২. উদ্দেসৱাৰঅত্থৱিভাৱনা

১. এৱং সঙ্গহৱাৰেন সঙ্খেপতো দস্সিতে হাৰাদযো ইদানি ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমে সোড়স হাৰা’’তিআদিদেসনা আৰদ্ধা. অথ ৱা সোড়সহাৰাদিসমুদাযা নেত্তি নাম মযা মহাকচ্চানেন নিদ্দিট্ঠাতি ৱুত্তা, ‘‘কতমে তে সোড়স হাৰা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘তত্থ সোড়স হাৰা’’ত্যাদি. তত্থ তত্থাতি তেসু সোড়সহাৰাদীসু. দেসনা হাৰো, ৱিচযো হাৰো…পে… সামাৰোপনো হাৰোতি ইমে সোড়স হাৰাতি দট্ঠব্বা.

তত্থ সব্বসাধাৰণত্তা হাৰপদস্স ৱচনত্থো পঠমং ৱত্তব্বো. কেনট্ঠেন হাৰাতি? হৰীযন্তি এতেহীতি হাৰা. এতেহি সংৱণ্ণনাৱিসেসেহি সংৱণ্ণিযেসু সুত্তগেয্যাদীসু অঞ্ঞাণসংসযৱিপল্লাসা হৰীযন্তি, ইতি অঞ্ঞাণাদিহৰণকাৰণত্তা ‘‘এতেহী’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠা সংৱণ্ণনাৱিসেসা হাৰা নাম, হৰ-ধাতুযা আচৰিযস্স ৱচীভেদসদ্দো, তংসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো চ মুখ্যত্থো, ৱেনেয্যানং সংৱণ্ণেতব্বসুত্তস্স অত্থজাননাদিঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো কাৰণূপচাৰত্থো, তস্স উপনিস্সযপচ্চযভূতানং সংৱণ্ণনাৱিসেসানং উপনিস্সযপচ্চযসত্তি ফলূপচাৰত্থো, ইতি-সদ্দেন সা উপনিস্সযপচ্চযসত্তিযেৱ পৰামসীযতি. তংসত্তিসম্পন্না সংৱণ্ণনাৱিসেসা ণ-পচ্চযত্থা হোন্তি. এস নযো এৱৰূপেসু ঠানেসুপি. ৱিত্থাৰো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ১) ৱুত্তো এৱ.

অসাধাৰণতো পন দেসীযতি এতাযাতি দেসনা. এতায সংৱণ্ণনায সংৱণ্ণেতব্বসুত্তত্থো দেসীযতি সংৱণ্ণীযতি সংৱণ্ণনানুসাৰেন ঞাপীযতি, ইতি ঞাপনকাৰণত্তা ‘‘এতাযা’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠা ৱিসেসসংৱণ্ণনা দেসনা নাম, ন পাড়িদেসনা, পাড়িদেসনায সংৱণ্ণেতব্বসংৱণ্ণনাভাৱেন সহচৰণতো ৱা দেসনা. কিঞ্চাপি অঞ্ঞে হাৰা দেসনাপাড়িসঙ্খাতস্স সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনাভাৱতো দেসনায সহচাৰিনো হোন্তি, অযং পন হাৰো যেভুয্যেন যথাৰুতৱসেনেৱ ৱিঞ্ঞাযমানত্তা পাড়িদেসনায সহ চৰতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ন তথা পৰে. ন হি অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণাদিসন্দস্সনলক্খণৰহিতা পাড়িদেসনা অত্থি, অযঞ্চ হাৰো অস্সাদাদিসন্দস্সনলক্খণোতি.

ৱিচিযন্তি এতেনাতি ৱিচযো. এতেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন সুত্তে পদপঞ্হাদযো ৱিচিযন্তি, ইতি ৱিচাৰণকাৰণত্তা সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযো নাম. কত্ৱত্থাধিকৰণত্থাপি লব্ভন্তি. সংৱণ্ণেতব্বসুত্তেন পদপঞ্হাদিৱিচযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযো হাৰো.

যুত্তাযুত্তি ৱিচাৰীযতি এতাযাতি যুত্তি. এতায ৱিসেসসংৱণ্ণনায সব্বেসং হাৰানং ভূমিগোচৰানং যুত্তাযুত্তি ৱিচাৰীযতি, ইতি ৱিচাৰণকাৰণত্তা ‘‘এতাযা’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠা ৱিসেসসংৱণ্ণনা যুত্তি নাম. ইধ উত্তৰপদলোপো দট্ঠব্বো, যুত্তিযা ৱিচাৰণা, ৱিচাৰণীযভাৱেন সহচৰণতো ৱা যুত্তি. সব্বহাৰানং ভূমিগোচৰানং যুত্তাযুত্তিৱিচাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো যুত্তি হাৰো.

পদতি পৱত্তেতি ফলং এতেনাতি পদং, কাৰণং. ঠন্তি তিট্ঠন্তি এত্থ ফলানি তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠানং, কাৰণং. পদঞ্চ তং ঠানঞ্চাতি পদট্ঠানং, আসন্নকাৰণং. সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানং ৱিচাৰীযতি এতাযাতি পদট্ঠানা, ৱিসেসসংৱণ্ণনা, ৱিচাৰণলোপোৱ, সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানানং, তেসঞ্চ পদট্ঠানানং ৱিচাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পদট্ঠানো হাৰো.

সুত্তে অৱুত্তাপি সমানলক্খণা ধম্মা লক্খীযন্তি এতেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেনাতি লক্খণো, সুত্তে ৱুত্তেন ধম্মেন সমানলক্খণানং ধম্মানং অৱুত্তানম্পি নিদ্ধাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো লক্খণো হাৰো.

সুত্তে দস্সিযমানা নিব্বচনাদযো চত্তাৰোপি ৱিযূহীযন্তি ৱিভাগেন সম্পিণ্ডীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি ব্যূহো, চতুন্নং নিব্বচনাদীনং ব্যূহো চতুব্যূহো. নিব্বচনাধিপ্পাযব্যঞ্জনানঞ্চেৱ দেসনানিদানস্স চ পুব্বাপৰেন সদ্ধিং সন্দস্সনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চতুব্যূহো হাৰো.

দেসনায গহিতধম্মেন সভাগা, ৱিসভাগা চ ধম্মা আৱট্টীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি আৱট্টো, দেসনায গহিতধম্মানং সভাগৱিসভাগধম্মৱসেন আৱট্টনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো আৱট্টো হাৰো.

অসাধাৰণাসাধাৰণানং সংকিলেসধম্মে, ৱোদানধম্মে চ সাধাৰণাসাধাৰণতো, পদট্ঠানতো, ভূমিতো চ ৱিভজনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিভত্তি হাৰো.

সুত্তে নিদ্দিট্ঠা ধম্মা পটিপক্খৱসেন পৰিৱত্তীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৱাতি পৰিৱত্তো, সুত্তে নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং পটিপক্খতো পৰিৱত্তনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পৰিৱত্তনো হাৰো.

সুত্তে ৱুত্তস্স একস্সেৱ অত্থস্স ৱাচকং ৱিৱিধং ৱচনং এত্থ সংৱণ্ণনাৱিসেসেতি ৱিৱচনং, ৱিৱচনমেৱ ৱেৱচনং, সুত্তে ৱুত্তে একস্মিং অত্থে অনেকপৰিযাযসদ্দযোজনালক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱেৱচনো হাৰো.

সুত্তে ৱুত্তা অত্থা পকাৰেহি ঞাপীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৱাতি পঞ্ঞত্তি, একেকস্স ধম্মস্স অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপেতব্বাকাৰলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পঞ্ঞত্তি হাৰো.

সুত্তাগতা ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদাদীসু ওতৰীযন্তি অনুপ্পৱেসীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি ওতৰণো, পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেহি সুত্তত্থস্স ওতৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ওতৰণো হাৰো.

সুত্তে পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভা সোধীযন্তি সমাধীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি সোধনো, সুত্তে পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভানং সোধনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো সোধনো হাৰো.

সামঞ্ঞৱিসেসভূতা ধম্মা ৱিনা ৱিকপ্পেন অধিট্ঠীযন্তি অনুপ্পৱত্তীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি অধিট্ঠানো, সুত্তাগতানং ধম্মানং অৱিকপ্পনৱসেন সামঞ্ঞৱিসেসনিদ্ধাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো অধিট্ঠানো হাৰো.

যো হেতু চেৱ পচ্চযো চ ফলং পৰিকৰোতি অভিসঙ্খৰোতি, ইতি সো হেতু চেৱ পচ্চযো চ পৰিক্খাৰো, যো সংৱণ্ণনাৱিসেসো তং পৰিক্খাৰং হেতুঞ্চেৱ পচ্চযঞ্চ আচিক্খতি, ইতি সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পৰিক্খাৰো নাম. সুত্তে আগতধম্মানং পৰিক্খাৰসঙ্খাতে হেতুপচ্চযে নিদ্ধাৰেত্ৱা সংৱণ্ণনালক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পৰিক্খাৰো হাৰো.

সুত্তে আগতধম্মা পদট্ঠানাদিমুখেন সমাৰোপীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি সমাৰোপনো, সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানৱেৱচনভাৱপহানসমাৰোপনৱিচাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো সমাৰোপনো হাৰো. ভাৱসাধনৱসেনাপি সব্বত্থ ৱচনত্থো ৱত্তব্বোতি তস্সাপি ৱসেন যোজেতব্বন্তি. সেসং সংৱণ্ণনানুসাৰেন ঞাতব্বন্তি.

‘‘তত্থ কতমে সোড়স হাৰা দেসনা’’ত্যাদিনা হাৰসৰূপং ৱুত্তং, কিমত্থং ‘‘তস্সানুগীতি’’ত্যাদি ৱুত্তন্তি? অনুগীতিগাথায সুখগ্গহণত্থং পুন ‘‘তস্সানুগীতি দেসনা ৱিচযো যুত্তি’’ত্যাদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি হাৰুদ্দেসস্স. অনুগীতীতি অনু পচ্ছা গাযনগাথা. পঞ্চদসোতি পঞ্চদসমো. সোড়সোতি সোড়সমো. অত্থতো অসংকিণ্ণাতি দেসনাদিপদত্থতো লক্খণত্থতো সঙ্কৰতো ৰহিতা. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সো চ নেসং অসঙ্কৰো লক্খণনিদ্দেসে সুপাকটো হোতী’’তি. সেসং সংৱণ্ণনানুসাৰেন ঞাতব্বন্তি. ‘‘কেচি হাৰা কেহিচি হাৰেহি সংকিণ্ণা ৱিয দিস্সন্তি, কস্মা অসংকিণ্ণাতি ঞাতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘এতেসঞ্চেৱা’’তিআদি. তত্থ এতেসঞ্চেৱ ভৱতীতি এতেসং সোড়সন্নং হাৰানং যথা যেনাকাৰেন অসঙ্কৰো হোতি, তথা অসঙ্কৰাকাৰেন ভৱতি. অযতি পৱত্ততি নযৱিভত্তীতি অযা, ৱিত্থাৰেন অযাতি ৱিত্থাৰতযা, ত-কাৰো মিস্সকদোসাপগমত্থায আগতো, নযৱিভত্তিৱিসেসৱচনং. নযেন ঞাযেন ৱিভত্তি নযৱিভত্তি, ন পঞ্চনযৱিভত্তাহাৰানং ৱিত্থাৰেন পৱত্তা ঞাযৱিভত্তি তথা অসঙ্কৰাকাৰেন ভৱতি তস্মিং অসংকিণ্ণাতি ঞাতব্বাতি অধিপ্পাযো.

২. সোড়স হাৰা সৰূপতো ৱুত্তা, অম্হেহি চ ৱিঞ্ঞাতা, ‘‘কতমে পঞ্চ নযা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো তথা পুচ্ছিত্ৱা সৰূপতো উদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ কতমে পঞ্চ নযা’’ত্যাদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং হাৰে উদ্দিসিত্ৱা ইদানি নযে উদ্দিসিতুং ‘তত্থ কতমে’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২) ৱুত্তং. ‘‘তত্থ নযন্তি সংকিলেসে, ৱোদানে চ ৱিভাগতো ঞাপেন্তীতি নযা, নীযন্তি ৱা তানি এত্থ, এতেহি ৱাতি নযা’’তিআদিনা (নেত্তি. অট্ঠ. ২) অট্ঠকথাযং ৱিত্থাৰেন ৱচনত্থো ৱুত্তো. নী-ধাতুযা নন্দিযাৱট্টাদিনযানুসাৰেন সংকিলেসে, ৱোদানে চ আলম্বিত্ৱা পৱত্তো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো মুখ্যত্থো, নন্দিযাৱট্টাদিনযানং উপনিস্সযপচ্চযসত্তি ফলূপচাৰতো গহিতা, ইতি-সদ্দো তং ফলূপচাৰতো গহিতসত্তিং পৰামসি, তংসত্তিসহিতা নন্দিযাৱট্টাদিনযা অ-পচ্চযত্থা.

তণ্হাঅৱিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তস্স, সমথৱিপস্সনাহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো নন্দিযাৱট্টো নযো. তত্থ চতুসচ্চন্তি তণ্হা চ অৱিজ্জা চ ভৱমূলত্তা সমুদযসচ্চং, অৱসেসা তেভূমকা ধম্মা দুক্খসচ্চং, সমথৱিপস্সনা মগ্গসচ্চং, তেন পত্তব্বা অসঙ্খতধাতু নিৰোধসচ্চন্তি.

তীহি অৱযৱেহি লোভাদীহি সংকিলেসপক্খে, তীহি অৱযৱেহি অলোভাদীহি চ ৱোদানপক্খে পুক্খলো সোভনোতি তিপুক্খলো, অকুসলমূলেহি সংকিলেসপক্খস্স, কুসলমূলেহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো তিপুক্খলো.

সীহস্স ভগৱতো ৱিক্কীড়িতং এত্থ নযেতি সীহৱিক্কীড়িতো, সুভসঞ্ঞাদীহি ৱিপল্লাসেহি সকলসংকিলেসপক্খস্স, সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো সীহৱিক্কীড়িতনযো.

অত্থনযত্তযদিসাভাৱেন কুসলাদিধম্মানং আলোচনং দিসালোচনং. তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং কতেসু সুত্তস্স অত্থৱিস্সজ্জনেসু যে ৱোদানাদযো, সংকিলেসিকা চ তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতা ধম্মা সুত্ততো নিদ্ধাৰেত্ৱা কথিতা, তেসং যথাৱুত্তধম্মানং চিত্তেনেৱ ‘‘অযং পঠমা দিসা, অযং দুতিযা দিসা’’তিআদিনা আলোচনং দিসালোচনং.

তথা আলোচিতানং ধম্মানং অত্থনযত্তযযোজনে সমানযনতো অঙ্কুসো ৱিযাতি অঙ্কুসো, তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতানং কুসলাদিধম্মানং সমানযনং অঙ্কুসো নযো.

লঞ্জেতীতি লঞ্জকো. যো নযো সুত্তত্থং লঞ্জেতি পকাসেতি, ইতি লঞ্জনতো পকাসনতো সো নযো লঞ্জকো নাম, নযো চ সো লঞ্জকো চাতি নযলঞ্জকো. নযলঞ্জকো পঠমো নন্দিযাৱট্টো নাম, নযলঞ্জকো দুতিযো তিপুক্খলো নাম, নযলঞ্জকো ততিযো সীহৱিক্কীড়িতো নামাতি যোজেতব্বো.

উগ্গতানং ৱিসেসেন উগ্গতোতি উত্তমো, তং উত্তমং. গতাতি ঞাতা, মতাতি অত্থো. ‘‘মতা’’তি ৱা পাঠো. সেসমেত্থ ৱুত্তনযানুসাৰেনপি সংৱণ্ণনানুসাৰেনপি জানিতব্বন্তি.

যথাৱুত্তনযৱিসেসসংৱণ্ণনায টীকাযং –

‘‘সমূহাদিং উপাদায লোকসঙ্কেতসিদ্ধা ৱোহাৰমত্ততা সম্মুতিসভাৱো, পথৱীফস্সাদীনং কক্খড়ফুসনাদিলক্খণং পৰমত্থসভাৱো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – যস্মিং ভিন্নে, ইতৰাপোহে ৱা চিত্তেন কতে ন তথা বুদ্ধি, ইদং সম্মুতিসচ্চং যথা ঘটে, সসম্ভাৰজলে চ, তব্বিপৰিযাযেন পৰমত্থসচ্চ’’ন্তি –

ৱচনে ঘটকথলআপজলকদ্দমাদিসঙ্খাতং সমূহাদিং উপাদায লোকস্স পুব্বে ঘটকথলআপজলকদ্দমাদিসঙ্কেতসিদ্ধা ঘটকথলআপজলকদ্দমাদিৱোহাৰমত্ততা সম্মুতিসভাৱো সঙ্কেতৱসেন অৱিতথত্তা. পথৱীআদীনং কক্খড়াদিলক্খণং, ফস্সাদীনং ফুসনাদিলক্খণং পৰমত্থসভাৱো. ‘‘যদি এৱং ঘটাদিকে অভিন্নে ৱা আপাদিকে ৱা অনুৰূপেন ঊনভাৱেন অপ্পৱত্তমানে ৱা সতি সম্মুতিভাৱো হোতু, ভিন্নে ৱা ঊনে ৱা কথং সম্মুতিভাৱো ভৱেয্য, পথৱীফস্সাদীনম্পি ভিজ্জমানত্তা, কক্খড়ফুসনাদীনঞ্চ পথৱীফস্সাদীহি অনঞ্ঞত্তা কথং পৰমত্থসভাৱো ভৱেয্য, কতমেন সঙ্খেপেন অত্থেন সম্মুতিসভাৱো, পৰমত্থসভাৱো চ অম্হেহি জানিতব্বো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো’’তিআদিমাহ. তত্থ এত্থাতি এতেসু সম্মুতিসভাৱপৰমত্থসভাৱেসু অযং নযো ৱুচ্চমানো সঙ্খেপো অত্থো দট্ঠব্বো.

যস্মিং ঘটাদিকে ভিন্নে সতি ততো ঘটাদিতো ইতৰো কথলাদিভাৱো চিত্তেন পুব্বে কতেন যথা যেন কথলাদিৱোহাৰেন ভৱতি, যস্মিং আপাদিকে সম্ভাৰজলাদিকে ঊনভাৱেন পৱত্তমানে সতি ৱা ততো আপাদিতো ইতৰো কদ্দমাদিভাৱো চিত্তেন পুব্বে কতেন যথা যেন কদ্দমাদিৱোহাৰেন ভৱতি, তথা তেন ৱোহাৰেন বুদ্ধি কথলাদিসভাৱজাননং কদ্দমাদিসভাৱজাননং ভৱতি, ইদং অভিন্নে ঘটাদিকং ৱা ভিন্নে কথলাদিকং ৱা অনূনে আপাদিকং ৱা ঊনে কদ্দমাদিকং ৱা সব্বং সম্মুতিসচ্চং হোত্ৱেৱ. ‘‘কদ্দমস্মিং ভিন্নে, কদ্দমস্মিং ঊনে ৱা সতি ইতৰো সম্মুতিসভাৱো’’তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো ‘‘ঘটে, সম্ভাৰজলে চা’’তি ৱুত্তং.

সম্মুতিসচ্চসভাৱো তুম্হেহি ৱুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো পৰমত্থসচ্চসভাৱো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তব্বিপৰিযাযেন পৰমত্থসচ্চ’’ন্তি ৱুত্তং. পথৱীআদীনং কক্খড়াদিলক্খণতো ইতৰস্স ফুসনাদিলক্খণস্স অসম্ভৱতো, ফস্সাদীনঞ্চ ফুসনাদিলক্খণতো ইতৰস্স কক্খড়াদিলক্খণস্স অসম্ভৱতো পথৱীফস্সাদীনং লক্খড়ফুসনাদিলক্খণং পৰমত্থসচ্চং হোত্ৱেৱাতি ইমস্মিং সঙ্খেপত্থে গহিতে কোচি ৱিৰোধো নত্থীতি অধিপ্পাযোতি.

৩. পঞ্চ নযা সৰূপতো আচৰিযেন উদ্দিট্ঠা, অম্হেহি চ ৱিঞ্ঞাতা, ‘‘যানি পদানি অট্ঠাৰস মূলপদানি উদ্দিট্ঠানি, কতমানি তানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমানি অট্ঠাৰস মূলপদানি’’ত্যাদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং নযেপি উদ্দিসিত্ৱা ইদানি মূলপদানি উদ্দিসিতুং ‘তত্থ কতমানী’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ কুসলানি নৱ পদানি, অকুসলানি নৱ পদানি অট্ঠাৰস মূলপদানীতি দট্ঠব্বানীতি যোজনা. মূলন্তি পতিট্ঠহন্তি এতেহি নযা, পতিট্ঠানৱিভাগা চাতি মূলানি, পদন্তি পতিট্ঠহন্তি এত্থ নযা, পট্ঠানৱিভাগা, অধিগমা চাতি পদানি, ৱুত্তপ্পকাৰট্ঠেন মূলানি চ তানি পদানি চাতি মূলপদানি. কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযন্তীতি কুসলানি, কুসে ৰাগাদযো লুনন্তীতি কুসলানি, কুসা ৱিয লুনন্তীতি কুসলানি, কুসেন ঞাণেন লাতব্বানি পৱত্তেতব্বানীতি কুসলানি. কুসলানং পটিপক্খানীতি অকুসলানি অ-সদ্দো চেত্থ পটিপক্খত্থোতি.

নৱ পদানি কুসলানি, নৱ পদানি অকুসলানীতি গণনপৰিচ্ছেদতো, জাতিভেদতো চ উদ্দিট্ঠানি, ‘‘কতমানি তানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা নৱ পদানি অকুসলানি পচ্চাসত্তিন্যাযেন সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘কতমানি নৱ পদানি অকুসলানী’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এৱং গণনপৰিচ্ছেদতো, জাতিভেদতো চ মূলপদানি দস্সেত্ৱা ইদানি সৰূপতো দস্সেন্তো সংকিলেসপক্খংযেৱ পঠমং উদ্দিসতি ‘তণ্হা’তিআদিনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩) –

ৱুত্তং. তত্থ ৰূপাদিকে খন্ধে তসতি পৰিতসতীতি তণ্হা. অৱিন্দিযং কাযদুচ্চৰিতাদিং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ৱিন্দিযং কাযসুচৰিতাদিং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ৱিজ্জায পটিপক্খাতি ৱা অৱিজ্জা. লুব্ভন্তি তেনাতি লোভো, লুব্ভতীতি ৱা লোভো, লুব্ভনং ৱা লোভো. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো. অসুভে ৰূপক্খন্ধাদিকে ‘‘সুভ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা সুভসঞ্ঞা. দুক্খদুক্খাদিকে ‘‘সুখ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা সুখসঞ্ঞা. অনিচ্চে সঙ্খাৰধম্মে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা নিচ্চসঞ্ঞা. অনত্তসভাৱেসু চক্খাদীসু খন্ধেসু ‘‘অত্তা’’তি পৱত্তা সঞ্ঞা অত্তসঞ্ঞা. যত্থাতি যেসু পদেসু সব্বো অকুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসৰণং গচ্ছতি, তানি পদানি অকুসলানীতি যোজনা. সঙ্গহং গণনং. সমোসৰণং সমাৰোপনং.

পচ্চনীকধম্মে উদ্ধচ্চাদিকে নীৱৰণে সমেতি ৱূপসমেতি তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱসেনাতি সমথো. সঙ্খাৰে অনিচ্চাদীহি ৱিৱিধেহি আকাৰেহি পস্সতীতি ৱিপস্সনা. লোভস্স পটিপক্খো অলোভো. দোসস্স পটিপক্খো অদোসো. মোহস্স পটিপক্খো অমোহো. এত্থাপি অ-সদ্দো পটিপক্খত্থো, ন অভাৱত্থাদিকোতি অধিপ্পাযো. অসুভে ৰূপক্খন্ধাদিকে, চক্খাদিম্হি ৱা ‘‘অসুভ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা অসুভসঞ্ঞা, ৱিসেসতো কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. দুক্খদুক্খতাদীসু ‘‘দুক্খ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা দুক্খসঞ্ঞা, ৱিসেসতো ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. অনিচ্চে খন্ধাদিকে ৱিপৰিণামধম্মে ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা অনিচ্চসঞ্ঞা, ৱিসেসতো চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. অনত্তসভাৱে খন্ধে, চক্খাদিম্হি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি পৱত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা অনত্তসঞ্ঞা, ৱিসেসতো ধম্মানুপস্সনাসতিপধানং. পঞ্ঞাসতিসীসেন হি পৱত্তা অযং দেসনা. তেন ৱুত্তং ভগৱতা ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সতিবলং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু, এত্থ সতিবলং দট্ঠব্ব’’ন্তি. যত্থাতি যেসু পদেসু সব্বো কুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসৰণং গচ্ছতি, তানি পদানি কুসলানীতি যোজনা.

উদ্দানন্তি উদ্ধং দানং ৰক্খণং উদ্দানং, সঙ্গহৱচনন্তি অত্থো. উদ্দানে অৱুত্তে সতি হেট্ঠা ৱুত্তস্স অত্থস্স ৱিপ্পকিণ্ণভাৱো দিন্নো ৱিয ভৱেয্য, তস্মা ৱিপ্পকিণ্ণভাৱস্স নিৱাৰণত্থং উদ্দানন্তি অধিপ্পাযো. চতুৰো চ ৱিপল্লাসাতি সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞা. কিলেসা ভৱন্তি এত্থ নৱপদেসূতি ভূমী, কিলেসানং ভূমীতি কিলেসভূমী, কিলেসপৱত্তনট্ঠানানি নৱ পদানীতি ৱুত্তং হোতি.

চতুৰো সতিপট্ঠানাতি অসুভদুক্খঅনিচ্চঅনত্তসঞ্ঞা. ইন্দ্ৰিযভূমীতি সদ্ধাদীনং ৱিমুত্তিপৰিপাচনিন্দ্ৰিযানং ভূমী পৱত্তনট্ঠানানি সমোসৰণট্ঠানানি.

নৱহি কুসলপদেহি কুসলপক্খা যুজ্জন্তি যোজীযন্তি, নৱহি অকুসলপদেহি অকুসলপক্খা যুজ্জন্তি যোজীযন্তি. নৱহি কুসলপদেহি সহ কুসলপক্খা যুজ্জন্তি যুজ্জন্তা ভৱন্তি, নৱহি অকুসলপদেহি সহ অকুসলপক্খা যুজ্জন্তি যুজ্জন্তা ভৱন্তীতি উদ্দেসৱাৰে ৱুত্তাৱসেসো সংৱণ্ণনানুসাৰেন ৱিজানিতব্বো.

ইতি সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

উদ্দেসৱাৰস্স অত্থৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.