৯. পোট্ঠপাদসুত্তৱণ্ণনা

পোট্ঠপাদপৰিব্বাজকৱত্থুৱণ্ণনা

৪০৬. এৱং মহাসীহনাদসুত্তং সংৱণ্ণেত্ৱা ইদানি পোট্ঠপাদসুত্তং সংৱণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৱণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৱং ৱিভাৱেতুং, মহাসীহনাদসুত্তস্সানন্তৰং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স পোট্ঠপাদসুত্তভাৱং ৱা পকাসেতুং ‘‘এৱং মে সুতং…পে… সাৱত্থিযন্তি পোট্ঠপাদসুত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘সাৱত্থিয’’ন্তি ইদং সমীপত্থে ভুম্মন্তি দস্সেতুং ‘‘সাৱত্থিং উপনিস্সাযা’’তি ৱুত্তং, চীৱৰাদিপচ্চযপটিবদ্ধতায উপনিস্সযং কত্ৱাতি অত্থো. জেতো নাম ৰাজকুমাৰো, তেন ৰোপিতত্তা সংৱড্ঢিতত্তা পৰিপালিতত্তা জেতস্স ৱনং উপৱনন্তি অত্থমাহ ‘‘জেতস্স কুমাৰস্স ৱনে’’তি. সুদত্তো নাম গহপতি অনাথানং পিণ্ডস্স দাযকত্তা অনাথপিণ্ডিকো. তেন জেতস্স হত্থতো অট্ঠাৰসহিৰঞ্ঞকোটিসন্থৰণেন তং কিণিত্ৱা অট্ঠাৰসহিৰঞ্ঞকোটীহেৱ সেনাসনং কাৰাপেত্ৱা অট্ঠাৰসহিৰঞ্ঞকোটীহেৱ ৱিহাৰমহং নিট্ঠাপেত্ৱা এৱং চতুপঞ্ঞাসহিৰঞ্ঞকোটিপৰিচ্চাগেন সো আৰামো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাতিতো. তেনাহ ‘‘অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা আৰামো কাৰিতো’’তি. পুপ্ফফলপল্লৱাদিগুণসম্পত্তিযা, পাণিনো নিৱাসফাসুতাদিনা ৱা ৱিসেসেন পব্বজিতা ততো ততো আগম্ম ৰমন্তি অনুক্কণ্ঠিতা হুত্ৱা নিৱসন্তি এত্থাতি আৰামো. অথ ৱা যথাৱুত্তগুণসম্পত্তিযা তত্থ তত্থ গতেপি অত্তনো অব্ভন্তৰে আনেত্ৱা ৰমেতীতি আৰামো.

ফোটো যস্স পাদেসু জাতোতি পোট্ঠপাদো. ফোটো পোট্ঠোতি হি পৰিযাযো. পৰিব্বাজকো দুৱিধো ছন্নপৰিব্বাজকো, অচ্ছন্নপৰিব্বাজকো চ. তত্থ অচ্ছন্নপৰিব্বাজকোপি অচেলকো আজীৱকোতি দুৱিধো. তেসু অচেলকো সব্বেন সব্বং নগ্গো, আজীৱকো পন উপৰি একমেৱ ৱত্থং উপকচ্ছকন্তৰে পৱেসেত্ৱা পৰিহৰতি, হেট্ঠা নগ্গো. অযং পন দুৱিধোপেস ন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ছন্নপৰিব্বাজকো’’তি, ৱত্থচ্ছাযাছাদনপব্বজ্জূপগতত্তা ছন্নপৰিব্বাজকসঙ্খ্যং গতোতি অত্থো. ব্ৰাহ্মণমহাসালোতি মহাৱিভৱতায মহাসাৰতং পত্তো ব্ৰাহ্মণো. গণাচৰিযোতি সাপেক্খতায সমাসো. সমযন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসো, একসেসনিদ্দেসো ৱা, তং তং সমযন্তি অত্থো. পৱদন্তীতি পকাৰতো ৱদন্তি, অত্তনা অত্তনা উগ্গহিতনিযামেন যথা তথা সমযং ৱদন্তীতি অত্থো. তাৰুক্খোতি তস্স নামং. পভুতি সদ্দেন তোদেয্যজাণুসোণীসোণদণ্ডকূটদন্তাদিকে সঙ্গণ্হাতি, আদিসদ্দেন পন ছন্নপৰিব্বাজকাদিকে. তিন্দুকো নাম কাড়ক্খন্ধৰুক্খো. চীৰন্তি পন্তি. তিন্দুকা চীৰং এত্থ সন্তীতি তিন্দুকচীৰো. তথা একা সালা এত্থাতি একসালকো. ভূতপুব্বগতিযা তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ‘‘যস্মা’’তিআদিমাহ. ইতি কত্ৱাতি ইমিনা কাৰণেন. ‘‘তস্মি’’ন্তিআদিনা যথাপাঠং ৱিভত্যন্তদস্সনং.

অনেকাকাৰানৱসেসঞেয্যত্থৱিভাগতো, অপৰাপৰুপ্পত্তিতো চ ভগৱতো ঞাণং লোকে পত্থটমিৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পত্থৰিত্ৱা’’তি, যতো তস্স ঞাণজালতা ৱুচ্চতি. ৱেনেয্যানং তদন্তোগধভাৱো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ. ৱেনেয্যসত্তপৰিগ্গণ্হনত্থং সমন্নাহাৰে কতে পঠমং নেসং ৱেনেয্যভাৱেনেৱ উপট্ঠানং হোতি, অথ সৰণগমনাদিৱসেন কিচ্চনিপ্ফত্তি ৱীমংসীযতীতি আহ ‘‘কিন্নু খো ভৱিস্সতীতি উপপৰিক্খন্তো’’তি. নিৰোধন্তি সঞ্ঞানিৰোধং. নিৰোধা ৱুট্ঠানন্তি ততো নিৰোধতো ৱুট্ঠানং সঞ্ঞুপ্পত্তিং. সব্ববুদ্ধানং ঞাণেন সংসন্দিত্ৱাতি যথা তে নিৰোধং, নিৰোধতো ৱুট্ঠানঞ্চ ব্যাকৰিংসু, ব্যাকৰিস্সন্তি চ, তথা ব্যাকৰণৱসেন সংসন্দিত্ৱা. কতিপাহচ্চযেনাতি দ্ৱীহতীহচ্চযেন. পাড়িযমেৱ হি ইমমত্থং ৱক্খতি. সৰণং গমিস্সতীতি ‘‘সৰণ’’মিতি গমিস্সতি. ‘‘হত্থিসাৰিপুত্তোতি হত্থিসাৰিনো পুত্তো’’তি (দী. নি. টী. ১.৪০৬) আচৰিযেন ৱুত্তং. অধুনা পন ‘‘চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো’’ ত্ৱেৱ পাঠো দিস্সতি, চিত্তো নাম হত্থাচৰিযস্স পুত্তোতি অত্থো.

সুৰত্তদুপট্টন্তি ৰজনেন সম্মা ৰত্তং দিগুণং অন্তৰৱাসকং পৰিৱত্তনৱসেন নিৱাসেত্ৱা. ‘‘যুগন্ধৰপব্বতং পৰিক্খিপিত্ৱা’’তি ইদং পৰিকপ্পৱচনং ‘‘তাদিসো অত্থি চে, তং ৱিযা’’তি. মেঘৱণ্ণন্তি ৰত্তমেঘৱণ্ণং, সঞ্ঝাপভানুৰঞ্জিতমেঘসঙ্কাসন্তি অত্থো. পঠমেন চেত্থ সণ্ঠানসম্পত্তিং দস্সেতি, দুতিযেন ৱণ্ণসম্পত্তিং. একংসৱৰগতন্তি ৱামংসৱৰপ্পৱত্তং. তথা হি সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং ৱঙ্গীসসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তং ‘‘একংসন্তি চ ৱামংসং পাৰুপিত্ৱা ঠিতস্সেতং অধিৱচনং. যতো যথা ৱামংসং পাৰুপিত্ৱা ঠিতং হোতি, তথা চীৱৰং কত্ৱাতি এৱমস্সত্থো ৱেদিতব্বো’’তি [সু. নি. অট্ঠ. নিগ্ৰোধকপ্পসুত্ত (ৱঙ্গীসসুত্ত) ৱণ্ণনা] তত্থ এতন্তি ‘‘একংসং চীৱৰং কত্ৱা’’তি ৱচনং. যতোতি যথাৱুত্তৱচনস্স পাৰুপিত্ৱা ঠিতস্সেৱ অধিৱচনত্তা এৱমস্স অত্থো ৱেদিতব্বোতি সম্বন্ধো. পচ্চগ্ঘন্তি একং কত্ৱা অনধিট্ঠিতকালে পাটেক্কং মহগ্ঘং, পচ্চগ্ঘং ৱা অভিনৱং, অব্ভুণ্হে তঙ্খণে নিব্বত্তন্তি অত্থো. পুৰিমঞ্চেত্থ অত্থৱিকপ্পং কেচি ন ইচ্ছতি. তথা হি আচৰিযেনেৱ উদানট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘পচ্চগ্ঘেতি অভিনৱে, পচ্চেকং মহগ্ঘতায পচ্চগ্ঘেতি কেচি, তং ন সুন্দৰং. ন হি বুদ্ধা ভগৱন্তো মহগ্ঘং পটিগ্গণ্হন্তি, পৰিভুঞ্জন্তি চা’’তি, ইধাপি তেন পচ্ছিমোযেৱ অত্থৱিকপ্পো গহিতো. অভিনৱতায ‘‘পচ্চগ্ঘ’’ন্তি চ ইদং আদিতো তথা লদ্ধৱোহাৰেন, অনঞ্ঞপৰিভোগতায চ ৱুত্তং, তথা ৱা সত্থু অধিট্ঠানেন তং পত্তং সব্বকালং ‘‘পচ্চগ্ঘ’’ন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. সেলমযপত্তন্তি মুগ্গৱণ্ণসিলামযং চতুমহাৰাজদত্তিযং পত্তং. অযমেৱ হি ভগৱতা নিচ্চপৰিভুত্তো পত্তো সমচিত্তসুত্তৱণ্ণনাদীসুপি (অ. নি. অট্ঠ. ২.২.৩৭) তথা ৱুত্তত্তা.

৪০৭. অত্তনো ৰুচিৱসেন অজ্ঝাসযৱসেন, ন পৰেহি উস্সাহিতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অতিপ্পগভাৱমেৱ দিস্ৱা’’তি চ ইদং ভূতকথনং ন তাৱ ভিক্খাচৰণৱেলা সম্পত্তাতি দস্সনত্থং. ভগৱা হি তদা কালস্সেৱ ৱিহাৰতো নিক্খন্তো ‘‘ৱাসনাভাগিযায ধম্মদেসনায পোট্ঠপাদং অনুগ্গণ্হিস্সামী’’তি. পাড়িযং অতিপ্পগো খোতি এত্থ ‘‘পগো’’তি ইদং কচ্চাযনমতেন প-ইচ্চুপসগ্গতো ও-কাৰগ-কাৰাগমনে সিদ্ধং. প-সদ্দোযেৱ পাতোঅত্থং ৱদতি. অঞ্ঞেসং পন সদ্দৱিদূনং মতেন পাতোপদমিৱ নেপাতিকং. তেনেৱ তত্থ তত্থ অট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১) ৱুত্তং ‘‘অতিপ্পগো খোতি অতিৱিয পাতো’’তি. অপিচ পঠমং গচ্ছতি দিৱসভাৱেন পৱত্ততীতি পগোতি নিব্বচনং ইমিনা দস্সিতং. দুৱিধো খলুসদ্দো ৱিয হি পগোতি সদ্দো নামনিপাতোপসগ্গৱসেন তিৱিধো. এৱঞ্হি ইধ ‘‘অতিপ্পগভাৱমেৱ দিস্ৱা’’তি ৱচনং উপপন্নং হোতি.

যংনূনাতি এস নিপাতো অঞ্ঞত্থ সংসযপৰিদীপনো, ইধ পন সংসযপতিৰূপকপৰিদীপনোৱ. কস্মা ‘‘সংসযপৰিদীপনে’’তি ৱুত্তং, ননু বুদ্ধানং সংসযো নত্থীতি আহ ‘‘বুদ্ধানঞ্চা’’তিআদি. সংসযো নাম নত্থি বোধিমূলে এৱ তস্স সমুগ্ঘাটিতত্তা. পৰিৱিতক্কপুব্বভাগোতি অধিপ্পেতকিচ্চস্স পুব্বভাগে পৱত্তপৰিৱিতক্কো. এসাতি ‘‘কৰিস্সাম, ন কৰিস্সামা’’তিআদিকো এস চিত্তাচাৰো সব্ববুদ্ধানং লব্ভতি সম্ভৱতি ৱিচাৰণৱসেনেৱ পৱত্তনতো, ন পন সংসযৱসেন. তেনাহাতি যেনেস সব্ববুদ্ধানং লব্ভতি, তেন ভগৱা এৱমাহাতি ইমমেৱ পাড়িং ইমস্স অত্থস্স সাধকং কৰোতি. অযং অট্ঠকথাতো অপৰো নযো – যংনূনাতি পৰিকপ্পনে নিপাতো. ‘‘উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি কিৰিযাপদেন ৱুচ্চমানোযেৱ হি অত্থো অনেন জোতীযতি. তস্মা অহং যংনূন যদি পন উপসঙ্কমেয্যং সাধু ৱতাতি যোজনা. ‘‘যদি পনা’’তি ইদম্পি তেন সমানত্থন্তি ৱুত্তং ‘‘যদি পনাহন্তি অত্থো’’তি.

৪০৮. অস্সাতি পৰিব্বাজকপৰিসায. উদ্ধংগমনৱসেনাতি উন্নতবহুলতায উগ্গন্ত্ৱা উগ্গন্ত্ৱা পৱত্তনৱসেন. দিসাসু পত্থটৱসেনাতি ৱিপুলভাৱেন ভূতপৰম্পৰায সব্বদিসাসু পত্থৰণৱসেন. এত্থ চ পাড়িযং যথা উন্নতপাযো সদ্দো উন্নাদো, এৱং ৱিপুলভাৱেন উপৰূপৰি পৱত্তোপি উন্নাদোযেৱাতি তদুভযং একজ্ঝং কত্ৱা ‘‘উন্নাদিনিযা’’তি ৱুত্তং, পুন তদুভযমেৱ ৱিভাগং কত্ৱা ‘‘উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাযা’’তি. অতো পাড়িনযানুৰূপমেৱ অত্থং ৱিৱৰতীতি দট্ঠব্বং. ইদানি পৰিব্বাজকপৰিসায উচ্চাসদ্দমহাসদ্দতাকাৰণং, তস্স চ পৱত্তিআকাৰং দস্সেন্তো ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদিমাহ. বালাতপেতি অভিনৱুগ্গতসূৰিযাতপে. কামস্সাদো নাম কামগুণস্সাদো. ভৱস্সাদো নাম কামৰাগাদিসহগতো ভৱেসু অস্সাদো.

সূৰিযুগ্গমনে খজ্জোপনমিৱ নিপ্পভতং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘খজ্জোপনকূপমা জাতা’’তি. লাভসক্কাৰোপি নো পৰিহীনোতি অত্থো বাৱেৰুজাতকেন (জা. ১.৪.১৫৪) দীপেতব্বো. পৰিসদোসোতি পৰিসায পৱত্তদোসো.

৪০৯. সণ্ঠপেসীতি সঞ্ঞমনৱসেন সম্মদেৱ ঠপেসি. সণ্ঠপনঞ্চেত্থ তিৰচ্ছানকথায অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অগাৰৱস্স চজাপনৱসেন আচাৰসিক্খাপনং, যথাৱুত্তদোসস্স নিগূহনঞ্চ হোতীতি আহ ‘‘সিক্খাপেসী’’তিআদি. নন্তি পৰিসং. অপ্পসদ্দন্তি নিস্সদ্দং উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাভাৱং. ‘‘একো নিসীদতী’’তিআদি অত্থাপত্তিদস্সনং. ৱুদ্ধিন্তি লাভগুণৱুদ্ধিং. পত্থযমানোতি পত্থযনহেতু. মানন্তে হি লক্খণে, হেতুম্হি চ ইচ্ছন্তি সদ্দৱিদূ. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰেতুং ‘‘পৰিব্বাজকা কিৰা’’তিআদি আৰদ্ধং. অপৰদ্ধন্তি অপৰজ্ঝিতং. নপ্পমজ্জন্তীতি পমাদং ন আপজ্জন্তি, ন অগাৰৱং কৰোন্তীতি ৱুত্তং হোতি.

৪১০. নো আগতে আনন্দোতি অম্হাকং ভগৱতি আগতে আনন্দো পীতি হোতি. ‘‘চিৰস্সং খো ভন্তে ভগৱা ইমং পৰিযাযমকাসী’’তি ৱচনং পুব্বেপি তত্থ আগতপুব্বত্তা ৱুত্তৱচনমিৱ হোতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৱা পৰিহৰন্তো ‘‘কস্মা আহা’’তিআদিমাহ. পিযসমুদাচাৰাতি পিযালাপা. তস্মাতি তথা পিযসমুদাচাৰস্স পৱত্তনতো. ন কেৱলং অযমেৱ, অথ খো অঞ্ঞেপি পব্বজিতা যেভুয্যেন ভগৱতো অপচিতিং কৰোন্তেৱাতি তদঞ্ঞেসম্পি বাহুল্লকম্মেন তদত্থং সাধেতুং ‘‘ভগৱন্তঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘উচ্চাকুলীনতাযা’’তি, মহাসম্মতৰাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নখত্তিযকুলতাযাতি অত্থো. তথা হি সোণদণ্ডেন ৱুত্তং ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো উচ্চাকুলা পব্বজিতো অসম্ভিন্নখত্তিযকুলা’’তি, (দী. নি. ১.৩০৪) তেন সাসনে অপ্পসন্নানম্পি কুলগাৰৱেন ভগৱতি অপচিতিং দস্সেতি. এতস্মিং অন্তৰে কা নাম কথাতি যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে কীদিসা নাম কথা. ৱিপ্পকতাতি আৰদ্ধা হুত্ৱা অপৰিযোসিতা. ‘‘কা কথা ৱিপ্পকতা’’তি পন ৱদন্তো অত্থতো তস্সা পৰিযোসাপনং পটিজানাতি নাম. কা কথাতি চ অৱিসেসচোদনা, তস্মা যস্সা তস্সা সব্বস্সাপি কথায পৰিযোসাপনং পটিঞ্ঞাতং হোতি, তঞ্চ পটিজাননং পদেসঞ্ঞুনো অৱিসংযন্তি আহ ‘‘যাৱ…পে… সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেসী’’তি. এসাতি পৰিব্বাজকপৰিসায কথিতা ৰাজকথাদিকা. নিস্সাৰাতি নিৰত্থকভাৱেন সাৰৰহিতা.

অভিসঞ্ঞানিৰোধকথাৱণ্ণনা

৪১১. ‘‘তিট্ঠতেসা’’তি এতস্স আপন্নমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সচে’’তিআদিমাহ. সুকাৰণন্তি সুন্দৰং অত্থাৱহং হিতাৱহং কাৰণং. যত্থাতি অঞ্ঞতৰিস্সং সালাযং. নানাতিত্থসঙ্খাতাসু লদ্ধীসু নিযুত্তাতি নানাতিত্থিযাণিযসদ্দেন. ণিকসদ্দেন ৱা ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা যথা ‘‘অন্তিযো’’তি. ‘‘অযং কিং ৱদতি অযং কিং ৱদতী’’তি কুতূহলং কোলাহলমেত্থ অত্থীতি কোতূহলা, সা এৱ সালা কোতূহলসালাতি আহ ‘‘কোতূহলুপ্পত্তিট্ঠানতো’’তি. উপসগ্গমত্তং ধাত্ৱত্থানুৱত্তনতো. সঞ্ঞাসীসেনাযং দেসনা, তস্মা সঞ্ঞাসহগতা সব্বেপি ধম্মা গয্হন্তি, তত্থ পন চিত্তং পধানন্তি ৱুত্তং ‘‘চিত্তনিৰোধে’’তি. পহানৱসেন পন অচ্চন্তনিৰোধস্স তেহি অনধিপ্পেতত্তা, অৱিসযত্তা চ ‘‘খণিকনিৰোধে’’তি আহ. কামং সোপি তেসং অৱিসযোৱ, অত্থতো পন নিৰোধকথা ৱুচ্চমানা তত্থেৱ তিট্ঠতি, তস্মা অত্থাপত্তিমত্তং পতি তথা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তস্সাতি অভিসঞ্ঞানিৰোধকথায. ‘‘কিত্তিঘোসো’’তি ‘অহো বুদ্ধানুভাৱো, ভৱন্তৰপটিচ্ছন্নম্পি কাৰণং এৱং হত্থামলকং ৱিয পচ্চক্খতো দস্সেতি, সাৱকে চ এদিসে সংৱৰসমাদানে পতিট্ঠাপেতী’তি থুতিঘোসো যাৱ ভৱগ্গা পত্থৰতীতি. আচৰিযেন ৱুত্তং. ইদানি পন ‘‘সকলজম্বুদীপে ভগৱতো কথাকিত্তিঘোসো পত্থৰতী’’তি পাঠো দিস্সতি. পটিভাগকিৰিযন্তি পড়াসৱসেন পটিভাগভূতং পযোগং. ভৱন্তৰসমযন্তি তত্ৰ তত্ৰ ৱুট্ঠানসমযং অভূতপৰিকপ্পিতং কিঞ্চি উস্সাৰিযৱত্থুং অত্তনো সমযং কত্ৱা কথেন্তি. কিঞ্চিদেৱ সিক্খাপদন্তি ‘‘একমূলকেন ভৱিতব্বং, এত্তকং ৱেলং একস্মিংযেৱ ঠানে নিসীদিতব্ব’’ন্তি এৱমাদিকং কিঞ্চিদেৱ কাৰণং সিক্খাকোট্ঠাসং কত্ৱা পঞ্ঞপেন্তি. নিৰোধকথন্তি নিৰোধসমাপত্তিকথং.

তেসূতি কোতূহলসালাযং সন্নিপতিতেসু নানাতিত্থিযসমণব্ৰাহ্মণেসু. একচ্চেতি একে. পুৰিমোতি ‘‘অহেতূ অপ্পচ্চযা পুৰিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিৰুজ্ঝন্তিপী’’তিআদিনা ৱুত্তৱাদী. এত্থাতি চতূসু ৱাদীসু. য্ৱাযং ইধ উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. সমাপত্তিন্তি অসঞ্ঞীভৱাৱহং ৱাযোকসিণপৰিকম্মং, আকাসকসিণপৰিকম্মং ৱা ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিং, পঞ্চমজ্ঝানসমাপত্তিং ৱা. নিৰোধেতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সঞ্ঞানিৰোধে. হেতুং অপস্সন্তোতি যেন হেতুনা অসঞ্ঞীভৱে সঞ্ঞায নিৰোধো সব্বসো অনুপ্পাদো, যেন চ ততো চুতস্স ইধ পঞ্চৱোকাৰভৱে সঞ্ঞায উপ্পাদো, তদুভযম্পি হেতুং অৱিসযতায অপস্সন্তো.

দুতিযোতি ‘‘সঞ্ঞা হি ভো পুৰিসস্স অত্তা’’তিআদিনা ৱুত্তৱাদী. নন্তি পঠমৱাদিং. নিসেধেত্ৱাতি ‘‘ন খো পন মেতং ভো এৱং ভৱিস্সতী’’তি এৱং পটিক্খিপিত্ৱা. মিগসিঙ্গতাপসস্সাতি এৱংনামকতাপসস্স. তস্স কিৰ মত্থকে মিগসিঙ্গাকাৰেন দ্ৱে চূড়া উট্ঠহিংসু, ‘‘ইসিসিঙ্গো’’তিপি তস্স নামং. অসঞ্ঞকভাৱন্তি মুঞ্ছাপত্তিযা কিৰিযামযসঞ্ঞাৱসেন ৱিগতসঞ্ঞিভাৱং. ৱক্খতি হি ‘‘ৱিসঞ্ঞী হুত্ৱা’’তি. চত্তালীসনিপাতে আগতনযেন মিগসিঙ্গতাপসৱত্থুং সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘মিগসিঙ্গতাপসো কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিক্খম্ভনৱসেন কিলেসানং সন্তাপনতো অত্তন্তপো. দুক্কৰতপতায ঘোৰতপো তিব্বতপো. নিব্বিসেৱনভাৱাপাদনেন সব্বসো মিলাপিতচক্খাদিতিক্খিন্দ্ৰিযতায পৰমধিতিন্দ্ৰিযো.সক্কৱিমানন্তি পণ্ডুকম্বলসিলাসনং সন্ধাযাহ. তঞ্হি তথাৰূপপচ্চযা কদাচি উণ্হং, কদাচি থদ্ধং, কদাচি চলিতং হোতি. ‘‘সক্ক…পে… পত্থেতী’’তি অযোনিসো চিন্তেত্ৱা পেসেসি. ভগ্গোতি ভঞ্জিতকুসলজ্ঝাসযো, অধুনা পন ‘‘লগ্গো’’তি পাঠং লিখন্তি. তেন দিব্বফস্সেনাতি হত্থগ্গহণমত্তদিব্বফস্সেন. তন্তি তথা সঞ্ঞাপটিলাভং. এৱমাহাতি এৱং ‘‘সঞ্ঞা হি ভো পুৰিসস্স অত্তা’’তিআদিনা আকাৰেন সঞ্ঞানিৰোধমাহ. ইমিনাৱ নযেন ইতো পৰেসুপি দ্ৱীসু ঠানেসু পাড়িমাহৰিত্ৱা যোজনা ৱেদিতব্বা.

ততিযোতি ‘‘সন্তি হি ভো সমণব্ৰাহ্মণা’’তিআদিনা ৱুত্তৱাদী. আথব্বণপযোগন্তি আথব্বণৱেদৱিহিতং আথব্বণিকানং ৱিসঞ্ঞিভাৱাপাদনপ্পযোগং. উপকড্ঢনং আহৰণং. অপকড্ঢনং অপহৰণং. আথব্বণং পযোজেত্ৱাতি আথব্বণৱেদে আগতং অগ্গিজুহনপুব্বকং মন্তপদং পযোজেত্ৱা সীসচ্ছিন্নতাদিদস্সনেন সঞ্ঞানিৰোধমাহ. তস্সাতি যস্স সীসচ্ছিন্নতাদি দস্সিতং, তস্স.

চতুত্থোতি ‘‘সন্তি হি ভো দেৱতা মহিদ্ধিকা’’তিআদিনা ৱুত্তৱাদী. যক্খদাসীনন্তি দেৱদাসীনং, যা ‘‘যোগৱতিযো’’তিপি ৱুচ্চন্তি, যোগিনিযোতিপি পাকটা. মদনিদ্দন্তি সুৰামদনিমিত্তকং সুপনং. দেৱতূপহাৰন্তি নচ্চনগাযনাদিনা দেৱতানং পূজং. সুৰাপাতিন্তি পাতিপুণ্ণং সুৰং. দিৱাতি অতিদিৱা, উস্সূৰেতি অত্থো. তন্তি তথা সুপিত্ৱা ৱুট্ঠহনং. সুত্তকালে দেৱতানং সঞ্ঞাপকড্ঢনৱসেন নিৰোধং সমাপন্না, পবুদ্ধকালে সঞ্ঞুপকড্ঢনৱসেন নিৰোধা ৱুট্ঠিতাতি মঞ্ঞমানোতি অধিপ্পাযো.

এড়মূগকথা ৱিযাতি ইমেসং পণ্ডিতমানীনং কথা অন্ধবালকথাসদিসী. চত্তাৰো নিৰোধেতি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিধুৰে চত্তাৰোপি নিৰোধে. একেন ভৱিতব্বন্তি একসভাৱেনেৱ ভৱিতব্বং. ন বহুনাতি ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰুদ্ধেন বহুৱিধেন নানাসভাৱেন ভৱিতব্বং. তেনাপি একেনাতি একসভাৱভূতেন তেনাপি নিৰোধেন. অঞ্ঞেনেৱাতি তেহি ৱুত্তাকাৰতো অঞ্ঞাকাৰেনেৱ ভৱিতব্বং. সোতি একসভাৱভূতো নিৰোধো. অঞ্ঞত্ৰ সব্বঞ্ঞুনাতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধং ঠপেত্ৱা. ইধাতি কোতূহলসালাযং. অযং নিৰোধো অযং নিৰোধোতি দ্ৱিক্খত্তুং ব্যাপনিচ্ছাৱচনং সত্থা অত্তনো দেসনাৱিলাসেন অনেকাকাৰৱোকাৰং নিৰোধং ৱিভাৱেস্সতীতি দস্সনত্থং কতং. অহো নূনাতি এত্থ অহোতি অচ্ছৰিযে নিপাতো, নূনাতি অনুস্সৰণে. তস্মা অহো নূন ভগৱাতি অনঞ্ঞসাধাৰণদেসনত্তা ভগৱা নিৰোধম্পি অহো অচ্ছৰিযং কত্ৱা আৰাধেয্য মঞ্ঞেতি অধিপ্পাযো. অহো নূন সুগতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. অচ্ছৰিযৱিভাৱনতো এৱ চেত্থ দ্ৱিক্খত্তুং আমেডিতৱচনং. অচ্ছৰিযত্থোপি হেস অহোসদ্দো অনুস্সৰণমুখেনেৱ পোট্ঠপাদেন গহিতো. তস্মা ৱুত্তং ‘‘অনুস্সৰণত্থে নিপাতদ্ৱয’’ন্তি. তেনাতি অনুস্সৰণত্থমুখেন পৱত্তনতো. ‘‘অহো…পে… সুগতো’’তি ৱচনেন এতদহোসীতি যোজনা. ‘‘যংতংসদ্দা নিচ্চসম্বন্ধা’’তি সাধিপ্পাযং যোজনং দস্সেতুং ‘‘যো এতেস’’ন্তিআদিমাহ. কালদেসপুগ্গলাদিৱিভাগেন বহুভেদত্তা ইমেসং নিৰোধধম্মানন্তি বহুত্তে সামিৱচনং, কুসলসদ্দযোগে চেতং ভুম্মত্থে দট্ঠব্বং. কুসলো নিপুণো ছেকোতি পৰিযাযৱচনমেতং. অহো নূন কথেয্যাতি অচ্ছৰিযং কত্ৱা কথেয্য মঞ্ঞে. সো সুগতোতি সম্বন্ধো. চিণ্ণৱসিতাযাতি নিৰোধসমাপত্তিযং চিণ্ণৱসীভাৱত্তা. সভাৱং জানাতীতি নিৰোধসভাৱং যাথাৱতো জানাতি.

অহেতুকসঞ্ঞুপ্পাদনিৰোধকথাৱণ্ণনা

৪১২. ঘৰমজ্ঝেযেৱ পক্খলিতাতি যথা ঘৰতো বহি গন্তুকামা পুৰিসা মগ্গং অনোতৰিত্ৱা ঘৰৱিৱৰে সমতলে ৱিৱটঙ্গণে এৱ পক্খলনং পত্তা, এৱংসম্পদমিদন্তি অত্থো. অসাধাৰণো হেতু, সাধাৰণো পচ্চযোতি এৱমাদিৱিভাগো অঞ্ঞত্ৰ ৱুত্তো, ইধ পন তেন ৱিভাগেন পযোজনং নত্থি সঞ্ঞায অকাৰণভাৱপটিক্খেপপৰত্তা চোদনাযাতি ৱুত্তং ‘‘কাৰণস্সেৱ নাম’’ন্তি. যং পন পাড়িযং ৱুত্তং ‘‘সহেতূ হি পোট্ঠপাদ সপ্পচ্চযা পুৰিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিৰুজ্ঝন্তিপী’’তি, তত্থ সহেতূ সপ্পচ্চযা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পন নিৰুজ্ঝন্তিযেৱ, ন তিট্ঠন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘নিৰুজ্ঝন্তিপী’’তি ৱচনং, ন তু নিৰোধস্স সহেতুসপচ্চযতাদস্সনত্থং. উপ্পাদোযেৱ হি সহেতুকো, ন নিৰোধো. যদি হি নিৰোধোপি সহেতুকো সিযা, তস্সপি পুন নিৰোধেন ভৱিতব্বং অঙ্কুৰাদীনং পুন অঙ্কুৰাদিনা ৱিয, ন চ তস্স পুন নিৰোধো অত্থি, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ পাড়িযা অত্থো ৱেদিতব্বো. অযঞ্চ নযো খণনিৰোধৱসেন ৱুত্তো. যো পন যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেন সব্বসো অনুপ্পাদনিৰোধো, সো ‘‘সহেতুকো’’তি ৱেদিতব্বো তথাৰূপায পটিপত্তিযা ৱিনা অভাৱতো. তেনাহ ভগৱা ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতী’’তি (দী. নি. ১.৪১২) ততো এৱ চ অট্ঠকথাযম্পি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪১৩) ৱুত্তং ‘‘সঞ্ঞায সহেতুকং উপ্পাদনিৰোধং দীপেতু’’ন্তি. এতঞ্হি পাড়িৱচনং, অট্ঠকথাৱচনঞ্চ অনুপ্পাদনিৰোধং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সিক্খাতি হেত্ৱত্থে পচ্চত্তৱচনং, য-কাৰলোপো ৱা ‘‘সঙ্খ্যাপি তম্হা ৱনপত্তা পক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯২) ৱিয. হেতুভাৱো চস্সা উপৰি আৱি ভৱিস্সতি. একসদ্দো চ অঞ্ঞপৰিযাযো, ন সঙ্খ্যাৱাচী ‘‘ইত্থেকে সতো সত্তস্সা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৮৫-৯১, ৯৪-৯৮; ম. নি. ৩.২১) ৱিযাতি আহ ‘‘সিক্খায একচ্চা সঞ্ঞা জাযন্তী’’তি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.

৪১৩. ৱিত্থাৰেতুকম্যতাতি ৱিত্থাৰেতুকামতায. পুচ্ছাৱসেনাতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছাৱসেন, ৱিত্থাৰেতুকম্যতাপুচ্ছাৱসেনাতি ৱা সমাসো. ‘‘পোট্ঠপাদস্সেৱাযং পুচ্ছা’’তি আসঙ্কায ‘‘ভগৱা অৱোচা’’তি পাড়িযং ৱুত্তং. সঞ্ঞায…পে… দীপেতুং তা দস্সেন্তোতি যোজেতব্বং. তত্থাতি তস্সং উপৰি ৱক্খমানায দেসনায. ততিযাতি অধিপঞ্ঞাসিক্খা আগতাতি সম্বন্ধো. ‘‘অযং…পে… দেসিতোতি এত্থ সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পৱসেন আগতা. কস্মাতি চে? পৰিযাপন্নত্তা, সভাৱতো, উপকাৰতো চ যথাৰহং পঞ্ঞাক্খন্ধে অৱৰোধত্তা সঙ্গহিতত্তাতি অধিপ্পাযো. তথা হি চূড়ৱেদল্লসুত্তে ৱুত্তং ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) কামঞ্চেত্থ ৱুত্তনযেন তিস্সোপি সিক্খা আগতা, তথাপি অধিচিত্তসিক্খায এৱ অভিসঞ্ঞানিৰোধো দস্সিতো. ইতৰা পন তস্সা সম্ভাৰভাৱেন আনীতাতি অযমত্থো পাড়িৱসেন ৱেদিতব্বো.

পঞ্চকামগুণিকৰাগোতি পঞ্চ কামকোট্ঠাসে আৰব্ভ উপ্পজ্জনকৰাগো. অসমুপ্পন্নকামচাৰোতি ৱত্তমানুপ্পন্নতাৱসেন নসমুপ্পন্নো যো কোচি কামচাৰো, যা কাচি লোভুপ্পত্তি. অধুনা পন ‘‘অসমুপ্পন্নকামৰাগো’’তি পাঠো, সো অযুত্তোৱ অত্থতো ৱিৰুদ্ধত্তা. কামৰাগো চেত্থ ৱিসযৱসেন নিযমিতত্তা কামগুণাৰম্মণোৱ লোভো দট্ঠব্বো, কামচাৰো পন ঝাননিকন্তিভৱৰাগাদিপ্পভেদো সব্বোপি লোভচাৰো. কামনট্ঠেন, কামেসু পৱত্তনট্ঠেন চ কামচাৰো. সব্বেপি হি তেভূমকধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা. যস্মা উভযেসম্পি সহচৰণঞাযেন কামসঞ্ঞাভাৱো হোতি, তস্মা ‘‘কামসঞ্ঞা’’তি পদুদ্ধাৰং কত্ৱা তদুভযমেৱ নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘তত্থা’’তিআদি অসমুপ্পন্নকামচাৰতো পঞ্চকামগুণিকৰাগস্স ৱিসেসদস্সনং, অসমুপ্পন্নকামচাৰস্সেৱ ৱা ইধাধিপ্পেতভাৱদস্সনং. কামং পঞ্চকামগুণিকৰাগোপি অসমুপ্পন্নো এৱ অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাটীযতি, তস্মিং পন সমুগ্ঘাটিতেপি ন সব্বো ৰাগো সমুগ্ঘাটং গচ্ছতি তস্স অগ্গমগ্গেন সমুগ্ঘাটিতত্তা. তস্মা পঞ্চকামগুণিকৰাগগ্গহণেন ইতৰস্স সব্বস্স গহণং ন হোতীতি উভযত্থসাধাৰণেন পৰিযাযেন উভযমেৱ সঙ্গহেত্ৱা পাড়িযং কামসঞ্ঞাগ্গহণং কতং, অতো তদুভযং সৰূপতো, ৱিসেসতো চ দস্সেত্ৱা সব্বসঙ্গাহিকভাৱতো ‘‘অসমুপ্পন্নকামচাৰো পন ইমস্মিং ঠানে ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. তস্মাতি অসমুপ্পন্নকামচাৰস্সেৱ ইধ ৱট্টনতো অযমত্থো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. তস্সাতি পঠমজ্ঝানসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স. সদিসত্তাতি কামসঞ্ঞাদিভাৱেন সমানত্তা, এতেন পাড়িযং ‘‘পুৰিমা’’তি ইদং সদিসকপ্পনাৱসেন ৱুত্তন্তি দস্সেতি. অনাগতা হি ইধ ‘‘নিৰুজ্ঝতী’’তি ৱুত্তা অনুপ্পাদস্স অধিপ্পেতত্তা. তস্মা অনাগতমেৱ দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্নাৱ নুপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং.

ৱিৱেকজপীতিসুখসঙ্খাতাতি ৱিৱেকজপীতিসুখেহি সহ অক্খাতা, ন ৱিৱেকজপীতিসুখানীতি অক্খাতা. তংসম্পযুত্তা হি সঞ্ঞাযেৱ ইধাধিপ্পেতা, ন ৱিৱেকজপীতিসুখানি. অথ ৱা ৱিৱেকজপীতিসুখকোট্ঠাসিকাতি অত্থো. সঙ্খাতসদ্দো হেত্থ কোট্ঠাসত্থো ‘‘অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদিযেয্যা’’তিআদীসু (পাৰা. ৮৯, ৯১) ৱিয. কামচ্ছন্দাদিওড়াৰিকঙ্গপ্পহানৱসেন নানত্থসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞাহি নিপুণতায সুখুমা. ভূততায সচ্চা. তদেৱত্থং দস্সেতি ‘‘ভূতা’’তি ইমিনা. সুখুমভাৱেন, পৰমত্থভাৱেন চ অৱিপৰীতসভাৱাতি অত্থো. এৱং ব্যাসৱসেন যথাপাঠমত্থং দস্সেত্ৱা সমাসৱসেনপি যথাপাঠমেৱ দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. সমাসব্যাসৱসেন হি দ্ৱিধা পাঠো দিস্সতি. ‘‘কামচ্ছন্দাদিওড়াৰিকঙ্গপ্পহানৱসেনা’’তি ইমিনা সম্পযুত্তধম্মানং ভাৱনানুভাৱসিদ্ধা, সঞ্ঞায সণ্হসুখুমতা নীৱৰণৱিক্খম্ভনৱসেন ৱিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতি. ভূততাযাতি সুখুমভাৱেন, পৰমত্থভাৱেন চ অৱিপৰীততায, ৱিজ্জমানতায ৱা. ৱিৱেকজেহীতি নীৱৰণৱিৱেকতো জাতেহি. ইদানি ঝানসমঙ্গীৱসেন ৱুত্তস্স দুতিযপদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘সা অস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. সব্বত্থাতি সব্বৱাৰেসু.

সমাপজ্জনাধিট্ঠানং ৱিয ৱুট্ঠানম্পিঝানে পৰিযাপন্নং হোতি যথা তং ধম্মানং ভঙ্গক্খণো ধম্মেসু, আৱজ্জনপচ্চৱেক্খণানি পন ন ঝানপৰিযাপন্নানি, তস্মা ঝানপৰিযাপন্নমেৱ ৱসীকৰণং গহেত্ৱা ‘‘সমাপজ্জন্তো, অধিট্ঠহন্তো, ৱুট্ঠহন্তো চ সিক্খতী’’তি ৱুত্তং. তন্তি পঠমজ্ঝানং. তেন…পে… ঝানেনাতি ইদম্পি ‘‘সিক্খা’’তি এতস্স সংৱণ্ণনাপদং. তেনাতি চ হেতুম্হি কৰণৱচনং, পঠমজ্ঝানেন হেতুনাতি অত্থো. হেতুভাৱো চেত্থ ঝানস্স ৱিৱেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞায উপ্পত্তিযা সহজাতাদিপচ্চযভাৱো. কামসঞ্ঞায পন নিৰোধস্স উপনিস্সযপচ্চযভাৱোৱ. সো চ খো সুত্তন্তপৰিযাযেন. তথা চেৱ হেট্ঠা সংৱণ্ণিতং ‘‘তথাৰূপায পটিপত্তিযা ৱিনা অভাৱতো’’তি এতেনুপাযেনাতি য্ৱাযং পঠমজ্ঝানতপ্পটিপক্খসঞ্ঞাৱসেন ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতী’’তি এত্থ নযো ৱুত্তো, এতেন নযেন. সব্বত্থাতি সব্বৱাৰেসু.

৪১৪. ইদানি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপৰমায এৱ সঞ্ঞায দস্সনে কাৰণং ৱিভাৱেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. যস্মা ইদঞ্চ…পে… উদ্ধটন্তি সম্বন্ধো. কেসং পনিদং অঙ্গতো সম্মসনন্তি ৱুত্তং ‘‘অট্ঠসমাপত্তিযা’’তিআদি. অঙ্গতোতি ঝানঙ্গতো. ইদঞ্হি অনুপদধম্মৱিপস্সনায লক্খণৱচনং. অনুপদধম্মৱিপস্সনঞ্হি কৰোন্তো সমাপত্তিং পত্ৱা অঙ্গতোৱ সম্মসনং কৰোতি, ন চ সঞ্ঞা সমাপত্তিযা কিঞ্চি অঙ্গং হোতি. অথ চ পনেতং ৱুত্তং ‘‘ইদঞ্চ সঞ্ঞা সঞ্ঞাতি এৱং অঙ্গতো সম্মসনং উদ্ধট’’ন্তি, তস্মা লক্খণৱচনমেতং. অঙ্গতোতি ৱা অৱযৱতোতি অত্থো, অনুপদধম্মতোতি ৱুত্তং হোতি. কলাপতোতি সমূহতো. যস্মা পনেত্থ সমাপত্তিৱসেন তংতংসঞ্ঞানং উপ্পাদনিৰোধে ৱুচ্চমানে অঙ্গৱসেন সো ৱুত্তো হোতি, তস্মা ‘‘ইদঞ্চা’’তিআদিনা অঙ্গতোৱ সম্মসনং দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং. তস্মাতি সঞ্ঞাৱসেনেৱ অঙ্গতো সম্মসনস্স উদ্ধটত্তা. তদেৱাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেৱ, ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং তত্থ পটুসঞ্ঞাভাৱতো.

‘‘যো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘যতো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যো নামা’’তি যথা ‘‘আদিম্হী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘আদিতো’’তি ৱুচ্চতি অত্থে পৰিগ্গয্হমানে যথাযুত্তৱিভত্তিযাৱ তো-সদ্দস্স লব্ভনতো. নাম-সদ্দো চেত্থ খো-সদ্দো ৱিয ৱাচাসিলিট্ঠতামত্তং. সস্সেদন্তি সকং, অত্তনা অধিগতঝানং, তস্মিং সঞ্ঞা সকসঞ্ঞা, সা এতস্সত্থীতি সকসঞ্ঞীতি ৱুত্তং ‘‘অত্তনো পঠমজ্ঝানসঞ্ঞায সঞ্ঞৱা’’তি. ঈকাৰো চেত্থ উপৰি ৱুচ্চমাননিৰোধপাদকতায সাতিসযায ঝানসঞ্ঞায অত্থিভাৱজোতকো দট্ঠব্বো. তেনেৱাহ ‘‘অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতী’’তিআদি. তস্মা তত্থ তত্থ সকসঞ্ঞিতাগ্গহণেন তস্মিং তস্মিং ঝানে সব্বসো সুচিণ্ণৱসীভাৱো দীপিতোতি ৱেদিতব্বং.

লোকিযানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং, সামিঅত্থে এৱ ৱা. যদগ্গেন হি তং তেসু সেট্ঠং, তদগ্গেন তেসম্পি সেট্ঠন্তি. ৱিভত্তাৱধিঅত্থে ৱা সামিৱচনং. এত্থ পন ‘‘লোকিযান’’ন্তি ৱিসেসনং লোকুত্তৰসমাপত্তীহি তস্স অসেট্ঠভাৱতো কতং. সেসং ‘‘কিচ্চকাৰকসমাপত্তীন’’ন্তি পন ৱিসেসনং অকিচ্চকাৰকসমাপত্তিতো তস্স অসেট্ঠভাৱতোতি দট্ঠব্বং. অকিচ্চকাৰকতা চস্সা ‘‘যথেৱ হি তত্থ সঞ্ঞা, এৱং ফস্সাদযোপী’’তি, ‘‘যদগ্গেন হি তত্থ ধম্মা সঙ্খাৰাৱসেসভাৱপ্পত্তিযা পকতিৱিপস্সকানং সম্মসিতুং অসক্কুণেয্যৰূপেন ঠিতা, তদগ্গেন হেট্ঠিমসমাপত্তিধম্মা ৱিয পটুকিচ্চকৰণসমত্থাপি ন হোন্তী’’তি চ অট্ঠকথাসু (ৱিসুদ্ধি. ১.২৮৭) পটুসঞ্ঞাকিচ্চাভাৱৱচনতো ৱিঞ্ঞাযতি. স্ৱাযমত্থো পৰমত্থমঞ্জূসায নাম ৱিসুদ্ধিমগ্গটীকায আৰুপ্পকথাযং (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.২৮৬) আচৰিযেন সৱিসেসং ৱুত্তো, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. কেচি পন ‘‘যথা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা সমাপত্তিযো উপৰিমানং উপৰিমানং সমাপত্তীনং অধিট্ঠানকিচ্চং সাধেন্তি, ন এৱং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি কস্সচিপি অধিট্ঠানং সাধেতি, তস্মা সা অকিচ্চকাৰিকা ইতৰা কিচ্চকাৰিকা’’তি ৱদন্তি, তদযুত্তং তস্সাপি ৱিপস্সনাচিত্তপৰিদমনাদীনং অধিট্ঠানকিচ্চসাধনতো, তস্মা পুৰিমোযেৱ অত্থো যুত্তো. কস্মা চেতং তেসমগ্গন্তি আহ ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিয’’ন্তিআদি. ‘‘ইতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘লোকিযানং…পে… অগ্গত্তা’’তি তস্সত্থো ৱুত্তো, ‘‘অগ্গত্তা’’তি এত্থ ৱা নিদস্সনমেতং.

পকপ্পেতীতি সংৱিদহতি. ঝানং সমাপজ্জন্তো হি ঝানসুখং অত্তনি সংৱিদহতি নাম. অভিসঙ্খৰোতীতি আযূহতি সম্পিণ্ডেতি. সম্পিণ্ডনত্থো হি সমুদাযত্থো. যস্মা পন নিকন্তিৱসেন চেতনাকিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তি, তস্মা ফলূপচাৰেন কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘নিকন্তিং…পে… নামা’’তি ৱুত্তং. ইমা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাতি ইদানি লব্ভমানা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা. তংসমতিক্কমেনেৱ উপৰিঝানত্থায চেতনাভিসঙ্খৰণসম্ভৱতো নিৰুজ্ঝেয্যুং. অঞ্ঞাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাহি অঞ্ঞা. ওড়াৰিকাতি ততো থূলতৰা. কা পন তাতি আহ ‘‘ভৱঙ্গসঞ্ঞা’’তি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনতো ৱুট্ঠায এৱ হি উপৰিঝানত্থায চেতনাভিসঙ্খৰণানি ভৱেয্যুং, এৱঞ্চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিৰুজ্ঝেয্যুং, ৱুট্ঠানঞ্চ ভৱঙ্গৱসেন হোতি, ততো পৰম্পি যাৱ উপৰিঝানসমাপজ্জনং, তাৱ অন্তৰন্তৰা ভৱঙ্গসঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যুং, তা চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাহি ওড়াৰিকাতি অধিপ্পাযো.

চেতেন্তোৱাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজ্ঝানং একং দ্ৱে চিত্তৱাৰেপি সমাপজ্জনৱসেন পকপ্পেন্তো এৱ. ন চেতেতীতি তথা হেট্ঠিমঝানেসু ৱিয ৱা পুব্বাভোগাভাৱতো ন পকপ্পেতি নাম. পুব্বাভোগৱসেন হি ঝানং পকপ্পেন্তো ইধ ‘‘চেতেতী’’তি ৱুত্তো. অভিসঙ্খৰোন্তোৱাতি তত্থ অপ্পহীননিকন্তিকতাৱসেন আযূহন্তো এৱ. নাভিসঙ্খৰোতীতি তথা হেট্ঠিমঝানেসু ৱিয ৱা পুব্বাভোগাভাৱতো নাযূহতি নাম. ‘‘অহমেতং ঝানং নিব্বত্তেমি উপসম্পাদেমি সমাপজ্জামী’’তি হি এৱং অভিসঙ্খৰণং তত্থ সালযস্সেৱ হোতি, ন অনালযস্স, তস্মা একদ্ৱিচিত্তক্খণিকম্পি ঝানং পৱত্তেন্তো তত্থ অপ্পহীননিকন্তিকতায ‘‘অভিসঙ্খৰোন্তো এৱা’’তি ৱুত্তো. যস্মা পনস্স তথা হেট্ঠিমঝানেসু ৱিয ৱা তত্থ পুব্বাভোগো নত্থি, তস্মা ‘‘ন অভিসঙ্খৰোতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো’’তিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স ৱিৱৰণং. তত্থ যস্মা ইমস্স…পে… অত্থি, তস্মা ‘‘ন চেতেতি, নাভিসঙ্খৰোতী’’তি চ ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. আভোগসমন্নাহাৰোতি আভোগসঙ্খাতো, আভোগৱসেন ৱা চিত্তস্স আৰম্মণাভিমুখং, আৰম্মণস্স ৱা চিত্তাভিমুখং অন্ৱাহাৰো. ‘‘স্ৱাযমত্থো’’তিআদিনা তদেৱত্থং উপমায পটিপাদেতি. পুত্তঘৰাচিক্খণেনাতি পুত্তঘৰস্স আৰোচননযেন.

গন্ত্ৱা আদায আগতন্তি সম্বন্ধো. পচ্ছাভাগেতি আসনসালায পচ্ছিমদিসাযং ঠিতস্স পিতুঘৰস্স পচ্ছাভাগে. ততোতি পুত্তঘৰতো. লদ্ধঘৰমেৱাতি যতোনেন ভিক্খা লদ্ধা, তমেৱ ঘৰং পুত্তগেহমেৱ. আসনসালা ৱিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি ততো পিতুঘৰপুত্তঘৰট্ঠানিযানং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতননিৰোধসমাপত্তীনং উপগন্তব্বতো. পিতুগেহং ৱিয নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি অমনসিকাতব্বতো, মজ্ঝে ঠিতত্তা চ. পুত্তগেহং ৱিয নিৰোধসমাপত্তি মনসিকাতব্বতো, পৰিযন্তে ঠিতত্তা চ. পিতুঘৰং অমনসিকৰিত্ৱাতি পৱিসিত্ৱা সমতিক্কন্তম্পি পিতুঘৰং অমনসিকৰিত্ৱা. পুত্তঘৰস্সেৱ আচিক্খণং ৱিয একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে সমাপজ্জিতব্বম্পি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অমনসিকৰিত্ৱা পৰতো নিৰোধসমাপত্তত্থায এৱ মনসিকাৰো দট্ঠব্বো. এৱং অমনসিকাৰসামঞ্ঞেন, মনসিকাৰসামঞ্ঞেন চ উপমোপমেয্যতা ৱুত্তা আচিক্খণেনপি মনসিকাৰস্সেৱ জোতনতো. ন হি মনসিকাৰেন ৱিনা আচিক্খণং সম্ভৱতি.

তা ঝানসঞ্ঞাতি একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে পৱত্তা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনঝানসঞ্ঞা. নিৰোধসমাপত্তিযঞ্হি যথাৰহং চতুত্থাৰুপ্পকুসলকিৰিযজৱনং দ্ৱিক্খত্তুমেৱ জৱতি, ন তদুত্তৰি. নিৰুজ্ঝন্তীতি সৰসৱসেনেৱ নিৰুজ্ঝন্তি, পুব্বাভিসঙ্খাৰবলেন পন উপৰি অনুপ্পাদো. যথা চ ঝানসঞ্ঞানং, এৱং ইতৰসঞ্ঞানম্পীতি আহ ‘‘অঞ্ঞা চা’’তিআদি. নুপ্পজ্জন্তি যথাপৰিচ্ছিন্নকালন্তি অধিপ্পাযো. সো এৱং পটিপন্নো ভিক্খূতি যথাৱুত্তে সঞ্ঞগ্গে ঠিতভাৱেন পটিপন্নো ভিক্খু, সো চ খো অনাগামী ৱা অৰহা ৱা দ্ৱীহি ফলেহি সমন্নাগমো, তিণ্ণং সঙ্খাৰানং পটিপ্পস্সদ্ধি, সোড়সৱিধা ঞাণচৰিযা, নৱৱিধা সমাধিচৰিযাতি ইমেসং ৱসেন নিৰোধপটিপাদনপটিপত্তিং পটিপন্নোতি অত্থো. অনুপুব্বনিৰোধৱসেন চিত্তচেতসিকানং অপ্পৱত্তিযেৱ সঞ্ঞাৱেদনাসীসেন ‘‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধ’’ন্তি ৱুত্তা. ফুসতীতি এত্থ ফুসনং নাম ৱিন্দনং পটিলদ্ধীতি দস্সেতি ‘‘ৱিন্দতি পটিলভতী’’তি ইমিনা. অত্থতো পন ৱুত্তনযেন যথাপৰিচ্ছিন্নকালং চিত্তচেতসিকানং সব্বসো অপ্পৱত্তিযেৱ.

নিৰত্থকতায উপসগ্গমত্তং, তস্মা সঞ্ঞা ইচ্চেৱ অত্থো. নিৰোধপদেন অনন্তৰিকং কত্ৱা সমাপত্তিপদে ৱত্তব্বে তেসং দ্ৱিন্নমন্তৰে সম্পজানপদং ঠপিতন্তি আহ ‘‘নিৰোধপদেন অন্তৰিকং কত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনু…পে… অত্থো’’তি, তেন অযুত্তসমাসোযং যথাৰুতপাঠোতি দস্সেতি. তত্ৰাপীতি তস্মিং যথাপদমনুপুব্বিঠপনেপি অযং ৱিসেসত্থোতি যোজনা. সম্পজানন্তস্সাতি তং তং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায তত্থ তত্থ সঙ্খাৰানং সম্মসনৱসেন পজানন্তস্স পুগ্গলস্স. অন্তেতি যথাৱুত্তায নিৰোধপটিপাদনপটিপত্তিযা পৰিযোসানে. দুতিযৱিকপ্পে সম্পজানন্তস্সাতি সম্পজানকাৰিনো, ইমিনা নিৰোধসমাপত্তিসমাপজ্জনকস্স ভিক্খুনো আদিতো পট্ঠায সব্বপাটিহাৰিকপঞ্ঞায সদ্ধিং অত্থসাধিকা পঞ্ঞা কিচ্চতো দস্সিতা হোতি. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো’’তি. ৱচনসেসাপেক্খা’ নপেক্খতা দ্ৱিন্নং ৱিকপ্পানং ৱিসেসো.

সংৱণ্ণনোকাসানুপ্পত্তিতো নিৰোধসমাপত্তিকথা কথেতব্বা. সব্বাকাৰেনাতি নিৰোধসমাপত্তিযা সৰূপৱিসেসো, সমাপজ্জনকো, সমাপজ্জনট্ঠানং, সমাপজ্জনকাৰণং, সমাপজ্জনাকাৰোতি এৱমাদিনা সব্বপ্পকাৰেন. তত্থাতি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৭) কথিততোৱাতি কথিতট্ঠানতো এৱ, তেৱীসতিমপৰিচ্ছেদতোতি অত্থো, ন ইধ তং ৱদাম পুনৰুত্তিভাৱতো, গন্থগৰুকভাৱতো চাতি অধিপ্পাযো.

পাড়িযং এৱং খো অহন্তি এত্থ আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো উগ্গহিতাকাৰদস্সনন্তি কত্ৱা. এৱং পোট্ঠপাদাতি এত্থ পন সম্পটিচ্ছনত্থো তথেৱ অনুজাননন্তি কত্ৱা. তেনাহ ‘‘সুউগ্গতিতং তযা’তি অনুজানন্তো’’তি.

৪১৫. সঞ্ঞা অগ্গা এত্থাতি সঞ্ঞগ্গং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. অৱসেসসমাপত্তীসুপি সঞ্ঞগ্গং অত্থীতি এত্থ পন সঞ্ঞগ্গভাৱো ‘‘সঞ্ঞগ্গ’’ন্তি ৱুত্তো, সঞ্ঞাযেৱ অগ্গন্তি তুল্যাধিকৰণসমাসো ৱা. ‘‘পুথূ’’তি অযং লিঙ্গৱিপল্লাসো, নিকাৰলোপো ৱাতি ৱুত্তং ‘‘বহূনী’’তি. ‘‘যথা’’তি ইমিনা কৰণপ্পকাৰসঙ্খাতো পকাৰৱিসেসো গহিতো, ন পকাৰসামঞ্ঞন্তি দস্সেতি ‘‘পথৱীকসিণাদীসূ’’তিআদিনা. ‘‘ইদং ৱুত্তং হোতী’’তিআদি তব্বিৱৰণং. ঝানানং তাৱ যুত্তো কৰণভাৱো সঞ্ঞানিৰোধফুসনস্স সাধকতমভাৱতো, কসিণানং পন কথন্তি? তেসম্পি সো যুত্তো এৱ. যদগ্গেন হি ঝানানং নিৰোধফুসনস্স সাধকতমভাৱো, তদগ্গেন কসিণানম্পি তদৱিনাভাৱতো. অনেককৰণাপি চ কিৰিযা হোতিযেৱ যথা ‘‘অঞ্ঞেন মগ্গেন যানেন দীপিকায গচ্ছতী’’তি.

একৱাৰন্তি সকিং. পুৰিমসঞ্ঞানিৰোধন্তি কামসঞ্ঞানিৰোধং, ন পন নিৰোধসমাপত্তিসঞ্ঞিতং সঞ্ঞানিৰোধং. একং সঞ্ঞগ্গন্তি একং সঞ্ঞাভূতং অগ্গং, একো সঞ্ঞগ্গভাৱো ৱা হেট্ঠিমায সঞ্ঞায উক্কট্ঠভাৱতো. সঞ্ঞা চ সা অগ্গঞ্চাতি হি সঞ্ঞগ্গং, ন সঞ্ঞাসু অগ্গন্তি. যথা পন সঞ্ঞা অগ্গো এত্থাতি সঞ্ঞগ্গং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, এৱং সেসঝানম্পি. যেন চ নিমিত্তেন ঝানং ‘‘সঞ্ঞগ্গ’’ন্তি ৱুত্তং, তদেৱ সঞ্ঞাসঙ্খাতং নিমিত্তং ভাৱলোপেন, ভাৱপ্পধানেন ৱা ইধাধিপ্পেতং. দ্ৱে ৱাৰেতি দ্ৱিক্খত্তুং. সতসহস্সং সঞ্ঞগ্গানীতি মিগপদৱড়ঞ্জননিদ্দেসো. সেসকসিণেসূতি কসিণানমেৱ গহণং নিৰোধকথায অধিকতত্তা, ততো এৱ চেত্থ ঝানগ্গহণেনপি কসিণজ্ঝানানি এৱ গহিতানীতি ৱেদিতব্বং. যথা ‘‘পথৱীকসিণেন কৰণভূতেনা’’তি তদাৰম্মণিকং ঝানং অনামসিত্ৱা ৱুত্তং, এৱং ‘‘পঠমজ্ঝানেন কৰণভূতেনা’’তি তদাৰম্মণং অনামসিত্ৱা ৱদতি. ‘‘ইতী’’তিআদিনা তদেৱত্থং সঙ্গহেত্ৱা নিগমনং কৰোতি. সব্বম্পীতি একৱাৰং সমাপন্নজ্ঝানসঞ্ঞম্পি. সঙ্গহেত্ৱাতি সঞ্জাননলক্খণেন তংসভাৱানতিৱত্তনতো সঙ্গহং কত্ৱা, সমাপজ্জনৱসেন, সঞ্জাননলক্খণেন চ একতাতি ৱুত্তং হোতি. অপৰাপৰন্তি পুনপ্পুনং. বহূনি সঞ্ঞগ্গানি হোন্তি.

৪১৬. পঠমনযে ঝানপদট্ঠানং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তস্স পুগ্গলস্স ৱসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি. দুতিযনযে পন যস্মা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গেন ঘটেন্তস্স মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা ৱিপস্সনামগ্গৱসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি. ততিযনযে চ যস্মা পঠমনযো ওড়াৰিকো, দুতিযনযোপি মিস্সকোতি তদুভযং অসম্ভাৱেত্ৱা অচ্চন্তসুখুমগম্ভীৰং নিব্বত্তিতলোকুত্তৰমেৱ দস্সেতুং মগ্গফলৱসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি. তযোপেতে নযা মগ্গসোধনৱসেন দস্সিতা.

‘‘অযং পনেত্থ সাৰো’’তি ৱিভাৱেতুং তিপিটকমহাসিৱত্থেৰৱাদো আভতো. তথা হি ‘‘অৰহত্তফলসঞ্ঞায উপ্পাদা’’তিআদিনা (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪১৬) থেৰৱাদানুকূলমেৱ উপৰি অত্থো সংৱণ্ণিতোতি. ইমে ভিক্খূতি পুৰিমৱাদিনো ভিক্খূ. তদা দীঘনিকাযতন্তিং পৰিৱত্তন্তে ইমং ঠানং পত্ৱা যথাৱুত্তপটিপাটিযা তযো নযে কথেন্তে ভিক্খূ সন্ধায এৱং থেৰো ৱদতি. নিৰোধং পুচ্ছিত্ৱা তস্মিং কথিতে তদনন্তৰং সঞ্ঞাঞাণুপ্পত্তিং পুচ্ছন্তো অত্থতো নিৰোধা ৱুট্ঠানং পুচ্ছতি নাম. নিৰোধতো চ ৱুট্ঠানং অৰহত্তফলুপ্পত্তিযা ৱা সিযা, অনাগামিফলুপ্পত্তিযা ৱা, তত্থ সঞ্ঞা পধানা, তদনন্তৰঞ্চ পচ্চৱেক্খণঞাণন্তি তদুভযং নিদ্ধাৰেন্তো থেৰো ‘‘পোট্ঠপাদো হেট্ঠা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভগৱাতি আলপনৱচনং.

যথা মগ্গৱীথিযং মগ্গফলঞাণেসু উপ্পন্নেসু নিযমতো মগ্গফলপচ্চৱেক্খণঞাণানি হোন্তি, এৱং ফলসমাপত্তিৱীথিযং ফলপচ্চৱেক্খণঞাণন্তি ৱুত্তং ‘‘পচ্ছা পচ্চৱেক্খণঞাণ’’ন্তি. ‘‘ইদং অৰহত্তফল’’ন্তি পচ্চৱেক্খণঞাণস্স উপ্পত্তিআকাৰদস্সনং. অযমেৱ পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো ম-কাৰস্স দ-কাৰং কত্ৱা. দ-কাৰেনপি পকতিপদমিচ্ছন্তি কেচি সদ্দৱিদূ. সো পন থেৰৱাদে ন ফলসমাধিসঞ্ঞা এৱাতি আহ ‘‘ফলসমাধিসঞ্ঞাপচ্চযা’’তি, অৰহত্তফলসমাধিসহগতসঞ্ঞাপচ্চযাতি অত্থো. কিৰাতি অনুস্সৰণত্থে নিপাতো. যথাধিগতধম্মানুস্সৰণপক্খিযা হি পচ্চৱেক্খণা. সমাধিসীসেন চেত্থ সব্বং অৰহত্তফলং গহিতং সহচৰণঞাযেন, তস্মিং অসতি পচ্চৱেক্খণায অসম্ভৱোতি পাড়িযং ‘‘ইদপ্পচ্চযা’’তি ৱুত্তং. এৱমিধ দীঘভাণকানং মতেন ফলপচ্চৱেক্খণায একন্তিকতা দস্সিতা. চূড়দুক্খক্খন্ধসুত্তট্ঠকথাযং পন এৱং ৱুত্তং ‘‘সা পন ন সব্বেসং পৰিপুণ্ণা হোতি. একো হি পহীনকিলেসমেৱ পচ্চৱেক্খতি, একো অৱসিট্ঠকিলেসমেৱ, একো মগ্গমেৱ, একো ফলমেৱ, একো নিব্বানমেৱ. ইমাসু পন পঞ্চসু পচ্চৱেক্খণাসু একং ৱা দ্ৱে ৱা নো লদ্ধুং ন ৱট্টন্তী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৭৫), তদেতং মজ্ঝিমভাণকানং মতেন ৱুত্তং. আভিধম্মিকা পন ৱদন্তি –

‘‘মগ্গং ফলঞ্চ নিব্বানং, পচ্চৱেক্খতি পণ্ডিতো;

হীনে কিলেসে সেসে চ, পচ্চৱেক্খতি ৱা ন ৱা’’তি. (অভিধম্মত্থসঙ্গহট্ঠকথাযং কম্মট্ঠানসঙ্গহৱিভাগে ৱিসুদ্ধিভেদে);

সঞ্ঞাঅত্তকথাৱণ্ণনা

৪১৭. ‘‘গামসূকৰো’’তি ইমিনা ৱনসূকৰমপনেতি. এৱঞ্হি উপমাৱচনং সূপপন্নং হোতীতি. দেসনায সণ্হভাৱেন সাৰম্ভমক্খইস্সাদিমলৱিসোধনতো সুতমযঞাণং ন্হাপিতং ৱিয, সুখুমভাৱেন অনুৱিলিত্তং ৱিয, তিলক্খণব্ভাহততায কুণ্ডলাদ্যালঙ্কাৰৱিভূসিতং ৱিয চ হোতি. তদনুপৱিসতো ঞাণস্স, তথাভাৱা তংসমঙ্গিনো চ পুগ্গলস্স তথাভাৱাপত্তি, নিৰোধকথায নিৱেদনঞ্চস্স সিৰিসযনে পৱেসনসদিসন্তি আহ ‘‘সণ্হসুখুম…পে… আৰাপিতোপী’’তি. তত্থাতি তিস্সং নিৰোধকথাযং. মন্দবুদ্ধিতায সুখং ন ৱিন্দন্তো অলভন্তো, অজানন্তো ৱা. মলৱিদূসিততায গূথট্ঠানসদিসং. অত্তনো লদ্ধিন্তি অত্তদিট্ঠিং. অনুমতিং গহেত্ৱাতি অনুঞ্ঞং গহেত্ৱা ‘‘এদিসো মে অত্তা’’তি অনুজানাপেত্ৱা, অত্তনো লদ্ধিযং পতিট্ঠাপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি.

পাড়িযং কং পনাতি ওড়াৰিকো, মনোমযো, অৰূপীতি তিণ্ণং অত্তৱাদানং ৱসেন তিৱিধেসু অত্তানেসু কতৰং অত্তানং পচ্চেসীতি অত্থো. ‘‘দেসনায সুকুসলো’’তি ইমিনা ‘‘অৱস্সং মে ভগৱা লদ্ধিং ৱিদ্ধংসেস্সতী’’তি তস্স মনসিকাৰং দস্সেতি. পৰিহৰন্তোতি ৱিদ্ধংসনতো অপনেন্তো, অৰূপী অত্তাতি অত্তনো লদ্ধিং নিগূহন্তোতি অধিপ্পাযো. পাড়িযং ‘‘ওড়াৰিকং খো’’তিআদিম্হি পৰিব্বাজকৱচনে অযমধিপ্পাযো – যস্মা চতুসন্ততিৰূপপ্পবন্ধং একত্তৱসেন গহেত্ৱা ৰূপীভাৱতো ‘‘ওড়াৰিকো অত্তা’’তি পচ্চেতি অত্তৱাদী, অন্নপানোপট্ঠানতঞ্চস্স পৰিকপ্পেত্ৱা ‘‘সস্সতো’’তি মঞ্ঞতি, ৰূপীভাৱতো এৱ চ সঞ্ঞায অঞ্ঞত্তং ঞাযাগতমেৱ, যং ৱেদৱাদিনো ‘‘অন্নমযো, পানমযো’’তি চ দ্ৱিধা ৱোহৰন্তি, তস্মা পৰিব্বাজকো তং অত্তৱাদিমতং অত্তানং সন্ধায ‘‘ওড়াৰিকং খো’’তিআদিমাহাতি.

‘‘ওড়াৰিকো চ হি তে পোট্ঠপাদ অত্তা অভৱিস্সা’’তিআদিম্হি ভগৱতো ৱচনে চাযমধিপ্পাযো – যদি অত্তা ৰূপী ভৱেয্য, এৱং সতি ৰূপং অত্তা সিযা, ন চ সঞ্ঞী সঞ্ঞায অৰূপভাৱতো, ৰূপধম্মানঞ্চ অসঞ্জাননসভাৱত্তা. ৰূপী চ সমানো যদি তৱ মতেন নিচ্চো, সঞ্ঞা চ অপৰাপৰং পৱত্তনতো তত্থ তত্থ ভিজ্জতীতি ভেদসব্ভাৱতো অনিচ্চা, এৱম্পি ‘‘অঞ্ঞা সঞ্ঞা, অঞ্ঞো অত্তা’’তি সঞ্ঞায অভাৱতো অচেতনোৱ অত্তা হোতি, তস্মা এস অত্তা ন কম্মস্স কাৰকো, ন চ ফলস্স উপভুঞ্জনকোতি আপন্নমেৱাতি ইমং দোসং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘ওড়াৰিকো চা’’তিআদিমাহাতি. তত্থাতি ‘‘ৰূপী অত্তা’’তি ৱাদে. পচ্চাগচ্ছতোতি সেসকিৰিযাপেক্খায কম্মত্থেযেৱ উপযোগৱচনং, পচ্চাগচ্ছতোতি চ পচ্চাগচ্ছন্তস্স, জানন্তস্স, পটিচ্চ ৱাদেন পৱত্তস্সাতি ৱা অত্থো. ‘‘অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু উপ্পাদপুব্বকো নিৰোধো, ন চ উপ্পন্নং অনিৰুজ্ঝনকং নাম অত্থীতি চোদনং সোধেতুং ‘‘চতুন্নং খন্ধান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সতিপি নেসং একালম্বণৱত্থুকভাৱে উপ্পাদনিৰোধাধিকাৰত্তা একুপ্পাদনিৰোধভাৱোৱ ৱুত্তো. অপৰাপৰন্তি পোঙ্খানুপোঙ্খ.

৪১৮-৪২০. পাড়িযং মনোমযন্তি ঝানমনসো ৱসেন মনোমযং. যো হি বাহিৰপচ্চযনিৰপেক্খো, সো মনসাৱ নিব্বত্তোতি মনোমযো. ৰূপলোকে নিব্বত্তসৰীৰং সন্ধায ৱদতি. যং ৱেদৱাদিনো ‘‘আনন্দমযো, ৱিঞ্ঞাণমযো’’তি চ দ্ৱিধা ৱোহৰন্তি. তত্ৰাপীতি ‘‘মনোমযো অত্তা’’তি ৱাদেপি. দোসে দিন্নেতি ‘‘অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতী’’তিআদিনা দোসে দিন্নে অত্তনো লদ্ধিংযেৱ ৱদন্তো ‘‘অৰূপিং খো’’তিআদিমাহাতি সম্বন্ধো. ইধাপি পুৰিমৱাদে ৱুত্তনযেন ‘‘যদি অত্তা মনোমযো সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী অহীনিন্দ্ৰিযো ভৱেয্য, এৱং সতি ৰূপং অত্তা সিযা, ন চ সঞ্ঞী সঞ্ঞায অৰূপভাৱতো’’তিআদি সব্বং দোসদস্সনং ৱেদিতব্বং. তমত্থঞ্হি দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘মনোমযো চ হি তে পোট্ঠপাদা’’তিআদিমৱোচ. কস্মা পনাযং পৰিব্বাজকো পঠমং ওড়াৰিকং অত্তানং পটিজানিত্ৱা তং লদ্ধিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুন মনোমযং অত্তানং পটিজানাতি? তম্পি ৱিস্সজ্জিত্ৱা পুন অৰূপিং অত্তানং পটিজানাতীতি? কামঞ্চেত্থ কাৰণং ‘‘ততো সো অৰূপী অত্তাতি এৱংলদ্ধিকো সমানোপি…পে… আদিমাহা’’তি হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ, তথাপি ইমে তিত্থিযা নাম অনৱট্ঠিতচিত্তা থুসৰাসিম্হি নিখাতখাণুকো ৱিয চঞ্চলাতি কাৰণন্তৰম্পি দস্সেতুং ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৱুত্তং. সঞ্ঞা নপ্পতিট্ঠাতীতি আৰম্মণে সঞ্জাননৱসেন সঞ্ঞা ন পতিট্ঠাতি, আৰম্মণে সঞ্ঞং ন কৰোতীতি ৱুত্তং হোতি. সঞ্ঞাপতিট্ঠানকালেতি এত্থাপি অযং নযো.

তত্ৰাপীতি ‘‘অৰূপী অত্তা’’তি ৱাদেপি. সঞ্ঞাযাতি পকতিসঞ্ঞায, এৱং ভদন্তধম্মপালত্থেৰেন (দী. নি. টী. ১.৪১৮-৪২০) ৱুত্তং. অঞ্ঞস্মিং তিত্থাযতনে উপ্পাদনিৰোধন্তি হি সম্বন্ধো. তেন ৱেদিকানং মতেন নানক্খণে উপ্পন্নায নানাৰম্মণায সঞ্ঞায উপ্পাদনিৰোধমিচ্ছতীতি দস্সেতি. কেচি পন ‘‘আচৰিযসঞ্ঞাযা’’তি পঠন্তি, তদযুত্তং অত্থস্স ৱিৰুদ্ধত্তা, থেৰেন চ অনুদ্ধটত্তা. অপৰাপৰং পৱত্তায সঞ্ঞায উপ্পাদৱযদস্সনতো উপ্পাদনিৰোধং ইচ্ছতি. তথাপি ‘‘সঞ্ঞা সঞ্ঞা’’তি পৱত্তসমঞ্ঞং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তস্স অৱিচ্ছেদং পৰিকপ্পেন্তো সস্সতং মঞ্ঞতি. তেনাহ ‘‘অত্তানং পন সস্সতং মঞ্ঞতী’’তি. তস্মাতি অপৰাপৰং পৱত্তসঞ্ঞায নামমত্তেন সস্সতং মঞ্ঞনতো. সঞ্ঞায উপ্পাদনিৰোধমত্তে অট্ঠত্ৱা তদুত্তৰি সস্সতগ্গাহস্স গহণতো দোসং দস্সেতীতি অধিপ্পাযো. তথেৱাতি যথা ‘‘ৰূপী অত্তা, মনোমযো অত্তা’’তি চ ৱাদদ্ৱযে অত্তনো অসঞ্ঞতা, এৱঞ্চস্স ‘‘অচেতনতা’’তিআদিদোসপ্পসঙ্গো দুন্নিৱাৰো, তথেৱ ইমস্মিং ৱাদেপীতি অত্থো. মিচ্ছাদস্সনেনাতি অত্তদিট্ঠিসঙ্খাতেন মিচ্ছাভিনিৱেসেন. অভিভূতত্তাতি অনাদিকালভাৱিতভাৱেন অজ্ঝোত্থটত্তা, নিৱাৰিতঞাণচাৰত্তাতি ৱুত্তং হোতি. যেন সন্ততিঘনেন, সমূহঘনেন চ ৱঞ্চিতো বালো পবন্ধৱসেন পৱত্তমানং ধম্মসমূহং মিচ্ছাগাহৱসেন ‘‘অত্তা’’তি চ ‘‘নিচ্চো’’তি চ অভিনিৱিস্স ৱোহৰতি, তং একত্তসঞ্ঞিতং সন্ততিঘনং, সমূহঘনঞ্চ ৱিনিভুজ্জ যাথাৱতো জাননং ঘনৱিনিব্ভোগো, সো চ সব্বেন সব্বং তিত্থিযানং নত্থি. তস্মা অযম্পি পৰিব্বাজকো তাদিসস্স ঞাণপৰিপাকস্স অভাৱতো ৱুচ্চমানম্পি নানত্তং নাঞ্ঞাসীতি আহ ‘‘তং নানত্তং অজানন্তো’’তি. সঞ্ঞা নামাযং নানাৰম্মণা নানাক্খণে উপ্পজ্জতি, ৱেতি চাতি ৱেদিকানং মতং. সঞ্ঞায উপ্পাদনিৰোধং পস্সন্তোপি সঞ্ঞামযং সঞ্ঞাভূতং অত্তানং পৰিকপ্পেত্ৱা যথাৱুত্তঘনৱিনিব্ভোগাভাৱতো নিচ্চমেৱ কত্ৱা দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতি. তথাভূতস্স চ তস্স সণ্হসুখুমপৰমগম্ভীৰধম্মতা ন ঞাযতেৱাতি ইদং কাৰণং পস্সন্তেন ভগৱতা ‘‘দুজ্জানং খো’’তিআদি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘অথস্স ভগৱা’’তিআদিমাহ.

দিট্ঠিআদীসু ‘‘এৱমেত’’ন্তি দস্সনং অভিনিৱিসনং দিট্ঠি. তস্সা এৱ পুব্বভাগভূতং ‘‘এৱমেত’’ন্তি নিজ্ঝানৱসেন খমনং খন্তি. তথা ৰোচনং ৰুচি.‘‘অঞ্ঞথাযেৱা’’তিআদি তেসং দিট্ঠিআদীনং ৱিভজ্জ দস্সনং. তত্থ অঞ্ঞথাযেৱাতি যথা অৰিযৱিনযে অন্তদ্ৱযং অনুপগম্ম মজ্ঝিমপটিপদাৱসেন দস্সনং হোতি, ততো অঞ্ঞথাযেৱ. অঞ্ঞদেৱাতি যং পৰমত্থতো ৱিজ্জতি খন্ধাযতনাদি, তস্স চাপি অনিচ্চতাদি, ততো অঞ্ঞদেৱ পৰমত্থতো অৱিজ্জমানং অত্তসস্সতাদিকং তযা খমতে চেৱ ৰুচ্চতে চাতি অত্থো. আভুসো যুঞ্জনং আযোগো. তেন ৱুত্তং ‘‘যুত্তপযুত্ততা’’তি. পটিপত্তিযাতি পৰমত্তচিন্তনাদিপৰিব্বাজকপটিপত্তিযা. আচৰিযস্স ভাৱো আচৰিযকং, যথা তথা ওৱাদানুসাসনং, তদস্সত্থীতি আচৰিযকো যথা ‘‘সদ্ধো’’তি আহ ‘‘অঞ্ঞত্থা’’তিআদি. অঞ্ঞস্মিং তিত্থাযতনে তৱ আচৰিযভাৱো অত্থীতি যোজনা. ‘‘তেনা’’তিআদি সহ যোজনায যথাৱাক্যং দস্সনং. ‘‘অযং পৰমত্থো, অযং সম্মুতী’’তি ইমস্স ৱিভাগস্স দুব্বিভাগত্তা দুজ্জানং এতং নানত্তং. ‘‘যজ্জেতং দুজ্জানং তাৱ তিট্ঠতু, অঞ্ঞং পনত্থং ভগৱন্তং পুচ্ছামী’’তি চিন্তেত্ৱা তথা পটিপন্নতং দস্সেতুং ‘‘অথ পৰিব্বাজকো’’তিআদি ৱুত্তং. অঞ্ঞো ৱা সঞ্ঞাতোতি সঞ্ঞাসভাৱতো অঞ্ঞসভাৱো ৱা অত্তা হোতূতি অত্থো. অধুনা পন ‘‘অঞ্ঞা ৱা সঞ্ঞা’’তি পাঠো দিস্সতি. অস্সাতি অত্তনো.

লোকীযতি দিস্সতি, পতিট্ঠহতি ৱা এত্থ পুঞ্ঞপাপং, তব্বিপাকো চাতি লোকো, অত্তা. সো হিস্স কাৰকো, ৱেদকো চাতি ইচ্ছিতো. দিট্ঠিগতন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদি (দী. নি. ১.৩১; উদা. ৫৫) নযপৱত্তং দিট্ঠিগতং. ন হেস দিট্ঠাভিনিৱেসো দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থনিস্সিতো তদসংৱত্তনতো. যো হি তং সংৱত্তনকো, সো ‘‘তং নিস্সিতো’’তি ৱত্তব্বতং লভেয্য যথা তং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰো. এতেনেৱ নযেন ন ধম্মনিস্সিততাপি সংৱণ্ণেতব্বা. ব্ৰহ্মচৰিযস্স আদি আদিব্ৰহ্মচৰিযং, তদেৱ আদিব্ৰহ্মচৰিযকং যথা ‘‘ৱিনযো এৱ ৱেনযিকো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ৮). তেনাহ ‘‘সিক্খত্তযসঙ্খাতস্সা’’তিআদি. সব্বম্পি ৱাক্যং অন্তোগধাৱধাৰণং তস্স অৱধাৰণফলত্তাতি ৱুত্তং ‘‘আদিমত্ত’’ন্তি. তদিধ অধিসীলসিক্খাৱ. সা হি সিক্খত্তযসঙ্গহিতে সাসনব্ৰহ্মচৰিযে আদিভূতা, ন অঞ্ঞত্থ ৱিয আজীৱট্ঠমকাদি আদিব্ৰহ্মচৰিযকন্তি দস্সেতি ‘‘অধিসীলসিক্খামত্ত’’ন্তি ইমিনা. নিব্বিন্দনত্থাযাতি উক্কণ্ঠিতভাৱায. ‘‘অভিজাননাযাতি ঞাতপৰিঞ্ঞাৱসেন অভিজাননত্থায. সম্বুজ্ঝনত্থাযাতি তীৰণপহানপৰিঞ্ঞাৱসেন সম্বোধনত্থাযা’’তি ৱদন্তি. অপিচ অভিজাননাযাতি অভিঞ্ঞাপঞ্ঞাৱসেন জাননায. তং পন ৱট্টস্স পচ্চক্খকৰণমেৱ হোতীতি আহ ‘‘পচ্চক্খকিৰিযাযা’’তি. সম্বুজ্ঝনত্থাযাতি পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পটিৱেধত্থায. দিট্ঠাভিনিৱেসস্স সংসাৰৱট্টে নিব্বিদাৱিৰাগনিৰোধুপসমাসংৱত্তনং ৱট্টন্তোগধত্তা, তস্স ৱট্টসম্বন্ধনতো চ. তথা অভিঞ্ঞাসম্বোধনিব্বানাসংৱত্তনঞ্চ দট্ঠব্বং.

কামং তণ্হাপি দুক্খসভাৱা এৱ, তস্সা পন সমুদযভাৱেন ৱিসুং গহিতত্তা ‘‘তণ্হং ঠপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. পভাৱনতোতি উপ্পাদনতো. দুক্খং পভাৱেন্তীপি তণ্হা অৱিজ্জাদিপচ্চযন্তৰসহিতা এৱ পভাৱেতি, ন কেৱলাতি আহ ‘‘সপ্পচ্চযা’’তি. অপ্পৱত্তীতি অপ্পৱত্তিনিমিত্তং. ন পৱত্তন্তি এত্থ দুক্খসমুদযা, এতস্মিং ৱা অধিগতেতি হি অপ্পৱত্তি. দুক্খনিৰোধং নিব্বানং গচ্ছতি, তদত্থঞ্চ সা পটিপজ্জিতব্বাতি দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদা. মগ্গপাতুভাৱোতি মগ্গসমুপ্পাদো. ফলসচ্ছিকিৰিযাতি ফলস্সাধিগমৱসেন পচ্চক্খকৰণং. তং আকাৰন্তি তং তুণ্হীভাৱসঙ্খাতং গমনলিঙ্গ আৰোচেন্তো ৱিয, ন পন অভিমুখং আৰোচেতি.

৪২১. সমন্ততো নিগ্গণ্হনৱসেন তোদনং ৱিজ্ঝনং সন্নিতোদকং. মনোগণাদীনং ৱিসেসনস্স নপুংসকলিঙ্গেন নিদ্দিট্ঠত্তা ‘‘ৱাচায সন্নিতোদকেনা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ৱচনপতোদকেনা’’তি. অথ ৱা ‘‘ৱাচাযা’’তি ইদং ‘‘সন্নিতোদকেনা’’তি এত্থ কৰণৱচনং দট্ঠব্বং. ‘‘ৱচনপতোদকেনা’’তি হি ৱচনেন পতোদকেনাতি অত্থো, ‘‘ৱাচাযা’’তি ৱা সম্বন্ধে সামিৱচনং. ৱাচায সন্নিতোদনকিৰিযায সজ্ঝব্ভৰিতমকংসূতি যোজেতব্বং. ‘‘সজ্ঝব্ভৰিত’’ন্তি এতস্স ‘‘সং অধি অভি অৰিভ’’ন্তি পদচ্ছেদো, সমন্ততো ভুসং অৰিতন্তি অত্থো, সতমত্তেহি তুত্তকেহি ৱিয ৱিৱিধেহি পৰিব্বাজকৱাচাতোদনেহি তুদিং সূতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘উপৰি ৱিজ্ঝিংসূ’’তি. সভাৱতো ৱিজ্জমানন্তি পৰমত্থসভাৱতো উপলব্ভমানং, ন পকতিআদি ৱিয অনুপলব্ভমানং. তচ্ছন্তি সচ্চং. তথন্তি অৱিপৰীতং. অত্থতো ৱেৱচনমেৱ তং পদত্তযং. নৱলোকুত্তৰধম্মেসূতি ৱিসযে ভুম্মং, তে ধম্মে ৱিসযং কত্ৱা. ঠিতসভাৱন্তি অৱট্ঠিতসভাৱং, তদুপ্পাদকন্তি অত্থো. লোকুত্তৰধম্মনিযামনিযতন্তি লোকুত্তৰধম্মসম্পাপননিযামেন নিযতং. ইদানি পন ‘‘লোকুত্তৰধম্মনিযামত’’ন্তি পাঠো, সো ন পোৰাণো আচৰিযেন অনুদ্ধটত্তা. কস্মা পনেসা পটিপদা ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতাতি আহ ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি. সাতি পটিপদা. এদিসাতি ‘‘ধম্মট্ঠিতত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰা.

চিত্তহত্থিসাৰিপুত্তপোট্ঠপাদৱত্থুৱণ্ণনা

৪২২. হত্থিং সাৰেতি দমেতীতি হত্থিসাৰী, হত্থাচৰিযো. সুখুমেসু অত্থন্তৰেসূতি খন্ধাযতনাদীসু সুখুমঞাণগোচৰেসু ধম্মেসু. অভিধম্মিকো কিৰেস. কুসলোতি পুব্বেপি বুদ্ধসাসনে কতপৰিচযতায ছেকো. তাদিসে চিত্তেতি গিহিভাৱচিত্তে. ইতৰো পন তং সুত্ৱাৱ ন ৱিব্ভমি, পব্বজ্জাযমেৱ অভিৰমীতি অধিপ্পাযো. গিহিভাৱে আনিসংসকথায কথিতত্তাতি এত্থ সীলৱন্তস্স ভিক্খুনো তথা কথনেন ৱিব্ভমনে নিযোজিতত্তা ইদানি সযম্পি সীলৱা এৱ হুত্ৱা ছ ৱাৰে ৱিব্ভমীতি অধিপ্পাযো গহেতব্বো. কম্মসৰিক্খকেন হি কম্মফলেন ভৱিতব্বং. কথেন্তানন্তি অনাদৰে সামিৱচনং. মহাসাৱকস্স কথিতেতি মহাসাৱকভূতেন মহাকোট্ঠিকত্থেৰেন অপসাদনৱসেন কথিতে, কথননিমিত্তং পতিট্ঠং লদ্ধুং অসক্কোন্তোতি অত্থো. ‘‘ৱিব্ভমিত্ৱা গিহী জাতো’’তি ইদং সত্তমৱাৰমিৱ ৱুত্তং. ধম্মপদট্ঠকথাযং (ধ. প. অট্ঠ. ১.৩ চিত্তহত্থত্থেৰৱত্থু) পন কুদালপণ্ডিতজাতকে (জা. অট্ঠ. ১.১.৭ কুদ্দালজাতকৱণ্ণনা) চ ছক্খত্তুমেৱ ৱিব্ভমনৱাৰো ৱুত্তো. গিহিসহাযকোতি গিহিকালে সহাযকো. অপসক্কন্তোপি নামাতি অপি নাম অপসক্কন্তো, গাৰয্হৱচনমেতং. পব্বজিতুং ৱট্টতীতি পব্বজ্জা ৱট্টতি.

৪২৩. পঞ্ঞাচক্খুনো নত্থিতাযাতি সুৱুত্তদুৰুত্তসমৱিসমদস্সনসমত্থস্স পঞ্ঞাচক্খুনো অভাৱেন. যাদিসেন চক্খুনা সো ‘‘চক্খুমা’’তি ৱুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘সুভাসিতা’’তিআদি ৱুত্তং. অযং অট্ঠকথাতো অপৰো নযো – একংসিকাতি একন্তিকা, নিব্বানৱহভাৱেন নিচ্ছিতাতি ৱুত্তং হোতি. পঞ্ঞত্তাতি ৱৱত্থপিতা. ন একংসিকাতি ন একন্তিকা নিব্বানাৱহভাৱেন নিচ্ছিতা ৱট্টন্তোগধভাৱতোতি অধিপ্পাযো. অযমত্থো হি ‘‘কস্মা চেতে পোট্ঠপাদ মযা একংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা, এতে পোট্ঠপাদ অত্থসংহিতা…পে… নিব্বানায সংৱত্তন্তী’’তিআদিসুত্তপদেহি সংসন্দতি সমেতীতি.

একংসিকধম্মৱণ্ণনা

৪২৫. ‘‘কস্মা আৰভী’’তি কাৰণং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অনিয্যানিকভাৱদস্সনত্থ’’ন্তি পযোজনং ৱিস্সজ্জিতং. ফলে হি সিদ্ধে হেতুপি সিদ্ধো হোতীতি, অযং আচৰিযমতি (দী. নি. টী. ১.৪২৫) অপৰে পন ‘‘এদিসেসু অত্থসদ্দো কাৰণে ৱত্ততি, হেত্ৱত্থে চ পচ্চত্তৱচনং, তস্মা অনিয্যানিকভাৱদস্সনন্তি এত্থ অনিয্যানিকভাৱদস্সনকাৰণা’’তি অত্থমিচ্ছন্তি. পঞ্ঞাপিতনিট্ঠাযাতি পৱেদিতৱিমুত্তিমগ্গস্স. ৱট্টদুক্খপৰিযোসানং গচ্ছতি এতাযাতি নিট্ঠাতি হি ৱিমুত্তি ৱুত্তা ‘‘গোট্ঠা পট্ঠিতগাৱো’’তি (ম. নি. ১.১৫৬) মহাসীহনাদসুত্তপদে ৱিয ঠা-সদ্দস্স গতিঅত্থে পৱত্তনতো. নিট্ঠামগ্গো চ ইধ উত্তৰপদলোপেন ‘‘নিট্ঠা’’তি অধিপ্পেতো. তস্সেৱ হি নিয্যানিকতা, অনিয্যানিকতা চ ৱুচ্চতি, ন নিট্ঠায. নিয্যাতীতি নিয্যানিকা য-কাৰস্স ক-কাৰং কত্ৱা. অনীযসদ্দো হি বহুলং কত্তুত্থাভিধাযকো, ন নিয্যানিকা অনিয্যানিকা, তস্সা ভাৱো তথা. নিয্যানং ৱা নিগ্গমনং নিস্সৰণং, ৱট্টদুক্খস্স ৱূপসমোতি অত্থো, নিয্যানমেৱ নিয্যানিকং, ন নিয্যানিকং অনিয্যানিকং, সো এৱ ভাৱো সভাৱো অনিয্যানিকভাৱো, তস্স দস্সনত্থন্তি যোজেতব্বং.

‘‘সব্বে হী’’তিআদি তদত্থৱিৱৰণং. অমতং নিব্বানং নিট্ঠমিতি পঞ্ঞপেতি যথাতি সম্বন্ধো. লোকথূপিকাদিৱসেন নিট্ঠং পঞ্ঞপেন্তীতি ‘‘নিব্বানং নিব্বান’’ন্তি ৱচনসামঞ্ঞমত্তং গহেত্ৱা তথা পঞ্ঞপেন্তি. লোকথূপিকা নাম ব্ৰহ্মভূমি ৱুচ্চতি লোকস্স থূপিকসদিসতাপৰিকপ্পনেন. কেচি পন ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভূমিং লোকথূপিকা’’তি ৱদন্তি, তদযুত্তং অট্ঠকথাসু তথা অৱচনতো. আদিসদ্দেন চেত্থ ‘‘অঞ্ঞো পুৰিসো, অঞ্ঞা পকতী’’তি পকতিপুৰিসন্তৰাৱবোধো মোক্খো, বুদ্ধিআদিগুণৱিনিমুত্তস্স অত্তনো অসকত্তনি অৱট্ঠানং মোক্খো, কাযৱিপত্তিকতি জাতিবন্ধানং অপৱজ্জনৱসেন অপ্পৱত্তো মোক্খো, পৰেন পুৰিসেন পলোকতা মোক্খো, তংসমীপতা মোক্খো, তংসমাযোগো মোক্খোতি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তস্মিং তস্মিঞ্হি সমযে নিট্ঠং অপঞ্ঞপেন্তো নাম নত্থি. ব্ৰাহ্মণানং পঠমজ্ঝানব্ৰহ্মলোকো নিট্ঠা. তত্থ হি নেসং নিচ্চাভিনিৱেসো যথা তং বকস্স ব্ৰহ্মুনো, (ম. নি. ১.৫০১) ৱেখনসাদিতাপসানং আভস্সৰা, সঞ্চযাদিপৰিব্বাজকানং সুভকিণ্হা, আজীৱকানং ‘‘অনন্তমানসো’’তি পৰিকপ্পিতো অসঞ্ঞীভৱো. ইমস্মিং পন সাসনে অৰহত্তং নিট্ঠা, সব্বেপি চেতে দিট্ঠিৱসেন ব্ৰহ্মলোকাদীনি অৰহত্তমঞ্ঞনায ‘‘নিব্বানং নিব্বান’’ন্তি ৱচনসামঞ্ঞমত্তং গহেত্ৱা তথা পঞ্ঞপেন্তি, ন পন পৰমত্থতো নেসংসমযে নিব্বানপঞ্ঞাপনস্স লব্ভনতোতি আহ ‘‘সা চ ন নিয্যানিকা’’তিআদি. যথাপঞ্ঞত্তাতি যেন যেন পকাৰেন পঞ্ঞত্তা, পঞ্ঞত্তপ্পকাৰা হুত্ৱাতি অত্থো. ন নিয্যাতীতি ‘‘যেনাকাৰেন নিট্ঠা পাপুণীযতী’’তি তেহি পৱেদিতা, তেনাকাৰেন তস্সা অপত্তব্বতায ন নিয্যাতি. পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তাতি ‘‘নাযং নিট্ঠা পটিপদা ৱট্টস্স অনতিক্কমনতো’’তি বুদ্ধাদীহি পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তা. নিৱত্ততীতি পটিক্খেপকাৰণৱচনং, যস্মা তেহি পঞ্ঞত্তা নিট্ঠা পটিপদা ন নিয্যাতি ন গচ্ছতি, অঞ্ঞদত্থু তংসমঙ্গিনং পুগ্গলং সংসাৰে এৱ পৰিব্ভমাপেন্তী নিৱত্ততি, তস্মা পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তাতি অত্থো. তন্তি অনিয্যানিকভাৱং.

জানং, পস্সন্তি চ পুথুৱচনৱিপৰিযাযোতি আহ ‘‘জানন্তা পস্সন্তা’’তি. গচ্ছন্তাদিসদ্দানঞ্হি ‘‘যা পন ভিক্খুনী জানং সভিক্খুকং আৰামং অনাপুচ্ছা পৱিসেয্যা’’তিআদীসু (পাচি. ১০২৪) লিঙ্গৱসেন ৱিপৰিযাযো, জানন্তীতি অত্থো. ‘‘যাচং অদদমপ্পিযো’’তিআদীসু (পাৰা. ৩৪৬; জা. ১.৭.৫৫) ৱিভত্তিৱসেন, যাচন্তস্সাতি অত্থো. ইধ পন পুথুৱচনৱসেনাতি ৱেদিতব্বং. পধানং জাননং নাম পচ্চক্খতো জাননং তস্স জেট্ঠভাৱতো, দস্সনমপ্পধানং তস্স সংসযানুবন্ধত্তাতি অযং কমো ৱুত্তো ‘‘জানং পস্স’’ন্তি. তেনেত্থ জাননেন দস্সনং ৱিসেসেতি. এৱঞ্হি দিট্ঠপুব্বানি খো তস্মিং লোকে মনুস্সানং সৰীৰসণ্ঠানাদীনীতি একতো অধিপ্পাযদস্সনং সূপপন্নং হোতি. অযঞ্হেত্থাধিপ্পাযো ‘‘কিং তুম্হাকং একন্তসুখে লোকে পচ্চক্খতো ঞাণদস্সনং অত্থী’’তি. জানন্তি ৱা তস্স লোকস্স অনুমানৱিসযতং ৱুচ্চতি, পস্সন্তি পচ্চক্খতো ৱিসযতং. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘অপি তুম্হাকং লোকো পচ্চক্খতো ঞাতো, উদাহু অনুমানতো’’তি.

যস্মা পন লোকে পচ্চক্খভূতো অত্থো ইন্দ্ৰিযগোচৰভাৱেন পাকটো, তস্মা পাকটেন অত্থেন অধিপ্পাযং দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠপুব্বানী’’তিআদি ৱুত্তং. দিট্ঠপদেন ৱা দস্সনং, তদনুগতঞ্চ জাননং গহেত্ৱা তদুভযেনেৱ অত্থেন অধিপ্পাযং ৱিভাৱেতুং এৱং ৱুত্তন্তিপি দট্ঠব্বং. দিট্ঠপুব্বানীতি হি দস্সনেন, তদনুগতেন চ ঞাণেন গহিতপুব্বানীতি অত্থো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সৰীৰসণ্ঠানাদীনী’’তি সমৰিযাদৱচনং সমত্থিতং হোতি. ‘‘অপ্পাটিহীৰকত’’ন্তি অযং অনুনাসিকলোপনিদ্দেসোতি আহ ‘‘অপ্পাটিহীৰকং ত’’ন্তি. তং ৱচনং অপ্পাটিহীৰকং সম্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. অপ্পাটিহীৰপদে অনুনাসিকলোপো, ‘‘কত’’ন্তি চ একং পদন্তি কেচি, তদযুত্তং সমাসসম্ভৱতো, অনুনাসিকলোপস্স চ অৱত্তব্বত্তা. এৱমেত্থ ৱণ্ণযন্তি – পটিপক্খহৰণতো পটিহাৰিযং, তদেৱ পাটিহাৰিযং. অত্তনা উত্তৰৱিৰহিতৱচনং. পাটিহাৰিযমেৱেত্থ ‘‘পাটিহীৰক’’ন্তি ৱুত্তং পৰেহি ৱুচ্চমানউত্তৰেহি সউত্তৰত্তা, ন পাটিহীৰকন্তি অপ্পাটিহীৰকং. ৱিৰহত্থো চেত্থ অ-সদ্দো. তেনাহ ‘‘পটিহৰণৱিৰহিত’’ন্তি. সউত্তৰঞ্হি ৱচনং তেন উত্তৰৱচনেন পটিহৰীযতি ৱিপৰিৱত্তীযতি, তস্মা উত্তৰৱচনং পটিহৰণং নাম, ততো ৱিৰহিতন্তি অত্থো. তস্মা এৱ নিয্যানস্স পটিহৰণমগ্গস্স অভাৱতো ‘‘অনিয্যানিক’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনিয্যানিক’’ন্তি.

৪২৬. ৱিলাসো ইত্থিলীড়া, যো ‘‘সিঙ্গাৰভাৱজা কিৰিযা’’তিপি ৱুচ্চতি. আকপ্পো কেসবন্ধৱত্থগ্গহণাদিআকাৰৱিসেসো, ৱেসসংৱিধানং ৱা. আদিসদ্দেন হাৱাদীনং সঙ্গহো. হাৱাতি হি চাতুৰিযং ৱুচ্চতি.

তযোঅত্তপটিলাভৱণ্ণনা

৪২৮. আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৱোতি আহ ‘‘অত্তভাৱপটিলাভো’’তি. কথং দস্সেতীতি ৱুত্তং ‘‘ওড়াৰিকত্তভাৱপটিলাভেনা’’তিআদি. কামভৱং দস্সেতি ইতৰভৱদ্ৱযত্তভাৱতো ওড়াৰিকত্তা. ৰূপভৱং দস্সেতি ঝানমনেন নিব্বত্তং হুত্ৱা ৰূপীভাৱেন উপলব্ভনতো. অৰূপভৱং দস্সেতি অৰূপীভাৱেন উপলব্ভনতো. সংকিলেসিকা ধম্মা নাম দ্ৱাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা তদভাৱে কস্সচি সংকিলেসস্স অসম্ভৱতো. ৱোদানিযা ধম্মা নাম সমথৱিপস্সনা তাসং ৱসেন সব্বসো চিত্তৱোদানস্স সিজ্ঝনতো.

৪২৯. পটিপক্খধম্মানং অসমুচ্ছেদে সতি ন কদাচিপি অনৱজ্জধম্মানং ৱা পাৰিপূৰী, ৱেপুল্লং ৱা সম্ভৱতি, সমুচ্ছেদে পন সতি সম্ভৱতীতি মগ্গফলপঞ্ঞানমেৱ গহণং দট্ঠব্বং, তা হি সকিং পৰিপুণ্ণাপি অপৰিহীনধম্মত্তা পৰিপুণ্ণা এৱ ভৱন্তি. তৰুণপীতীতি উপ্পন্নমত্তা অলদ্ধাসেৱনা দুব্বলপীতি. বলৱতুট্ঠীতি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৱনা উপৰিৱিসেসাধিগমস্স পচ্চযভূতা থিৰতৰা পীতি. ইদানি সঙ্খেপতো পিণ্ডত্থং দস্সেন্তো ‘‘কিং ৱুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যং ৱিহাৰং সযং…পে… ৱিহৰিস্সতীতি অৱোচুম্হাতি সম্বন্ধো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং ৱিহাৰং ‘‘সংকিলেসিকৱোদানিযধম্মানং পহানাভিৱুদ্ধিনিট্ঠং পঞ্ঞায পাৰিপূৰিৱেপুল্লভূতং ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে অপৰপ্পচ্চযেন ঞাণেন পচ্চক্খতো সম্পাদেত্ৱা ৱিহৰিস্সতী’’তি কথযিম্হাতি. তত্থাতি তস্মিং ৱিহাৰে. তস্সাতি ওৱাদকৰস্স ভিক্খুনো. এৱং ৱিহৰতোতি ৱুত্তপ্পকাৰেন ৱিহৰণহেতু, ৱিহৰন্তস্স ৱা. তন্নিমিত্তং পামোজ্জং, পমোদপ্পভৱা পীতি, তপ্পচ্চযভূতং পস্সদ্ধিদ্ৱযং, তথা সূপট্ঠিতা সতি, উক্কংসগততায উত্তমঞাণং. সুখো চ ৱিহাৰো ভৱিস্সতীতি যোজনা. কাযচিত্তপস্সদ্ধী হি ‘‘পস্সদ্ধী’’তি ৱুত্তা, অযমেৱ ৱা পাঠো. ‘‘নামকাযপস্সদ্ধী’’তিপি পঠন্তি, তদযুত্তমেৱ পস্সদ্ধিদ্ৱযস্স অৱিনাভাৱতো. কস্মা পনেস সুখো ৱিহাৰোতি আহ ‘‘সব্বৱিহাৰেসূ’’তিআদি, সব্বেসুপি ইৰিযাপথৱিহাৰাদীসু সন্তপণীততায ইমস্সেৱ সুখত্তা ‘‘সুখো ৱিহাৰো’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি ৱুত্তং হোতি. কথং সুখোতি ৱুত্তং ‘‘উপসন্তো পৰমমধুৰো’’তি.

পঠমজ্ঝানে পটিলদ্ধমত্তে হীনভাৱতো পীতি দুব্বলা পামোজ্জপক্খিকা, সুভাৱিতে পন তস্মিং পগুণে সা পণীতা বলৱভাৱতো পৰিপুণ্ণকিচ্চা পীতীতি ৱুত্তং ‘‘পঠমজ্ঝানে পামোজ্জাদযো ছপি ধম্মা লব্ভন্তী’’তি. পামোজ্জং নিৱত্ততীতি দুব্বলপীতিসঙ্খাতং পামোজ্জং ছসু ধম্মেসু নিৱত্ততি হাযতি. ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভৱিৰহিতেন হি চতুক্কনযৱিভত্তে দুতিযজ্ঝানে সব্বদা পীতি বলৱতী এৱ হোতি, ন পঠমজ্ঝানে ৱিয কদাচি দুব্বলাতি এৱং ৱুত্তং. পীতি নিৱত্ততি তপ্পহানেনেৱ ততিযজ্ঝানস্স লব্ভনতো. ‘‘সুখো ৱিহাৰো’’তি ইমিনা সমাধি গহিতোতি আহ ‘‘তথা চতুত্থে’’তি. যে পন ‘‘সুখো ৱিহাৰো’তি এতেন সুখং গহিত’’ন্তি ৱদন্তি, তেসং মতেন সন্তৱুত্তিতায উপেক্খাপি চতুত্থজ্ঝানে ‘‘সুখ’’মিচ্চেৱ ভাসিতাতি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৩২; ৱিসুদ্ধি. ২.৬৪৪; মহানি. অট্ঠ. ২৭; পটি. ম. অট্ঠ. ১০৫) কত্ৱা তথা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইমস্মিংযেৱ দীঘনিকাযে (দী. নি. ১.৪৩২; ৩.১৬৬, ৩৫৮) আগতং অনেকধা দেসনানযমুদ্ধৰিত্ৱা ইধ দেসিতনযং নিযমেতুং ‘‘ইমেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. সুদ্ধ…পে… কথিতন্তি উপৰিমগ্গং অকথেত্ৱা কেৱলং ৱিপস্সনাপাদকমেৱ ঝানং কথিতং. চতূহি…পে… কথিতাতি ৱিপস্সনাপাদকভাৱেন ঝানানি কথেত্ৱা ততো পৰং ৱিপস্সনাপুব্বকা চত্তাৰোপি মগ্গা কথিতা. চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তি কথিতাতি পঠমজ্ঝানিকাদিকা ফলসমাপত্তিযো অকথেত্ৱা চতুত্থজ্ঝানিকা এৱ ফলসমাপত্তি কথিতা. পীতিৱেৱচনমেৱ কত্ৱাতি দ্ৱিন্নং পীতীনং একস্মিং চিত্তুপ্পাদে অনুপ্পজ্জনতো পামোজ্জং পীতিৱেৱচনমেৱ কত্ৱা, তদুভযং অভেদতো কত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. পীতিসুখানং অপৰিচ্চত্তত্তা, ‘‘সুখো ৱিহাৰো’’তি চ সাতিসযস্স সুখৱিহাৰস্স গহিতত্তা ‘‘দুতিযজ্ঝানিকফলসমাপত্তি নাম কথিতা’’তি ৱুত্তং. কামং পঠমজ্ঝানেপি পীতিসুখানি লব্ভন্তি, তানি পন ৱিতক্কৱিচাৰপৰিক্খোভেন ন তত্থ সন্তপণীতানি, ইধ চ সন্তপণীতানেৱ অধিপ্পেতানি, তস্মা দুতিযজ্ঝানিকা এৱ ফলসমাপত্তি গহিতা, ন পঠমজ্ঝানিকাতি দট্ঠব্বং.

৪৩২-৪৩৭. ৱিভাৱনত্থোতি পকাসনত্থো সৰূপতো নিৰূপনত্থো ‘‘ন সমণো গোতমো ব্ৰাহ্মণে জিণ্ণে …পে… অভিৱাদেতি ৱা পচ্চুট্ঠেতি ৱা আসনেন ৱা নিমন্তেতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.১১; পাৰা. ২) ৱিয. তেনাহ ‘‘অযং সো’’তিআদি. ‘‘অযং অত্তপটিলাভো সো এৱা’’তি এৱং সৰূপতো ৱিভাৱেত্ৱা পকাসেত্ৱা. অযন্তি হি ভগৱতা পুব্বে ৱুত্তং অত্তপটিলাভং আসন্নপচ্চক্খভাৱেন পচ্চামসতি, সোতি পন পৰেহি পুচ্ছিযমানং পৰম্মুখভাৱেন. ন নং এৱং ৱদামাতি এত্থ নন্তি ওড়াৰিকমত্তপটিলাভং. সপ্পাটিহীৰকতন্তি এত্থ পুব্বে ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. পৰেহি চোদিতৱচনপটিহাৰকং সউত্তৰৱচনং সপ্পাটিহীৰকন্তি হি অযমেৱ ৱিসেসো. তুচ্ছোতি মুসা অভূতো. সোতি মনোমযো, অৰূপো ৱা অত্তপটিলাভো. স্ৱেৱাতি সো এৱ ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো. তস্মিং সমযে সচ্চো হোতীতি তস্মিং পচ্চুপ্পন্নসমযে ৱিজ্জমানো হোতি. অত্তপটিলাভোত্ৱেৱ নিয্যাতেসীতি অত্তপটিলাভসদ্দেন তথা এৱ পৰিযোসাপেসি, ন পন নং ‘‘অত্তপটিলাভো’’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতীতি পঞ্ঞত্তিং সৰূপতো নীহৰিত্ৱা দস্সেসীতি অধিপ্পাযো. ৰূপাদযো চেত্থ ধম্মাতি ৰূপৱেদনাদযো এৱ এত্থ লোকে সভাৱধম্মা. নামমত্তমেতন্তি ৰূপাদিকে পঞ্চক্খন্ধে উপাদায নামপঞ্ঞত্তিমত্তমেতং ‘‘অত্তপটিলাভো’’তি. এৱৰূপা ৱোহাৰাতি ‘‘ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো’’তিআদিৱোহাৰা. নামপঞ্ঞত্তিৱসেনাতি নামভূতপঞ্ঞত্তিমত্তৱসেন. ‘‘অত্তপটিলাভো’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি নিয্যাতনত্থং.

৪৩৮. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱাতি ৰূপাদিকে উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তমেতং অত্তপটিলাভোতি ইমমত্থং ‘‘যস্মিং চিত্ত সমযে’’তিআদিনা ৱত্ৱা. পটিপুচ্ছিত্ৱাতি যথা পৰে পুচ্ছেয্যুং, তথা কালৱিভাগতো পটিপদানি পুচ্ছিত্ৱা. ৱিনযনত্থন্তি যথাপুচ্ছিতস্স অত্থস্স ঞাপনৱসেন ৱিনযনত্থায. যে তে অতীতা ধম্মাতি অতীতসমযে অতীতত্তপটিলাভস্স উপাদানভূতা ৰূপাদযো ধম্মা. তে এতৰহি নত্থি নিৰুদ্ধত্তা. ততো এৱ ‘‘অহেসু’’ন্তি সঙ্খ্যং গতা. তস্মাতি উপাদানস্স অতীতস্মিংযেৱ সমযে লব্ভনতো. সোপীতি তদুপাদানো মে অত্তপটিলাভোপি. তস্মিংযেৱ সমযেতি অতীতে এৱ সমযে. সচ্চো অহোসীতি ভূতো ৱিজ্জমানো ৱিয অহোসি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নানন্তি অনাগতানঞ্চেৱপচ্চুপ্পন্নানঞ্চ ৰূপাদিধম্মানং উপাদানভূতানং. তদা অভাৱাতি তস্মিং অতীতসমযে অভাৱা অৱিজ্জমানত্তা. তদুপাদানভূতো অনাগতো, পচ্চুপ্পন্নো চ অত্তপটিলাভো তস্মিং অতীত সমযে মোঘো তুচ্ছো মুসা নত্থীতি অত্থো. অত্থতোতি পঞ্ঞত্তিঅত্থতো. নামমত্তমেৱাতি সমঞ্ঞামত্তমেৱ. পৰমত্থতো অনুপলব্ভমানত্তা অত্তপটিলাভং পটিজানাতি.

‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা যে তে অনাগতা ধম্মা, তে এতৰহি নত্থি, ‘‘ভৱিস্সন্তী’’তি পন সঙ্খ্যং গতা, তস্মা সোপি মে অত্তপটিলাভো তস্মিংযেৱ সমযে সচ্চো ভৱিস্সতি. অতীতপচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং তদা অভাৱা তস্মিং সমযে ‘‘মোঘো অতীতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো’’তি এৱং অত্থতো নামমত্তমেৱ অত্তপটিলাভং পটিজানাতি. যে ইমে পচ্চুপ্পন্না ধম্মা, তে এতৰহি ‘‘অত্থী’’তি সঙ্খ্যং গতা, তস্মা য্ৱাযং মে অত্তপটিলাভো, সো ইদানি সচ্চো হোতি. অতীতানাগতানং পন ধম্মানং অধুনা অভাৱা এতৰহি ‘‘মোঘো অতীতো, মোঘো অনাগতো’’তি এৱং অত্থতো নামমত্তমেৱ অত্তপটিলাভং পটিজানাতীতি ইমমত্থং অতিদিসতি.

৪৩৯-৪৪৩. সংসন্দিতুন্তি সমানেতুং. গৱাতি গাৱিতো. তত্থাতি খীৰাদীসু পঞ্চগোৰসেসু. যস্মিং সমযে খীৰং হোতীতি যস্মিং কালে ভূতুপাদাযসঞ্ঞিতং উপাদানৱিসেসং উপাদায খীৰপঞ্ঞত্তি হোতি. ন তস্মিং…পে… গচ্ছতি খীৰপঞ্ঞত্তিউপাদানস্স ভূতুপাদাযৰূপস্স দধিআদিপঞ্ঞত্তিযা অনুপাদানতো. পটিনিযতৱত্থুকা হি এতা লোকসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘যে ধম্মে উপাদাযা’’তিআদি. সঙ্খাযতি কথীযতি এতাযাতি সঙ্খা. অত্তং নীহৰিত্ৱা উচ্চন্তি ৱদন্তি এতাযাতি নিৰুত্তি. তং তদত্থং নমন্তি সত্তা এতেনাতি নামং, তথা ৱোহৰন্তি এতেনাতি ৱোহাৰো, পঞ্ঞত্তিযেৱ. ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিনা খীৰে ৱুত্তনযং দধিআদীসুপি ‘‘এস নযো সব্বত্থা’’তি অতিদিসতি.

সমনুজাননমত্তকানীতি ‘‘ইদং খীৰং, ইদং দধী’’তিআদিনা তাদিসেসু ভূতুপাদাযৰূপৱিসেসেসু লোকে পৰম্পৰাগতং পঞ্ঞত্তিং অপ্পটিক্খিপিত্ৱা সমনুজাননং ৱিয পচ্চযৱিসেসৱিসিট্ঠং ৰূপাদিখন্ধসমূহং উপাদায ‘‘ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো’’তি চ ‘‘মনোমযো অত্তপটিলাভো’’তি চ ‘‘অৰূপো অত্তপটিলাভো’’তি চ তথা তথা সমনুজাননমত্তকানি, ন চ তব্বিনিমুত্তো উপাদানতো অঞ্ঞো কোচি পৰমত্থতো অত্থীতি ৱুত্তং হোতি. নিৰুত্তিমত্তকানীতি সদ্দনিৰুত্তিযা গহণূপাযমত্তকানি. ‘‘সত্তো ফস্সো’’তিআদিনা হি সদ্দগ্গহণুত্তৰকালং তদনুৱিদ্ধপণ্ণত্তিগ্গহণমুখেনেৱ তদত্থাৱবোধো. তথা চাহু –

‘‘পঠমং সদ্দং সোতেন, তীতং দুতিযচেতসা;

নামং ততিযচিত্তেন, অত্থং চতুত্থচেতসা’’তি. (মণিসাৰমঞ্জুসাটীকাযং পচ্চযসঙ্গহৱিভাগেপি);

ৱচনপথমত্তকানীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. নিৰুত্তিযেৱ হি অঞ্ঞেসম্পি দিট্ঠানুগতিমাপজ্জন্তানং কাৰণট্ঠেন ৱচনপথো. ৱোহাৰমত্তকানীতি তথা তথা ৱোহাৰমত্তকানি. নামপণ্ণত্তিমত্তকানীতি তস্সেৱ পৰিযাযো, তংতংনামপঞ্ঞাপনমত্তকানীতি অত্থো. সব্বমেতন্তি ‘‘অত্তপটিলাভো’’তি ৱা ‘‘সত্তো’’তি ৱা ‘‘পোসো’’তি ৱা সব্বমেতং ৱোহাৰমত্তকং. কস্মাতি চে, পৰমত্থতো অনুপলব্ভনতোতি দস্সেতুং ‘‘যস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. সুঞ্ঞোতি পৰমত্থতো ৱিৱিত্তো.

যজ্জেৱং কস্মা চেসা বুদ্ধেহিপি ৱুচ্চতীতি চোদনং সোধেন্তো ‘‘বুদ্ধানং পনা’’তিআদিমাহ. সম্মুতিযা ৱোহাৰস্স কথনং সম্মুতিকথা. পৰমত্থস্স সভাৱধম্মস্স কথনং পৰমত্থকথা. পৰমত্থসন্নিস্সিতকথাভাৱতো অনিচ্চাদিকথাপি ‘‘পৰমত্থকথা’’তি ৱুত্তা. পৰমত্থধম্মোযেৱ হি ‘‘অনিচ্চো, দুক্খো’’তি চ ৱুচ্চতি, ন সম্মুতিধম্মো.

‘‘অনিচ্চা সব্বে সঙ্খাৰা, দুক্খানত্তা চ সঙ্খতা;

নিব্বানঞ্চেৱ পঞ্ঞত্তি, অনত্তা ইতি নিচ্ছযা’’ তি. (পৰি. ২৫৭) –

ৱচনতো পনেস ‘‘অনত্তা’’তি ৱুচ্চতি, খন্ধাদিপঞ্ঞত্তি পন তজ্জাপঞ্ঞত্তি ৱিয পৰমত্থসন্নিস্সযা, আসন্নতৰা চ, পুগ্গলপঞ্ঞত্তিআদযো ৱিয ন দূৰে, তস্মা খন্ধাদিকথাপি ‘‘পৰমত্থকথা’’তি ৱুত্তা, খন্ধাদিসীসেন ৱা তদুপাদানসভাৱধম্মা এৱ গহিতাতি দট্ঠব্বং. ননু চ সভাৱধম্মাপি সম্মুতিমুখেনেৱ দেসনমাৰোহন্তি, ন পৰমত্থমুখেন, তস্মা সব্বাপি দেসনা সম্মুতিকথাৱ সিযাতি? নযিদমেৱং কথেতব্বধম্মৱিভাগেন কথাৱিভাগস্স অধিপ্পেতত্তা, ন চ সদ্দো কেনচি পৱত্তিনিমিত্তেন ৱিনা অত্থং পকাসেতীতি.

কস্মা চেৱং দুব্বিধা বুদ্ধানং কথা পৱত্ততীতি অনুযোগং কাৰণৱিভাৱনেন পৰিহৰিতুং ‘‘তত্থ যো’’তিআদি ৱুত্তং. অত্থং ৱিজানিতুং চতুসচ্চং পটিৱিজ্ঝিতুং ৱট্টতো নিয্যাতুং অৰহত্তসঙ্খাতং জযগ্গাহং গহেতুং সক্কোতি. যস্মা পৰমত্থকথায এৱ সচ্চসম্পটিৱেধো, অৰিযসচ্চকথা চ সিখাপ্পত্তা দেসনা, তস্মা ৱিনেয্যপুগ্গলৱসেন আদিতো সম্মুতিকথং কথেন্তোপি ভগৱা পৰতো পৰমত্থকথংযেৱ কথেতীতি আহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. ‘‘আদিতোৱ সম্মুতিকথং কথেতী’’তি হি ৱদন্তো পৰতো পৰমত্থকথম্পি কথেতীতি দীপেতি, ইতৰত্থ পন ‘‘আদিতোৱ কথেতী’’তি অৱদন্তো সব্বত্থপীতি. ‘‘তথা’’তিআদিনা কথাদ্ৱযকথনে পৰিযাযন্তৰং ৱিভাৱেতি. বোধেত্ৱাতি ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং তথা তথা দেসেতব্বমত্থং জানাপেত্ৱা, ইমিনা পন ইমমত্থং দস্সেতি – কত্থচি সম্মুতিকথাপুব্বিকা পৰমত্থকথা হোতি পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন, কত্থচি পৰমত্থকথাপুব্বিকা সম্মুতিকথা, ইতি ৱিনেয্যদম্মকুসলস্স সত্থু ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন তথা তথা দেসনা পৱত্ততীতি. সব্বত্থ পন ভগৱা ধম্মতং অৱিজহন্তো এৱ সম্মুতিমনুৱত্ততি, সম্মুতিং অপৰিচ্চজন্তোযেৱ ধম্মতং ৱিভাৱেতি, নং তত্থ অভিনিৱেসাতিধাৱনানি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘জনপদনিৰুত্তিং নাভিনিৱিসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৱেয্যা’’তি (দী. নি. টী. ১.৪৩৯-৪৪৩).

পঠমং সম্মুতিকথাকথনং পন ৱেনেয্যৱসেন যেভুয্যেন বুদ্ধানমাচিণ্ণন্তি তং কাৰণেন সদ্ধিং দস্সেন্তো ‘‘পকতিযা পনা’’তিআদিমাহ. লূখাকাৰাতি ৱেনেয্যানমনভিসম্বুজ্ঝনৱসেন লূখসদিসা. ননু চ সম্মুতি নাম পৰমত্থতো অৱিজ্জমানত্তা অভূতা, তং কথং বুদ্ধা কথেন্তীতি ৱুত্তং ‘‘সম্মুতিকথং কথেন্তাপী’’তিআদি. সচ্চমেৱাতি তথমেৱ. সভাৱমেৱাতি সম্মুতিভাৱেন তংসভাৱমেৱ. তেনাহ ‘‘অমুসাৱা’’তি. পৰমত্থস্স পন সচ্চাদিভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.

কো পনিমেসং সম্মুতিপৰমত্থধম্মানং ৱিসেসোতি? যস্মিং ভিন্নে, বুদ্ধিযা ৱা অৱযৱৱিনিব্ভোগে কতে ন তংসঞ্ঞা, সো ঘটপটাদিপ্পভেদো সম্মুতি, তব্বিপৰিযাযতো পৰমত্থো. ন হি কক্খড়ফুসনাদিসভাৱে অযং নযো লব্ভতি. এৱং সন্তেপি ৱুত্তনযেন সম্মুতি চ সচ্চসভাৱা এৱাতি আহ ‘‘দুৱে সচ্চানি অক্খাসী’’তিআদি. তত্থ দুৱে সচ্চানি অক্খাসীতি নানাদেসভাসাকুসলো তিণ্ণং ৱেদানমত্থসংৱণ্ণনকো আচৰিযো ৱিয নানাৱিধসম্মুতিপৰমত্থকুসলো ভগৱা ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং দুৱেযেৱ সচ্চানি অক্খাসীতি অত্থো. তং সৰূপতো, পৰিমাণতো চ দস্সেতি ‘‘সম্মুতিং পৰমত্থঞ্চ, ততিযং নূপলব্ভতী’’তি ইমিনা. ৱদতং ৱৰোতি সব্বেসং ৱদন্তানং ৱৰো. লোকসঙ্কেতমত্তসিদ্ধা সম্মুতি. পৰমো উত্তমো অৱিপৰীতো যথাভূতসভাৱো পৰমত্থো.

ইদানি নেসং সচ্চসভাৱং সহ কাৰণেন দস্সেতুং ‘‘সঙ্কেতৱচন’’ন্তি গাথা ৱুত্তা. যস্মা লোকসম্মুতিকাৰণং, তস্মা সঙ্কেতৱচনং সচ্চং, যস্মা চ ধম্মানং ভূতলক্খণং, তস্মা পৰমত্থৱচনং সচ্চন্তি যোজনা. লোকসম্মুতিকাৰণন্তি হি সঙ্কেতৱচনস্স সচ্চভাৱে কাৰণদস্সনং, লোকসিদ্ধা সম্মুতি সঙ্কেতৱচনস্স অৱিসংৱাদনতায কাৰণন্তি অত্থো, ৱিসংৱাদনাভাৱতো সঙ্কেতৱচনং সচ্চন্তি ৱুত্তং হোতি. ধম্মানং ভূতলক্খণন্তি চ পৰমত্থৱচনস্স সচ্চভাৱে কাৰণদস্সনং. সভাৱধম্মানং যো ভূতো অৱিপৰীতো সভাৱো, তস্স লক্খণং অঙ্গনং ঞাপনন্তি অত্থো, যাথাৱতো অৱিসংৱাদনৱসেন পৱত্তনতো পৰমত্থৱচনং সচ্চন্তি অধিপ্পাযো. অনঙ্গণসুত্তটীকাযং পন আচৰিযেনেৱ নিস্সক্কৱচনেন পদমুল্লিঙ্গেত্ৱা ‘‘লোকসম্মুতিকাৰণাতি লোকসমঞ্ঞং নিস্সায পৱত্তনতো. ধম্মানন্তি সভাৱধম্মানং. ভূতকাৰণাতি যথাভূতসভাৱং নিস্সায পৱত্তনতো’’তি ৱুত্তং.

অঞ্ঞত্থ পন –

‘‘তস্মা ৱোহৰকুসলস্স, লোকনাথস্স সত্থুনো;

সম্মুতিং ৱোহৰন্তস্স, মুসাৱাদো ন জাযতী’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.৫৭; অ. নি. অট্ঠ. ১.১৭০; ইতিৱু. অট্ঠ. ২৪) –

অযম্পি গুণপৰিদীপনী গাথা দিস্সতি. তত্থ তস্মাতি সচ্চস্স দুৱিধত্তা, সঙ্কেতৱচনস্স ৱা সচ্চভাৱতো. সম্মুতিং ৱোহৰন্তস্সাতি ‘‘পুগ্গলো সত্তো’’তিআদিনা লোকসমঞ্ঞং কথেন্তস্স মুসাৱাদো নাম ন জাযতীতি অত্থো. অপিচ ‘‘অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা পুগ্গল কথং কথেতি হিৰোত্তপ্পদীপনত্থং, কম্মস্সকতাদীপনত্থং, পচ্চত্তপুৰিসকাৰদীপনত্থং, আনন্তৰিযদীপনত্থং, ব্ৰহ্মৱিহাৰদীপনত্থং, পুব্বেনিৱাসদীপনত্থং, দক্খিণাৱিসুদ্ধিদীপনত্থং, লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থঞ্চা’’তিআদিনা (ম. নি. অট্ঠ. ১.৫৭; অ. নি. অট্ঠ. ১.১৭০; ইতিৱু. অট্ঠ. ২৪; কথা. অনুটী. ১) তত্থ তত্থ ৱুত্তকাৰণম্পি আহৰিত্ৱা ইধ ৱত্তব্বং.

যদি তথাগতো পৰমত্থসচ্চং সম্মদেৱ অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা ঠিতোপি লোকসমঞ্ঞাভূতং সম্মুতিসচ্চং গহেত্ৱাৱ ৱদতি, এৱঞ্চেত্থ কো লোকিযমহাজনেহি ৱিসেসোতি ৱুত্তং ‘‘যাহী’’তিআদি, অযং পাড়িযং সম্বন্ধো. ইদং ৱুত্তং হোতি – লোকিযমহাজনো অপ্পহীনপৰামাসত্তা ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা পৰামসন্তো ৱোহৰতি. তথাগতো পন সব্বসো পহীনপৰামাসত্তা অপৰামসন্তোৱ যস্মা লোকসমঞ্ঞাহি ৱিনা লোকিযো অত্থো লোকেন দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তস্মা তাহি তং ৱোহৰতি. তথা ৱোহৰন্তো চ অত্তনো দেসনাৱিলাসেন ৱেনেয্যসত্তে পৰমত্থসচ্চে পতিট্ঠাপেতীতি. দেসনং ৱিনিৱট্টেত্ৱাতি হেট্ঠা ৱুত্তায দিট্ঠাভিনিৱেসপটিসঞ্ঞুত্তায ৱট্টকথায ৱিনিৱত্তেত্ৱা ৱিৱেচেত্ৱা. অৰহত্তনিকূটেন নিট্ঠাপেসীতি ‘‘অপৰামস’’ন্তি ইমিনা পদেন তণ্হামানপৰামাসপ্পহানকিত্তনেন তপ্পহাযকঅৰহত্তসঙ্খাতনিকূটেন দেসনং পৰিযোসাপেসি. যং পনেত্থ অত্থতো ন ৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ইতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পৰমসুখুমগম্ভীৰদুৰনুবোধত্থপৰিদীপনায সুৱিমলৱিপুলপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযজননায সাধুৱিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা পোট্ঠপাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.

পোট্ঠপাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.