো তে সোড়স পুৰিসা – কিং নু খো তে অট্ঠ পুৰিসা চিৰেন আগচ্ছন্তীতি – পটিপথং গচ্ছন্তা অদ্দসাসুং ভগৱন্তং অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসিন্নং. দিস্ৱান যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. তেসং ভগৱা অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং – দানকথং…পে… অপৰপ্পচ্চযা সত্থুসাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকে নো ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গতে’’তি. অথ খো ভগৱা তে পুৰিসে এতদৱোচ – ‘‘মা খো তুম্হে, আৱুসো, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছিত্থ, ইমিনা মগ্গেন গচ্ছথা’’তি অঞ্ঞেন মগ্গেন উয্যোজেসি.
অথ খো সো একো পুৰিসো যেন দেৱদত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা দেৱদত্তং এতদৱোচ – ‘‘নাহং, ভন্তে, সক্কোমি তং ভগৱন্তং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং; মহিদ্ধিকো সো ভগৱা, মহানুভাৱো’’তি. ‘‘অলং, আৱুসো; মা ত্ৱং সমণং গোতমং জীৱিতা ৱোৰোপেসি. অহমেৱ সমণং গোতমং জীৱিতা ৱোৰোপেস্সামী’’তি.
লোহিতুপ্পাদককম্মং
৩৪১. তেন খো পন সমযেন ভগৱা গিজ্ঝকূটস্স পব্বতস্স ছাযাযং চঙ্কমতি. অথ খো দেৱদত্তো গিজ্ঝকূটং পব্বতং আৰুহিত্ৱা মহতিং সিলং পৱিজ্ঝি – ইমায সমণং গোতমং জীৱিতা ৱোৰোপেস্সামীতি. দ্ৱে পব্বতকূটা সমাগন্ত্ৱা তং সিলং সম্পটিচ্ছিংসু. ততো পপতিকা উপ্পতিত্ৱা ভগৱতো পাদে ৰুহিৰং উপ্পাদেসি. অথ খো ভগৱা উদ্ধং উল্লোকেত্ৱা দেৱদত্তং এতদৱোচ – ‘‘বহুং তযা, মোঘপুৰিস, অপুঞ্ঞং পসুতং, যং ত্ৱং দুট্ঠচিত্তো ৱধকচিত্তো তথাগতস্স ৰুহিৰং উপ্পাদেসী’’তি. অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইদং, ভিক্খৱে, দেৱদত্তেন পঠমং আনন্তৰিযং কম্মং উপচিতং, যং দুট্ঠচিত্তেন ৱধকচিত্তেন তথাগতস্স ৰুহিৰং উপ্পাদিত’’ন্তি.
অস্সোসুং খো ভিক্খূ – ‘‘দেৱদত্তেন কিৰ ভগৱতো ৱধো পযুত্তো’’তি. তে চ ভিক্খূ ভগৱতো ৱিহাৰস্স পৰিতো পৰিতো চঙ্কমন্তি উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা সজ্ঝাযং কৰোন্তা, ভগৱতো ৰক্খাৱৰণগুত্তিযা. অস্সোসি খো ভগৱা উচ্চাসদ্দং মহাসদ্দং সজ্ঝাযসদ্দং. সুত্ৱান আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কিং নু খো সো, আনন্দ, উচ্চাসদ্দো মহাসদ্দো সজ্ঝাযসদ্দো’’তি? ‘‘অস্সোসুং খো, ভন্তে, ভিক্খূ – ‘দেৱদত্তেন কিৰ ভগৱতো ৱধো পযুত্তো’তি. তে চ [তেধ (সী.)], ভন্তে, ভিক্খূ ভগৱতো ৱিহাৰস্স পৰিতো পৰিতো চঙ্কমন্তি উচ্চাসদ্দা মহাসদ্দা সজ্ঝাযং কৰোন্তা, ভগৱতো ৰক্খাৱৰণগুত্তিযা. সো এসো, ভগৱা, উচ্চাসদ্দো মহাসদ্দো সজ্ঝাযসদ্দো’’তি. ‘‘তেন হানন্দ, মম ৱচনেন তে ভিক্খূ আমন্তেহি – সত্থা আযস্মন্তে আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘সত্থা আযস্মন্তে আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং পৰূপক্কমেন তথাগতং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৱে, তথাগতা পৰিনিব্বাযন্তি.
[চূড়ৱ. ৩৩৪; অ. নি. ৫.১০০] ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, সত্থাৰো সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে পঞ্চ? ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো সত্থা অপৰিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পৰিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে সীলং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. তমেনং সাৱকা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা অপৰিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পৰিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে সীলং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৱ খো পন গিহীনং আৰোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং নং মযং তেন সমুদাচৰেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন – যং তুমো কৰিস্সতি, তুমোৱ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৱৰূপং খো, ভিক্খৱে, সত্থাৰং সাৱকা সীলতো ৰক্খন্তি; এৱৰূপো চ পন সত্থা সাৱকেহি সীলতো ৰক্খং পচ্চাসীসতি.
‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো সত্থা অপৰিসুদ্ধআজীৱো সমানো…পে… অপৰিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো…পে… অপৰিসুদ্ধৱেয্যাকৰণো সমানো…পে… অপৰিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পৰিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. তমেনং সাৱকা এৱং জানন্তি – ‘অযং খো ভৱং সত্থা অপৰিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘পৰিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’তি পটিজানাতি ‘পৰিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. মযঞ্চেৱ খো পন গিহীনং আৰোচেয্যাম, নাস্সস্স মনাপং. যং খো পনস্স অমনাপং, কথং ন মযং তেন সমুদাচৰেয্যাম? সম্মন্নতি খো পন চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেন – যং তুমো কৰিস্সতি, তুমোৱ তেন পঞ্ঞাযিস্সতী’তি. এৱৰূপং খো, ভিক্খৱে, সত্থাৰং সাৱকা ঞাণদস্সনতো ৰক্খন্তি; এৱৰূপো চ পন সত্থা সাৱকেহি ঞাণদস্সনতো ৰক্খং পচ্চাসীসতি. ইমে খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ সত্থাৰো সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. ‘‘অহং খো পন, ভিক্খৱে, পৰিসুদ্ধসীলো সমানো ‘পৰিসুদ্ধসীলোম্হী’তি পটিজানামি ‘পৰিসুদ্ধং মে সীলং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’ন্তি চ. ন চ মং সাৱকা সীলতো ৰক্খন্তি; ন চাহং সাৱকেহি সীলতো ৰক্খং পচ্চাসীসামি. অহং খো পন ভিক্খৱে পৰিসুদ্ধাজীৱো সমানো…পে… পৰিসুদ্ধধম্মদেসনো সমানো…পে… পৰিসুদ্ধৱেয্যাকৰণো সমানো…পে… পৰিসুদ্ধঞাণদস্সনো সমানো ‘‘পৰিসুদ্ধঞাণদস্সনোম্হী’’তি পটিজানামি ‘‘পৰিসুদ্ধং মে ঞাণদস্সনং পৰিযোদাতং অসংকিলিট্ঠ’’ন্তি চ, ন চ মং সাৱকা ঞাণদস্সনতো ৰক্খন্তি, ন চাহং সাৱকেহি ঞাণদস্সনতো ৰক্খং পচ্চাসীসামি. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং পৰূপক্কমেন তথাগতং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৱে, তথাগতা পৰিনিব্বাযন্তি. গচ্ছথ তুম্হে, ভিক্খৱে, যথাৱিহাৰং. অৰক্খিযা, ভিক্খৱে, তথাগতা’’তি.
নাড়াগিৰিপেসনং
৩৪২. তেন খো পন সমযেন ৰাজগহে নাড়াগিৰি নাম হত্থী চণ্ডো হোতি, মনুস্সঘাতকো. অথ খো দেৱদত্তো ৰাজগহং পৱিসিত্ৱা হত্থিসালং গন্ত্ৱা হত্থিভণ্ডে এতদৱোচ – ‘‘মযং খো, ভণে, ৰাজঞাতকা নাম পটিবলা নীচট্ঠানিযং উচ্চট্ঠানে ঠপেতুং, ভত্তম্পি ৱেতনম্পি ৱড্ঢাপেতুং. তেন হি, ভণে, যদা সমণো গোতমো ইমং ৰচ্ছং পটিপন্নো হোতি, তদা ইমং নাড়াগিৰিং হত্থিং মুঞ্চেত্ৱা ইমং ৰচ্ছং পটিপাদেথা’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো তে হত্থিভণ্ডা দেৱদত্তস্স পচ্চস্সোসুং. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং ৰাজগহং পিণ্ডায পাৱিসি. অথ খো ভগৱা তং ৰচ্ছং পটিপজ্জি. অদ্দসাসুং খো তে হত্থিভণ্ডা ভগৱন্তং তং ৰচ্ছং পটিপন্নং. দিস্ৱান নাড়াগিৰিং হত্থিং মুঞ্চিত্ৱা তং ৰচ্ছং পটিপাদেসুং. অদ্দসা খো নাড়াগিৰি হত্থী ভগৱন্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান সোণ্ডং উস্সাপেত্ৱা পহট্ঠকণ্ণৱালো যেন ভগৱা তেন অভিধাৱি. অদ্দসাসুং খো তে ভিক্খূ নাড়াগিৰিং হত্থিং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অযং, ভন্তে, নাড়াগিৰি হত্থী চণ্ডো মনুস্সঘাতকো ইমং ৰচ্ছং পটিপন্নো. পটিক্কমতু, ভন্তে, ভগৱা; পটিক্কমতু সুগতো’’তি. ‘‘আগচ্ছথ, ভিক্খৱে, মা ভাযিত্থ. অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং পৰূপক্কমেন তথাগতং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৱে, তথাগতা পৰিনিব্বাযন্তী’’তি. দুতিযম্পি খো তে ভিক্খূ…পে… ততিযম্পি খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অযং, ভন্তে, নাড়াগিৰি হত্থী চণ্ডো মনুস্সঘাতকো ইমং ৰচ্ছং পটিপন্নো. পটিক্কমতু, ভন্তে, ভগৱা; পটিক্কমতু সুগতো’’তি. ‘‘আগচ্ছথ, ভিক্খৱে, মা ভাযিত্থ. অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং পৰূপক্কমেন তথাগতং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৱে, তথাগতা পৰিনিব্বাযন্তী’’তি.
তেন খো পন সমযেন মনুস্সা পাসাদেসুপি হম্মিযেসুপি ছদনেসুপি আৰুড়্হা অচ্ছন্তি. তত্থ যে তে মনুস্সা অস্সদ্ধা অপ্পসন্না দুব্বুদ্ধিনো, তে এৱমাহংসু – ‘‘অভিৰূপো ৱত, ভো [অভিৰূপো ৱত ভো গোতমো (স্যা. কং.)], মহাসমণো নাগেন ৱিহেঠীযিস্সতী’’তি. যে পন তে মনুস্সা সদ্ধা পসন্না পণ্ডিতা ব্যত্তা বুদ্ধিমন্তো, তে এৱমাহংসু – ‘‘নচিৰস্সং ৱত, ভো, নাগো নাগেন সঙ্গামেস্সতী’’তি. অথ খো ভগৱা নাড়াগিৰিং হত্থিং মেত্তেন চিত্তেন ফৰি. অথ খো নাড়াগিৰি হত্থী ভগৱতো [ভগৱতা (সী.)] মেত্তেন চিত্তেন ফুট্ঠো [ফুটো (ক.)] সোণ্ডং ওৰোপেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতো পুৰতো অট্ঠাসি. অথ খো ভগৱা দক্খিণেন হত্থেন নাড়াগিৰিস্স হত্থিস্স কুম্ভং পৰামসন্তো নাড়াগিৰিং হত্থিং ইমাহি গাথাহি অজ্ঝভাসি –
‘‘মা কুঞ্জৰ নাগমাসদো, দুক্খঞ্হি কুঞ্জৰ নাগমাসদো;
ন হি নাগহতস্স কুঞ্জৰ সুগতি, হোতি ইতো পৰং যতো.
‘‘মা চ মদো মা চ পমাদো, ন হি পমত্তা সুগতিং ৱজন্তি তে;
ত্ৱঞ্ঞেৱ তথা কৰিস্সসি, যেন ত্ৱং সুগতিং গমিস্সসী’’তি.
অথ খো নাড়াগিৰি হত্থী সোণ্ডায ভগৱতো পাদপংসূনি গহেত্ৱা উপৰিমুদ্ধনি আকিৰিত্ৱা পটিকুটিযোৱ [পটিকুটিতো পটিসক্কি (সী. স্যা.)] ওসক্কি, যাৱ ভগৱন্তং অদ্দক্খি. অথ খো নাড়াগিৰি হত্থী হত্থিসালং গন্ত্ৱা সকে ঠানে অট্ঠাসি. তথা দন্তো চ পন নাড়াগিৰি হত্থী অহোসি. তেন খো পন সমযেন মনুস্সা ইমং গাথং গাযন্তি –
[ম. নি. ২.৩৫২; থেৰগা. ৮৭৮] ‘‘দণ্ডেনেকে দমযন্তি, অঙ্কুসেহি কসাহি চ;
অদণ্ডেন অসত্থেন, নাগো দন্তো মহেসিনা’’তি.
মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৱিপাচেন্তি – ‘‘যাৱ পাপো অযং দেৱদত্তো, অলক্খিকো, যত্ৰ হি নাম সমণস্স গোতমস্স এৱংমহিদ্ধিকস্স এৱং মহানুভাৱস্স ৱধায পৰক্কমিস্সতী’’তি. দেৱদত্তস্স লাভসক্কাৰো পৰিহাযি. ভগৱতো চ লাভসক্কাৰো অভিৱড্ঢি.
পঞ্চৱত্থুযাচনকথা
৩৪৩. [পাচি. ২০৯] তেন খো পন সমযেন দেৱদত্তো পৰিহীনলাভসক্কাৰো সপৰিসো কুলেসু ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ভুঞ্জতি. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৱিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম সমণা সক্যপুত্তিযা কুলেসু ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ভুঞ্জিস্সন্তি! কস্স সম্পন্নং ন মনাপং, কস্স সাদুং ন ৰুচ্চতী’’তি! অস্সোসুং খো ভিক্খূ তেসং মনুস্সানং উজ্ঝাযন্তানং খিয্যন্তানং ৱিপাচেন্তানং. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৱিপাচেন্তি – কথঞ্হি নাম দেৱদত্তো সপৰিসো কুলেসু ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ভুঞ্জিস্সতী’’তি! ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং…পে… ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, দেৱদত্ত, সপৰিসো কুলেসু ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ভুঞ্জসী’’তি? ‘‘সচ্চং ভগৱা’’তি…পে… ৱিগৰহিত্ৱা…পে… ধম্মিং কথং কত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, ভিক্খূনং কুলেসু তিকভোজনং পঞ্ঞপেস্সামি তযো অত্থৱসে পটিচ্চ – দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলান নিগ্গহায; পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৱিহাৰায, মা পাপিচ্ছা পক্খং নিস্সায সঙ্ঘং ভিন্দেয্যুন্তি; কুলানুদ্দযায [কুলানুদযতায (সী. স্যা.)] চ. গণভোজনে যথাধম্মো কাৰেতব্বো’’তি.
[পাৰা. ৪০৯] অথ খো দেৱদত্তো যেন কোকালিকো কটমোদকতিস্সকো [কটমোৰকতিস্সকো (সী. স্যা.)] খণ্ডদেৱিযা পুত্তো সমুদ্দদত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা কোকালিকং কটমোদকতিস্সকং খণ্ডদেৱিযা পুত্তং সমুদ্দদত্তং এতদৱোচ – ‘‘এথ, মযং, আৱুসো, সমণস্স গোতমস্স সঙ্ঘভেদং কৰিস্সাম চক্কভেদ’’ন্তি. এৱং ৱুত্তে কোকালিকো দেৱদত্তং এতদৱোচ – ‘‘সমণো খো, আৱুসো, গোতমো মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো. কথং মযং সমণস্স গোতমস্স সঙ্ঘভেদং কৰিস্সাম চক্কভেদ’’ন্তি? ‘‘এথ, মযং, আৱুসো, সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্চ ৱত্থূনি যাচিস্সাম – ‘ভগৱা, ভন্তে, অনেকপৰিযাযেন অপ্পিচ্ছস্স সন্তুট্ঠস্স সল্লেখস্স ধুতস্স পাসাদিকস্স অপচযস্স ৱীৰিযাৰম্ভস্স ৱণ্ণৱাদী. ইমানি, ভন্তে, পঞ্চ ৱত্থূনি অনেকপৰিযাযেন অপ্পিচ্ছতায সন্তুট্ঠিযা সল্লেখায ধুততায পাসাদিকতায অপচযায ৱীৰিযাৰম্ভায সংৱত্তন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খূ যাৱজীৱং আৰঞ্ঞিকা অস্সু; যো গামন্তং ওসৰেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য. যাৱজীৱং পিণ্ডপাতিকা অস্সু; যো নিমন্তনং সাদিযেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য. যাৱজীৱং পংসুকূলিকা অস্সু; যো গহপতিচীৱৰং সাদিযেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য. যাৱজীৱং ৰুক্খমূলিকা অস্সু; যো ছন্নং উপগচ্ছেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য. যাৱজীৱং মচ্ছমংসং ন খাদেয্যুং; যো মচ্ছমংসং খাদেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্যা’তি. ইমানি পঞ্চ ৱত্থূনি সমণো গোতমো নানুজানিস্সতি. তে মযং ইমেহি পঞ্চহি ৱত্থূহি জনং সঞ্ঞাপেস্সামা’’তি. ‘‘সক্কা খো, আৱুসো, ইমেহি পঞ্চহি ৱত্থূহি সমণস্স গোতমস্স সঙ্ঘভেদো কাতুং চক্কভেদো. লূখপ্পসন্না হি, আৱুসো, মনুস্সা’’তি.
অথ খো দেৱদত্তো সপৰিসো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো দেৱদত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ভগৱা, ভন্তে, অনেকপৰিযাযেন অপ্পিচ্ছস্স সন্তুট্ঠস্স সল্লেখস্স ধুতস্স পাসাদিকস্স অপচযস্স ৱীৰিযাৰম্ভস্স ৱণ্ণৱাদী. ইমানি, ভন্তে, পঞ্চ ৱত্থূনি অনেকপৰিযাযেন অপ্পিচ্ছতায সন্তুট্ঠিযা সল্লেখায ধুততায পাসাদিকতায অপচযায ৱীৰিযাৰম্ভায সংৱত্তন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খূ যাৱজীৱং আৰঞ্ঞিকা অস্সু; যো গামন্তং ওসৰেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য. যাৱজীৱং পিণ্ডপাতিকা অস্সু; যো নিমন্তনং সাদিযেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য. যাৱজীৱং পংসুকূলিকা অস্সু; যো গহপতিচীৱৰং সাদিযেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য. যাৱজীৱং ৰুক্খমূলিকা অস্সু; যো ছন্নং উপগচ্ছেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য. যাৱজীৱং মচ্ছমংসং ন খাদেয্যুং; যো মচ্ছমংসং খাদেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্যা’’তি. ‘‘অলং, দেৱদত্ত. যো ইচ্ছতি, আৰঞ্ঞিকো হোতু; যো ইচ্ছতি, গামন্তে ৱিহৰতু. যো ইচ্ছতি, পিণ্ডপাতিকো হোতু; যো ইচ্ছতি, নিমন্তনং সাদিযতু. যো ইচ্ছতি, পংসুকূলিকো হোতু; যো ইচ্ছতি, গহপতিচীৱৰং সাদিযতু. অট্ঠমাসে খো মযা, দেৱদত্ত, ৰুক্খমূলসেনাসনং অনুঞ্ঞাতং; তিকোটিপৰিসুদ্ধং মচ্ছমংসং – অদিট্ঠং, অস্সুতং, অপৰিসঙ্কিত’’ন্তি. অথ খো দেৱদত্তো – ন ভগৱা ইমানি পঞ্চ ৱত্থূনি অনুজানাতীতি – হট্ঠো উদগ্গো সপৰিসো উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি.
অথ খো দেৱদত্তো সপৰিসো ৰাজগহং পৱিসিত্ৱা পঞ্চহি ৱত্থূহি জনং সঞ্ঞাপেসি – ‘‘মযং, আৱুসো, সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্চ ৱত্থূনি যাচিম্হা – ‘ভগৱা, ভন্তে, অনেকপৰিযাযেন অপ্পিচ্ছস্স…পে… ৱীৰিযাৰম্ভস্স ৱণ্ণৱাদী. ইমানি, ভন্তে, পঞ্চ ৱত্থূনি অনেকপৰিযাযেন অপ্পিচ্ছতায…পে… ৱীৰিযাৰম্ভায সংৱত্তন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খূ যাৱজীৱং আৰঞ্ঞিকা অস্সু; যো গামন্তং ওসৰেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য…পে… যাৱজীৱং মচ্ছমংসং ন খাদেয্যুং; যো মচ্ছমংসং খাদেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্যা’তি. ইমানি পঞ্চ ৱত্থূনি সমণো গোতমো নানুজানাতি. তে মযং ইমেহি পঞ্চহি ৱত্থূহি সমাদায ৱত্তামা’’তি.
তত্থ যে তে মনুস্সা অস্সদ্ধা অপ্পসন্না দুব্বুদ্ধিনো, তে এৱমাহংসু – ‘‘ইমে খো সমণা সক্যপুত্তিযা ধুতা সল্লেখৱুত্তিনো. সমণো পন গোতমো বাহুল্লিকো বাহুল্লায চেতেতী’’তি. যে পন তে মনুস্সা সদ্ধা পসন্না পণ্ডিতা ব্যত্তা বুদ্ধিমন্তো, তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৱিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম দেৱদত্তো ভগৱতো সঙ্ঘভেদায পৰক্কমিস্সতি চক্কভেদাযা’’তি! অস্সোসুং খো ভিক্খূ তেসং মনুস্সানং উজ্ঝাযন্তানং খিয্যন্তানং ৱিপাচেন্তানং. যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা…পে… তে উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি ৱিপাচেন্তি – ‘‘কথঞ্হি নাম দেৱদত্তো সঙ্ঘভেদায পৰক্কমিস্সতি চক্কভেদাযা’’তি! অথ খো তে ভিক্খূ ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং…পে… ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, দেৱদত্ত, সঙ্ঘভেদায পৰক্কমসি চক্কভেদাযা’’তি? ‘‘সচ্চং ভগৱা’’তি. ‘‘অলং, দেৱদত্ত. মা তে ৰুচ্চি সঙ্ঘভেদো. গৰুকো খো, দেৱদত্ত, সঙ্ঘভেদো. যো খো, দেৱদত্ত, সমগ্গং সঙ্ঘং ভিন্দতি, কপ্পট্ঠিকং [কপ্পট্ঠিতিকং (স্যা.)] কিব্বিসং পসৱতি, কপ্পং নিৰযম্হি পচ্চতি. যো চ খো, দেৱদত্ত, ভিন্নং সঙ্ঘং সমগ্গং কৰোতি, ব্ৰহ্মং পুঞ্ঞং পসৱতি, কপ্পং সগ্গম্হি মোদতি. অলং, দেৱদত্ত. মা তে ৰুচ্চি সঙ্ঘভেদো. গৰুকো খো, দেৱদত্ত, সঙ্ঘভেদো’’তি.
[উদা. ৪৮] অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৰাজগহং পিণ্ডায পাৱিসি. অদ্দসা খো দেৱদত্তো আযস্মন্তং আনন্দং ৰাজগহে পিণ্ডায চৰন্তং. দিস্ৱান যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘অজ্জতগ্গেদানাহং, আৱুসো আনন্দ, অঞ্ঞত্ৰেৱ ভগৱতা, অঞ্ঞত্ৰেৱ ভিক্খুসঙ্ঘা, উপোসথং কৰিস্সামি সঙ্ঘকম্মং কৰিস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো ৰাজগহে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৰাজগহং পিণ্ডায পাৱিসিং. অদ্দসা খো মং, ভন্তে, দেৱদত্তো ৰাজগহে পিণ্ডায চৰন্তং. দিস্ৱান যেনাহং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা মং এতদৱোচ – ‘অজ্জতগ্গেদানাহং, আৱুসো আনন্দ, অঞ্ঞত্ৰেৱ ভগৱতা, অঞ্ঞত্ৰেৱ ভিক্খুসঙ্ঘা, উপোসথং কৰিস্সামি সঙ্ঘকম্মং কৰিস্সামী’তি. অজ্জতগ্গে, ভন্তে, দেৱদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতী’’তি. অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
[উদা. ৪৮] ‘‘সুকৰং সাধুনা সাধুং, সাধুং পাপেন দুক্কৰং;
পাপং পাপেন সুকৰং, পাপমৰিযেহি দুক্কৰ’’ন্তি.
দুতিযভাণৱাৰো নিট্ঠিতো.
৩. ততিযভাণৱাৰো
সঙ্ঘভেদকথা
৩৪৪. অথ খো দেৱদত্তো তদহুপোসথে উট্ঠাযাসনা সলাকং গাহেসি – ‘‘মযং, আৱুসো, সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্চ ৱত্থূনি যাচিম্হা – ‘ভগৱা, ভন্তে, অনেকপৰিযাযেন অপ্পিচ্ছস্স…পে… ৱীৰিযাৰম্ভস্স ৱণ্ণৱাদী. ইমানি, ভন্তে, পঞ্চ ৱত্থূনি অনেকপৰিযাযেন অপ্পিচ্ছতায…পে… ৱীৰিযাৰম্ভায সংৱত্তন্তি. সাধু, ভন্তে, ভিক্খূ যাৱজীৱং আৰঞ্ঞিকা অস্সু; যো গামন্তং ওসৰেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্য…পে… যাৱজীৱং মচ্ছমংসং ন খাদেয্যুং; যো মচ্ছমংসং খাদেয্য, ৱজ্জং নং ফুসেয্যা’তি. ইমানি পঞ্চ ৱত্থূনি সমণো গোতমো নানুজানাতি. তে মযং ইমেহি পঞ্চহি ৱত্থূহি সমাদায ৱত্তাম. যস্সাযস্মতো ইমানি পঞ্চ ৱত্থূনি খমন্তি, সো সলাকং গণ্হাতূ’’তি.
তেন খো পন সমযেন ৱেসালিকা ৱজ্জিপুত্তকা পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানি নৱকা চেৱ হোন্তি অপ্পকতঞ্ঞুনো চ. তে – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসন’ন্তি – সলাকং গণ্হিংসু. অথ খো দেৱদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানি আদায যেন গযাসীসং তেন পক্কামি. অথ খো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘দেৱদত্তো, ভন্তে, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানি আদায যেন গযাসীসং তেন পক্কন্তো’’তি. ‘‘ন হি নাম তুম্হাকং, সাৰিপুত্তা, তেসু নৱকেসু ভিক্খূসু কাৰুঞ্ঞম্পি ভৱিস্সতি? গচ্ছথ তুম্হে, সাৰিপুত্তা, পুৰা তে ভিক্খূ অনযব্যসনং আপজ্জন্তী’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন গযাসীসং তেনুপসঙ্কমিংসু.
তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱতো অৱিদূৰে ৰোদমানো ঠিতো হোতি. অথ খো ভগৱা তং ভিক্খুং এতদৱোচ – ‘‘কিস্স ত্ৱং, ভিক্খু, ৰোদসী’’তি? ‘‘যেপি তে, ভন্তে, ভগৱতো অগ্গসাৱকা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা তেপি দেৱদত্তস্স সন্তিকে গচ্ছন্তি দেৱদত্তস্স ধম্মং ৰোচেন্তা’’তি. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খু, অনৱকাসো, যং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা দেৱদত্তস্স ধম্মং ৰোচেয্যুং, অপি চ তে গতা ভিক্খূনং সঞ্ঞত্তিযা’’তি [ভিক্খুসঞ্ঞত্তিযাতি (সী. স্যা.), ভিক্খূ সঞ্ঞত্তিযা (ক.)].
৩৪৫. তেন খো পন সমযেন দেৱদত্তো মহতিযা পৰিসায পৰিৱুত্তো ধম্মং দেসেন্তো নিসিন্নো হোতি. অদ্দসা খো দেৱদত্তো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে দূৰতোৱ আগচ্ছন্তে. দিস্ৱান ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ, ভিক্খৱে, যাৱ স্ৱাক্খাতো মযা ধম্মো, যেপি তে সমণস্স গোতমস্স অগ্গসাৱকা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা তেপি মম সন্তিকে আগচ্ছন্তি. মম ধম্মং ৰোচেন্তা’’তি. এৱং ৱুত্তে কোকালিকো দেৱদত্তং এতদৱোচ – ‘‘মা, আৱুসো দেৱদত্ত, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে ৱিস্সসি. পাপিচ্ছা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা, পাপিকানং ইচ্ছানং ৱসং গতা’’তি. ‘‘অলং, আৱুসো. স্ৱাগতং তেসং যতো মে ধম্মং ৰোচেন্তী’’তি.
অথ খো দেৱদত্তো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং উপড্ঢাসনেন নিমন্তেসি – ‘‘এহাৱুসো সাৰিপুত্ত, ইধ নিসীদাহী’’তি. ‘‘অলং আৱুসো’’তি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো অঞ্ঞতৰং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. আযস্মাপি খো মহামোগ্গল্লানো অঞ্ঞতৰং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. অথ খো দেৱদত্তো বহুদেৱ ৰত্তিং ভিক্খূ ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৱা সমাদপেত্ৱা সমুত্তেজেত্ৱা সম্পহংসেত্ৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং অজ্ঝেসি – ‘‘ৱিগতথিনমিদ্ধো খো, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘো. পটিভাতু তং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ভিক্খূনং ধম্মী কথা, পিট্ঠি মে আগিলাযতি, তমহং আযমিস্সামী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো দেৱদত্তস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো দেৱদত্তো চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সেয্যং কপ্পেসি. তস্স কিলমন্তস্স মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স মুহুত্তকেনেৱ নিদ্দা ওক্কমি.
অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আদেসনাপাটিহাৰিযানুসাসনিযা ভিক্খূ ধম্মিযা কথায ওৱদি অনুসাসি. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ইদ্ধিপাটিহাৰিযানুসাসনিযা ভিক্খূ ধম্মিযা কথায ওৱদি অনুসাসি. অথ খো তেসং ভিক্খূনং আযস্মতা সাৰিপুত্তেন আদেসনাপাটিহাৰিযানুসাসনিযা আযস্মতা চ মহামোগ্গল্লানেন ইদ্ধিপাটিহাৰিযানুসাসনিযা ওৱদিযমানানং অনুসাসিযমানানং ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্মন্তি.
অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘গচ্ছাম মযং, আৱুসো, ভগৱতো সন্তিকে. যো তস্স ভগৱতো ধম্মং ৰোচেসি সো আগচ্ছতূ’’তি. অথ খো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা তানি পঞ্চভিক্খুসতানি আদায যেন ৱেড়ুৱনং তেনুপসঙ্কমিংসু. অথ খো কোকালিকো দেৱদত্তং উট্ঠাপেসি – ‘‘উট্ঠেহি, আৱুসো দেৱদত্ত, নীতা তে ভিক্খূ সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানেহি. ননু ত্ৱং, আৱুসো দেৱদত্ত, মযা ৱুত্তো – ‘মা, আৱুসো দেৱদত্ত, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে ৱিস্সাসি. পাপিচ্ছা সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা, পাপিকানং ইচ্ছানং ৱসং গতা’’’তি? অথ খো দেৱদত্তস্স তত্থেৱ উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গঞ্ছি.
অথ খো সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিসুং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সাধু, ভন্তে, ভেদকানুৱত্তকা ভিক্খূ পুন উপসম্পজ্জেয্যু’’ন্তি. ‘‘অলং, সাৰিপুত্ত. মা তে ৰুচ্চি ভেদকানুৱত্তকানং ভিক্খূনং পুন উপসম্পদা. তেন হি ত্ৱং, সাৰিপুত্ত, ভেদকানুৱত্তকে ভিক্খূ থুল্লচ্চযং দেসাপেহি. কথং পন তে, সাৰিপুত্ত, দেৱদত্তো পটিপজ্জী’’তি? ‘‘যথেৱ, ভন্তে, ভগৱা বহুদেৱ ৰত্তিং ভিক্খূ ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৱা সমাদপেত্ৱা সমুত্তেজেত্ৱা সম্পহংসেত্ৱা মং অজ্ঝেসতি – ‘ৱিগতথিনমিদ্ধো খো, সাৰিপুত্ত, ভিক্খুসঙ্ঘো; পটিভাতু তং, সাৰিপুত্ত, ভিক্খূনং ধম্মী কথা, পিট্ঠি মে আগিলাযতি, তমহং আযমিস্সামী’তি, এৱমেৱ খো, ভন্তে, দেৱদত্তো পটিপজ্জী’’তি.
৩৪৬. অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, অৰঞ্ঞাযতনে মহাসৰসী. তং নাগা উপনিস্সায ৱিহৰিংসু. তে তং সৰসিং ওগাহেত্ৱা, সোণ্ডায ভিসমুড়ালং অব্বুহিত্ৱা, সুৱিক্খালিতং ৱিক্খালেত্ৱা, অকদ্দমং সঙ্খাদিত্ৱা, অজ্ঝোহৰন্তি. তেসং তং ৱণ্ণায চেৱ হোতি, বলায চ. ন চ ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তং ৱা দুক্খং. তেসংযেৱ খো পন, ভিক্খৱে, মহানাগানং অনুসিক্খমানা তৰুণা ভিঙ্কচ্ছাপা. তে তং সৰসিং ওগাহেত্ৱা, সোণ্ডায ভিসমুড়ালং অব্বুহিত্ৱা, ন সুৱিক্খালিতং ৱিক্খালেত্ৱা, সকদ্দমং সঙ্খাদিত্ৱা, অজ্ঝোহৰন্তি. তেসং তং নেৱ ৱণ্ণায হোতি, ন বলায. ততোনিদানঞ্চ মৰণং ৱা নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তং ৱা দুক্খং. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, দেৱদত্তো মমানুক্ৰুব্বং [মমানুকুব্বং (সী. স্যা.)] কপণো মৰিস্সতীতি.
‘‘মহাৱৰাহস্স মহিং ৱিক্ৰুব্বতো [ৱিকুব্বতো (সী. স্যা.)], ভিসং ঘসানস্স [ঘসমানস্স (ক.)] নদীসু জগ্গতো;
ভিঙ্কোৱ পঙ্কং অভিভক্খযিত্ৱা, মমানুক্ৰুব্বং কপণো মৰিস্সতী’’তি.
৩৪৭. [অ. নি. ৮.১৬] ‘‘অট্ঠহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দূতেয্যং গন্তুমৰহতি. কতমেহি অট্ঠহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সোতা চ হোতি, সাৱেতা চ, উগ্গহেতা চ, ধাৰেতা চ, ৱিঞ্ঞাতা চ, ৱিঞ্ঞাপেতা চ, কুসলো চ সহিতাসহিতস্স, নো চ কলহকাৰকো – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু দূতেয্যং গন্তুমৰহতি.
[অ. নি. ৮.১৬] ‘‘অট্ঠহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো সাৰিপুত্তো দূতেয্যং গন্তুমৰহতি. কতমেহি অট্ঠহি? ইধ, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো সোতা চ হোতি, সাৱেতা চ, উগ্গহেতা চ, ধাৰেতা চ, ৱিঞ্ঞাতা চ, ৱিঞ্ঞাপেতা চ, কুসলো চ সহিতাসহিতস্স, নো চ কলহকাৰকো – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো সাৰিপুত্তো দূতেয্যং গন্তুমৰহতীতি.
[অ. নি. ৮.১৬] ‘‘যো ৱে ন ব্যথতি [ব্যাধতি (সী. স্যা.)] পত্ৱা, পৰিসং উগ্গৱাদিনিং;
ন চ হাপেতি ৱচনং, ন চ ছাদেতি সাসনং.
‘‘অসন্দিদ্ধো চ অক্খাতি [অক্খাতা (ক.)], পুচ্ছিতো চ ন কুপ্পতি;
স ৱে তাদিসকো ভিক্খু, দূতেয্যং গন্তুমৰহতী’’তি.
৩৪৮. [অ. নি. ৮.৭] ‘‘অট্ঠহি, ভিক্খৱে, অসদ্ধম্মেহি অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো দেৱদত্তো আপাযিকো নেৰযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো. কতমেহি অট্ঠহি? লাভেন, ভিক্খৱে, অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো দেৱদত্তো আপাযিকো নেৰযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো; অলাভেন, ভিক্খৱে…পে… যসেন, ভিক্খৱে…পে… অযসেন, ভিক্খৱে…পে… সক্কাৰেন, ভিক্খৱে…পে… অসক্কাৰেন, ভিক্খৱে…পে… পাপিচ্ছতায, ভিক্খৱে…পে… পাপমিত্ততায ভিক্খৱে, অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো দেৱদত্তো আপাযিকো নেৰযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, অট্ঠহি অসদ্ধম্মেহি অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো দেৱদত্তো আপাযিকো নেৰযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো.
৩৪৯. ‘‘সাধু, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰেয্য, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কাৰং… উপ্পন্নং অসক্কাৰং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰেয্য. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অত্থৱসং পটিচ্চ উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰেয্য, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কাৰং… উপ্পন্নং অসক্কাৰং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰেয্য? যং হিস্স, ভিক্খৱে, উপ্পন্নং লাভং অনভিভুয্য ৱিহৰতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰতো এৱংসতে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি. যং হিস্স, ভিক্খৱে, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কাৰং… উপ্পন্নং অসক্কাৰং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অনভিভুয্য ৱিহৰতো উপ্পজ্জেয্যুং আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা, উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰতো এৱংসতে আসৱা ৱিঘাতপৰিড়াহা ন হোন্তি. ইদং খো, ভিক্খৱে, অত্থৱসং পটিচ্চ উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰেয্য, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কাৰং… উপ্পন্নং অসক্কাৰং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰেয্য. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, উপ্পন্নং লাভং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰিস্সাম, উপ্পন্নং অলাভং…পে… উপ্পন্নং যসং… উপ্পন্নং অযসং… উপ্পন্নং সক্কাৰং… উপ্পন্নং অসক্কাৰং… উপ্পন্নং পাপিচ্ছতং… উপ্পন্নং পাপমিত্ততং অভিভুয্য অভিভুয্য ৱিহৰিস্সামাতি; এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্বন্তি.
৩৫০. ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, অসদ্ধম্মেহি অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো দেৱদত্তো আপাযিকো নেৰযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছো. কতমেহি তীহি? পাপিচ্ছতা, পাপমিত্ততা, ওৰমত্তকেন ৱিসেসাধিগমেন অন্তৰা ৱোসানং আপাদি – ইমেহি খো, ভিক্খৱে, তীহি অসদ্ধম্মেহি অভিভূতো পৰিযাদিন্নচিত্তো দেৱদত্তো আপাযিকো নেৰযিকো কপ্পট্ঠো অতেকিচ্ছোতি.
‘‘মা জাতু কোচি লোকস্মিং, পাপিচ্ছো উদপজ্জথ;
তদমিনাপি জানাথ, পাপিচ্ছানং যথাগতি.
‘‘পণ্ডিতোতি সমঞ্ঞাতো, ভাৱিতত্তোতি সম্মতো;
জলংৱ যসসা অট্ঠা, দেৱদত্তোতি মে সুতং.
‘‘সো পমাদং অনুচিণ্ণো, আসজ্জ নং তথাগতং;
অৱীচিনিৰযং পত্তো, চতুদ্ৱাৰং ভযানকং.
‘‘অদুট্ঠস্স হি যো দুব্ভে, পাপকম্মং অক্ৰুব্বতো;
তমেৱ পাপং ফুসতি, দুট্ঠচিত্তং অনাদৰং.
‘‘সমুদ্দং ৱিসকুম্ভেন, যো মঞ্ঞেয্য পদূসিতুং [পদুস্সিতুং (ক.)];
ন সো তেন পদূসেয্য, ভেস্মা হি উদধী মহা.
‘‘এৱমেৱ তথাগতং, যো ৱাদেনুপহিংসতি;
সমগ্গতং [সম্মাগতং (সী.), সমগতং (স্যা.)] সন্তচিত্তং, ৱাদো তম্হি ন ৰূহতি.
‘‘তাদিসং মিত্তং ক্ৰুব্বেথ [কুব্বেথ (সী. স্যা.)], তঞ্চ সেৱেথ পণ্ডিতো;
যস্স মগ্গানুগো ভিক্খু, খযং দুক্খস্স পাপুণে’’তি.
উপালিপঞ্হা
৩৫১. অথ খো আযস্মা উপালি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা উপালি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সঙ্ঘৰাজি সঙ্ঘৰাজীতি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘৰাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো? কিত্তাৱতা চ পন সঙ্ঘৰাজি চেৱ হোতি সঙ্ঘভেদো চা’’তি?
‘‘একতো, উপালি, একো হোতি, একতো দ্ৱে, চতুত্থো অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. এৱম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘৰাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, দ্ৱে হোন্তি, একতো দ্ৱে, পঞ্চমো অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. এৱম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘৰাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, দ্ৱে হোন্তি, একতো তযো, ছট্ঠো অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. এৱম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘৰাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, তযো হোন্তি, একতো তযো, সত্তমো অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. এৱম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘৰাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, তযো হোন্তি, একতো চত্তাৰো, অট্ঠমো অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. এৱম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘৰাজি হোতি, নো চ সঙ্ঘভেদো. একতো, উপালি, চত্তাৰো হোন্তি, একতো চত্তাৰো, নৱমো অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. এৱং খো, উপালি, সঙ্ঘৰাজি চেৱ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. নৱন্নং ৱা, উপালি, অতিৰেকনৱন্নং ৱা সঙ্ঘৰাজি চেৱ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. ন খো, উপালি, ভিক্খুনী সঙ্ঘং ভিন্দতি, অপি চ ভেদায পৰক্কমতি, ন সিক্খমানা সঙ্ঘং ভিন্দতি…পে… ন সামণেৰো সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন সামণেৰী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন উপাসকো সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন উপাসিকা সঙ্ঘং ভিন্দতি, অপি চ ভেদায পৰক্কমতি. ভিক্খু খো, উপালি, পকতত্তো, সমানসংৱাসকো, সমানসীমাযং ঠিতো, সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি.
৩৫২. [অ. নি. ১০.৩৭] ‘‘সঙ্ঘভেদো সঙ্ঘভেদোতি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘো ভিন্নো হোতী’’তি?
‘‘ইধুপালি, ভিক্খূ অধম্মং ধম্মোতি দীপেন্তি, ধম্মং অধম্মোতি দীপেন্তি, অৱিনযং ৱিনযোতি দীপেন্তি, ৱিনযং অৱিনযোতি দীপেন্তি, অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, ভাসিতং লপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অনাচিণ্ণং তথাগতেন আচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, আচিণ্ণং তথাগতেন অনাচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অপঞ্ঞত্তং তথাগতেন পঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, পঞ্ঞত্তং তথাগতেন অপঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অনাপত্তিং আপত্তীতি দীপেন্তি, আপত্তিং অনাপত্তীতি দীপেন্তি, লহুকং আপত্তিং গৰুকা আপত্তীতি দীপেন্তি, গৰুকং আপত্তিং লহুকা আপত্তীতি দীপেন্তি, সাৱসেসং আপত্তিং অনৱসেসা আপত্তীতি দীপেন্তি, অনৱসেসং আপত্তিং সাৱসেসা আপত্তীতি দীপেন্তি, দুট্ঠুল্লং আপত্তিং অদুট্ঠুলা আপত্তীতি দীপেন্তি, অদুট্ঠুল্লং আপত্তিং দুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেন্তি. তে ইমেহি অট্ঠাৰসহি ৱত্থূহি অপকস্সন্তি, অৱপকস্সন্তি, আৱেনিং [আৱেণি (সী.), আৱেণিকং (স্যা.)] উপোসথং কৰোন্তি, আৱেনিং পৱাৰণং কৰোন্তি, আৱেনিং সঙ্ঘকম্মং কৰোন্তি. এত্তাৱতা খো, উপালি, সঙ্ঘো ভিন্নো হোতী’’তি.
৩৫৩. [অ. নি. ১০.৩৭] ‘‘সঙ্ঘসামগ্গী সঙ্ঘসামগ্গীতি, ভন্তে, ৱুচ্চতি. কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘো সমগ্গো হোতী’’তি? ‘‘ইধুপালি, ভিক্খূ অধম্মং অধম্মোতি দীপেন্তি, ধম্মং ধম্মোতি দীপেন্তি, অৱিনযং অৱিনযোতি দীপেন্তি, ৱিনযং ৱিনযোতি দীপেন্তি, অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, ভাসিতং লপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অনাচিণ্ণং তথাগতেন অনাচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, আচিণ্ণং তথাগতেন আচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অপঞ্ঞত্তং তথাগতেন অপঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, পঞ্ঞত্তং তথাগতেন পঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেন্তি, অনাপত্তিং অনাপত্তীতি দীপেন্তি, আপত্তিং আপত্তীতি দীপেন্তি, লহুকং আপত্তিং লহুকা আপত্তীতি দীপেন্তি, গৰুকং আপত্তিং গৰুকা আপত্তীতি দীপেন্তি, সাৱসেসং আপত্তিং সাৱসেসা আপত্তীতি দীপেন্তি, অনৱসেসং আপত্তিং অনৱসেসা আপত্তীতি দীপেন্তি, দুট্ঠুল্লং আপত্তিং দুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেন্তি, অদুট্ঠুল্লং আপত্তিং অদুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেন্তি. তে ইমেহি অট্ঠাৰসহি ৱত্থূহি ন অপকস্সন্তি, ন অৱপকস্সন্তি, ন আৱেনিং উপোসথং কৰোন্তি, ন আৱেনিং পৱাৰণং কৰোন্তি, ন আৱেনিং সঙ্ঘকম্মং কৰোন্তি. এত্তাৱতা খো, উপালি, সঙ্ঘো সমগ্গো হোতী’’তি.
৩৫৪. ‘‘সমগ্গং পন, ভন্তে, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা কিং সো পসৱতী’’তি? ‘‘সমগ্গং খো, উপালি, সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৱা কপ্পট্ঠিকং কিব্বিসং পসৱতি, কপ্পং নিৰযম্হি পচ্চতী’’তি.
[ইতিৱু. ১৮; অ. নি. ১০.৩৯] ‘‘আপাযিকো নেৰযিকো, কপ্পট্ঠো সঙ্ঘভেদকো;
ৱগ্গৰতো অধম্মট্ঠো, যোগক্খেমা পধংসতি;
সঙ্ঘং সমগ্গং ভিন্দিত্ৱা, কপ্পং নিৰযম্হি পচ্চতী’’তি.
‘‘ভিন্নং পন, ভন্তে, সঙ্ঘং সমগ্গং কত্ৱা কিং সো পসৱতী’’তি? ‘‘ভিন্নং খো, উপালি, সঙ্ঘং সমগ্গং কত্ৱা ব্ৰহ্মং পুঞ্ঞং পসৱতি, কপ্পং সগ্গম্হি মোদতী’’তি.
[ইত্তিৱু. ১৮; অ. নি. ১০.৪০] ‘‘সুখা সঙ্ঘস্স সামগ্গী, সমগ্গানঞ্চ অনুগ্গহো;
সমগ্গৰতো ধম্মট্ঠো, যোগক্খেমা ন ধংসতি;
সঙ্ঘং সমগ্গং কত্ৱান, কপ্পং সগ্গম্হি মোদতী’’তি.
৩৫৫. [পৰি. ৪৫৯] ‘‘সিযা নু খো, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেৰযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো’’তি? ‘‘সিযা, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেৰযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো’’তি.
[পৰি. ৪৫৯] ‘‘সিযা [সিযা নু খো (স্যা. কং.)] পন, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেৰযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো’’তি? ‘‘সিযা, উপালি, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেৰযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেৰযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো’’তি? ‘‘ইধুপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে অধম্মদিট্ঠি, ৱিনিধায দিট্ঠিং, ৱিনিধায খন্তিং, ৱিনিধায ৰুচিং, ৱিনিধায ভাৱং, অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেৰযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপৰং, উপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি, ৱিনিধায দিট্ঠিং, ৱিনিধায খন্তিং, ৱিনিধায ৰুচিং, ৱিনিধায ভাৱং, অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেৰযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপৰং, উপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে ৱেমতিকো, ৱিনিধায দিট্ঠিং, ৱিনিধায খন্তিং, ৱিনিধায ৰুচিং, ৱিনিধায ভাৱং, অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেৰযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপৰং, উপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে অধম্মদিট্ঠি…পে… (তস্মিং ধম্মদিট্ঠি ভেদে ধম্মদিট্ঠি) [( ) স্যামপোত্থকে নত্থি, ৱিমতিৱিনোদনীটীকায সমেতি]. তস্মিং ধম্মদিট্ঠি ভেদে ৱেমতিকো. তস্মিং ৱেমতিকো ভেদে অধম্মদিট্ঠি. তস্মিং ৱেমতিকো ভেদে ধম্মদিট্ঠি. তস্মিং ৱেমতিকো ভেদে ৱেমতিকো ৱিনিধায দিট্ঠিং, ৱিনিধায খন্তিং, ৱিনিধায ৰুচিং, ৱিনিধায ভাৱং, অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেৰযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপৰং, উপালি, ভিক্খু ধম্মং অধম্মোতি দীপেতি…পে… অৱিনযং ৱিনযোতি দীপেতি… ৱিনযং অৱিনযোতি দীপেতি… অভাসিতং অলপিতং তথাগতেন ভাসিতং লপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি… ভাসিতং লপিতং তথাগতেন অভাসিতং অলপিতং তথাগতেনাতি দীপেতি… অনাচিণ্ণং তথাগতেন আচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেতি… আচিণ্ণং তথাগতেন অনাচিণ্ণং তথাগতেনাতি দীপেতি… অপঞ্ঞত্তং তথাগতেন পঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেতি… পঞ্ঞত্তং তথাগতেন অপঞ্ঞত্তং তথাগতেনাতি দীপেতি… অনাপত্তিং আপত্তীতি দীপেতি… আপত্তিং অনাপত্তীতি দীপেতি… লহুকং আপত্তিং গৰুকা আপত্তীতি দীপেতি… গৰুকং আপত্তিং লহুকা আপত্তীতি দীপেতি… সাৱসেসং আপত্তিং অনৱসেসা আপত্তীতি দীপেতি… অনৱসেসং আপত্তিং সাৱসেসা আপত্তীতি দীপেতি… দুট্ঠুল্লং আপত্তিং অদুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেতি… অদুট্ঠুল্লং আপত্তিং দুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেতি… তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে অধম্মদিট্ঠি…পে… তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি … তস্মিং অধম্মদিট্ঠি, ভেদে ৱেমতিকো… তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে অধম্মদিট্ঠি… (তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি) [( ) স্যামপোত্থকে নত্থি] … তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে ৱেমতিকো… তস্মিং ৱেমতিকো, ভেদে অধম্মদিট্ঠি… তস্মিং ৱেমতিকো, ভেদে ধম্মদিট্ঠি… তস্মিং ৱেমতিকো, ভেদে ৱেমতিকো, ৱিনিধায দিট্ঠিং, ৱিনিধায খন্তিং, ৱিনিধায ৰুচিং, ৱিনিধায ভাৱং, অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো আপাযিকো, নেৰযিকো, কপ্পট্ঠো, অতেকিচ্ছো’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেৰযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো’’তি? ‘‘ইধুপালি, ভিক্খু অধম্মং ধম্মোতি দীপেতি. তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি, অৱিনিধায দিট্ঠিং, অৱিনিধায খন্তিং, অৱিনিধায ৰুচিং, অৱিনিধায ভাৱং, অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেৰযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো.
‘‘পুন চপৰং, উপালি, ভিক্খু ধম্মং অধম্মোতি দীপেতি…পে… দুট্ঠুল্লং আপত্তিং অদুট্ঠুল্লা আপত্তীতি দীপেতি. তস্মিং ধম্মদিট্ঠি, ভেদে ধম্মদিট্ঠি, অৱিনিধায দিট্ঠিং, অৱিনিধায খন্তিং, অৱিনিধায ৰুচিং, অৱিনিধায ভাৱং, অনুস্সাৱেতি, সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইমং গণ্হথ, ইমং ৰোচেথা’তি. অযম্পি খো, উপালি, সঙ্ঘভেদকো ন আপাযিকো, ন নেৰযিকো, ন কপ্পট্ঠো, ন অতেকিচ্ছো’’তি.
ততিযভাণৱাৰো নিট্ঠিতো.
সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকো সত্তমো.
তস্সুদ্দানং –