১. সঙ্গহৱাৰঅত্থৱিভাৱনা
তত্থ যস্স সিক্খত্তযসঙ্গহস্স নৱঙ্গস্স সত্থুসাসনৱৰস্স অত্থসংৱণ্ণনং যং নেত্তিপ্পকৰণং কাতুকামো, তস্স নেত্তিপ্পকৰণস্স নিস্সযং ৱিসযভূতং সংৱণ্ণেতব্বসহিতং, সংৱণ্ণেতব্বং এৱ ৱা সলোকপালেন তিলোকেন সদা পূজেতব্বস্স চেৱ নমস্সিতব্বস্স চ নৰুত্তমস্স সত্থুনো সাসনৱৰং ৱিদূহেৱ ঞাতব্বং. এতং সাসনৱৰং তাৱ দস্সেন্তো তংজনকেন, তংৱিজানকৱিদূহি চ নিযমেতুং, ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনঞ্চ কাতুং –
‘‘যং লোকো পূজযতে, সলোকপালো সদা নমস্সতি চ;
তস্সেত সাসনৱৰং, ৱিদূহি ঞেয্যং নৰৱৰস্সা’’তি. – পঠমগাথমাহ;
ইমায হি পঠমগাথায ‘‘এতং সাসনৱৰং ঞেয্য’’ন্তি এত্তকমেৱ একন্ততো কৰণৱিসেসভাৱেন অধিপ্পেতং. এতেনেৱ ৱিসেসকৰণেন একন্তাধিপ্পেতনেত্তিৱিসযসাসনৱৰস্স দস্সিতত্তা. একন্তাধিপ্পেতসাসনৱৰমেৱ নেত্তিসংৱণ্ণনায সংৱণ্ণেতব্বত্তা ৱিসযং তেনেৱ ৱক্খতি অট্ঠকথাচৰিযো –
‘‘এতং ইদানি অম্হেহি ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতং সাসনং আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৱৰং অগ্গং উত্তমং নিপুণঞাণগোচৰতায পণ্ডিতৱেদনীযমেৱা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) চ,
‘‘এতং তিৱিধম্পি ‘সাসনৱৰ’ন্তি পদেন সঙ্গণ্হিত্ৱা তত্থ যং পঠমং, তং ইতৰেসং অধিগমূপাযোতি সব্বসাসনমূলভূতং, অত্তনো পকৰণস্স চ ৱিসযভূতং পৰিযত্তিসাসনমেৱা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) চ,
‘‘ইদানি যং ৱুত্তং ‘সাসনৱৰং ৱিদূহি ঞেয্য’ন্তি, তত্থ নেত্তিসংৱণ্ণনায ৱিসযভূতং পৰিযত্তিধম্মমেৱ পকাৰন্তৰেন নিযমেত্ৱা দস্সেতু’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) চ.
তত্থ পৰিযত্তিসাসনস্সাপি মূলং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সব্বসাসনমূলভূত’’ন্তি. এতেন কম্মসাধনেনপি অধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে নানাৱিধসাধকৱচনং নানাৱাদানং অনোকাসকৰণত্থায কতং. স্ৱাক্খাততাদিধম্মগুণা পন সাসনস্স ৱিসেসদেসকনৰৱৰসদ্দেন ৱা পৰিদীপকত্থভাৱেন ৱা দীপিতা অৱিনাভাৱতো. সাসনৱৰস্স পন জনকসম্বন্ধিপেক্খত্তা ‘‘নৰৱৰস্সা’’তি ৱুত্তং. তেন চ অগ্গপুগ্গলো সাসনৱৰজনকো ৱাচকত্থসম্বন্ধিভাৱেন ৱুত্তো. অনঞ্ঞসাধাৰণমহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণৱিসেসা পন জনকসম্বন্ধিভূতস্স নৰস্স ৱিসেসকেনৱৰসদ্দেন ৱা পৰিদীপকত্থভাৱেন ৱা দীপিতো.
কিং নু সো সাসনৱৰজনকো নৰৱৰো পৰমত্থোৱ, উদাহু পূজনীযো চেৱ নমস্সনীযো চাতি ৱুত্তং ‘‘যং লোকো…পে… নমস্সতি চা’’তি, তেন সাসনৱৰজনকো নৰৱৰো পৰমত্থোৱ ন হোতি, অথ খো সলোকপালেন লোকেন সদা সব্বকালেসু পূজনীযো চেৱ নমস্সনীযো চাতি ৱিসেসিতো থোমিতোতি.
এত্থ চ পূজননমস্সনচেতনাৱাচকেন ৱা পূজননমস্সনসদ্দেন ফলূপচাৰত্থো পুঞ্ঞমহত্তসঙ্খাতো পূজনীযভাৱো চেৱ আসৱক্খযঞাণপদট্ঠানসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণসঙ্খাতো নমস্সনীযভাৱো চ দীপকত্থভাৱেন পৰিগ্গহেত্ৱা দীপিতো. তেনাহ অট্ঠকথাচৰিযো ‘‘ভগৱতো সদেৱকস্স লোকস্স পূজনীযৱন্দনীযভাৱো, অগ্গপুগ্গলভাৱো চ ৱুচ্চমানো গুণৱিসিট্ঠতং দীপেতী’’তিআদি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা).
তাদিসস্স নৰৱৰস্স তাদিসং সাসনৱৰং কিং যেন কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱুত্তং ‘‘ৱিদূহী’’তি. তেন তিপিটকধৰা অৰিযভূতা পণ্ডিতা ৱাচকত্থভাৱেন গহিতা, সুপ্পটিপন্নতাদিসঙ্ঘগুণা পন ৱন্দধাতুৱচনেন ৱা দীপকত্থভাৱেন ৱা দীপিতাতি. এৱং পৰিগ্গহেত্ৱা দীপিতে ৰতনত্তযগুণে সন্ধায ‘‘এৱং পঠমগাথায সাতিসযং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনং কত্ৱা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) ৱক্খতি, ন গাথায নিৰৱসেসত্থে. তত্থ এৱন্তি এৱং সাসনৱৰদস্সনভূতায পঠমগাথাযাতি অত্থোৱ দট্ঠব্বো. অপৰে পনাচৰিযা ‘‘ইমায পঠমগাথায একন্ততো অধিপ্পেতানাধিপ্পেতৱচনানি চেৱ ৱাচকত্থদীপকত্থৱিসেসানি চ সুট্ঠু অৱিচাৰেত্ৱা ‘এৱং পঠমগাথায সাতিসযং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনং কত্ৱা’তি ৱচনচ্ছাযং নিস্সায সাতিসযং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনং কাতুং ‘যং লোকোত্যাদিমাহা’তি চ সাতিসযৰতনত্তযগুণে দস্সেন্তো ‘যং লোকোত্যাদিমাহা’তি’’ চ ৱদন্তি. তেসং ৱাদো অম্হাকং নক্খমতি. কাৰণং পন মযা হেট্ঠা ৱুত্তানুসাৰেন ঞাতব্বন্তি অযং পদানুক্কমানুৰূপানুসন্ধ্যত্থো.
অথ ৱা একং সমযং জম্বুৱনসণ্ডে নিসীদিত্ৱা সিস্সানং হিতং চিন্তেন্তো, অত্তনো অভিনীহাৰসম্পত্তিং পস্সন্তো, সম্মাসম্বুদ্ধেন পসংসিতো, মহাকচ্চাযনো সত্থাৰা অনুমোদিতং সাসনাযত্তং নৱঙ্গস্সত্থৱণ্ণনং সোড়সহাৰাদিঅনেকত্থৱিধং নেত্তিপ্পকৰণং আৰভন্তো, ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ. যদি এৱং যথাৱুত্তপ্পকাৰং নেত্তিপ্পকৰণভূতং সোড়সহাৰাত্যাদিকং আৰভিতব্বং, তং অনাৰভিত্ৱা কস্মা নেত্তিপ্পকৰণতো বহিভূতং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিকং আৰভিতব্বং, সেয্যথাপি অম্বং পুট্ঠো লবুজং ব্যাকৰেয্য, লবুজং পুট্ঠো অম্বং ব্যাকৰেয্য, এৱমেৱ নেত্তিপ্পকৰণমাৰভন্তো অঞ্ঞং আৰভতীতি? তথাপি যস্স যথাৱুত্তস্স সাসনৱৰস্স অত্থসংৱণ্ণনং যং নেত্তিপ্পকৰণং কাতুকামো যস্স নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযভূতং সংৱণ্ণেতব্বসহিতং, সংৱণ্ণেতব্বং এৱ ৱা তং সাসনৱৰং তাৱ দস্সেন্তো তংজনকেন, তংৱিজানকৱিদূহি চ নিযমেতুং, ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনঞ্চ কাতুং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ. অযং লীনন্তৰচোদনাসহিতো অনুসন্ধ্যত্থো.
‘‘যং লোকো পূজযতে, সলোকপালো সদা নমস্সতি চ;
তস্সেত সাসনৱৰং, ৱিদূহি ঞেয্যং নৰৱৰস্সা’’তি. –
নিগ্গহিতলোপং কত্ৱা ৰচিতা গাথা অৰিযাসামঞ্ঞলক্খণেন সম্পন্না. কথং? পুব্বড্ঢে তিংস মত্তা, অপৰড্ঢে সত্তৱীস মত্তা. সম্পিণ্ডিতা সত্তপঞ্ঞাস মত্তাৱ ভৱন্তি. অক্খৰানং পন ইমিস্সং গাথাযং সত্ততিংস. তেসু গৰুক্খৰা ৱীসতি, লহুক্খৰা সত্তৰস ভৱন্তি. ‘‘তস্সেতং সাসনৱৰ’’ন্তি পন সানুনাসিকং ৱিৰুজ্ঝতি.
তত্থ নিদ্দেসত্থো অট্ঠকথানুসাৰেন ৱিজানিতব্বো. সলোকপালো সব্বো সত্তলোকো সক্কচ্চং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণানুস্সৰণেন ৱা পূজেতব্বপূজনেন ৱা পটিপত্তিপূজনেন ৱা সদা সব্বকালেসু সক্কচ্চং যং নৰৱৰং পূজযতে চেৱ নমস্সতি চ, তস্স পূজেতব্বস্স চেৱ নমস্সিতব্বস্স চ সত্থুনো নৰৱৰস্স তিলোকগ্গস্স মযা সংৱণ্ণেতব্বসহিতং, সংৱণ্ণেতব্বং এৱ ৱা ৱিদূহেৱ ঞেয্যং ঞাতব্বং. নিপুণঞাণগোচৰং এতং মযা বুদ্ধিযং ঠপিতং সাসনৱৰং মযা আৰভিতব্বস্স নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি পঠমং জানিতব্বং দস্সেত্ৱা তস্স অত্থসংৱণ্ণনাভূতং নেত্তিপ্পকৰণং অহং আৰভিস্সামি, তং তুম্হে সাধৱো সুণাথ মনসি কৰোথাতি সমুদাযযোজনা, অৱযৱযোজনাপি কাতব্বা.
কথং? ‘‘সলোকপালো লোকো’’তি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন যোজনা. লোকপালো ৱজ্জেত্ৱা অৱসেসো লোকো চ ন হোতি, অথ খো লোকপালসহিতো লোকোতি ৱিসেসেতি. ‘‘লোকো পূজযতে চেৱ নমস্সতি চা’’তি কত্তুকাৰকআখ্যাতকিৰিযাভাৱেন যোজনা ‘‘যো কৰোতি, স কত্তা’’তি ৱুত্তত্তা. যো লোকো কাৰকো, সো কত্তা হোতু. যো লোকো পূজযতে চেৱ নমস্সতি চ, কথং সো কত্তাতি? ‘‘যো কৰোতি, স কত্তা’’তি সুত্তস্স ‘‘যো কৰোতি কিৰিযং নিপ্ফাদেতি, সো কিৰিযানিপ্ফাদকো কত্তা’’তি অত্থসম্ভৱতো সযনভুঞ্জনাদিসব্বকিৰিযানিপ্ফাদকো কত্তাযেৱ হোতি. অযঞ্চ লোকো পূজননমস্সনকিৰিযানিপ্ফাদকোযেৱাতি. কথং অযং লোকো কিৰিযানিপ্ফাদকোতি? ‘‘লোকো’’তি সত্তপঞ্ঞত্তিযা পৰমত্থতো অৱিজ্জমানাযপি পঞ্ঞাপেতব্বো সন্তানে পৱত্তমানো হদযৱত্থুনিস্সিতো চিত্তুপ্পাদো গহেতব্বো, সো যথাৰহং হেতাধিপতিসহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযো নিপ্ফাদকো ভৱে. এৱং লোকস্স কত্তুকাৰকভাৱো ৱিজানিতব্বোতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন যোজনা. এস নযো তীসু পিটকেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু.
‘‘যং নৰৱৰং পূজযতে চেৱ নমস্সতি চা’’তি কম্মকাৰকআখ্যাতকিৰিযাভাৱেন যোজনা ‘‘যং কৰোতি, তং কম্ম’’ন্তি ৱুত্তত্তা. যং কাতব্বং, তং কম্মং হোতু. যং পূজযতি চেৱ নমস্সতি চ, কথং তং কম্মন্তি? ‘‘যং কৰোতি, তং কম্ম’’ন্তি সুত্তস্স ‘‘যং কৰোতি কিৰিযায সম্বজ্ঝতি, কিৰিযায সম্বজ্ঝিতব্বং কম্ম’’ন্তি অত্থসম্ভৱতো কৰণৱাচকৱচনীযাদিসব্বকিৰিযায সম্বজ্ঝিতব্বং কম্মং হোত্ৱেৱ. অযঞ্চ নৰৱৰো পূজননমস্সনকিৰিযায ৱাচকৱচনীযভাৱেন সম্বজ্ঝিতব্বোযেৱাতি. কথং অযং নৰৱৰো ৱচনীযোতি? পূজননমস্সনচেতনায আৰম্মণকৰণৱসেন নৰৱৰো ৱচনীযো, চেতনা ৱাচকা, এৱং ৱাচকৱচিতব্বভাৱো হোত্ৱেৱ. ‘‘যং নৰৱৰ’’ন্তি পঞ্ঞত্তিযা পৰমত্থতো অৱিজ্জমানাযপি পঞ্ঞাপেতব্বো সন্তানৱসেন পৱত্তমানো লোকিযলোকুত্তৰগুণসহিতো খন্ধপঞ্চকো ৱুত্তো, সো আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, চেতনা পচ্চযুপ্পন্নাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন যোজনা. এস নযো তীসু পিটকেসু এৱৰূপেসু ঠানেসু.
‘‘তস্স নৰৱৰস্সা’’তি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন যোজনা. নৰৱৰো নাম নিমন্তিতব্বাদিকো ন হোতি, অথ খো পূজেতব্বো নমস্সিতব্বো এৱাতি ৱিসেসেতি. তস্স পূজেতব্বস্স চেৱ নমস্সিতব্বস্স চ নৰৱৰস্স সাসনৱৰন্তি জঞ্ঞজনকভাৱেন যোজনা. সাসনৱৰং নাম পচ্চেকবুদ্ধসাৱকবুদ্ধৰাজৰাজাদীনং সাসনৱৰং ন হোতি, পূজেতব্বস্স চেৱ নমস্সিতব্বস্স চ নৰৱৰস্স তিলোকস্সেৱ সাসনৱৰন্তি নিযমেতি.
‘‘ৱিদূহি ঞেয্য’’ন্তি কত্তুকাৰককিতকিৰিযাভাৱেন যোজনা. কত্তুভাৱো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ. ‘‘ৱিদূহী’’তি সত্তপঞ্ঞত্তিযা পৰমত্থতো অৱিজ্জমানাযপি পঞ্ঞাপেতব্বো সন্তানে পৱত্তমানো সাসনৱৰে সম্মোহধংসকঞাণসহিতো হদযৱত্থুনিস্সিতো চিত্তুপ্পাদো ৱুত্তো, সো যথাৰহং হেতাধিপতিসহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযো নিপ্ফাদকো ভৱে. ঞা-ইতিধাতুযা অত্থভূতং ঞাণং পচ্চযুপ্পন্নং নিপ্ফাদেয্যং ভৱে, এৱং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন যোজনা.
‘‘ঞেয্যং সাসনৱৰ’’ন্তি ৱিসেসনৱিসেস্যভাৱেন যোজনা. সাসনৱৰং নাম ন যেন কেনচি ঞেয্যং, অথ খো ৱিদূহেৱ সণ্হসুখুমঞাণেন ঞেয্যং সাসনৱৰন্তি ৱিসেসেতি.
‘‘এতং সাসনৱৰ’’ন্তি ৱিসেসনৱিসেস্যভাৱেন যোজনা. সাসনৱৰং নাম মযা বুদ্ধিযং অট্ঠপিতং অপ্পৱত্তেতব্বং হোতি, মযা ইদানি নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযভাৱেন বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানং ঠপেতব্বং পৱত্তেতব্বং সাসনৱৰন্তি ৱিসেসেতি. এতং সাসনৱৰং নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি যোজনা কাতব্বা. তেনাহ ‘‘এতং ইদানি অম্হেহি ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতং সাসন’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা). ইচ্চেৱং নেত্তিযা পঠমগাথায সঙ্খেপেন যোজনত্থো সমত্তো.
তত্থ যন্তি অনিযমনৰৱৰস্স সত্থুনো ৱাচকং পযোগৱন্তসব্বনামং. অনিযমো চ পূজননমস্সনকিৰিযায অনিযমিতত্তা ৱুত্তো, ন নৰৱৰতো অঞ্ঞসত্তস্স সম্ভৱতোতি. এস নযো সেসানিযতেসুপি তীসু পিটকেসু. লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি, তব্বিপাকো চাতি লোকো.এত্থ সত্তনিকাযে পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি লোকিযন্তি পৱত্তন্তি, তব্বিপাকো চ লোকিযতি পৱত্ততি, ইতি সত্তনিকাযস্স পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানং, তব্বিপাকস্স চ পৱত্তনস্স আধাৰভাৱতো ‘‘এত্থা’’তিপদেন নিদ্দিট্ঠো সত্তনিকাযো লোকোনাম. পূজযতেতি ৱিগ্গহৱিৰহিতং আখ্যাতপদং, সক্কচ্চং পূজনং কৰোতি.
লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানঞ্চেৱ তব্বিপাকস্স চ পৱত্তনাধাৰত্তা লোকা চ. কে তে? চত্তাৰো মহাৰাজানো, ইন্দযমৱৰুণকুৱেৰা ৱা, খত্তিযচতুমহাৰাজসক্কসুযামসন্তুসিতসুনিম্মিতপৰনিম্মিতৱসৱত্তিমহাব্ৰহ্মাদযো ৱা. পালনঞ্চেত্থ ইস্সৰিযাধিপচ্চেন তংতংসত্তলোকস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৱিহেসননিৱাৰণাদিআণাপৱত্তাপনযসপৰিৱাৰট্ঠানন্তৰাদিনিয্যাদনা, সহ লোকপালেহি যো ৱত্ততীতি সলোকপালো. অথ ৱা যে হিৰোত্তপ্পা লোকং পালেন্তি, ইতি পালনতো তে হিৰোত্তপ্পা লোকপালা. তেনাহ ভগৱা ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তী’’তি (অ. নি. ২.৯; ইতিৱু. ৪২). লোকপালেহি হিৰোত্তপ্পেহি সমন্নাগতো লোকো সলোকপালো নাম. হিৰোত্তপ্পসম্পন্নো হি সপ্পুৰিসো লোকো সক্কচ্চং সদা সব্বকালেসু পূজযতি চেৱ নমস্সতি চ পাপহিৰিজিগুচ্ছনতো, ধম্মচ্ছন্দৱন্ততায চ.
অঞ্ঞে পন পূজেন্তা নমস্সন্তাপি কদাচিযেৱ পূজেন্তি নমস্সন্তি, ন সব্বদাতি. সদাতি পূজননমস্সনকালৱাচকৱিগ্গহৱিৰহিতং ৱিকপ্পনামং, সব্বনামং ৱা. নমস্সতীতি ৱিগ্গহৱিৰহিতং আখ্যাতপদং, সক্কচ্চং নমস্সনং কৰোতি. তস্সেতাতি এত্থ তস্সাতি নিযমৱাচকং পযোগৱন্তসব্বনামং ৱিগ্গহৱিৰহিতমেৱ. নিযমো চ পূজননমস্সনকিৰিযায ৱিসেসিতো. তস্মা তস্স পূজননমস্সনকিৰিযায নিযমিতব্বস্স পূজেতব্বস্স নমস্সিতব্বস্স নৰৱৰস্সাতি অত্থো যুত্তোৱ. সেসনিযমেসু অঞ্ঞেসুপি এসেৱ নযো. এতন্তি আচৰিযেন ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতস্স সাসনৱৰপৰামসনং পযোগৱন্তসব্বনামং ৱিগ্গহৱিৰহিতং.
সাসতি এতেনাতি সাসনং, এতেন নৱৱিধসুত্তন্তেন, নৱৱিধসুত্তন্তসহিতেন ৱা ৱৰেন সব্বেন সমত্থে ৱেনেয্যে দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি তিৱিধযানমুখেন যথাৰহং সত্তে সাসতি অনুসাসতি ৱিনেতি. ইতি সাসনানুসাসনকিৰিযানুসাৰেন ৱেনেয্যসত্তানং জাননপটিপজ্জনাধিগমস্স কাৰণকৰণত্তা ‘‘এতেনা’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠং নৱৱিধসুত্তন্তং, নৱৱিধসুত্তন্তসহিতং ৱা ৱৰং সব্বং সাসনং নাম. নৱৱিধসুত্তন্তদেসনায হি ৱেনেয্যানং জাননং পুৰিমজাননেন পচ্ছিমজাননং, জাননেন পটিপজ্জনেন পচ্ছিমপটিপজ্জনেন অধিগমো, পুৰিমাধিগমেন পচ্ছিমাধিগমো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা সদ্ধায সীলস্স সুতস্স চাগস্স পঞ্ঞাযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) চ ‘‘পঠমস্স ঝানস্স পৰিকম্মং পঠমস্স ঝানস্স’’ত্যাদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) চ. সাসধাতুযা দেসনাসদ্দো চ তংজনকো দেসনাঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো চ মুখ্যত্থো, তংউপনিস্সযপচ্চযা ৱেনেয্যানং অত্থজাননপটিপজ্জনঅধিগমনাদি কাৰণূপচাৰত্থো, ‘‘এতেনা’’তি পদেন ৱুত্তায সাসনভূতায নামপঞ্ঞত্তিযা কৰণসত্তিসঙ্খাতা উপনিস্সযপচ্চযসত্তি ফলূপচাৰত্থো. ইতি-সদ্দোপি তমেৱ নামপঞ্ঞত্তিযা উপনিস্সযপচ্চযসত্তিং হেতুভাৱেন পৰামসতি, তস্সা সত্তিযা আধাৰভূতা নামপঞ্ঞত্তি যু-পচ্চযত্থো. এসেৱ নযো তীসু পিটকেসু এৱৰূপেসু ঠানেসু.
একন্তনিয্যানট্ঠেন, অনঞ্ঞসাধাৰণগুণতায চ উত্তমট্ঠেন ৱৰং উত্তমং, পৰিযত্তিসাসনম্হি ফলনিয্যাদনতো, মগ্গনিয্যানহেতুভাৱতো চ নিয্যানট্ঠেন, সাৱকাদীহি অজনিযত্তা অসাধাৰণট্ঠেন চ উত্তমট্ঠেন ৱৰং, ৱৰিতব্বন্তি ৱা ৱৰং. যথাৱুত্তস্স সাসনস্স পণ্ডিতেহি অভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায ৱৰিতব্বত্তা পত্থেতব্বত্তা সাসনৱৰং নাম, যথাৱুত্তট্ঠেন ৱা সাসনঞ্চ তং ৱৰঞ্চাতি সাসনৱৰং. চ-সদ্দেন সত্তিভেদং, তং-সদ্দেন অত্থাভেদং দেস্সেতি.
ৱিদন্তীতি ৱিদূ. যে পণ্ডিতা যথাসভাৱতো কম্মকম্মফলানি, কুসলাদিভেদে চ ধম্মে ৱিদন্তি, ইতি ৱিদনতো তে পণ্ডিতা ৱিদূ নাম, তেহি. ঞাতব্বন্তি ঞেয্যং. ঞা-ধাতুযা নিপ্পৰিযাযতো আৰম্মণিকং ঞাণং ৱুত্তং, ঠানূপচাৰতো সাসনৱৰস্স আৰম্মণপচ্চযভাৱো দস্সিতো, ইতি-সদ্দেন আৰম্মণপচ্চযভাৱো পৰামসিতো. তস্স ইতি-সদ্দেন পৰামসিতব্বস্স আৰম্মণপচ্চযভাৱস্স আধাৰং সাসনৱৰং ণ্য-পচ্চযত্থোতি দট্ঠব্বং. ঞাণং অৰহতীতি ৱা ঞেয্যং, ৱিদূনং ঞাণং জাননং আৰম্মণভাৱেন অৰহতীতি অত্থো. ইমস্মিং নযে তদ্ধিতপদং দট্ঠব্বং.
নৰতি নেতীতি নৰো. যো পুৰিসো অত্তানং ইত্থীনং উচ্চট্ঠানং নৰতি নেতি, ইতি নৰনতো নযনতো সো পুৰিসো নৰো নাম. সো হি পুত্তভূতোপি মাতুযা পিতুট্ঠানে তিট্ঠতি, কনিট্ঠভাতুভূতোপি জেট্ঠভগিনীনং পিতুট্ঠানে তিট্ঠতি. অথ ৱা নৰিতব্বো নেতব্বোতি নৰো. সো হি জাতকালতো পট্ঠায যাৱ অত্তনো সভাৱেন অত্তানং ধাৰেতুং সমত্থো ন হোতি, তাৱ পৰেহি নেতব্বো, ন তথা অঞ্ঞো তিৰচ্ছানাদিকোতি. এত্থ পন সত্থুৱিসযতায নৰতি ৱেনেয্যসত্তেতি নৰোতি অত্থো অধিপ্পেতো. সত্থা হি সত্তে অপাযাদিতো সুগতিং ৱা মগ্গফলনিব্বানং ৱা নেতীতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণসমন্নাগতত্তা ৱৰো উত্তমো, ৱৰিতব্বো পত্থেতব্বোতি ৱা ৱৰো, তিলোকগ্গো. পকতিযা উচ্চট্ঠানট্ঠো নৰো গুণুত্তমেন সমন্নাগতো ৱৰো, নৰো চ সো ৱৰো চাতি নৰৱৰো. চ-ত-সদ্দানং অত্থভেদো ৱুত্তোৱ, ৱিসেসনপৰপদসমাসোযং. যেন ৱুত্তং ‘‘অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা). অঞ্ঞে পন ‘‘নৰানং, নৰেসু ৱা ৱৰোতি নৰৱৰো’’তি ৱদন্তি, তং ৱচনং ‘‘অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) অট্ঠকথাৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি মঞ্ঞে. তস্স নৰৱৰস্সাতি. ইচ্চেৱং নেত্তিপ্পকৰণস্স আদিগাথায সমাসেন চ ৱচনত্থো সমত্তো.
সৰূপত্থো যোজনত্থৱচনত্থানুসাৰেন ৱিজানিতব্বো. তথাপি ৱিসুং সুট্ঠু জাননত্থায পুন ৱত্তব্বো. ‘‘য’’ন্তি পদস্স অনঞ্ঞসাধাৰণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণসম্পন্নো সলোকপালেন লোকেন পূজেতব্বো চেৱ নমস্সিতব্বো চ সাসনৱৰদেসকো তিলোকগ্গো সৰূপত্থো. ‘‘লোকো’’তি পদস্স যথাৱুত্তলোকপালসহিতো সদ্ধাচাগাদিসম্পন্নো সব্বসত্তলোকো সৰূপত্থো. লোকসদ্দো একৱচনযুত্তোপি জাতিসদ্দত্তা নিৰৱসেসতো সত্তে সঙ্গণ্হাতি যথা ‘‘মহাজনো’’তি. কামঞ্চেত্থ লোকসদ্দো ‘‘লোকৱিদূ’’ত্যাদীসু সঙ্খাৰভাজনেসুপি পৱত্তো, পূজননমস্সনকিৰিযাসাধনত্তা পন সত্তলোকেৱ ৱাচকভাৱেন পৱত্তোতি. তেনাহ ‘‘পূজনকিৰিযাযোগ্যভূততাৱসেনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা).
পূজযতেতি এত্থ পূজনকিৰিযায মুখ্যতো পূজনসঙ্খাতো পূজেন্তানং চিত্তুপ্পাদো সৰূপত্থো, ফলূপচাৰেন তংচিত্তুপ্পাদস্স আৰম্মণপকতূপনিস্সযভূতা ৱুত্তপ্পকাৰা সব্বে বুদ্ধগুণা সৰূপত্থা. তে-ৱিভত্তিপচ্চযস্স পূজনকিৰিযাসাধকো ৱুত্তপ্পকাৰো লোকো চ সৰূপত্থো, এৱং সতি অত্থভেদাভাৱতো দ্ৱীসু ৱাচকেসু একোৱ ৱাচকো ৱত্তব্বো, কস্মা একস্মিং অত্থে দ্ৱে ৱাচকা ৱুত্তাতি? নাযং দোসো দ্ৱিন্নং ৱাচকানং সামঞ্ঞৱিসেসৱাচকত্তা. লোকসদ্দো হি পূজনকিৰিযাসাধকো, অঞ্ঞকিৰিযাসাধকো চ ৱদতীতি সামঞ্ঞৱাচকো চ হোতি. পূজযতে-সদ্দো লোকপূজনইত্থিপূজনপুৰিসপূজনতিৰচ্ছানপূজনাদিকিৰিযাসাধকঞ্চ ৱদতীতি সামঞ্ঞৱাচকো. তস্মা পূজযতে-সদ্দো লোকসদ্দস্স সৰূপত্থো, পূজনকিৰিযাসাধকো চ ন অঞ্ঞকিৰিযাসাধকোতি নিযমেতি. লোকসদ্দো চ পূজযতেসদ্দস্স সৰূপত্থো পূজনকিৰিযাসাধকো. লোকো পন পূজনকিৰিযাসাধকো ইত্থিপুৰিসতিৰচ্ছানাদিকোতি নিযমেতি. তীসু পিটকেসু অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু এসেৱ নযো.
‘‘সলোকপালো’’তি পদস্স যথাৱুত্তসেট্ঠলোকপালসহগতো, পূজননমস্সনকিৰিযাসাধকো চ সত্তনিকাযো সৰূপত্থো. ‘‘সদা’’তি পদস্স ৰত্তিদিৱসকালো অতীতভগৱতো ধৰমানকালো ততো পৰকালো অভিনীহাৰতো যাৱ সাসনন্তৰধানা কালো ততো পৰকালো সৰূপত্থো. সো পন অনাগতবুদ্ধুপ্পজ্জনকালো অতীতসম্মাসম্বুদ্ধে ইদানি পূজযন্তি নমস্সন্তি ৱিয পূজযিস্সতি চেৱ নমস্সিস্সতি চ. নমস্সতীতি এত্থ নমস্সনকিৰিযায মুখ্যতো নমস্সনসঙ্খাতো চিত্তুপ্পাদো সৰূপত্থো, ফলূপচাৰেন তংচিত্তুপ্পাদস্স আৰম্মণপকতূপনিস্সযভূতা ৱুত্তপ্পকাৰা সব্বে বুদ্ধগুণা সৰূপত্থো. তি-ৱিভত্তিপচ্চযস্স নমস্সনকিৰিযাসাধকো যথাৱুত্তসত্তনিকাযো লোকো চ সৰূপত্থো, অত্থভেদাভাৱেপি দ্ৱিন্নং ৱাচকানং পৱত্তভাৱো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ. ‘‘চা’’তি পদস্স ইধেকচ্চো পূজেন্তোপি ন নমস্সতি, নমস্সন্তোপি ন পূজেতি চ, অযং পন সত্তনিকাযো লোকো পূজযতি চেৱ নমস্সতি চাতি সমুচ্চযত্থো সৰূপত্থো.
তস্সাতি এত্থ তং-সদ্দস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণসমন্নাগতো পূজেতব্বো নমস্সিতব্বো তিলোকগ্গো সত্থা সৰূপত্থো, ছট্ঠীৱিভত্তিযা জনকস্স নৰৱৰস্স জঞ্ঞেন সাসনৱৰেন সম্বন্ধো পধানসৰূপত্থো, জঞ্ঞসাসনৱৰস্স জনকেন নৰৱৰেন সম্বন্ধো অপধানসৰূপত্থো. তীসু পিটকেসু এৱৰূপেসু অঞ্ঞেসুপি এসেৱ নযো.
‘‘এত’’ন্তি পদস্স আচৰিযেন ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতং সাসনং সৰূপত্থো. ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি পদস্সাপি তমেৱ সৰূপত্থো, এতং সাসনৱৰং পৰিযত্তিপটিপত্তিপটিৱেধভেদেন তিৱিধম্পি পৰিযত্তিসাসনমেৱ সব্বসাসনমূলভূতত্তা, নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযভূতত্তা চ ৱিসেসতো অধিপ্পেতং তস্স মূলভূতভাৱতো ৱিনযসংৱণ্ণনাদীসু বহূপকাৰেন দস্সিতোতি অম্হেহি ন ৱত্তব্বো. ৱদন্তোপি অঞ্ঞং ৰচিতব্বং ৰচিতুং অসমত্থোৱ হুত্ৱা ৱদতীতি গহিতব্বো ৱদেয্য.
তং পন পৰিযত্তিসাসনং ৱিমুত্তিৰসৱসেন একৱিধং, ধম্মৱিনযৱসেন দুৱিধং, ৱিনযপিটকসুত্তন্তপিটকঅভিধম্মপিটকৱসেন তিৱিধং, আণাদেসনাৱোহাৰদেসনাপৰমত্থদেসনাৱসেন তিৱিধং, যথাপৰাধসাসনাযথানুলোমসাসনাযথাধম্মসাসনাভেদেনপি তিৱিধং, সংৱৰাসংৱৰকথাদিট্ঠিৱিনিৱেঠনকথানামৰূপপৰিচ্ছেদকথাভেদেনপি তিৱিধং. এত্থ চ দেসনা দেসকাধীনা, সাসনং সাসিতব্বাযত্তং, কথা কথেতব্বত্থাপেক্খাতি ৱিসেসো. দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি নিকাযভেদেন পন পঞ্চৱিধং; সুত্তগেয্যৱেয্যাকৰণগাথাউদানইতিৱুত্তকজাতকঅব্ভুতধম্মৱেদল্লভেদেন পন নৱৱিধং; ধম্মক্খন্ধভেদেন পন চতুৰাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সৱিধং; ‘‘সংকিলেসভাগিযৱাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযঅসেক্খভাগিযাতি অমিস্সানি চত্তাৰি; সংকিলেসভাগিযৱাসনাভাগিযসংকিলেসভাগিযনিব্বেধ ভাগিযসংকিলেসভাগিযঅসেক্খভাগিযৱাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযাতি মিস্সকদুকানি চত্তাৰি; সংকিলেসভাগিযৱাসনাভাগিযঅসেক্খভাগিযসংকিলেসভাগিযৱাসনা ভাগিযনিব্বেধভাগিযাতি মিস্সকতিকানি দ্ৱে; তণ্হাসংকিলেসদিট্ঠিসংকিলেসদুচ্চৰিতসংকিলেসতণ্হাৱোদানভাগিযদিট্ঠিৱ- উদানভাগিযদুচ্চৰিতৱোদানভাগিযাতিছা’’তি (নেত্তি. ৮৯) সোড়সন্নং সুত্তানং ভেদেন সোড়সৱিধং; ‘‘লোকিযলোকুত্তৰলোকিযলোকুত্তৰসত্তাধিট্ঠানধম্মাধিট্ঠানসত্তধম্মাধিট্ঠানঞাণঞেয্য- ঞাণঞেয্যদস্সনভাৱনাদস্সনভাৱনাসকৱচনপৰৱচনসকৱচনপৰৱচন ৱিস্সজ্জনীযঅৱিস্সজ্জনীযৱিস্সজ্জনীযঅৱিস্সজ্জনীযকম্মৱিপাককম্মৱিপাককুসল অকুসলকুসলাকুসলঅনুঞ্ঞাতপটিক্খিত্তঅনুঞ্ঞাতপটিক্খিত্তথৱস্স ভেদেন অট্ঠৱীসতিৱিধ’’ন্তি (নেত্তি. ১১২) এৱমাদিবহুৱিধং পৰিযত্তিসাসনং নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসেসতো ৱিসযং. তস্স ৱিসযভাৱে সতি পটিপত্তিপটিৱেধসঙ্খাতং সাসনদ্ৱযম্পি তম্মূলকত্তা ৱিসযং হোতি পৰিযাযতোতি দট্ঠব্বং.
‘‘ৱিদূহী’’তি পদস্স যথাৱুত্তসাসনৱৰস্স সপৰসন্তানপৱত্তনপৱত্তাপনাদিৱসেন ৱিজাননসমত্থো সণ্হসুখুমঞাণাদিগুণসম্পন্নো কল্যাণপুথুজ্জনসোতাপন্নাদিকো পুগ্গলো সৰূপত্থো. ‘‘ঞেয্য’’ন্তি পদস্স তাদিসেহি ৱিদূহি সণ্হসুখুমঞাণাদিনা ৱিজানিতব্বং সাসনৱৰং সৰূপত্থো. ‘‘নৰৱৰস্সা’’তি পদস্স একৱিধাদিভেদস্স সাসনৱৰস্স জনকো অনেকগুণসম্পন্নো তিলোকগ্গো সৰূপত্থো. ইচ্চেৱং নেত্তিযা আদিগাথায সৰূপত্থো সঙ্খেপেন ৱিজানিতব্বো.
এৱং তস্সা অনুসন্ধ্যাদীনং জানিতব্বভাৱে সতিপি অজানন্তো ৱিয পুচ্ছিত্ৱা দোসং আৰোপেত্ৱা পৰিহাৰৱসেনাপি গম্ভীৰাধিপ্পাযস্স অনাকুলস্স ৱিসেসজাননং ভৱিস্সতি. তস্মা পুচ্ছিত্ৱা দোসং ৰোপেত্ৱা পৰিহাৰৱসেন গম্ভীৰাধিপ্পাযং সম্পিণ্ডেত্ৱা কথযিস্সং. অম্হাকাচৰিয কিমত্থং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ? নেত্তিপ্পকৰণং কাতুং. এৱং সতি নেত্তিপ্পকৰণভূতং ‘‘সোড়সহাৰা নেত্তি’’ত্যাদিকং এৱ ৱত্তব্বং, কস্মা তং অৱত্ৱা ততো নেত্তিপ্পকৰণতো অঞ্ঞং ‘‘যং লোকো পূজযতে’’ত্যাদিমাহ. সেয্যথাপি সমুদ্দং গচ্ছন্তো হিমৱন্তং গচ্ছতি, হিমৱন্তং গচ্ছন্তো সমুদ্দং গচ্ছতি, এৱমেৱ নেত্তিপ্পকৰণং কৰোন্তো সাসনৱৰদস্সনং কৰোতীতি? সচ্চং, তথাপি যস্স সংৱণ্ণনং নেত্তিপ্পকৰণং কাতুকামো তং সাসনৱৰং পঠমং দস্সেতুং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ. এৱং সতি ‘‘এতং সাসনৱৰ’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং, কস্মা ‘‘যং লোকো’’ত্যাদি ৱুত্তন্তি? তং সাসনৱৰং জনকেন নৰৱৰেন নিযমেত্ৱা থোমেতুং ৱুত্তং. তথাপি ‘‘তস্স নৰৱৰস্সা’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং, কস্মা ‘‘যং লোকো’’ত্যাদি ৱুত্তন্তি? তং জনকং নৰৱৰং লোকপালেন লোকসেট্ঠেন সদ্ধিং সব্বেন লোকেন পূজনীযনমস্সনীযভাৱেন থোমেতুং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদি ৱুত্তং. পূজেন্তাপি ৱন্দিত্ৱা পূজেন্তি, তস্মা ‘‘পূজযতে’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি? তথাপি কেচি কেসঞ্চি পূজাসক্কাৰাদীনি কৰোন্তাপি তেসং অপাকটগুণতায নমক্কাৰং ন কৰোন্তি. এৱং ভগৱতো যথাভূতঅব্ভুগ্গতসদ্দতায পন ভগৱন্তং পূজেত্ৱাপি ৱন্দতিযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘নমস্সতি চা’’তি ৱুত্তং. পূজেন্তো, নমস্সন্তো চ ন কদাচিযেৱ, অথ খো সব্বকালন্তি দস্সেতুং ‘‘সদা’’তি ৱুত্তং. তাদিসস্স নৰৱৰস্স তাদিসং সাসনৱৰং সণ্হসুখুমঞাণসম্পন্নেহি ৱিদূহেৱ সুখুমঞাণেনেৱ ঞেয্যন্তি সাসনৱৰং থোমেতুং ‘‘ৱিদূহি ঞেয্য’’ন্তি ৱুত্তং.
এত্থ চ ‘‘পূজযতে, নমস্সতী’’তি এতেহি পূজননমস্সনকিৰিযায হেতুভূতা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদযো অনেকে লোকিযলোকুত্তৰগুণা পকাসিতা হোন্তি তে গুণে আগম্ম সব্বলোকস্স পূজননমস্সনচেতনায পৱত্তনতো. তেসু হি কিঞ্চি সৰূপতো, কিঞ্চি অনুমানতো সাৰিপুত্তত্থেৰাদযো অনুস্সৰন্তি, পূজেন্তি, নমস্সন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনুস্সৰেথ সম্বুদ্ধ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৪৯). একদেসগুণাপি পূজাৰহা নমস্সনাৰহা, কস্মা সব্বেপি গুণা পকাসিতাতি? সব্বগুণদস্সনেন বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণমহাকৰুণাযোগসঙ্খাতহেতুঞাণপহান- আনুভাৱৰূপকাযসম্পত্তিসঙ্খাতফলহিতজ্ঝাসযিন্দ্ৰিয- পাককালাগমনদেসনাঞাণসঙ্খাতসত্তু- পকাৰসম্পদাৱসেন থোমনা দস্সিতা. তেন অত্তহিতপটিপত্তি, পৰহিতপটিপত্তি চ নিৰুপক্কিলেসূপগমনাপগমনঞ্চ লোকসমঞ্ঞানুপপৱত্তি, তদনতিধাৱনঞ্চ চৰণসম্পত্তি, ৱিজ্জাসম্পত্তি চ অত্তাধিপতিতা, ধম্মাধিপতিতা চ লোকনাথঅত্তনাথতা চ পুব্বকাৰিকতঞ্ঞুতা চ অপৰন্তপতা, অনত্তন্তপতা চ বুদ্ধকৰণধম্মবুদ্ধভাৱসিদ্ধি চ পৰতাৰণঅত্ততাৰণঞ্চ সত্তানুগ্গহচিত্ততা, ধম্মৱিৰত্তচিত্ততা চ পকাসিতা ভৱন্তি. তেন সব্বপ্পকাৰেন অনুত্তৰদক্খিণেয্যতাউত্তমপূজনীযনমস্সনীযভাৱপূজননমস্সনকিৰিযায চ খেত্তঙ্গতভাৱং পকাসেতি. তেন পূজনকনমস্সনকানং যথিচ্ছিতব্বপযোজনসম্পত্তি পকাসিতাতি সব্বগুণা পকাসিতাতি.
আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৱৰং অগ্গং উত্তমং, নিপুণঞাণগোচৰতায পণ্ডিতৱেদনীযঞ্চ, তস্মা ‘‘ৱৰং ঞেয্য’’ন্তি ৱচনেহি স্ৱাক্খাততাদযো সব্বে ধম্মগুণা পকাসিতা. অৰিযসচ্চপটিৱেধেন সমুগ্ঘাতকিলেসসম্মোহাযেৱ পৰমত্থতো পণ্ডিতা বাল্যাদিসমতিক্কমনতো, তস্মা ভাৱিতলোকুত্তৰমগ্গা, সচ্ছিকতসামঞ্ঞফলা চ পুগ্গলা ৱিসেসতো ‘‘ৱিদূ’’তি ৱুচ্চন্তি. তে হি যথাৱুত্তসাসনৱৰং অৱিপৰীততো ঞাতুং, নেতুঞ্চ সপৰসন্তানে সক্কুণন্তি. তস্মা যে সুপ্পটিপন্নতাদযো অনেকেহি সুত্তপদেহি সংৱণ্ণিতা, তে অৰিযসঙ্ঘগুণাপি নিৰৱসেসতো ‘‘ৱিদূহী’’তি পদেন পকাসিতাতি. এৱং নেত্তিযা পঠমগাথায ‘‘এতং সাসনৱৰ’’ন্তি পদেন সাসনত্তযং সঙ্গণ্হিত্ৱা তত্থ ইতৰেসং দ্ৱিন্নং অধিগমূপাযভাৱতো সব্বসাসনমূলভূতস্স, অত্তনো নেত্তিপ্পকৰণস্স চ ৱিসযভূতস্স পৰিযত্তিসাসনৱৰস্স দস্সনমুখেন সব্বে ৰতনত্তযগুণাপি থোমনাৱসেন নযতোৱ পকাসিতা হোন্তি. নযতো হি দস্সিতা সব্বে গুণা নিৰৱসেসা গহিতা ভৱন্তি, ন সৰূপতো. তেনাহ ভগৱন্তং ঠপেত্ৱা পঞ্ঞৱন্তানং অগ্গভূতো ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰোপি বুদ্ধগুণপৰিচ্ছেদনমনুযুত্তো ‘‘অপিচ মে ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ভগৱতাপি –
‘‘এৱং অচিন্তিযা বুদ্ধা, বুদ্ধধম্মা অচিন্তিযা;
অচিন্তিযে পসন্নানং, ৱিপাকো হোতি অচিন্তিযো’’তি. (অপ. থেৰ ১.১.৮২; নেত্তি. ৯৫) –
গাথা ৱুত্তা. তত্থ বুদ্ধধম্মাতি বুদ্ধগুণা. অম্হাকং পন যাৱজীৱং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনে অতিউস্সাহন্তানম্পি সৰূপতো নীহৰিত্ৱা দস্সেতুং অসমত্থভাৱো পগেৱ পণ্ডিতেহি ৱেদিতব্বোতি.
ইচ্চেৱং –
‘‘যং লোকো পূজযতে, সলোকপালো সদা নমস্সতি চ;
তস্সেত সাসনৱৰং, ৱিদূহি ঞেয্যং নৰৱৰস্সা’’তি. –
নিগ্গহিতলোপৱসেন ৱুত্তায গাথায সঙ্খেপেন কথিতো অনুসন্ধ্যাদিকো সমত্তোতি.
‘‘যং লোকো পূজযতে, স লোকপালো সদা নমস্সতি চ;
তং তস্স সাসনৱৰং, ৱিদূহি ঞেয্যং নৰৱৰস্সা’’তি. –
গাথং অপৰে পঠন্তি. তস্সাপি অনুসন্ধ্যত্থো ৱুত্তনযোৱ. যোজনত্থো পন ৱিসেসো. তত্থ হি সলোকপালো লোকো যস্স সত্থুনো নৰৱৰস্স যং সাসনৱৰং সংৱণ্ণেতব্বসহিতং, সংৱণ্ণেতব্বং এৱ ৱা পূজযতে চেৱ নমস্সতি চ, তস্স লোকপালস্স সত্থুনো তং পূজেতব্বং, নমস্সিতব্বঞ্চ ৱিদূহেৱ ৱিঞ্ঞাতব্বং, এতং সাসনৱৰং নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি গহেতব্বন্তি যোজনা. যোজনাকাৰোপি হেট্ঠা ৱুত্তনযোৱ.
ৱিগ্গহত্থোপি ৱিসেসো. ইমস্মিঞ্হি নযে লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, যথাৱুত্তচতুমহাৰাজাদযো. তেহি লোকপালেহি সহিতং সব্বলোকং পালেতি লোকগ্গনাযকত্তাতি লোকপালোতি ভগৱাপি লোকপালসদ্দেন ৱুত্তো. সো হি ‘‘তস্সা’’তি এত্থ তং-সদ্দেন পৰামসীযতি, তস্মা তস্স লোকপালস্স সত্থুনো নৰৱৰস্সাতি অত্থো গহিতো. যদি এৱং লোকপালো গুণীভূতো অপধানো পধানভূতং লোকং ৱিসেসেত্ৱা ৱিনিৱত্তো, কথং তং-সদ্দেন পৰামসীযতীতি? লোকৱিসেসকো সমানোপি সাসনৱৰাপেক্খতায জনকসামিভাৱেন সম্বন্ধিৱিসেসভূতত্তা পধানভূতো ৱিয পৰামসীযতীতি. ভগৱা সাসনৱৰস্স সামিভাৱেন গহিতো. কথং সাসনৱৰস্স সামী ভগৱা সাসনৱৰং পূজযতীতি? ন চাযং ৱিৰোধো. বুদ্ধা হি ভগৱন্তো ধম্মগৰুনো, তে সব্বকালং ধম্মমপচযমানাৱ ৱিহৰন্তীতি. বুদ্ধানঞ্হি ধম্মগৰুধম্মাপচযমানভাৱো ‘‘যংনূনাহং…পে… তমেৱ ধম্মং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা মানেত্ৱা পূজেত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্য’’ন্তি (অ. নি. ৪.২১) ৱুত্তো, তস্মা লোকপালো ভগৱা সাসনৱৰং পূজযতীতি দট্ঠব্বো. এৱং সতি লোকপালো ভগৱা সাসনৱৰং পূজযতীতি অত্থো যুত্তো হোতু, কথং লোকপালো ভগৱা সাসনৱৰং নমস্সতীতি যুত্তোতি? যুত্তোৱ ‘‘নমস্সতী’’তি পদস্স গৰুকৰণেন তন্নিন্নপোণপব্ভাৰোতি অত্থস্সাপি লব্ভনতো. ভগৱা হি ধম্মগৰুতায সব্বকালং ধম্মনিন্নপোণপব্ভাৰভাৱেন ৱিহৰতীতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তিআদি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱা সংৱণ্ণনাসু ৱুত্তনযেন ৱা ঞাতব্বন্তি অম্হেহি ন ৱিত্থাৰীযতি.
এৱং পঠমগাথায ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি পদেন তিৱিধম্পি সাসনং সঙ্গণ্হিত্ৱা তত্থ পৰিযত্তিসাসনমেৱ অত্তনো নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযং নিযমেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱাদস পদানি’’ত্যাদিমাহ. অথ ৱা পঠমগাথায ৰতনত্তযথোমনেন সহ নেত্তিপ্পকৰণতাৱিসযং সাসনৱৰং আচৰিযেন দস্সিতং, ‘‘তস্স সাসনৱৰং কিং সব্বংযেৱ নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযং, উদাহু পৰিযত্তিসাসনমেৱা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পৰিযত্তিসাসনভূতং সুত্তমেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তম্পি পৰিযত্তিসুত্তমেৱ সাসনৱৰন্তি গহেতব্বন্তি অত্থো. ‘‘তং পন কতিৱিধ’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘দ্ৱাদস পদানী’’তি ৱুত্তং, সঙ্খেপতো পভেদেন দ্ৱাদসৱিধন্তি অত্থো. পভেদতো দ্ৱাদসৱিধম্পি ব্যঞ্জনপদঅত্থপদতো পন দুৱিধমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘তং সব্বং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি ৱুত্তং. ‘‘তস্মিং দ্ৱযে একমেৱ সৰূপতো নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি ৱিঞ্ঞেয্যং, উদাহু উভয’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা উভযন্তি দস্সেতুং ‘‘তং ৱিঞ্ঞেয্যং উভয’’ন্তি ৱুত্তং. ৱচনৱচনীযভাৱেন সম্বন্ধে যস্মিং ব্যঞ্জনে, অত্থে চ ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱোহাৰো পৱত্তো, তং উভযং সৰূপতো নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি ৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘কিন্তি ৱিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘কো অত্থো, ব্যঞ্জনং কতম’’ন্তি ৱুত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ছব্যঞ্জনপদছঅত্থপদভেদেন দ্ৱাদসৱিধং ব্যঞ্জনপদঅত্থপদৱসেন দুৱিধং সব্বপৰিযত্তিসঙ্খাতং সুত্তং মম নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযং সাসনৱৰন্তি ঞাতব্বং. সৰূপতো পুচ্ছিত্ৱা অত্থপদং, ব্যঞ্জনপদঞ্চ সৰূপতো ঞাতব্বন্তি.
এৱং পঠমগাথায ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি ৱুত্তস্স সুত্তস্স পৰিযত্তিভাৱঞ্চেৱ অত্থপদব্যঞ্জনপদভাৱেন ৱেদিতব্বত্তঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স সুত্তস্স পৱিচযূপাযং নেত্তিপ্পকৰণং পদত্থৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সোড়সহাৰা’’ত্যাদিমাহ. অথ ৱা দুতিযগাথায নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযং সাসনৱৰং নিযমেত্ৱা দস্সিতং, ‘‘নেত্তি নাম কতমা, কতিৱিধা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা নেত্তিনাম এত্তিকাতি সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘সোড়সহাৰা’’ত্যাদিমাহ. তত্থ তস্স সাসনস্স সুত্তস্স অত্থপৰিযেট্ঠি নেত্তিসংৱণ্ণনা মযা মহাকচ্চাযনেন নিদ্দিট্ঠা নেত্তি নাম সোড়সহাৰসমুদাযা পঞ্চনযসমুদাযা অট্ঠাৰসমূলপদসমুদাযাতি ৱিজানিতব্বাতি.
তে হাৰাদযো কেনট্ঠেন নেত্তি নাম? ৱেনেয্যসত্তে অৰিযধম্মং নেতীতি নেত্তীতি এৱমাদি অত্থো সংৱণ্ণনাসু (নেত্তি. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা) ৱুত্তোৱ. ইমায ততিযগাথাযপি ‘‘মহাকচ্চানেন নিদ্দিট্ঠা’’তি পাঠো সুন্দৰো. ‘‘মহাকচ্চাযনেন নিদ্দিট্ঠা’’তি ৱা পাঠো, ন সুন্দৰো. লক্খণঞ্হি মযা হেট্ঠা ৱুত্তন্তি. ‘‘সোড়সহাৰাদিসমুদাযা নেত্তী’’তি ৱুত্তা, তে হাৰা সুত্তস্স ব্যঞ্জনৱিচযো ৱা হোন্তি, অত্থৱিচযো ৱা, নযা চ ব্যঞ্জনৱিচযো ৱা হোন্তি, অত্থৱিচযো ৱাতি ৱিচাৰণাযং সতি ‘‘ইমে ইমস্স ৱিচযো’’তি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘হাৰা ব্যঞ্জনৱিচযো’’তিআদিমাহ. তত্থ হাৰা সুত্তস্স ব্যঞ্জনৱিচযো হোন্তি, ন অত্থৱিচযো সোড়সহাৰানং মূলপদনিদ্ধাৰণং ৱজ্জেত্ৱা ব্যঞ্জনমুখেনেৱ সংৱণ্ণনাভাৱতো. তযো পন নযা সুত্তস্স অত্থৱিচযো হোন্তি, তিণ্ণং নযানং মূলপদসঙ্খাতঅৱিজ্জাদিসভাৱধম্মনিদ্ধাৰণমুখেনেৱ সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনাভাৱতোতি.
‘‘তং উভযং সুত্তে সংৱণ্ণনাভাৱেন কেনচি কত্থচিযেৱ যোজেতব্বং, উদাহু সব্বথা সব্বত্থ যোজিত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো তং উভযং সব্বত্থ সুত্তেসু সব্বথা যোজিতন্তি দস্সেতুং ‘‘উভযং পৰিগ্গহীত’’ন্তি ৱুত্তং. হাৰা চেৱ নযা চ উভযং সুত্তস্স অত্থনিদ্ধাৰণৱসেন পৰিতো সমন্ততো গহিতং সব্বথা সুত্তেসু যোজিতন্তি.
‘‘হাৰাদিসমুদাযভূতং নেত্তিসঙ্খাতং সুত্তং কথং সংৱণ্ণেতব্বং সুত্তং সংৱণ্ণেতী’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ৱুত্তং ‘‘ৱুচ্চতি সুত্তং যথাসুত্ত’’ন্তি. নেত্তিসঙ্খাতং সংৱণ্ণনাসুত্তং সংৱণ্ণেতব্বসুত্তানুৰূপং যথা যেন যেন দেসনাহাৰেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা সংৱণ্ণেতব্বং, তেন তেন ৱুচ্চতি সংৱণ্ণেতীতি অত্থো. অথ ৱা ‘‘নেত্তিসঙ্খাতং সুত্তং কিত্তকং সংৱণ্ণেতব্বং সুত্তং সংৱণ্ণেতী’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ৱুত্তং ‘‘ৱুচ্চতি সুত্তং যথাসুত্ত’’ন্তি. তত্থ যথাসুত্তং যং যং সুত্তং ভগৱতা ৱুত্তং, তং তং সব্বং সুত্তং নেত্তিসঙ্খাতং সুত্তং ৱুচ্চতি ৱদতি অস্সাদাদীনৱদস্সনৱসেন সংৱণ্ণেতীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘নেত্তিনযেন হি সংৱণ্ণেতুং অসক্কুণেয্যং নাম সুত্তং নত্থী’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা).
‘‘যং যং ভগৱতা দেসিতং সুত্তং নেত্তিসংৱণ্ণনায সংৱণ্ণিতং, সা সংৱণ্ণেতব্বা দেসনা চ ৱিঞ্ঞেয্যা, উদাহু দেসিতব্বঞ্চা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘যা চেৱ দেসনা’’ত্যাদিমাহ. যা চেৱ দেসনা পাড়ি সংৱণ্ণিতা, সা চ, তায দেসনায দেসিতং যং ধম্মজাতং, তঞ্চ উভযং ৱিমুত্তাযতনদেসনাসীসেন পৰিচযং কৰোন্তেহি একন্তেন ৱিঞ্ঞেয্যং উভযস্সেৱ অনুপাদিসেসপৰিনিব্বানপৰিযোসানানং সম্পত্তীনং হেতুভাৱতো. ‘‘তস্স উভযস্স ৱিজাননে সাধেতব্বে সাধেতব্বস্স ৱিজাননস্স হেতুভূতা কতমা অনুপুব্বী’’তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো ৱুত্তং ‘‘তত্ৰা’’ত্যাদি. তত্থ তত্ৰ ৱিজাননে সাধেতব্বে সুত্তাদিনৱঙ্গস্স সাসনস্স অত্থপৰিযেসনা অত্থৱিচাৰণা হাৰনযানং অযং অনুপুব্বী ৱিজাননস্স সাধেতব্বস্স হেতুভূতা অনুপুব্বী নামাতি অত্থো. অথ ৱা তস্স উভযস্স ৱিজাননে সাধেতব্বে সুত্তাদিনৱঙ্গস্স সাসনস্স অত্থপৰিযেসনায অত্থৱিচাৰণায অযং অনুপুব্বী ৱিজাননস্স সাধেতব্বস্স হেতুভূতা অনুপুব্বী নামাতি. অথ ৱা ৱক্খমানায হাৰনযানুপুব্বিযা নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেসনা ৱিজাননস্স হেতুভূতাতি ৱেদিতব্বা. তেনাকাৰেনেৱ অট্ঠকথাযং তিধা ৱুত্তাতি.
সঙ্গহৱাৰস্স অত্থৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.