৬. মহালিসুত্তৱণ্ণনা

ব্ৰাহ্মণদূতৱত্থুৱণ্ণনা

৩৫৯. এৱং কূটদন্তসুত্তং সংৱণ্ণেত্ৱা ইদানি মহালিসুত্তং সংৱণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৱণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৱং ৱিভাৱেতুং, কূটদন্তসুত্তস্সানন্তৰং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স মহালিসুত্তভাৱং ৱা পকাসেতুং ‘‘এৱং মে সুতং…পে… ৱেসালিযন্তি মহালিসুত্ত’’ন্তি আহ. পুনপ্পুনং ৱিসালভাৱূপগমনতোতি এত্থাযং সঙ্খেপো – বাৰাণসিৰঞ্ঞো কিৰ অগ্গমহেসিযা মংসপেসিগব্ভেন দ্ৱে দাৰকা নিব্বত্তা ধীতা চ পুত্তো চ, তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱাহেন সোড়সক্খত্তুং পুত্তধীতুৱসেন দ্ৱে দ্ৱে দাৰকা ৱিজাতা. ততো তেসং দাৰকানং যথাক্কমং ৱড্ঢেন্তানং পচ্চেকং সপৰিৱাৰানং আৰামুয্যাননিৱাসট্ঠানপৰিৱাৰসম্পত্তিং গহেতুং অপ্পহোনকতায নগৰং তিক্খত্তুং গাৱুতন্তৰেন গাৱুতন্তৰেন পৰিক্খিপিংসু, এৱং তস্স পুনপ্পুনং তিপাকাৰপৰিক্খেপেন ৱিসালভাৱমুপগতত্তা ‘‘ৱেসালী’’ত্ৱেৱ নামং জাতং. তেন ৱুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং ৱিসালভাৱূপগমনতো ৱেসালীতি লদ্ধনামকে নগৰে’’তি. ৱিত্থাৰকথা চেত্থ মহাসীহনাদসুত্তৱণ্ণনায, (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৬) ৰতনসুত্তৱণ্ণনায (খু. পা. অট্ঠ. ৱেসালিৱত্থু; সু. নি. অট্ঠ. ১.ৰতনসুত্তৱণ্ণনা) চ গহেতব্বা. বহিনগৰেতি নগৰতো বহি, ন অম্বপালিৱনং ৱিয অন্তোনগৰস্মিং. সযংজাতন্তি সযমেৱ জাতং অৰোপিমং. মহন্তভাৱেনাতি ৰুক্খগচ্ছানং, ঠিতোকাসস্স চ মহন্তভাৱেন. তেনেৱাহ ‘‘হিমৱন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং হুত্ৱা’’তি. যং পন ৱেনযিকানং মতেন ৱিনযট্ঠকথাযং ৱুত্তং –

‘‘তত্থ মহাৱনং নাম সযংজাতং অৰোপিমং সপৰিচ্ছেদং মহন্তং ৱনং. কপিলৱত্থুসামন্তা পন মহাৱনং হিমৱন্তেন সহ একাবদ্ধং অপৰিচ্ছেদং হুত্ৱা মহাসমুদ্দং আহচ্চ ঠিতং, ইদং তাদিসং ন হোতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৬২).

তং মজ্ঝিমভাণকসংযুত্তভাণকানম্পি সমানকথা. মজ্ঝিমট্ঠকথাযঞ্হি (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৫২) সংযুত্তট্ঠকথাযঞ্চ (সং. নি. অট্ঠ. ১.৩৭) তথেৱ ৱুত্তং. ইধ পন দীঘভাণকানং মতেন এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যদি চ ‘‘অহুত্ৱা’’তি কত্থচি পাঠো দিস্সতি, এৱং সতি সব্বেসম্পি সমানৱাদো সিযাতি. কূটাগাৰসালাসঙ্খেপেনাতি হংসমণ্ডলাকাৰসঙ্খাতহংসৱট্টকচ্ছন্নেন কূটাগাৰসালানিযামেন, তথা কতত্তা পাসাদোযেৱ ‘‘কূটাগাৰসালা’’তি ৱুত্তো, তব্বোহাৰেন পন সকলোপি সঙ্ঘাৰামোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিনযট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৬২) তু এৱং ৱুত্তং –

‘‘কূটাগাৰসালা পন মহাৱনং নিস্সায কতে আৰামে কূটাগাৰং অন্তোকত্ৱা হংসৱট্টকচ্ছদনেন কতা সব্বাকাৰসম্পন্না বুদ্ধস্স ভগৱতো গন্ধকুটি ৱেদিতব্বা’’তি.

কোসলেসু জাতা, ভৱা, তে ৱা নিৱাসো এতেসন্তি কোসলকা. এৱং মাগধকা. জনপদৱাচিনো হি পাযতো পুল্লিঙ্গপুথুৱচনা. যস্স অকৰণে পুগ্গলো মহাজানিযো হোতি, তং কৰণং অৰহতীতি কৰণীযন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অৱস্সং কত্তব্বকম্মেনা’’তি. অকাতুম্পি ৱট্টতি অসতি সমৱাযে, তস্মা সমৱাযে সতি কত্তব্বতো তং কিচ্চন্তি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো.

৩৬০. যা বুদ্ধানং উপ্পজ্জনাৰহা নানত্তসঞ্ঞা, তাসং ৱসেন ‘‘নানাৰম্মণচাৰতো’’তি ৱুত্তং, নানাৰম্মণপ্পৱত্তিতোতি অত্থো. সম্ভৱন্তস্সেৱ হি পটিসেধো, ন অসম্ভৱন্তস্স. পটিক্কম্মাতি নিৱত্তেত্ৱা তথা চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৱা. সল্লীনোতি ঝানসমাপত্তিযা একত্তাৰম্মণং অল্লীনো. নিলীনোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. তেন ৱুত্তং ‘‘একীভাৱ’’ন্তিআদি. সপৰিৱাৰত্তা অনেকোপি তদা একো ৱিয ভৱতীতি একীভাৱো, তং একীভাৱং. যেনাযস্মা নাগিতো, তং সন্ধায ‘‘তস্মা ঠানা’’তি ৱুত্তং.

ওট্ঠদ্ধলিচ্ছৱিৱত্থুৱণ্ণনা

৩৬১. অদ্ধোট্ঠতাযাতি উপড্ঢোট্ঠতায. তস্স কিৰ উত্তৰোট্ঠস্স অপ্পকতায তিৰিযং ফালেত্ৱা অদ্ধমপনীতং ৱিয খাযতি চত্তাৰো দন্তে, দ্ৱে চ দাঠা ন ছাদেতি, তেন নং ‘‘ওট্ঠদ্ধো’’তি ৱোহৰতি. কেচি পন ‘‘অধো-সদ্দেন পাঠং পৰিকপ্পেত্ৱা হেট্ঠা ওট্ঠস্স ওলম্বকতায ‘‘ওট্ঠাধো’’তি অত্থং ৱদন্তি, তদযুত্তমেৱ তথা পাঠস্স অদিস্সনতো, আচৰিযেন (দী. নি. টী. ১.৩৬১) চ অৱণ্ণিতত্তা. অযং কিৰ উপোসথিকো দাযকো দানপতি সদ্ধো পসন্নো বুদ্ধমামকো ধম্মসঙ্ঘমামকো. তেনাহ ‘‘পুৰেভত্ত’’ন্তিআদি. খন্ধকে, (মহাৱ. ২৮৯) মহাপৰিনিব্বানসুত্তে (দী. নি. ২.১৬১) চ আগতনযেন ‘‘নীলপীতাদি…পে… তাৱতিংসপৰিসসপ্পটিভাগাযা’’তি ৱুত্তং. অযং পন ৱেসালী ভগৱতো কালে ইদ্ধা চেৱ ৱেপুল্লপ্পত্তা চ অহোসি. তত্থ হি ৰাজূনমেৱ সত্ত সহস্সানি, সত্ত সতানি, সত্ত চ ৰাজানো অহেসুং, তথা যুৱৰাজসেনাপতিভণ্ডাগাৰিকপভুতীনম্পি, পাসাদকূটাগাৰআৰামপোক্খৰণিআদযোপি তপ্পৰিমাণাযেৱ, বহুজনা, আকিণ্ণমনুস্সা, সুভিক্খা চ. তেন ৱুত্তং ‘‘মহতিযা লিচ্ছৱিপৰিসাযা’’তি. তস্স পন কুলস্স আদিভূতানং যথাৱুত্তানং মংসপেসিযা নিব্বত্তদাৰকানং তাপসেন পাযিতং যং খীৰং উদৰং পৱিসতি, সব্বং তং মণিভাজনগতং ৱিয দিস্সতি, চৰিমকভৱে বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে বোধিসত্তমাতু ৱিয উদৰচ্ছৱিযা অতিৱিপ্পসন্নতায তে নিচ্ছৱী অহেসুং. অপৰে পনাহু ‘‘সিব্বেত্ৱা ঠপিতা ৱিয নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং লীনা ছৱি অহোসী’’তি. এৱং তে নিচ্ছৱিতায ৱা লীনচ্ছৱিতায ৱা লিচ্ছৱীতি পঞ্ঞাযিংসু, নিৰুত্তিনযেন চেত্থ পদসিদ্ধি, তব্বংসে উপ্পন্না সব্বেপি লিচ্ছৱযো নাম জাতা. তেনাহ ‘‘লিচ্ছৱিপৰিসাযা’’তি, লিচ্ছৱিৰাজূনং, লিচ্ছৱিৱংসভূতায ৱা পৰিসাযাতি অত্থো. মহন্তং যসং লাতি গণ্হাতীতি মহালি যথা ‘‘ভদ্দালী’’তি. মূলনামন্তি মাতাপিতূহি কতনামং.

৩৬২. সাসনে যুত্তপযুত্তোতি ভাৱনমনুযুত্তো. সব্বত্থ সীহসমানৱুত্তিনোপি ভগৱতো পৰিসায মহত্তে সতি তদজ্ঝাসযানুৰূপং পৱত্তিযমানায ধম্মদেসনায ৱিসেসো হোতীতি আহ ‘‘মহন্তেন উস্সাহেন ধম্মং দেসেস্সতী’’তি.

‘‘ৱিস্সাসিকো’’তি ৱত্ৱা তমস্স ৱিস্সাসিকভাৱং ৱিভাৱেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. থূলসৰীৰোতি ৱঠৰসৰীৰো. থেৰস্স খীণাসৱভাৱতো ‘‘আলসিযভাৱো অপ্পহীনো’’তি ন ৱত্তব্বো, ৱাসনালেসং পন উপাদায ‘‘ঈসকং অপ্পহীনো ৱিয হোতী’’তি ৱুত্তং. ন হি সাৱকানং বুদ্ধানমিৱ সৱাসনা কিলেসা পহীযন্তি. যথাৱুত্তং পাসাদমেৱ সন্ধায ‘‘কূটাগাৰমহাগেহা’’তি ৱুত্তং. পাচীনমুখাতি পাচীনপমুখা.

৩৬৩. ৱিনেয্যজনানুপৰোধেন বুদ্ধানং ভগৱন্তানং পটিহাৰিযৱিজম্ভনং হোতীতি আহ ‘‘অথ খো’’তিআদি. গন্ধকুটিতো নিক্খমনৱেলাযঞ্হি ছব্বণ্ণা বুদ্ধৰস্মিযো আৱেড়াৱেড়া যমলা যমলা হুত্ৱা সৱিসেসং পভস্সৰা ৱিনিচ্ছৰিংসু. তাহি ‘‘ভগৱা নিক্খমতী’’তি সমাৰোচিতমিৱ নিক্খমনং সঞ্জানিংসু. তেন ৱুত্তং ‘‘সংসূচিতনিক্খমনো’’তি.

৩৬৪. ‘‘অজ্জা’’তি ৱুত্তদিৱসতো অতীতমনন্তৰং হিয্যোদিৱসং পুৰিমং নাম, তথা ‘‘হিয্যো’’তি ৱুত্তদিৱসতো পৰং পুৰিমতৰং অতিসযেন পুৰিমত্তা. ইতি ইমেসু দ্ৱীসু দিৱসেসু ৱৱত্থিতো যথাক্কমং পুৰিমপুৰিমতৰভাৱো. এৱং সন্তেপি যদেত্থ ‘‘পুৰিমতৰ’’ন্তি ৱুত্তং, ততো পভুতি যং যং ওৰং, তং তং পুৰিমং. যং যং পৰং, তং তং পুৰিমতৰন্তি দস্সেন্তো ‘‘ততো পট্ঠাযা’’তিআদিমাহ. ওৰপাৰভাৱস্স ৱিয, হি দিসাৱিদিসাভাৱস্স ৱিয চ পুৰিমপুৰিমতৰভাৱস্স অপেক্খাসিদ্ধি. মূলদিৱসতোতিআদিদিৱসতো. অগ্গেতি উপযোগত্থে ভুম্মৱচনং, উপযোগৱচনস্স ৱা এ-কাৰাদেসোতি দস্সেতি ‘‘অগ্গ’’ন্তি ইমিনা, পঠমন্তি অত্থো. তং পনেত্থ পৰা অতীতা কোটিযেৱাতি আহ ‘‘পৰকোটিং কত্ৱা’’তি. যং-সদ্দো পৰিচ্ছেদে নিপাতো, তপ্পযোগেন চাযং ‘‘ৱিহৰামী’’তি ৱত্তমানপযোগো, অত্থো পন অতীতৱসেন ৱেদিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘যাৱ ৱিহাসি’’ন্তি ৱুত্তং. তস্সাতি দিৱসস্স. পঠমৱিকপ্পে ‘‘ৱিহৰামী’’তি ইমস্স ‘‘যদগ্গে’’তি ইমিনা উজুকং তাৱ সম্বন্ধিত্ৱা পচ্ছা ‘‘নচিৰং তীণি ৱস্সানী’’তি পমাণৱচনং যোজেতব্বং. দুতিযৱিকপ্পে পন ‘‘নচিৰং তীণি ৱস্সানী’’তি ইমেহিপি কুটিলং সম্বন্ধো কত্তব্বো. নচিৰন্তি চেতং ভাৱনপুংসকং, অচ্চন্তসঞ্ঞোগং ৱা. তঞ্হি পমাণতো ৱিসেসেতুং ‘‘তীণি ৱস্সানী’’তি ৱদতি. তেনাহ ‘‘নচিৰং ৱিহাসিং তীণিযেৱ ৱস্সানী’’তি.

অযন্তি সুনক্খত্তো. পিযজাতিকানীতি ইট্ঠসভাৱানি. সাতজাতিকানীতি মধুৰসভাৱানি. মধুৰসদিসতায হি ‘‘মধুৰ’’ন্তি মনোৰমং ৱুচ্চতি. আৰম্মণং কৰোন্তেন কামেন উপসংহিতানীতি কামূপসংহিতানি, কামনীযানি. তেনাহ ‘‘কামস্সাদযুত্তানী’’তি, আৰম্মণিকেন কামসঙ্খাতেন অস্সাদেন সঞ্ঞুত্তানি, কামসঙ্খাতস্স ৱা অস্সাদস্স যোগ্যানীতি অত্থো. সৰীৰসণ্ঠানেতি সৰীৰবিম্বে, আধাৰে চেতং ভুম্মং. তস্মা সদ্দেনাতি তং নিস্সায ততো উপ্পন্নেন সদ্দেনাতি অত্থো. অপিচ ৱিনা পাঠসেসং ভৱিতব্বপদেনেৱ সম্বন্ধিতব্বং. মধুৰেনাতি ইট্ঠেন সাতেন. কণ্ণসক্খলিযন্তি কণ্ণপট্টিকাযং.

এত্তাৱতাতি দিব্বসোতঞাণপৰিকম্মস্স অকথনমত্তেন. ‘‘অত্তনা ঞাতম্পি ন কথেতি, কিং ইমস্স সাসনে অধিট্ঠানেনা’’তি কুজ্ঝন্তো ভগৱতি আঘাতং বন্ধিত্ৱা, সহ কুজ্ঝনেনেৱ চেস ঝানাভিঞ্ঞা পৰিহাযি. চিন্তেসীতি ‘‘কস্মা নু খো সো ময্হং তং পৰিকম্মং ন কথেসী’’তি পৰিৱিচাৰেন্তো অযোনিসো উম্মুজ্জনৱসেন চিন্তেসি. অনুক্কমেনাতি পাথিকসুত্তে, (দী. নি. ৩.৩ আদযো) মহাসীহনাদসুত্তে (দী. নি. ১.৩৮১) চ আগতনযেন তং তং অযুত্তমেৱ চিন্তেন্তো, ভাসন্তো, কৰোন্তো চ অনুক্কমেন ভগৱতি বদ্ধাঘাততায সাসনে পতিট্ঠং অলভন্তো গিহিভাৱং পত্ৱা তমত্থং কথেতি.

একংসভাৱিতসমাধিৱণ্ণনা

৩৬৬-৩৭১. একংসাযাতি তদত্থে চতুত্থীৱচনং, একংসত্থন্তি অত্থো. অংসসদ্দো চেত্থ কোট্ঠাসপৰিযাযো, সো চ অধিকাৰতো দিব্বৰূপদস্সনদিব্বসদ্দসৱনৱসেন ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘এককোট্ঠাসাযা’’তিআদি. ৱা-সদ্দো চেত্থ ৱিকপ্পনে একংসস্সেৱাধিপ্পেতত্তা. অনুদিসাযাতি পুৰত্থিমদক্খিণাদিভেদায চতুব্বিধায অনুদিসায. উভযকোট্ঠাসাযাতি দিব্বৰূপদস্সনত্থং, দিব্বসদ্দসৱনত্থঞ্চ. ভাৱিতোতি যথা দিব্বচক্খুঞাণং, দিব্বসোতঞাণঞ্চ সমধিগতং হোতি, এৱং ভাৱিতো. তযিদং ৱিসুং ৱিসুং পৰিকম্মকৰণেন ইজ্ঝন্তীসু ৱত্তব্বং নত্থি, একজ্ঝং ইজ্ঝন্তীসুপি কমেনেৱ কিচ্চসিদ্ধি ভৱতি একজ্ঝং কিচ্চসিদ্ধিযা অসম্ভৱতো. পাড়িযম্পি হি ‘‘দিব্বানঞ্চ ৰূপানং দস্সনায, দিব্বানঞ্চ সদ্দানং সৱনাযা’’তি ইদং একস্স উভযসমত্থতাসন্দস্সনমেৱ, ন একজ্ঝং কিচ্চসিদ্ধিসম্ভৱসন্দস্সনং. ‘‘একংসভাৱিতো সমাধি হেতূ’’তি ইমিনা সুনক্খত্তো দিব্বচক্খুঞাণায এৱ পৰিকম্মস্স কতত্তা ৱিজ্জমানম্পি দিব্বসদ্দং নাস্সোসীতি দস্সেতি.

৩৭২. দিব্বচক্খুঞাণতো দিব্বসোতঞাণমেৱ সেট্ঠন্তি মঞ্ঞমানো মহালি এতমত্থং পুচ্ছতীতি আহ ‘‘ইদং দিব্বসোতেন…পে… মঞ্ঞে’’তি. অপণ্ণকন্তি অৱিৰজ্ঝনকং, অনৱজ্জং ৱা. সমাধিযেৱ ভাৱেতব্বট্ঠেন সমাধিভাৱনা. ‘‘দিব্বসোতঞাণং সেট্ঠ’’ন্তি মঞ্ঞমানেন চ তেন দিব্বচক্খুঞাণম্পি দিব্বসোতেনেৱ সহ গহেত্ৱা ‘‘এতাসং নূন ভন্তে’’তিআদিনা পুথুৱচনেন পুচ্ছিতন্তি দস্সেতুং ‘‘উভযংসভাৱিতানং সমাধীন’’ন্তি ৱুত্তং. বাহিৰা এতা সমাধিভাৱনা অনিয্যানিকত্তা. তা হি ইতো বাহিৰকানম্পি ইজ্ঝন্তি. ন অজ্ঝত্তিকা ভগৱতা সামুক্কংসিকভাৱেন অপ্পৱেদিতত্তা. ন হি তে সচ্চানি ৱিয সামুক্কংসিকা. যদত্থন্তি যেসং অত্থায, অভেদেপি ভেদৱচনমেতং, যস্স ৱা ৱিসেসনভূতস্স অত্থায. তেতি অৰিযফলধম্মে. ‘‘ত’’ন্তিপি অধুনা পাঠো. তে হি সচ্ছিকাতব্বা, ‘‘অত্থি খো মহালি অঞ্ঞেৱ ধম্মা…পে… যেসং সচ্ছিকিৰিযাহেতু ভিক্খূ মযি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তী’’তি সচ্ছিকাতব্বধম্মা চ ইধ ৱুত্তা.

চতুঅৰিযফলৱণ্ণনা

৩৭৩. সংযোজেন্তীতি বন্ধেন্তি. তস্মাতি যস্মা ৱট্টদুক্খভযে সংযোজনতো তত্থ সত্তে সংযোজেন্তি নাম, তস্মা. কত্থচি ‘‘ৱট্টদুক্খমযে ৰথে’’তি পাঠো, ন পোৰাণো তথা আচৰিযেন অৱণ্ণিতত্তা. মগ্গসোতং আপন্নো, ন পসাদাদিসোতং. ‘‘সোতোতি ভিক্খৱে অৰিযমগ্গস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি হি ৱুত্তং. আপন্নোতি চ আদিতো পত্তোতি অত্থো আ-উপসগ্গস্স আদিকম্মনি পৱত্তনতো, ইদং পন ফলট্ঠৱসেন ৱদতি. অতীতকালৱচনঞ্হেতং, মগ্গক্খণে পন মগ্গসোতং আপজ্জতি নাম. তেনেৱাহ দক্খিণৱিভঙ্গে ‘‘সোতাপন্নে দানং দেতি, সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নে দানং দেতী’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৯) অপতনধম্মোতি অনুপপজ্জনসভাৱো. ধম্মনিযামেনাতি উপৰিমগ্গধম্মনিযামেন. হেট্ঠিমন্তেন সত্তমভৱতো উপৰি অনুপপজ্জনধম্মতায ৱা নিযতোতি অট্ঠকথামুত্তকনযো. পৰং অযনং পৰাগতি অস্স অত্থীতি অত্থো. অনেনাতি পুন ততিযসমাসৱচনং, ৱা-সদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো.

তনুত্তং নাম পৱত্তিযা মন্দতা, ৱিৰড়তা চাতি ৱুত্তং ‘‘তনুত্তা’’তিআদি. কৰহচীতি নিপাতমত্তং, পৰিযাযৱচনং ৱা. ‘‘ওৰেন চে মাসো সেসো গিম্হানন্তি ৱস্সিকসাটিকচীৱৰং পৰিযেসেয্যা’’তিআদীসু (পাৰা. ৬২৭) ৱিয ওৰ-সদ্দো ন অতিৰেকত্থোতি আহ ‘‘হেট্ঠাভাগিযান’’ন্তি, হেট্ঠাভাগস্স কামভৱস্স পচ্চযভাৱেন হিতানন্তি অত্থো. ‘‘সুদ্ধাৱাসভূমিয’’ন্তি তেসং উপপত্তিট্ঠানদস্সনং. ওপপাতিকোতি উপপাতিকো উপপাতনে সাধুকাৰী. তেনাহ ‘‘সেসযোনিপটিক্খেপৱচনমেত’’ন্তি পৰিনিব্বানধম্মোতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বানসভাৱো. ৱিমুচ্চতীতি ৱিমুত্তি, চিত্তমেৱ ৱিমুত্তি চেতোৱিমুত্তীতি ৱুত্তং ‘‘চিত্তৱিসুদ্ধি’’ন্তিআদি. চিত্তসীসেন চেত্থ সমাধি গহিতো ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ১.১.৯) ৱিয. পঞ্ঞাৱিমুত্তিন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. তেনাহ ‘‘অৰহত্তফলপঞ্ঞাৱ পঞ্ঞাৱিমুত্তী’’তি. সামন্তি অত্তনাৱ, অপৰপ্পচ্চযেনাতি অত্থো. ‘‘অভিজানিত্ৱা’’তি ইমিনা ত্ৱাদিপচ্চযকাৰিযস্স য-কাৰস্স লোপো দস্সিতো. ‘‘অভিঞ্ঞাযা’’তি ইমিনা পন না-ৱচনকাৰিযস্সাতি দট্ঠব্বং. সচ্ছীতি পচ্চক্খত্থে নেপাতিকং. পচ্চক্খকৰণং নাম অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কাদিকে মুঞ্চিত্ৱা সৰূপতো আৰম্মণকৰণং.

অৰিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গৱণ্ণনা

৩৭৪-৫. উপ্পতিত্ৱাতি আকাসমগ্গেন ডেত্ৱা. পটিপজ্জতি অৰিযাসাৱকো নিব্বানং, অৰিযফলঞ্চ এতাযাতি পটিপদা, সা চ তস্স পুব্বভাগো এৱাতি অৰিযমগ্গো পুব্বভাগপটিপদানামেন ইধ ৱুত্তো. আততৱিততাদিৱসেন পঞ্চঙ্গিকং. দিসাৱিদিসানিৱিট্ঠপদেসেন অট্ঠঙ্গিকো. অট্ঠঙ্গতো মুত্তো অঞ্ঞো কোচি অট্ঠঙ্গিকো নাম মগ্গো নত্থীতি আহ ‘‘অট্ঠঙ্গমত্তোযেৱা’’তিআদিনা. ন হি অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নাম কোচি অত্থীতি. তস্মা ‘‘অট্ঠ অঙ্গানি অস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসং অকত্ৱা ‘অট্ঠ অঙ্গানি অট্ঠঙ্গানি, তানি অস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকো’তি সমাসগব্ভতদ্ধিতৱসেন পদসিদ্ধি কাতব্বা’’তি (দী. নি. টী. ১.৩৭৪, ৩৭৫) আচৰিযেন ৱুত্তং, অধিপ্পাযো চেত্থ চিন্তেতব্বো. অঞ্ঞপদত্থসমাসে হি কতে ন সক্কা অট্ঠঙ্গঅট্ঠঙ্গিকানং ভেদো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিপৰিযাযং কত্ৱাপি নিযমেতুং ব্যাসে উভযপদত্থপৰভাৱেন সহেৱ সঙ্খ্যাপৰিচ্ছেদেন অত্থাপত্তিতো. সমাসগব্ভে পন তদ্ধিতে কতে সক্কা এৱ তেসং ভেদো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিপৰিযাযং কত্ৱা নিযমেতুং সমাসে উত্তৰপদত্থপৰভাৱেন ৱিনাৱ সঙ্খ্যাপৰিচ্ছেদেন অত্থাপত্তিতো. একত্থিভাৱলক্খণো হি সমাসোতি. ধম্মদাযাদসুত্তন্তটীকাযং পন আচৰিযেনেৱ এৱং ৱুত্তং ‘‘যস্মা মগ্গঙ্গসমুদাযে মগ্গৱোহাৰো হোতি, সমুদাযো চ সমুদাযীহি সমন্নাগতো, তস্মা অত্তনো অৱযৱভূতানি অট্ঠ অঙ্গানি এতস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকো’’তি. পঠমনযে চেত্থ অঙ্গিনা অঙ্গস্স অট্ঠঙ্গিকভাৱো ৱুত্তো, দুতিযনযে পন অঙ্গেন অঙ্গিনোতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

ইদানি অট্ঠঙ্গিকমগ্গে লক্খণতো, কিচ্চখণাৰম্মণভেদকমতো চ ৱিনিচ্ছযং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. সম্মাদস্সনলক্খণাতি অৱিপৰীতং যাথাৱতো চতুন্নমৰিযসচ্চানং পচ্চক্খমেৱ দস্সনসভাৱা. সম্মা অভিনিৰোপনলক্খণোতি নিব্বানাৰম্মণে চিত্তস্স অৱিপৰীতমভিনিৰোপনসভাৱো. সম্মা পৰিগ্গহণলক্খণাতি চতুৰঙ্গসমন্নাগতা ৱাচা জনে সঙ্গণ্হাতীতি তব্বিপক্খতো ৱিৰতিসভাৱা সম্মাৱাচা ভেদকৰমিচ্ছাৱাচপ্পহানেন জনে, সম্পযুত্তধম্মে চ পৰিগ্গণ্হনকিচ্চৱতী হোতি, এৱং অৱিপৰীতং পৰিগ্গহণসভাৱা. সম্মা সমুট্ঠাপনলক্খণোতি যথা চীৱৰকম্মাদিকো কম্মন্তো একং কাতব্বং সমুট্ঠাপেতি, তংতংকিৰিযানিপ্ফাদকো ৱা চেতনাসঙ্খাতো কম্মন্তো হত্থপাদচলনাদিকং কিৰিযং সমুট্ঠাপেতি, এৱং সাৱজ্জকত্তব্বকিৰিযাসমুট্ঠাপকমিচ্ছাকম্মন্তপ্পহানেন সম্মাকম্মন্তো নিৰৱজ্জসমুট্ঠাপনকিচ্চৱা হোতি, সম্পযুত্তে চ সমুট্ঠাপেন্তো এৱ পৱত্ততীতি অৱিপৰীতং সমুট্ঠাপনসভাৱো. সম্মা ৱোদাপনলক্খণোতি কাযৱাচানং, খন্ধসন্তানস্স চ সংকিলেসভূতমিচ্ছাজীৱপ্পহানেন অৱিপৰীতং ৱোদাপনসভাৱো. সম্মা পগ্গহলক্খণোতি সসম্পযুত্তধম্মস্স চিত্তস্স সংকিলেসপক্খে পতিতুমদত্ৱা অৱিপৰীতং পগ্গহণসভাৱো. সম্মা উপট্ঠানলক্খণাতি তাদিভাৱলক্খণেন অৱিপৰীতং তত্থ উপট্ঠানসভাৱো. সম্মা সমাধানলক্খণোতি ৱিক্খেপৱিদ্ধংসনেন অৱিপৰীতং চিত্তস্স সমাদহনসভাৱো.

সহজেকট্ঠতায দিট্ঠেকট্ঠা অৱিজ্জাদযো মিচ্ছাদিট্ঠিতো অঞ্ঞে অত্তনো পচ্চনীককিলেসা নাম. পস্সতীতি পকাসেতি কিচ্চপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘তপ্পটি…পে… অসম্মোহতো’’তি. ইদঞ্হি তস্সা পস্সনাকাৰদস্সনং. তেনেৱ হি সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন অঙ্গেন তত্থ পচ্চৱেক্খণা পৱত্ততি. পুৰিমানি দ্ৱে কিচ্চানি সব্বেসমেৱ সাধাৰণানীতি আহ ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপী’’তিআদি. ‘‘তথেৱা’’তি ইমিনা ‘‘অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধি’’ন্তি ইদমনুকড্ঢতি.

পুব্বভাগেতি উপচাৰক্খণে. উপচাৰভাৱনাৱসেন অনেকৱাৰং পৱত্তচিত্তক্খণিকত্তা নানক্খণা. অনিচ্চাদিলক্খণৱিসযত্তা নানাৰম্মণা. মগ্গস্স একচিত্তক্খণিকত্তা একক্খণা. নিব্বানাৰম্মণত্তা একাৰম্মণা. কিচ্চতোতি পুব্বভাগে দুক্খাদিঞাণেহি কত্তব্বেন ইধ সাতিসযং নিব্বত্তেন কিচ্চেন, ইমস্সেৱ ৱা ঞাণস্স দুক্খাদিপ্পকাসনকিচ্চেন. চত্তাৰি নামানি লভতি চতূসু সচ্চেসু কাতব্বকিচ্চ নিব্বত্তিতো.তীণি নামানি লভতি কামসঙ্কপ্পাদিপ্পহাননিব্বত্তিতো. সিক্খাপদৱিভঙ্গে ‘‘ৱিৰতিচেতনা, সব্বে সম্পযুত্তধম্মা চ সিক্খাপদানী’’তি (ৱিভ. ৭০৪) ৱুচ্চন্তি. তত্থ পন পধানানং ৱিৰতিচেতনানং ৱসেন ‘‘ৱিৰতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপী’’তি ৱুত্তং, মুসাৱাদাদীহি ৱিৰমণকালে ৱা ৱিৰতিযো, সুভাসিতাদিৱাচাভাসনাদিকালে চেতনাযো হোন্তীতি যোজেতব্বা. চেতনানং অমগ্গঙ্গত্তা ‘‘মগ্গক্খণে পন ৱিৰতিযোৱা’’তি আহ. একস্সেৱ ঞাণস্স দুক্খাদিঞাণতা ৱিয, একাযেৱ ৱিৰতিযা মুসাৱাদাদিৱিৰতিভাৱো ৱিয চ একায এৱ চেতনায সম্মাৱাচাদিকিচ্চত্তযসাধনাসম্ভৱেন সম্মাৱাচাদিভাৱাসিদ্ধিতো, তংসিদ্ধিযঞ্চ অঙ্গত্তযত্তাসিদ্ধিতো চ এৱং ৱুত্তন্তিপি দট্ঠব্বং. ইমিনা চেতাসং দুৱিধতং, অভেদতঞ্চ দস্সেতি. সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৱসেনাতি চতুসম্মপ্পধানচতুসতিপট্ঠানভাৱৱসেন.

যদিপি সমাধিউপকাৰকানং অভিনিৰোপনা নুমজ্জনসম্পিযাযনু পব্ৰূহনসন্তানং ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখোপেক্খানং ৱসেন চতূহি ঝানেহি সম্মাসমাধি ৱিভত্তো, তথাপি ৱাযামো ৱিয অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিচতুৱাযামকিচ্চং, সতি ৱিয চ অসুভাসুখানিচ্চানত্তভূতেসু কাযাদীসু সুভাদিসঞ্ঞাপহানচতুসতিকিচ্চং একোৱ সমাধি চতুক্কজ্ঝানসমাধিকিচ্চং ন সাধেতি. তস্মা পুব্বভাগেপি পঠমজ্ঝানসমাধি পঠমজ্ঝানসমাধি এৱ. তথা মগ্গক্খণেপি পুব্বভাগেপি দুতিযজ্ঝানসমাধি দুতিযজ্ঝানসমাধি এৱ. তথা মগ্গক্খণেপি পুব্বভাগেপি ততিযজ্ঝানসমাধি ততিযজ্ঝানসমাধি এৱ. তথা মগ্গক্খণেপি পুব্বভাগেপি চতুত্থজ্ঝানসমাধি চতুত্থজ্ঝানসমাধি এৱ. তথা মগ্গক্খণেপীতি আহ ‘‘পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধিযেৱা’’তি.

তস্মাতি পঞ্ঞাপজ্জোতত্তা অৱিজ্জান্ধকাৰং ৱিধমিত্ৱা পঞ্ঞাসত্থত্তা কিলেসচোৰে ঘাতেন্তোতি যথাৰহং যোজেতব্বং. যস্মা পন অনাদিমতি সংসাৰে ইমিনা যোগিনা কদাচিপি অসমুগ্ঘাটিতপুব্বো কিলেসগণো, তস্স সমুগ্ঘাটকো চ অৰিযমগ্গো. অযঞ্চেত্থ সম্মাদিট্ঠি পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন পৱত্তিযা পুব্বঙ্গমা হোতি বহূপকাৰা, তস্মা. তদেৱ বহূপকাৰতং কাৰণভাৱেন দস্সেতুং ‘‘যোগিনো বহূপকাৰত্তা’’তি ৱুত্তং.

তস্সাতি সম্মাদিট্ঠিযা. ‘‘বহূপকাৰো’’তি ৱত্ৱা তং বহূপকাৰতং উপমায ৱিভাৱেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. অযং তম্বকংসাদিমযত্তা কূটো. তংপৰিহৰণতো মহাসাৰতায ছেকো. এৱন্তি যথা হেৰঞ্ঞিকস্স চক্খুনা দিস্ৱা কহাপণৱিভাগজাননে কিৰিযাসাধকতমভাৱেন কৰণন্তৰং বহুকাৰং যদিদং হত্থো, এৱং যোগিনো পঞ্ঞায ওলোকেত্ৱা ধম্মৱিভাগজাননে পুব্বচাৰীভাৱেন ধম্মন্তৰং বহুকাৰং যদিদং ৱিতক্কো ৱিতক্কেত্ৱাৱ পঞ্ঞায তদৱবোধতো. তস্মা সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাদিট্ঠিযা বহুকাৰোতি অধিপ্পাযো. দুতিযউপমাযং এৱন্তি যথা তচ্ছকো পৰেন পৰিৱত্তেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা দিন্নং দব্বসম্ভাৰং ৱাসিযা তচ্ছেত্ৱা গেহাদিকৰণকম্মে উপনেতি, এৱং যোগী ৱিতক্কেন লক্খণাদিতো ৱিতক্কেত্ৱা দিন্নধম্মে যাথাৱতো পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিকম্মে উপনেতীতি যোজনা. ৱচীভেদস্স উপকাৰকো ৱিতক্কো সাৱজ্জানৱজ্জৱচীভেদে নিৱত্তনপৱত্তনকৰায সম্মাৱাচাযপি উপকাৰকোৱাতি আহ ‘‘স্ৱায’’ন্তিআদি. ‘‘যথাহা’’তিআদিনা ধম্মদিন্নায ভিক্খুনিযা ৱিসাখস্স নাম গহপতিনো ৱুত্তং চূড়ৱেদল্লসুত্তপদং (ম. নি. ১.৪৬৪) সাধকভাৱেন দস্সেতি. ভিন্দতীতি নিচ্ছাৰেতি.

ৱচীভেদনিযামিকা ৱাচা কাযিককিৰিযানিযামকস্স কম্মন্তস্স উপকাৰিকাতি তদত্থং লোকতো পাকটং কাতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. উভযং সুচৰিতন্তি কাযসুচৰিতং, ৱচীসুচৰিতঞ্চ. আজীৱট্ঠমকসীলং নাম চতুব্বিধৱচীসুচৰিততিৱিধকাযসুচৰিতেহি সদ্ধিং সম্মাআজীৱং অট্ঠমং কত্ৱা ৱুত্তং আদিব্ৰহ্মচৰিযকসীলং. যঞ্হি সন্ধায ৱুত্তং ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতী’’তি. তদুভযানন্তৰন্তি দুচ্চৰিতদ্ৱযপ্পহাযকস্স সুচৰিতদ্ৱযপাৰিপূৰিহেতুভূতস্স সম্মাৱাচাসম্মাকম্মন্তদ্ৱযস্স অনন্তৰং. সুত্তপমত্তেনাতি অপ্পোস্সুক্কং সুত্তেন, পমত্তেন চ. ইদং ৱীৰিযন্তি চতুব্বিধং সম্মপ্পধানৱীৰিযং. কাযাদীসূতি কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু. ইন্দ্ৰিযসমতাদযো সমাধিস্স উপকাৰকা. তব্বিধুৰা ধম্মা অনুপকাৰকা. গতিযোতি নিপ্ফত্তিযো, কিচ্চাদিসভাৱে ৱা. সমন্ৱেসিত্ৱাতি উপধাৰেত্ৱা, হেতুম্হি চাযং ত্ৱাপচ্চযো.

দ্ৱেপব্বজিতৱত্থুৱণ্ণনা

৩৭৬-৭. কস্মা আৰদ্ধন্তি অনুসন্ধিকাৰণং পুচ্ছিত্ৱা তং ৱিস্সজ্জেতুং ‘‘অযং কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং তেন অজ্ঝাসযানুসন্ধিৱসেনাযং উপৰি দেসনা পৱত্তাতি দস্সেতি. তেনাতি তথালদ্ধিকত্তা. অস্সাতি লিচ্ছৱিৰঞ্ঞো. দেসনাযন্তি সণ্হসুখুমায সুঞ্ঞতপটিসঞ্ঞুত্তায যথাদেসিতদেসনায. নাধিমুচ্চতীতি ন সদ্দহতি ন পসীদতি. তন্তিধম্মং নাম কথেন্তোতি যেসং অত্থায ধম্মো কথীযতি, তত্থ তেসং অসতিপি মগ্গপটিৱেধে কেৱলং সাসনে পৱেণীভূতং, পৰিযত্তিভূতং ৱা তন্তিধম্মং কত্ৱা কথেন্তো, তেন তদা তেসং মগ্গপটিৱেধাভাৱং দস্সেতি. এৱৰূপস্সাতি সম্মাসম্বুদ্ধত্তা অৱিপৰীতদেসনতায এৱংপাকটধম্মকাযস্স সত্থুনো. অস্সাতি পঠমজ্ঝানাদিসমধিগমেন সমাহিতচিত্তস্স কুলপুত্তস্স এতং ‘‘তং জীৱ’’ন্তিআদিনা উচ্ছেদাদিগহণং অপি নু যুত্তন্তি পুচ্ছতি, লদ্ধিযা পন ঝানাধিগমমত্তেন ন তাৱ ৱিৱেচিতত্তা ‘‘যুত্তমস্সেত’’ন্তি তেহি ৱুত্তে ঝানলাভিনোপেতং গহণং অযুত্তমেৱাতি তং উচ্ছেদৱাদং, সস্সতৱাদং ৱা ‘‘অহং খো…পে… ন ৱদামী’’তিআদিনা পটিক্খিপিত্ৱাতি সাধিপ্পাযত্থো. এতন্তি পঠমজ্ঝানাদিকং. এৱন্তি যথাৱুত্তনযেন. অথ চ পনাতি এৱং জাননতো, পস্সনতো চ. কামং ৱিপস্সকাদিদস্সনম্পি পাড়িযং কতং, অৰহত্তকূটেন পন দেসনা নিট্ঠাপিতাতি দস্সেতুং ‘‘উত্তৰি খীণাসৱং দস্সেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. তে হি দ্ৱে পব্বজিতা ৱিপস্সকতো পট্ঠায ‘‘ন কল্লং তস্সেতং ৱচনাযা’’তি অৱোচুং. ইমস্সাতি খীণাসৱস্স. কিঞ্চাপি ‘‘অত্তমনা অহেসু’’ন্তি পাড়িযং ন ৱুত্তং, ‘‘ন কল্ল’’ন্তিআদিনা পন ৱিস্সজ্জনাৱচনেনেৱ তেসং অত্তমনতা ৱেদিতব্বাতি আহ ‘‘তে মমা’’তিআদি. তত্থ যস্মা খীণাসৱো ৱিগতসম্মোহো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো, তস্মা তস্স তথা ৱত্তুমযুত্তন্তি উপ্পন্ননিচ্ছযতায তং মম ৱচনং সুত্ৱা অত্তমনা অহেসুন্তি অত্থো. সোপি খো লিচ্ছৱি ৰাজা তে ৱিয তথাসঞ্জাতনিচ্ছযত্তা অত্তমনো অহোসি. তেনাহ ‘‘এৱং ৱুত্তে সোপি অত্তমনো অহোসী’’তি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ইতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পৰমসুখুমগম্ভীৰদুৰনুবোধত্থপৰিদীপনায সুৱিমলৱিপুলপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযজননায সাধুৱিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা মহালিসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.

মহালিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.