৫. কূটদন্তসুত্তৱণ্ণনা

৩২৩. এৱং সোণদণ্ডসুত্তং সংৱণ্ণেত্ৱা ইদানি কূটদন্তসুত্তং সংৱণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৱণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৱং ৱিভাৱেতুং, সোণদণ্ড সুত্তস্সানন্তৰং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স কূটদন্তসুত্তভাৱং ৱা পকাসেতুং ‘‘এৱং মে সুতং…পে… মগধেসূতি কূটদন্তসুত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘মগধা নাম জনপদিনো ৰাজকুমাৰা’’তিআদীসু অম্বট্ঠসুত্তে কোসলজনপদৱণ্ণনাযং অম্হেহি ৱুত্তনযো যথাৰহং নেতব্বো. অযং পনেত্থ ৱিসেসো – মগেন সদ্ধিং ধাৱন্তীতি মগধা, ৰাজকুমাৰা, মংসেসু ৱা গিজ্ঝন্তীতি মগধা নিৰুত্তিনযেন. ৰুড়্হিতো, পচ্চযলোপতো চ তেসং নিৱাসভূতেপি জনপদে ৱুদ্ধি ন হোতীতি নেৰুত্তিকা. জনপদনামেযেৱ বহুৱচনং, ন জনপদসদ্দে জাতিসদ্দত্তাতি ৱুত্তং ‘‘তস্মিং মগধেসু জনপদে’’তি. ইতো পৰন্তি ‘‘মগধেসূ’’তি পদতো পৰং ‘‘চাৰিকং চৰমানো’’তিআদিৱচনং. পুৰিমসুত্তদ্ৱযেতি অম্বট্ঠসোণদণ্ডসুত্তদ্ৱযে. ৱুত্তনযমেৱাতি যং তত্থ আগতসদিসং ইধাগতং, তং অত্থৱণ্ণনাতো ৱুত্তনযমেৱ, তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘তৰুণো অম্বৰুক্খো অম্বলট্ঠিকা’’তি ব্ৰহ্মজালসুত্তৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.২) ৱুত্তত্তা ‘‘অম্বলট্ঠিকা ব্ৰহ্মজালে ৱুত্তসদিসাৱা’’তি আহ.

যঞ্ঞাৱাটং সম্পাদেত্ৱা মহাযঞ্ঞং উদ্দিস্স সৱিঞ্ঞাণকানি, অৱিঞ্ঞাণকানি চ যঞ্ঞূপকৰণানি উপট্ঠপিতানীতি অত্থং সন্ধায ‘‘মহাযঞ্ঞো উপক্খটো’’তি পাড়িযং ৱুত্তং, তং পনেতং উপকৰণং তেসং তথা সজ্জনমেৱাতি দস্সেতি ‘‘সজ্জিতো’’তি ইমিনা. ৱচ্ছতৰসতানীতি যুৱভাৱপ্পত্তানি বলৱৱচ্ছসতানি. ৱচ্ছানং ৱিসেসাতি হি ৱচ্ছতৰা, তে পন ৱচ্ছা এৱ হোন্তি, ন দম্মা, ন চ বলীবদ্দাতি আহ ‘‘ৱচ্ছসতানী’’তি. অযং আচৰিযমতি (দী. নি. টী. ১.৩২৩). তৰ-সদ্দো ৱা অনত্থকোতি ৱুত্তং ‘‘ৱচ্ছসতানী’’তি. এৱঞ্হি সব্বোপি ৱচ্ছপ্পভেদো সঙ্গহিতো হোতি. এতেতি উসভাদযো উৰব্ভপৰিযোসানা. অনেকেসন্তি অনেকজাতিকানং. মিগপক্খীনন্তি মহিংসৰুৰুপসদকুৰুঙ্গগোকণ্ণমিগানঞ্চেৱ মোৰকপিঞ্জৰৱট্টকতিত্তিৰ লাপাদিপক্খীনঞ্চ. সঙ্খ্যাৱসেন অনেকতং সত্তসতগ্গহণেন পৰিচ্ছিন্দিতুং ‘‘সত্তসত্তসতানী’’তি ৱুত্তং, সত্তসতানি, সত্তসতানি চাতি অত্থো. থূণন্তি যঞ্ঞোপকৰণানং মিগপক্খীনং বন্ধনত্থম্ভং. যূপোতিপি তস্স নামং. তেনাহ ‘‘যূপসঙ্খাত’’ন্তি.

৩২৮. ৱিধাতি ৱিপ্পটিসাৰৱিনোদনা. যো হি যঞ্ঞসঙ্খাতস্স পুঞ্ঞস্স উপক্কিলেসো, তস্স ৱিধমনতো নিৱাৰণতো নিৰোধনতো ৱিধা ৱুচ্চন্তি ৱিপ্পটিসাৰৱিনোদনা, তা এৱ পুঞ্ঞাভিসন্দং অৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ঠপেন্তীতি ‘‘ঠপনা’’তি চ ৱুত্তা. অৱিপ্পটিসাৰতো এৱ হি উপৰূপৰি পুঞ্ঞাভিসন্দপ্পৱত্তীতি. ঠপনা চেতা যঞ্ঞস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেন তীসু কালেসু পৱত্তিযা তিপ্পকাৰাতি আহ ‘‘তিট্ঠপন’’ন্তি. পৰিক্খাৰসদ্দো চেত্থ পৰিৱাৰপৰিযাযো ‘‘পৰিকৰোন্তি যঞ্ঞং অভিসঙ্খৰোন্তী’’তি কত্ৱা. তেনাহ ‘‘সোড়সপৰিৱাৰ’’ন্তি.

মহাৱিজিতৰাজযঞ্ঞকথাৱণ্ণনা

৩৩৬. পুব্বে ভূতং ভূতপুব্বং যথা ‘‘দিট্ঠপুব্ব’’ন্তি আহ ‘‘পুব্বচৰিত’’ন্তি, অত্তনো পুৰিমজাতিসম্ভূতং বোধিসম্ভাৰভূতং পুঞ্ঞচৰিযন্তি অত্থো. তথা হি তস্স অনুগামিনিধিস্স থাৱৰনিধিনা নিদস্সনং উপপন্নং হোতি. সদ্দৱিদূ পন ৱদন্তি ‘‘ভূতপুব্বন্তি ইদং কালসত্তমিযা নেপাতিকপদ’’ন্তি. অতীতকালেতি হি তেসং মতেন অত্থো. অস্সাতি অনেন. মহন্তং পথৱীমণ্ডলং ৱিজিতন্তি সম্বন্ধো. মহন্তং ৱা ৱিজিতং পথৱীমণ্ডলমস্স অত্থীতি অত্থো. ‘‘অন্তোৰট্ঠেতি যস্স ৱিজিতে ৱিহৰতি, তস্স ৰট্ঠে’’তিআদীসু ৱিয হি ৱিজিতসদ্দো ৰজ্জে পৱত্ততি, ইমিনা তস্স একৰাজভাৱং দীপেতি, ন চক্কৱত্তিৰাজভাৱং সত্তৰতনসম্পন্নতাঅৱচনতো. পাড়িযং ন যেন কেনচি সন্তকমত্তেন অড্ঢতাতি দস্সেতুং ‘‘অড্ঢো’’তি ৱত্ৱা ‘‘মহদ্ধনো’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘যো কোচী’’তিআদি. অড্ঢতা হি নাম ৱিভৱসম্পন্নত্তা সা চ তং তদুপাদায ৱুচ্চতি. তথা মহদ্ধনতাপীতি তং থামপ্পত্তং উক্কংসগতং দস্সেতুং ‘‘অপৰিমাণসঙ্খ্যেনা’’তি আহ. ভুঞ্জিতব্বট্ঠেন ৱিসেসতো কামা ইধ ভোগা নামাতি দস্সেতি. ‘‘পঞ্চকামগুণৱসেনা’’তি ইমিনা. পিণ্ডপিণ্ডৱসেনাতি ভাজনালঙ্কাৰাদিৱিভাগং অহুত্ৱা কেৱলং খণ্ডখণ্ডৱসেন.

ৰূপং অপ্পেত্ৱা, অনপ্পেত্ৱা ৱা মাসপ্পমাণেন কতো মাসকো. আদিসদ্দেন থালকাদীনি সঙ্গণ্হাতি. অনেককোটিসঙ্খ্যেনাতি কহাপণানং কোটিসতাদিপ্পমাণং সন্ধায ৱুত্তং হেট্ঠিমন্তেন কোটিসতপ্পমাণেনেৱ খত্তিযমহাসালভাৱপ্পত্তিতো.

তুট্ঠীতি সুমনতা. উপকৰণসদ্দো চেত্থ কাৰণপৰিযাযো. কিং পন তন্তি আহ ‘‘নানাৱিধালঙ্কাৰসুৱণ্ণৰজতভাজনাদিভেদ’’ন্তি. আদিসদ্দেন ৱত্থসেয্যাৱসথাদীনি সঙ্গয্হন্তি, সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাৱেড়ুৰিযৱজিৰপৱাড়ানি সত্ত ৰতনানীতি ৱদন্তি. যথাহু –

‘‘সুৱণ্ণং ৰজতং মুত্তা, মণিৱেড়ুৰিযানি চ;

ৱজিৰঞ্চ পৱাড়ন্তি, সত্তাহু ৰতনানিমে’’তি.

সালিৱীহিআদি সত্তধঞ্ঞং সানুলোমং পুব্বন্নং নাম পুৰেক্খতং সস্সফলন্তি কত্ৱা. তব্বিপৰিযাযতো মুগ্গমাসাদি তদৱসেসং অপৰন্নং নাম. অপৰন্নতো পুব্বে পৱত্তমন্নং পুব্বন্নং, ততো অপৰস্মিং পৱত্তমন্নং অপৰন্নং. ন্ন-কাৰস্স পন ণ্ণ-কাৰে কতে পুব্বণ্ণং, অপৰণ্ণঞ্চাতি নেৰুত্তিকা. পুব্বাপৰভাৱো পনেতেসং আদিকপ্পে সম্ভৱাসম্ভৱৱসেন ৱেদিতব্বো. পুৰিমং ‘‘অড্ঢো মহদ্ধনো পহূতজাতৰূপৰজতো’’তি ৱচনং দেৱসিকং পৰিব্বযদানগহণাদিৱসেন, পৰিৱত্তনধনধঞ্ঞৱসেন চ ৱুত্তং, ইদং পন ‘‘পহূতধনধঞ্ঞো’’তি ৱচনং নিধানগতধনৱসেন, সঙ্গহিতধঞ্ঞৱসেন চাতি ইমং ৱিসেসং সন্ধায অযং নযো দস্সিতো. ৱীসকহাপণম্বণাদিদেৱসিকৱড়ঞ্জনম্পি হি মহাসাললক্খণং.

ইদানি তব্বিপৰীতৱসেন ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদিনা দুতিযনযো আৰদ্ধো. ইমিনা এৱ হি পুৰিমৱচনং নিধানগতধনৱসেন, সঙ্গহিতধঞ্ঞৱসেন চ ৱুত্তন্তি অত্থতো সিদ্ধং হোতি. তত্থ ইদন্তি ‘‘পহূতধনধঞ্ঞো’’তি ৱচনং. অস্সাতি মহাৱিজিতৰঞ্ঞো. দিৱসে দিৱসে পৰিভুঞ্জিতব্বং দেৱসিকং, ভাৱনপুংসকমেতং. দাসকম্মকৰপোৰিসাদীনং ৱেত্তনানুপ্পদানং পৰিব্বযদানং. ইণসোধনাদিৱসেন ধনধঞ্ঞানমাদানং গহণং. আদিসদ্দেন ইণদানাদীনং সঙ্গহো. পৰিৱত্তনধনধঞ্ঞৱসেনাতি কযৱিক্কযকৰণেন পৰিৱত্তিতব্বানং ধনধঞ্ঞানং ৱসেন. কত্থচি পন সমুচ্চযৱিৰহিতপাঠো দিস্সতি. তত্থ ‘‘পৰিব্বযদানগ্গহণাদিৱসেনা’’তি ইদং পৰিৱত্তনপদেন সম্বন্ধং কত্ৱা তাদিসেন ৱিধিনা ইতো চিতো চ পৰিৱত্তেতব্বানং ধনধঞ্ঞানং ৱসেনাতি অত্থো ৱেদিতব্বো.

কোট্ঠং ৱুচ্চতি ধঞ্ঞট্ঠপনট্ঠানং, তদেৱ অগাৰং তথা. তেনাহ ‘‘ধঞ্ঞেন পৰিপুণ্ণকোট্ঠাগাৰো’’তি. এৱং সাৰগব্ভং কোসো, ধঞ্ঞট্ঠপনট্ঠানং কোট্ঠাগাৰন্তি দস্সেত্ৱা ইদানি ততো অঞ্ঞথাপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথা অসিনো তিক্খভাৱপৰিহাৰতো পৰিচ্ছদো ‘‘কোসো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ৰঞ্ঞো তিক্খভাৱপৰিহাৰকত্তা চতুৰঙ্গিনী সেনা ‘‘কোসো’’তি আহ ‘‘চতুব্বিধো কোসো’’তিআদি. ‘‘দ্ৱাদসপুৰিসো হত্থী’’তিআদিনা (পাচি. ৩১৪) ৱুত্তলক্খণেন চেত্থ হত্থিআদযো গহেতব্বা. ৱত্থকোট্ঠাগাৰগ্গহণেনেৱ সব্বস্সপি কুপ্পভণ্ডট্ঠপনট্ঠানস্স গহিতত্তা ‘‘কোট্ঠাগাৰং তিৱিধ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. জাতৰূপৰজততো হি অঞ্ঞং লোহঅযদাৰুৱিসাণৱত্থাদিকমসাৰদব্বং গোপেতব্বতো গ-কাৰস্স ক-কাৰং কত্ৱা কুপ্পং ৱুচ্চতি. জাতৰূপৰজতনিধানং ধনকোট্ঠাগাৰং. তত্থ তত্থ ৰতনং ৱিলোকেত্ৱা চৰণং ৰতনৱিলোকনচাৰিকা. কামং তমত্থং ৰাজা জানাতি, ভণ্ডাগাৰিকেন পন কথাপেত্ৱা পৰিসায নিস্সদ্দভাৱাপাদনত্থমেৱ এৱং পুচ্ছতি. তথা কথাপনে হি অসতি পৰিসা সদ্দং কৰিস্সতি ‘‘কস্মা ৰাজা পৰম্পৰাগতং কুলধনং ৱিনাসেতী’’তি, ততো চ পকতিক্খোভো ভৱিস্সতি, সতি পন তথা কথাপনে ‘‘এতংকাৰণা তং ছড্ডেতী’’তি নিস্সদ্দভাৱমাপজ্জিস্সতি. ততো চ পকতিক্খোভো ন ভৱিস্সতি, তস্মা তথা পুচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং. মৰণৱসন্তি মৰণস্স, মৰণসঙ্খাতং ৱা ৱিসযং.

৩৩৭. পাড়িযং ‘‘আমন্তেত্ৱা’’তি এতস্স মন্তিতুকামো হুত্ৱাতি অত্থং ৱিঞ্ঞাপেতুং ‘‘একেন পণ্ডিতেন সদ্ধিং মন্তেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. ধাত্ৱত্থানুৱত্তকো হেত্থ উপসগ্গো, পকৰণাধিগতো চ কত্থচি অত্থৱিসেসো যথা ‘‘সিক্খমানেন ভিক্খৱে ভিক্খুনা অঞ্ঞাতব্বং পৰিপুচ্ছিতব্বং পৰিপঞ্হিতব্ব’’ন্তি (পাচি. ৪৩৪). তথা হিস্স পদভাজনে ৱুত্তং ‘‘সিক্খমানেনাতি সিক্খিতুকামেন. অঞ্ঞাতব্বন্তি জানিতব্ব’’ন্তিআদি (পাচি. ৪৩৬). আমন্তেসীতি মন্তিতুকামোসি. জনপদস্স অনুপদ্দৱত্থং, যঞ্ঞস্স চ চিৰানপ্পৱত্তনত্থং ব্ৰাহ্মণো চিন্তেসীতি আহ ‘‘অযং ৰাজা’’তিআদি. আহৰন্তানং মনুস্সানং গেহানীতি সম্বন্ধো, অনাদৰে ৱা এতং সামিৱচনং.

৩৩৮. সত্তানং হিতসুখস্স ৱিদূসনতো, অহিতদুক্খস্স চ আৱহনতো কণ্টকসদিসতায চোৰা এৱ ইধ ‘‘কণ্টকা’’তি ৱুত্তং ‘‘চোৰকণ্টকেহি সকণ্টকো’’তি. যথা গামৱাসীনং ঘাতকা গামঘাতকা অভেদৱসেন, উপচাৰেন চ নিস্সযনামস্স নিস্সিতেপি পৱত্তনতো, এৱং পন্থিকানং দুহনা বাধনা পন্থদুহা. ধম্মতো অপেতস্স অযুত্তস্স কৰণসীলো অধম্মকাৰী, যো ৱা অত্তনো ৱিজিতে জনপদাদীনং ততো ততো অনত্থতো তাযনেন খত্তিযেন কত্তব্বধম্মো, তস্স অকৰণসীলোতি অত্থো. দস্সূতি চোৰানমেতং অধিৱচনং. দংসেন্তি ৱিদ্ধংসেন্তীতি হি দস্সৱো নিগ্গহীতলোপেন, তে এৱ খীলসদিসত্তা খীলন্তি দস্সুখীলং. যথা হি খেত্তে খীলং কসনাদীনং সুখপ্পৱত্তিং, মূলসন্তানেন সস্সপৰিবুদ্ধিঞ্চ ৱিবন্ধতি, এৱং দস্সৱোপি ৰজ্জে ৰাজাণায সুখপ্পৱত্তিং, মূলৱিৰুড়্হিযা জনপদপৰিবুদ্ধিঞ্চ ৱিবন্ধন্তী. পাণচাগং দস্সেতুং ‘‘মাৰণেনা’’তি ৱুত্তং, হিংসনং দস্সেতুং ‘‘কোট্টনেনা’’তি. ৱধসদ্দো হি হিংসনত্থোপি হোতি ‘‘ৱধতি ন ৰোদতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদীসু (পাচি. ৮৮০) ৱিয, কপ্পৰাদীহি পোথনেনাতি অত্থো. অদ্দু নাম দাৰুক্খন্ধেন কতো বন্ধনোপকৰণৱিসেসো, তেন বন্ধনং তথা. আদিসদ্দেন ৰজ্জুবন্ধনসঙ্খলিকবন্ধনঘৰবন্ধনাদীনি সঙ্গণ্হাতি. হা-ধাতুযা জানিপদনিপ্ফত্তিং দস্সেতি ‘‘হানিযা’’তি ইমিনা, সা চ ধনহাযনমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘সতং গণ্হথা’’তিআদি.

পঞ্চসিখমত্তং ঠপেত্ৱা মুণ্ডাপনং পঞ্চসিখমুণ্ডকৰণং. তং ‘‘কাকপক্খকৰণ’’ন্তিপি ৱোহৰন্তি. সীসে ছকণোদকাৱসেচনং গোমযসিঞ্চনং. কুদণ্ডকো নাম চতুহত্থতো ঊনো ৰস্সদণ্ডকো, যো ‘‘গদ্দুলো’’তিপি ৱুচ্চতি, তেন বন্ধনং কুদণ্ডকবন্ধনং. আদিসদ্দেন খুৰমুণ্ডং কৰিত্ৱা ভস্মপুটৱধনাদীনং সঙ্গহো. সম্মাসদ্দো ঞাযত্থোতি আহ ‘‘হেতুনা’’তিআদি, পৰিযাযৱচনমেতং. ঊহনিস্সামীতি উদ্ধৰিস্সামি, অপনেস্সামীতি অত্থো. পুব্বে তত্থ কতপৰিচযতায উস্সাহং কৰোন্তি. ‘‘অনুপ্পদেতূ’’তি এতস্স অনু অনু পদেতূতি অত্থং সন্ধায ‘‘দিন্নে অপ্পহোন্তে’’তিআদি ৱুত্তং. কসিউপকৰণভণ্ডং ফালপাজনযুগনঙ্গলাদি, ইমিনা পাড়িযং বীজভত্তমেৱ নিদস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি দস্সেতি. সক্খিকৰণপণ্ণাৰোপননিবন্ধনং ৱড্ঢিযা সহ ৱা ৱিনা ৱা পুন গহেতুকামস্স দানে হোতি, ইধ পন তদুভযম্পি নত্থি পুন অগ্গহেতুকামত্তাতি ৱুত্তং ‘‘সক্খিং অকত্ৱা’’তিআদি. তেনাহ ‘‘মূলচ্ছেজ্জৱসেনা’’তি. সক্খিন্তি তদা পচ্চক্খকজনং. পণ্ণে অনাৰোপেত্ৱাতি তালাদিপণ্ণে যথাচিণ্ণং লিখনৱসেন অনাৰোপেত্ৱা. অঞ্ঞত্থ পণ্ণাকাৰেপি পাভতসদ্দো, ইধ পন ভণ্ডমূলেযেৱাতি আহ ‘‘ভণ্ডমূলস্সা’’তিআদি. ভণ্ডমূলঞ্হি পকাৰতো উদযভণ্ডানি আভৰতি সংহৰতি এতেনাতি পাভতং. উদযধনতো পগেৱ আভতং পাভতন্তি সদ্দৱিদূ, পণ্ণাকাৰো পন তং তদত্থং পত্থেন্তেহি আভৰীযতেতি পাভতং. পত্থনত্থজোতকো হি অযং প-সদ্দো.

‘‘যথাহা’’তিআদিনা পাভতসদ্দস্স মূলভণ্ডত্থতং চূড়সেট্ঠিজাতকপাঠেন (জা. ১.১.৪) সাধেতি. তত্ৰাযমট্ঠকথা (জা. অট্ঠ. ১.১.৪) ‘‘অপ্পকেনপীতি থোকেনপি পৰিত্তকেনপি. মেধাৱীতি পঞ্ঞৱা. পাভতেনাতি ভণ্ডমূলেন. ৱিচক্খণোতি ৱোহাৰকুসলো. সমুট্ঠাপেতি অত্তানন্তি মহন্তং ধনঞ্চ যসঞ্চ উপ্পাদেত্ৱা তত্থ অত্তানং সণ্ঠাপেতি পতিট্ঠাপেতি. যথা কিং? অণুং অগ্গিংৱ সন্ধমং, যথা পণ্ডিতপুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং অনুক্কমেন গোমযচুণ্ণাদীনি পক্খিপিত্ৱা মুখৱাতেন ধমন্তো সমুট্ঠাপেতি ৱড্ঢেতি মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং কৰোতি, এৱমেৱ পণ্ডিতো থোকম্পি পাভতং লভিত্ৱা নানাউপাযেহি পযোজেত্ৱা ধনঞ্চ যসঞ্চ ৱড্ঢেতি, ৱড্ঢেত্ৱা চ পন তত্থ অত্তানং পতিট্ঠাপেতি, তায এৱ ৱা পন ধনযসমহন্ততায অত্তানং সমুট্ঠাপেতি, অভিঞ্ঞাতং পাকটং কৰোতীতি অত্থো’’তি.

দিৱসে দিৱসে দাতব্বং দেৱসিকং. মাসে মাসে দাতব্বং মাসিকং. আদিসদ্দেন অনুপোসথিকাদীনি সঙ্গণ্হাতি. তস্স তস্স পুৰিসস্স. কুসলানুৰূপেন, কম্মানুৰূপেন সূৰভাৱানুৰূপেনাতি দ্ৱন্দতো পৰং সুয্যমানো অনুৰূপসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. ছেকভাৱানুৰূপতা চেত্থ কুসলানুৰূপং. কত্থচি কুলসদ্দো দিস্সতি, সো চ জাণুসোণিআদিকুলানমিৱ কুলানুৰূপম্পি দাতব্বতো যুজ্জতেৱ. সেনাপচ্চাদি ঠানন্তৰং, ইমিনা ভত্তৱেতনং নিদ্দিট্ঠমত্তন্তি দস্সেতি. সককম্মপসুতত্তা, অনুপদ্দৱত্তা চ ধনধঞ্ঞানং ৰাসিকো ৰাসিকাৰভূতো. খেমেন ঠিতাতি অনুপদ্দৱেন পৱত্তা. তেনাহ ‘‘অভযা’’তি, কুতোচিপি ভযৰহিতাতি অত্থো. মোদা মোদমানাতি মোদায মোদমানা, সোমনস্সেনেৱ মোদমানা, ন সংসন্দনমত্তেনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩৮১) হি মুদসদ্দো সংসন্দনেপি পৱত্ততি, অঞ্ঞে মোদা হুত্ৱা অপৰেপি মোদমানা ৱিহৰন্তীতি ৱা অত্থো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং পমুদিতচিত্তাতি, অসঞ্ঞোগেপি ৱত্তিচ্ছাযেৱ ৱুদ্ধীতি দ্ৱিধা পাঠো ৱুত্তো. ইদ্ধফীতভাৱন্তি সমিদ্ধৱেপুল্লভাৱং.

চতুপৰিক্খাৰৱণ্ণনা

৩৩৯. তস্মিং তস্মিং কিচ্চে অনুযন্তি অনুৱত্তন্তীতি অনুযন্তা. তেযেৱ আনুযন্তা যথা ‘‘অনুভাৱো এৱ আনুভাৱো’’তি, ‘‘আনুযুত্তা’’তিপি পাঠো, তস্মিং তস্মিং কিচ্চে অনুযুজ্জন্তীতি হি আনুযুত্তা ৱুত্তনযেন. অস্সাতি ৰঞ্ঞো. তেতি আনুযন্তখত্তিযাদযো. ‘‘অম্হে এত্থ বহি কৰোতী’’তি অত্তমনা ন ভৱিস্সন্তি. ‘‘নিবন্ধৱিপুলাযাগমো গামো নিগমো. ৱিৱড্ঢিতমহাআযো মহাগামো’’তি (দী. নি. টী. ১.৩৩৮) আচৰিযেন ৱুত্তং. ‘‘অপাকাৰপৰিক্খেপো সাপণো নিগমো, সপাকাৰাপণং নগৰং, তং তব্বিপৰীতো গামো’’তি (কঙ্খাৱিতৰণী অভিনৱটীকাযং সঙ্ঘাদিসেসকণ্ডে কুলদূসকসিক্খাপদে পস্সিতব্বং) ৱিনযটীকাসু. গসন্তি মদন্তি এত্থাতি গামো, স্ৱেৱ পাকটো চে, নিগমো নাম অতিৰেকো গামোতি কত্ৱা. ভুসত্থো হেত্থ নী-সদ্দো, সঞ্ঞাসদ্দত্তা চ ৰস্সোতি সদ্দৱিদূ. জনপদত্থো ৱুত্তোৱ. ‘‘সাম্যামচ্চো সখা কোসো, দুগ্গঞ্চ ৱিজিতং বল’’ন্তি ৱুত্তাসু সত্তসু ৰাজপকতীসু ৰঞ্ঞো তদৱসেসানং ছন্নং ৱসেন হিতসুখাতিৱুদ্ধি, তদেকদেসা চ আনুযন্তাদযোতি আহ ‘‘যং তুম্হাক’’ন্তিআদি.

তংতংকিচ্চেসু ৰঞ্ঞা অমা সহ ভৱন্তীতি অমচ্চা. ‘‘অমাৱাসী’’তিআদীসু ৱিয হি সমকিৰিযায অমাতি অব্যযপদং, চ-পচ্চযেন তদ্ধিতসিদ্ধীতি নেৰুত্তিকা. ৰজ্জকিচ্চৱোসাসনকালে পন তে ৰঞ্ঞা পিযা, সহপৱত্তনকা চ ভৱন্তীতি দস্সেতি ‘‘পিযসহাযকা’’তি ইমিনা. ৰঞ্ঞো পৰিসতি ভৱা ‘‘পাৰিসজ্জা. কে পন তেতি ৱুত্তং ‘‘সেসা আণত্তিকাৰকা’’তি, যথাৱুত্তানুযুত্তখত্তিযাদীহি অৱসেসা ৰঞ্ঞো আণাকৰাতি অত্থো. সতিপি দেয্যধম্মে আনুভাৱসম্পত্তিযা, পৰিৱাৰসম্পত্তিযা চ অভাৱে তাদিসং দাতুং ন সক্কা. ৱুদ্ধকালে চ তাদিসানম্পি ৰাজূনং তদুভযং হাযতেৱ, দেয্যধম্মে পন অসতি পগেৱাতি দস্সেতুং ‘‘দেয্যধম্মস্মিঞ্হী’’তিআদিমাহ. দেয্যধম্মস্মিং অসতি চ মহল্লককালে চ দাতুং ন সক্কাতি যোজনা. এতেনাতি যথাৱুত্তকাৰণদ্ৱযেন. অনুমতিযাতি অনুজাননেন. পক্খাতি সপক্খা যঞ্ঞস্স অঙ্গভূতা. যঞ্ঞং পৰিকৰোন্তীতি পৰিক্খাৰা, সম্ভাৰা, তে চ তস্স যঞ্ঞস্স অঙ্গভূতত্তা পৰিৱাৰা ৱিয হোন্তীতি আহ ‘‘পৰিৱাৰা ভৱন্তী’’তি. ‘‘ৰথো’’তিআদিনা ইধানধিপ্পেতমত্থং নিসেধেতি.

‘‘ৰথো সেতপৰিক্খাৰো, ঝানক্খো চক্কৱীৰিযো;

উপেক্খা ধুৰসমাধি, অনিচ্ছা পৰিৱাৰণ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৪);

হি সংযুত্তমহাৱগ্গপাড়ি. তত্থ ৰথোতি ব্ৰহ্মযানসঞ্ঞিতো অট্ঠঙ্গিকমগ্গৰথো. সেতপৰিক্খাৰোতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলালঙ্কাৰো. ‘‘সীলপৰিক্খাৰো’’তিপি পাঠো. ঝানক্খোতি ৱিপস্সনাসম্পযুত্তানং পঞ্চন্নং ঝানঙ্গানং ৱসেন ঝানমযঅক্খো. চক্কৱীৰিযোতি ৱীৰিযচক্কো. উপেক্খা ধুৰসমাধীতি উপেক্খা দ্ৱিন্নং ধুৰানং সমতা. অনিচ্ছা পৰিৱাৰণন্তি অলোভো সীহধম্মাদীনি ৱিয পৰিৱাৰণং.

অট্ঠপৰিক্খাৰৱণ্ণনা

৩৪০. উভতো সুজাতাদীহি ৱুচ্চমানেহি. যসসাতি পঞ্চৱিধেন আনুভাৱেন. তেনাহ ‘‘আণাঠপনসমত্থতাযা’’তি. ‘‘সদ্ধো’’তি এতস্স ‘‘দাতাদানস্স ফলং পচ্চনুভোতি পত্তিযাযতী’’তি অত্থং দস্সেতুং ‘‘দানস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. দানে সূৰোতি দানসূৰো, দেয্যধম্মে ঈসকম্পি সঙ্গং অকত্ৱা মুত্তচাগো, তব্ভাৱো পন কম্মস্সকতাঞাণস্স তিক্খৱিসদভাৱেন ৱেদিতব্বো. তস্স হি তিক্খৱিসদভাৱং ৱিভাৱেতুং ‘‘সদ্দো’’তি ৱত্ৱা ‘‘দানসূৰো’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ন সদ্ধামত্তকেনা’’তিআদি. যস্স হি কম্মস্সকতা পচ্চক্খমিৱ উপট্ঠাতি, সো এৱং ৱুত্তো. যং দানং দেতীতি যং দেয্যধম্মং পৰস্স দেতি. তস্স পতি হুত্ৱাতি তব্বিসযং লোভং সুট্ঠুমভিভৱন্তো তস্স অধিপতি হুত্ৱা দেতি. কাৰণোপচাৰৱচনঞ্হেতং. পৰতোপি এসেৱ নযো. তব্বিসযেন লোভেন অনাকড্ঢনীযত্তা ন দাসো, ন সহাযো.

তদেৱত্থং ব্যতিৰেকতো, অন্ৱযতো চ ৱিৱৰিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিমাহ. ইধানধিপ্পেতস্স হি দাসাদিদ্ৱযস্স ব্যতিৰেকতো দস্সনং. খাদনীযভোজনীযাদীসু মধুৰস্সেৱ পণীতত্তা ‘‘মধুৰং ভুঞ্জতী’’তি ৱুত্তং, নিদস্সনমত্তং ৱা এতং, পণীতং পৰিভুঞ্জতীতি ৱুত্তং হোতি. দাসো হুত্ৱা দেতি তণ্হায দাসব্যতং উপগতত্তা. সহাযো হুত্ৱা দেতি তস্স পিযভাৱানিস্সজ্জনতো. সামী হুত্ৱা দেতি তত্থ তণ্হাদাসব্যতো অত্তানং মোচেত্ৱা অভিভুয্য পৱত্তনতো. যং পনেতং আচৰিযেন ৱুত্তং ‘‘সামিপৰিভোগসদিসা’’তি, (দী. নি. টী. ১.৩৪০) তং তণ্হাদাসব্যমতিক্কন্ততাসামঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি খীণাসৱস্স পৰিভোগো সামিপৰিভোগো ৱিয খীণাসৱস্সেৱ দানং দানসামীতি অত্থো উপপন্নো হোতি, পচ্ছা ৱা পমাদলিখিতমেতং. তাদিসোতি দানসামিসভাৱো.

সমিতপাপসমণবাহিতপাপব্ৰাহ্মণা উক্কট্ঠনিদ্দেসেনেত্থ ৱুত্তা, পব্বজ্জামত্তসমণজাতিমত্তব্ৰাহ্মণা ৱা কপণাদিগ্গহণেন গহিতাতি ৱেদিতব্বং. দুগ্গতাতি দুক্কৰং জীৱিকমুপগতা কসিৰৱুত্তিকা. তেনাহ ‘‘দলিদ্দমনুস্সা’’তি. পথাৱিনোতি মগ্গগামিনো. ৱণিব্বকাতি দাযকানং গুণকিত্তনৱসেন, কম্মফলকিত্তনমুখেন চ যাচনকা সেয্যথাপি নগ্গচৰিযাদযোতি অত্থং দস্সেতুং ‘‘যে ইট্ঠং দিন্ন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তদুভযেনেৱ হি দানস্স ৱণ্ণথোমনা সম্ভৱতি. যে ৱিচৰন্তি, তে ৱণিব্বকা নামাতি যোজেতব্বং. পসতমত্তন্তি ৱীহিতণ্ডুলাদিৱসেন ৱুত্তং, সৰাৱমত্তন্তি যাগুভত্তাদিৱসেন. ওপানং ৱুচ্চতি ওগাহেত্ৱা পাতব্বতো নদীতড়াকাদীনং সব্বসাধাৰণং তিত্থং, ওপানমিৱভূতোতি ওপানভূতো. তেনাহ ‘‘উদপানভূতো’’তিআদি. হুত্ৱাতি ভাৱতো. সুতমেৱ সুতজাতন্তি জাতসদ্দস্স অনত্থন্তৰৱাচকত্তমাহ যথা ‘‘কোসজাত’’ন্তি.

অতীতাদিঅত্থচিন্তনসমত্থতা নাম তস্স ৰঞ্ঞো অনুমানৱসেন, ইতিকত্তব্বতাৱসেন চ ৱেদিতব্বা, ন বুদ্ধানং ৱিয তত্থ পচ্চক্খদস্সিতাযাতি দস্সেতুং ‘‘অতীতে’’তিআদি ৱুত্তং. পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানিসংসচিন্তনঞ্চেত্থ পকৰণাধিগতৱসেন ৱেদিতব্বং. পুঞ্ঞস্সাতি যঞ্ঞপুঞ্ঞস্স. দাযকচিত্তম্পীতি দাযকানং, দাযকং ৱা চিত্তম্পি, দাতুকম্যতাচিত্তম্পীতি ৱুত্তং হোতি. ইমেসু পন অট্ঠসু অঙ্গেসু অড্ঢতাদযো পঞ্চ যঞ্ঞস্স তাৱ পৰিক্খাৰা হোন্তু তেহি ৱিনা তস্স অসিজ্ঝনতো, সুজাততা, পন সূৰূপতা চ কথং যঞ্ঞস্স পৰিক্খাৰো সিযা তদুভযেন ৱিনাপি তস্স সিজ্ঝনতোতি চোদনায সব্বেসম্পি অট্ঠন্নমঙ্গানং পৰিক্খাৰভাৱং অন্ৱযতো, ব্যতিৰেকতো চ দস্সেন্তো ‘‘এতে হি কিৰা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ কেচি এৱং ৱদন্তি ‘‘যথা অড্ঢতাদযো পঞ্চ যঞ্ঞস্স একংসতোৱ অঙ্গানি, ন এৱং সুজাততা, সুৰূপতা চ, তদুভযং পন অনেকংসতোৱ অঙ্গন্তি দীপেতুং অৰুচিসূচকস্স কিৰসদ্দস্স গহণং কত’’ন্তি. তে হি ‘‘অযং দুজ্জাতোতিআদিৱচনস্স অনেকংসিকতং মঞ্ঞমানা তথা ৱদন্তি, তযিদং অসাৰং. সব্বসাধাৰণৱসেন হেতং ব্যতিৰেকতো যঞ্ঞস্স অঙ্গভাৱদস্সনং তত্থ সিযা কেসঞ্চি তথা পৰিৱিতক্কো’’তি তস্সাপি অৱকাসাভাৱদস্সনত্থমেৱ এৱং ৱুত্তত্তা, তদুভযসাধাৰণৱসেনেৱ অনেকংসতো অঙ্গভাৱস্স অদস্সনতো চ. কিৰসদ্দো পনেত্থ তদা ব্ৰাহ্মণস্স চিন্তিতাকাৰসূচনত্থো দট্ঠব্বো. এৱমনেন চিন্তেত্ৱা ‘‘ইমানিপি অট্ঠঙ্গানি তস্সেৱ যঞ্ঞস্স পৰিক্খাৰা ভৱন্তীতি ৱুত্তানী’’তি কিৰসদ্দেন তস্স চিন্তিতাকাৰো সূচিতো হোতি. এৱমাদীনীতি এত্থ আদিসদ্দেন ‘‘অযং ৱিৰূপো কিত্তকং…পে… উপচ্ছিন্দিস্সতি, অযং দলিদ্দো, অপ্পেসক্খো, অস্সদ্ধো, অপ্পস্সুতো, ন অত্থঞ্ঞূ, ন মেধাৱী কিত্তকং…পে… উপচ্ছিন্দিস্সতী’’তি এতেসং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো.

চতুপৰিক্খাৰাদিৱণ্ণনা

৩৪১. ‘‘সুজং পগ্গণ্হন্তান’’ন্তি এত্থ সোণদণ্ডসুত্তৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩১১-৩১৩) ৱুত্তেসু দ্ৱীসু ৱিকপ্পেসু দুতিযৱিকপ্পং নিসেধেন্তো ‘‘মহাযাগ’’ন্তিআদিমাহ, তেন চ পুৰোহিতস্স সযমেৱ কটচ্ছুগ্গহণজোতনেন এৱং সহত্থা সক্কচ্চং দানে যুত্তপযুত্ততা ইচ্ছিতব্বাতি দস্সেতি. এৱং দুজ্জাতস্সাতি এত্থাপি ‘‘সুজাততায অনেকংসতো অঙ্গভাৱদস্সনমেৱিদ’’ন্তি অগ্গহেত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সব্বসাধাৰণৱসেনেৱ অত্থো গহেতব্বো. আদিসদ্দেন হি ‘‘এৱং অনজ্ঝাযকস্স…পে… দুস্সীলস্স…পে… দুপ্পঞ্ঞস্স সংৱিধানেন পৱত্তদানং কিত্তকং কালং পৱত্তিস্সতী’’তি এতেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তস্মাতি তদুভযকাৰণতো.

তিস্সোৱিধাৱণ্ণনা

৩৪২. তিণ্ণং ঠানানন্তি দানস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানসঙ্খাতানং তিস্সন্নং ভূমীনং, অৱত্থানানন্তি অত্থো. চলন্তীতি কম্পন্তি পুৰিমাকাৰেন ন তিট্ঠন্তি. কৰণত্থেতি ততিযাৱিভত্তিঅত্থে. কৰণীযসদ্দাপেক্খায হি কত্তৰি এৱ এতং সামিৱচনং, ন কৰণে. যেভুয্যেন হি কৰণজোতকৱচনস্স অত্থভাৱতো অনুত্তকত্তাৱ কৰণত্থোতি ইধাধিপ্পেতো. পচ্ছানুতাপস্স অকৰণূপাযং দস্সেতুং ‘‘পুব্ব…পে… পতিট্ঠপেতব্বা’’তি ৱুত্তং. তত্থ অচলাতি দড়্হা কেনচি অসংহীৰা. পতিট্ঠপেতব্বাতি সুপ্পতিট্ঠিতা কাতব্বা. তথা পতিট্ঠাপনূপাযম্পি দস্সেন্তো ‘‘এৱঞ্হী’’তিআদিমাহ. তথা পতিট্ঠাপনেন হি যথা তং দানং সম্পতি যথাধিপ্পাযং নিপ্পজ্জতি, এৱং আযতিম্পি ৱিপুলফলতায মহপ্ফলং হোতি ৱিপ্পটিসাৰেন অনুপক্কিলিট্ঠভাৱতো. দ্ৱীসু ঠানেসূতি যজমানযিট্ঠট্ঠানেসু. ৱিপ্পটিসাৰো…পে… ন কত্তব্বোতি অত্থং সন্ধায ‘‘এসেৱ নযো’’তি ৱুত্তং. মুঞ্চচেতনাতি পৰিচ্চাগচেতনা, তস্সা নিচ্চলভাৱো নাম মুত্তচাগতা পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন উড়াৰভাৱো. পচ্ছাসমনুস্সৰণচেতনাতি পৰচেতনা, তস্সা পন নিচ্চলভাৱো ‘‘অহো মযা দানং দিন্নং সাধু সুট্ঠূ’’তি দানস্স সক্কচ্চং পচ্চৱেক্খণৱসেন ৱেদিতব্বো. তদুভযচেতনানং নিচ্চলকৰণূপাযং ব্যতিৰেকতো দস্সেতুং ‘‘তথা…পে… হোতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ তথা অকৰোন্তস্সাতি মুঞ্চচেতনং, পচ্ছাসমনুস্সৰণচেতনঞ্চ নিচ্চলমকৰোন্তস্স, ৱিপ্পটিসাৰং, উপ্পাদেন্তস্সাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘নাপি উড়াৰেসু ভোগেসু চিত্তং নমতী’’তি ইদং পন পচ্ছাসমনুস্সৰণচেতনায এৱ ব্যতিৰেকতো নিচ্চলকৰণূপাযদস্সনং. এৱঞ্হি যথানিদ্দিট্ঠনিদস্সনং উপপন্নং হোতি. তত্থ উড়াৰেসু ভোগেসূতি খেত্তৱিসেসে পৰিচ্চাগস্স কতত্তা লদ্ধেসুপি উড়াৰেসু ভোগেসু. নাপি চিত্তং নমতি পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰেন উপক্কিলিট্ঠভাৱতো. যথা কথন্তি আহ ‘‘মহাৰোৰুৱ’’ন্তিআদি. তস্স হি সেট্ঠিস্স গহপতিনো ৱত্থু কোসলসংযুত্তে, (সং. নি. ১.১৩১) ময্হকজাতকে (জা. অট্ঠ. ৩.৬.ময্হকজাতকৱণ্ণনা) চ আগতং. তথা হি ৱুত্তং –

‘‘ভূতপুব্বং সো মহাৰাজ সেট্ঠি গহপতি তগৰসিখিং নাম পচ্চেকসম্বুদ্ধং পিণ্ডপাতেন পটিপাদেসি, ‘দেথ সমণস্স পিণ্ডপাত’ন্তি ৱত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি, দত্ৱা চ পন পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি ‘‘ৱৰমেতং পিণ্ডপাতং দাসা ৱা কম্মকৰা ৱা ভুঞ্জেয্যু’’’ন্তিআদি.

সো কিৰ অঞ্ঞেসুপি দিৱসেসু তং পচ্চেকবুদ্ধং পস্সতি, দাতুং পনস্স চিত্তং ন উপ্পজ্জতি, তস্মিং পন দিৱসে অযং পদুমৱতিযা দেৱিযা ততিযপুত্তো তগৰসিখী পচ্চেকবুদ্ধো গন্ধমাদনপব্বতে ফলসমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেত্ৱা পুব্বণ্হসমযে ৱুট্ঠায অনোতত্তদহে মুখং ধোৱিত্ৱা মনোসিলাতলে নিৱাসেত্ৱা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ইদ্ধিযা ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে ওৰুয্হ চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তমাদায নগৰৱাসীনং ঘৰদ্ৱাৰেসু সহস্সভণ্ডিকং ঠপেন্তো ৱিয পাসাদিকেহি অভিক্কমনাদীহি অনুপুব্বেন সেট্ঠিনো ঘৰদ্ৱাৰং সম্পত্তো, তং দিৱসঞ্চ সেট্ঠি পাতোৱ উট্ঠায পণীতং ভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা ঘৰদ্ৱাৰকোট্ঠকে আসনং পঞ্ঞপেত্ৱা দন্তন্তৰানি সোধেন্তো নিসিন্নো হোতি. সো পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৱা তং দিৱসং পাতোৱ ভুত্ৱা নিসিন্নত্তা দানচিত্তং উপ্পাদেত্ৱা ভৰিযং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ইমস্স সমণস্স পিণ্ডপাতং দেহী’’তি ৱত্ৱা ৰাজুপট্ঠানত্থং পক্কামি. সেট্ঠিভৰিযা সম্পজঞ্ঞজাতিকা চিন্তেসি ‘‘মযা এত্তকেন কালেন ইমস্স ‘দেথা’তি ৱচনং ন সুতপুব্বং, দাপেন্তোপি চ অজ্জ ন যস্স ৱা তস্স ৱা দাপেতি, ৱীতৰাগদোসমোহস্স ৱন্তকিলেসস্স ওহিতভাৰস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স দাপেতি, যং ৱা তং ৱা অদত্ৱা পণীতং পিণ্ডপাতং দস্সামী’’তি ঘৰা নিক্খম্ম পচ্চেকবুদ্ধং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা পত্তং আদায অন্তোনিৱেসনে পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৱা সুপৰিসুদ্ধেহি সালিতণ্ডুলেহি ভত্তং সম্পাদেত্ৱা তদনুৰূপং খাদনীযং, ব্যঞ্জনং, সূপেয্যঞ্চ অভিসঙ্খৰিত্ৱা পত্তং পূৰেত্ৱা বহি গন্ধেহি অলঙ্কৰিত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থেসু পতিট্ঠপেত্ৱা ৱন্দি. পচ্চেকবুদ্ধো ‘‘অঞ্ঞেসম্পি পচ্চেকবুদ্ধানং সঙ্গহং কৰিস্সামী’’তি অপৰিভুঞ্জিত্ৱাৱ অনুমোদনং ৱত্ৱা পক্কামি. সোপি খো সেট্ঠি ৰাজুপট্ঠানং কত্ৱা আগচ্ছন্তো পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৱা আহ ‘‘মযং তুম্হাকং পিণ্ডপাতং দেথা’’তি ৱত্ৱা পক্কন্তা, অপি ৱো লদ্ধো পিণ্ডপাতো’’তি? আম, সেট্ঠি লদ্ধোতি. ‘‘পস্সামা’’তি গীৱং উক্খিপিত্ৱা ওলোকেসি, অথস্স পিণ্ডপাতগন্ধো উট্ঠহিত্ৱা নাসপুটং পহৰি. সো চিত্তং সংযমেতুং অসক্কোন্তো পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি, তস্স পন ৱিপ্পটিসাৰস্স উপ্পন্নাকাৰো ‘‘ৱৰমেত’’ন্তিআদিনা পাড়িযং ৱুত্তোযেৱ. পিণ্ডপাতদানেন পনেস সত্তক্খত্তুং সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্নো, সত্তক্খত্তুমেৱ চ সাৱত্থিযং সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তো, অযঞ্চস্স সত্তমো ভৱো, পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰেন পন নাপি উড়াৰেসু ভোগেসু চিত্তং নমতি. ৱুত্তঞ্হেতং সংযুত্তৱৰলঞ্ছকে –

‘‘যং খো সো মহাৰাজ সেট্ঠি গহপতি দত্ৱা পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি ‘ৱৰমেতং পিণ্ডপাতং দাসা ৱা কম্মকৰা ৱা ভুঞ্জেয্যু’ন্তি, তস্স কম্মস্স ৱিপাকেন নাস্সুড়াৰায ভত্তভোগায চিত্তং নমতি, নাস্সুড়াৰায ৱত্থভোগায, যানভোগায, নাস্সুড়াৰানং পঞ্চন্নং কামগুণানং ভোগায চিত্তং নমতী’’তি (সং. নি. ১.১৩১).

ময্হকজাতকেপি ৱুত্তং –

‘‘ইতি মহাৰাজ আগন্তুকসেট্ঠি তগৰসিখিপচ্চেকবুদ্ধস্স দিন্নপচ্চযেন বহুং ধনং লভি, দত্ৱা অপৰচেতনং পণীতং কাতুং অসমত্থতায পণীতে ভোগে ভুঞ্জিতুং নাসক্খী’’তি (জা. অট্ঠ. ৩.৬.ময্হকজাতকৱণ্ণনা).

ভাতু পনেস একং পুত্তং (ধ. প. অট্ঠ. ২.৩৫৪) সাপতেয্যস্স কাৰণা জীৱিতং ৱোৰোপেসি, তেন কম্মেন বহূনি ৱস্সানি নিৰযে পচ্চিত্থ, সত্তক্খত্তুঞ্চ অপুত্তকো জাতো, ইদানিপি তেনেৱ কম্মেন মহাৰোৰুৱং উপপন্নো. তেন ৱুত্তং ‘‘মহাৰোৰুৱং উপপন্নস্স সেট্ঠিগহপতিনো ৱিযা’’তি, পুৰিমপচ্ছিমচেতনাৱসেন চেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. একা হি চেতনা দ্ৱে পটিসন্ধিযো ন দেতীতি.

দসআকাৰৱণ্ণনা

৩৪৩. আকৰোতি অত্তনো অনুৰূপতায সমৰিযাদপৰিচ্ছেদং ফলং নিব্বত্তেতীতি আকাৰো, কাৰণন্তি আহ ‘‘দসহি কাৰণেহী’’তি. মৰিযাদত্থো হেত্থ আ-সদ্দো. ন দুস্সীলেস্ৱেৱ, অথ খো সীলৱন্তেসুপি ৱিপ্পটিসাৰং উপ্পাদেস্সতি. তদুভযেপি ন উপ্পাদেতব্বোতি হি দস্সেতুং অপি-সদ্দেন, পি-সদ্দেন ৱা সম্পিণ্ডনং কৰোতি. পটিগ্গাহকতোৱ উপ্পজ্জতীতি বলৱতৰং ৱিপ্পটিসাৰং সন্ধায ৱুত্তং, দুব্বলো পন দেয্যধম্মতো, পৰিৱাৰজনতোপি উপ্পজ্জতেৱ. উপ্পজ্জিতুং যুত্তন্তি উপ্পজ্জনাৰহং. ৱিপ্পটিসাৰম্পি ৱিনোদেসীতি সম্বন্ধো. তেসংযেৱাতি পাণাতিপাতীনমেৱ. যজনং নামেত্থ দানমেৱাধিপ্পেতং, ন অগ্গিজুহনন্তি আহ ‘‘দেতু ভৱ’’ন্তি. ৱিস্সজ্জতূতি মুত্তচাগৱসেন চজতু. অব্ভন্তৰন্তি অজ্ঝত্তং সকসন্তানে.

সোড়সাকাৰৱণ্ণনা

৩৪৪. অনুমতিপক্খাদযো এৱ হেট্ঠা যঞ্ঞস্স ৱত্থুং কত্ৱা ‘‘সোড়সপৰিক্খাৰা’’তি ৱুত্তা, ইধ পন সন্দস্সনাদিৱসেন অনুমোদনায আৰদ্ধত্তা ৱুত্তং ‘‘সোড়সহি আকাৰেহী’’তি. দস্সেত্ৱাতি অত্তনো দেসনানুভাৱেন পচ্চক্খমিৱ ফলং দস্সেত্ৱা, অনেকৱাৰং পন দস্সনতো ‘‘দস্সেত্ৱা দস্সেত্ৱা’’তি ব্যাপনৱচনং, তদেৱ আভুসো মেডনট্ঠেন আমেডিতৱচনন্তি আচৰিযেন (দী. নি. টী. ১.৩৪৪) ৱুত্তং. ‘‘সমাদপেত্ৱা সমাদপেত্ৱা’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. তমত্থন্তি দানফলৱসেন কম্মফলসম্বন্ধমত্থং. সমাদপেত্ৱাতি সুতমত্তং অকত্ৱা যথা ৰাজা তমত্থং সম্মদেৱ আদিযতি চিত্তে কৰোন্তো সুগ্গহিতং কত্ৱা গণ্হাতি, তথা সক্কচ্চং আদাপেত্ৱা.

‘‘ৱিপ্পটিসাৰৱিনোদনেনা’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং. লোভদোসমোহইস্সামচ্ছৰিযমানাদযোপি হি দানচিত্তস্স উপক্কিলেসা, তেসং ৱিনোদনেনপি তং ৱোদাপিতং সমুত্তেজিতং নাম হোতি তিক্খৱিসদভাৱাপত্তিতো, আসন্নতৰভাৱতো পন ৱিপ্পটিসাৰৱিনোদনমেৱ গহিতং. পৱত্তিতে হি দানে তস্স সম্ভৱোতি. যাথাৱতো ৱিজ্জমানেহি গুণেহি হট্ঠপহট্ঠভাৱাপাদনং সম্পহংসনন্তি আহ ‘‘সুন্দৰ’’ন্তিআদি. ধম্মতোতি সচ্চতো. তদত্থমেৱ দস্সেতুং ‘‘ধম্মেন সমেন কাৰণেনা’’তি ৱুত্তং. সচ্চঞ্হি ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মং, উপসমচৰিযভাৱতো সমং, যুত্তভাৱেন কাৰণন্তি চ ৱুচ্চতি.

৩৪৫. তস্মিং যঞ্ঞে ৰুক্খতিণচ্ছেদোপি নাম নাহোসি, কুতো পাণৱধোতি পাণৱধাভাৱস্সেৱ দড়্হীকৰণত্থং, সব্বসো ৱিপৰীতগ্গাহেহি অৱিদূসিততাদস্সনত্থঞ্চ পাড়িযং ‘‘নেৱ গাৱো হঞ্ঞিংসূ’’তিআদীনি ৱত্ৱাপি ‘‘ন ৰুক্খা ছিজ্জিংসূ’’তিআদি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যে যূপনামকে’’তিআদিমাহ. বৰিহিসত্থাযাতি পৰিচ্ছেদত্থায. ৱনমালাসঙ্খেপেনাতি ৱনপুপ্ফেহি গন্ধিতমালানিযামেন. এৱং আচৰিযেন (দী. নি. টী. ১.৩৪৫) ৱুত্তং, ৱনপন্তিআকাৰেনাতি অত্থো. ভূমিযং ৱা পত্থৰন্তীতি ৱেদিভূমিং পৰিক্খিপন্তা তত্থ তত্থ পত্থৰন্তি. মন্তাদিনা হি পৰিসঙ্খতা ভূমি ৱিন্দতি অস্স লাভসক্কাৰেতি কত্ৱা ‘‘ৱেদী’’তি ৱুচ্চতি. তেপি ৰুক্খা তেপি দব্বাতি সম্বন্ধো, কম্মকত্তা চেতং দ্ৱযং, অভিহিতকম্মং ৱা. ৱত্তিচ্ছায হি যথাসত্তিং কাৰকা ভৱন্তি. ৱুত্তনযেন পাণৱধাভাৱস্স দড়্হীকৰণত্থং, ৱিপৰীতগ্গাহেন অৱিদূসিতভাৱদস্সনত্থঞ্চেতন্তি দস্সেতি কিং পনা’’তিআদিনা. অন্তোগেহদাসো অন্তোজাতো. আদিসদ্দেন ধনক্কীতকৰমৰানীতসামংদাসব্যূপগতানং সঙ্গহো. পুব্বমেৱাতি ভতিকৰণতো পগেৱ. ধনং গহেত্ৱাতি দিৱসে দিৱসে যথাকম্মং গহেত্ৱা. ভত্তৱেতনন্তি দেৱসিকং ভত্তঞ্চেৱ মাসিকাদিপৰিব্বযঞ্চ. ৱুত্তোৱাযমত্থো. তজ্জিতাতি সন্তজ্জিতা. পৰিকম্মানীতি সব্বভাগিযানি কম্মানি, উচ্চাৱচানি কম্মানীতি অত্থো. পিযসমুদাচাৰেনেৱাতি ইট্ঠৱচনেনেৱ. যথানামৱসেনেৱাতি পাকটনামানুৰূপেনেৱ. সপ্পিতেলনৱনীতদধিমধুফাণিতেন চেৱাতি এত্থ চ-সদ্দো অৱুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন পণীতপণীতানং নানপ্পকাৰানং খাদনীযভোজনীযাদীনঞ্চেৱ ৱত্থযানমালাগন্ধৱিলেপনসেয্যাৱসথাদীনঞ্চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো, তেনাহ ‘‘পণীতেহি সপ্পিতেলাদিসম্মিস্সেহেৱা’’তিআদি. তস্স তস্স কালস্স অনুৰূপেহি যাগু…পে… পানকাদীহীতি সম্বন্ধো. সপ্পিআদীনন্তি সপ্পিআদীহি.

৩৪৬. পটিসামেতব্বতো, অত্তনো অত্তনো সন্তকভাৱতো চ সং নাম ধনং ৱুচ্চতি, তস্স পতীতি সপতি নিগ্গহিতলোপেন, ধনৱা, দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকহিতাৱহত্তা তস্স হিতন্তি সাপতেয্যং, তদেৱ ধনং. তেনাহ ‘‘পহূতং ধন’’ন্তি. অক্খযধম্মমেৱাতি অখযসভাৱমেৱ. গামভাগেনাতি সংকিত্তনৱসেন গামে ৱা গহেতব্বভাগেন, এৱং আচৰিযেন (দী. নি. টী. ১.৩৪৬) ৱুত্তং, পচ্চেকং সভাগগামকোট্ঠাসেনাতিপি অত্থো. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

৩৪৭. যঞ্ঞাৱাটোতি খণিতাৱাটস্স অস্সমেধাদিযঞ্ঞযজনট্ঠানস্সেতং অধিৱচনং, তব্বোহাৰেন পন ইধ দানসালায এৱ, তায চ পুৰত্থিমনগৰদ্ৱাৰে কতায পুৰত্থিমভাগে এৱাতি অত্থং দস্সেতি ‘‘পুৰত্থিমতো নগৰদ্ৱাৰে’’তিআদিনা. তং পন ঠানং ৰঞ্ঞো দানসালায নাতিদূৰে এৱাতি আহ ‘‘যথা’’তিআদি. যতো তত্থ পাতৰাসং ভুঞ্জিত্ৱা অকিলন্তৰূপাযেৱ সাযন্হে ৰঞ্ঞো দানসালং সম্পাপুণন্তি. ‘‘দক্খিণেন যঞ্ঞাৱাটস্সা’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. যাগুং পিৱিত্ৱাতি হি যাগুসীসেন পাতৰাসভোজনমাহ.

৩৪৮. মধুৰন্তি সাদুৰসং. উপৰি ৱত্তব্বমত্থন্তি ‘‘অপিচ মে ভো এৱং হোতী’’তিআদিনা ৱুচ্চমানমত্থং. পৰিহাৰেনাতি ভগৱন্তং গৰুং কত্ৱা অগাৰৱপৰিহাৰেন, উজুকভাৱাপনযনেন ৱা, উজুকৱুত্তিং পৰিহৰিত্ৱা ৱঙ্কৱুত্তিযাৱ যথাচিন্তিতমত্থং পুচ্ছন্তো এৱমাহাতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘উজুকমেৱ পুচ্ছযমানো অগাৰৱো ৱিয হোতী’’তি.

নিচ্চদানঅনুকুলযঞ্ঞৱণ্ণনা

৩৪৯. উট্ঠাযাতি দানে উট্ঠানৱীৰিযমাহ, সমুট্ঠাযাতি তস্স সাতচ্চকিৰিযং. কসিৱাণিজ্জাদিকম্মানি অকৰোন্তো দলিদ্দিযাদিঅনত্থাপত্তিযা নস্সিস্সতীতি অধিপ্পাযো. অপ্পসম্ভাৰতৰো চেৱ মহপ্ফলতৰো চাতি সঙ্খেপতো অট্ঠকথাযং ৱুত্তো পাড়িযং পন ‘‘অপ্পত্থতৰো চ অপ্পসমাৰম্ভতৰো চ মহপ্ফলতৰো চ মহানিসংসতৰো চা’’তি পাঠো. তত্থ অপ্পসম্ভাৰতৰোতি অতিৱিয পৰিত্তসম্ভাৰো, অসমাৰব্ভিযসম্ভাৰো. অপ্পত্থতৰোতি পন অতিৱিয অপ্পকিচ্চো, অত্থো চেত্থ কিচ্চং, ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা ‘‘অপ্পট্ঠতৰো’’তিপি পাঠো. সম্মা আৰভীযতি যঞ্ঞো এতেনাতি সমাৰম্ভো, সম্ভাৰসম্ভৰণৱসেন পৱত্তসত্তপীড়া, অপ্পো সমাৰম্ভো এতস্সাতি তথা, অযং পনাতিসযেনাতি অপ্পসমাৰম্ভতৰো. ৱিপাকসঞ্ঞিতং মহন্তং সদিসং ফলমেতস্সাতি মহপ্ফলো, অযং পনাতিসযেনাতি মহপ্ফলতৰো. উদযসঞ্ঞিতং মহন্তং নিস্সন্দাদিফলমেতস্সাতি মহানিসংসো, অযং পনাতিসযেনাতি মহানিসংসতৰো.ধুৱদানানীতি ধুৱানি থিৰানি অৱিচ্ছিন্নানি কত্ৱা দাতব্বদানানি. নিচ্চভত্তানীতি এত্থ ভত্তসীসেন চতুপচ্চযগ্গহণং. অনুকুলযঞ্ঞানীতি অনুকুলং কুলানুক্কমং উপাদায দাতব্বদানানি. তেনাহ ‘‘অম্হাক’’ন্তিআদি. যানি পৱত্তেতব্বানি, তানি অনুকুলযঞ্ঞানি নামাতি যোজেতব্বং. নিবদ্ধদানানীতি নিবন্ধেত্ৱা নিযমেত্ৱা পৱেণীৱসেন পৱত্তিতদানানি.

হত্থিদন্তেন কতা দন্তমযসলাকা, যত্থ দাযকানং নামং অঙ্কন্তি, ইমিনা তং নিচ্চভত্তং সলাকদানৱসেনাতি দস্সেতি. তং কুলন্তি অনাথপিণ্ডিককুলং. দালিদ্দিযেনাতি দলিদ্দভাৱেন. ‘‘একসলাকতো উদ্ধং দাতুং নাসক্খী’’তি ইমিনা একেনপি সলাকদানেন নিবদ্ধদানং উপচ্ছিন্দিতুমদত্ৱা অনুৰক্খণমাহ. ৰঞ্ঞোতি সেতৱাহনৰঞ্ঞো.

আদীনি ৱত্ৱাতি এত্থ আদিসদ্দেন ‘‘কস্মা সেনো ৱিয মংসপেসিং পক্খন্দিত্ৱা গণ্হাসী’’তি এৱমাদীনং সমসমদানে উস্সুক্কনৱচনানং সঙ্গহো. গলগ্গাহাতি গলগ্গহণা. ‘‘কম্মচ্ছেদৱসেনা’’তি ইমিনা অত্তনো অত্তনো কম্মোকাসাদানম্পি পীড়াযেৱাতি দস্সেতি. সমাৰম্ভসদ্দো চেত্থ পীড়নত্থোতি আহ ‘‘পীড়াসঙ্খাতো সমাৰম্ভো’’তি. পুব্বচেতনামুঞ্চচেতনাঅপৰচেতনাসম্পত্তিযা দাযকৱসেন তীণি অঙ্গানি, ৱীতৰাগতাৱীতদোসতাৱীতমোহতাপটিপত্তিযা দক্খিণেয্যৱসেন চ তীণীতি এৱং ছড়ঙ্গসমন্নাগতা হোতি দক্খিণা, ছড়ঙ্গুত্তৰে নন্দমাতাসুত্তঞ্চ (অ. নি. ৬.৩৭) তস্সত্থস্স সাধকং. অপৰাপৰং উপ্পজ্জনকচেতনাৱসেন মহানদী ৱিয, মহোঘো ৱিয চ ইতো চিতো চ অভিসন্দিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পৱত্তিতো পুঞ্ঞমেৱ পুঞ্ঞাভিসন্দো. তথাৱিধন্তি পমাণস্স কাতুং অসুকৰত্তমাহ. কাৰণমহত্তেন ফলমহত্তম্পি ৱেদিতব্বং উপৰি নজ্জা ৱুট্ঠিযা মহোঘো ৱিযাতি ৱুত্তং ‘‘তস্মা’’তিআদি.

৩৫০. নৱনৱোতি সব্বদা অভিনৱো, দিৱসে দিৱসে দাযকস্স ব্যাপাৰাপজ্জনতো কিচ্চপৰিযোসানং নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘একেনা’’তিআদি. যথাৰদ্ধস্স আৱাসস্স কতিপযেনাপি কালেন পৰিসমাপেতব্বতো কিচ্চপৰিযোসানং অত্থীতি আহ ‘‘পণ্ণসাল’’ন্তিআদি. মহাৱিহাৰেপি কিচ্চপৰিযোসানস্স অত্থিতাউপাযং দস্সেতুং ‘‘একৱাৰং ধনপৰিচ্চাগং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং. সুত্তন্তপৰিযাযেনাতি সব্বাসৱসুত্তন্তাদিপাড়িনযেন. নৱানিসংসাতি সীতপটিঘাতাদযো পটিসল্লানাৰামপৰিযোসানা যথাপচ্চৱেক্খণং গণিতা নৱ উদযা, অপ্পমত্ততায চেতে ৱুত্তা.

যস্মা পন আৱাসং দেন্তেন নাম সব্বম্পি পচ্চযজাতং দিন্নমেৱ হোতি. যথাহ সংযুত্তাগমৱৰলঞ্ছকে ‘‘সো চ সব্বদদো হোতি যো দদাতি উপস্সয’’ন্তি (সং. নি. ১.৪২), সদা পুঞ্ঞপৱড্ঢনূপাযঞ্চ এতং. ৱুত্তঞ্হি তত্থেৱ ‘‘যে দদন্তি উপস্সযং, তেসং দিৱা চ ৰত্তো চ, সদা পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তি (সং. নি. ১.৪৭) তথা হি দ্ৱে তযো গামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা কিঞ্চি অলদ্ধা আগতস্সাপি ছাযূদকসম্পন্নং আৰামং পৱিসিত্ৱা নহাযিত্ৱা পতিস্সযে মুহুত্তং নিপজ্জিত্ৱা উট্ঠায নিসিন্নস্স কাযে বলং আহৰিত্ৱা পক্খিত্তং ৱিয হোতি. বহি ৱিচৰন্তস্স চ কাযে ৱণ্ণধাতু ৱাতাতপেহি কিলমতি, পতিস্সযং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায মুহুত্তং নিপন্নস্স ৱিসভাগসন্ততি ৱূপসম্মতি, সভাগসন্ততি পতিট্ঠাতি, ৱণ্ণধাতু আহৰিত্ৱা পক্খিত্তা ৱিয হোতি. বহি ৱিচৰন্তস্স চ পাদে কণ্টকো ৱিজ্ঝতি, খাণু পহৰতি, সৰীসপাদিপৰিস্সযা চেৱ চোৰভযঞ্চ উপ্পজ্জতি, পতিস্সযং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায নিপন্নস্স সব্বে তে পৰিস্সযা ন হোন্তি, সজ্ঝাযন্তস্স ধম্মপীতিসুখং, কম্মট্ঠানং মনসি কৰোন্তস্স উপসমসুখঞ্চ উপ্পজ্জতি বহিদ্ধা ৱিক্খেপাভাৱতো. বহি ৱিচৰন্তস্স চ কাযে সেদা মুচ্চন্তি অক্খীনি ফন্দন্তি, সেনাসনং পৱিসনক্খণে মঞ্চপীঠাদীনি ন পঞ্ঞাযন্তি, মুহুত্তং নিপন্নস্স পন অক্খিপসাদো আহৰিত্ৱা পক্খিত্তো ৱিয হোতি, দ্ৱাৰৱাতপানমঞ্চপীঠাদীনি পঞ্ঞাযন্তি. এতস্মিঞ্চ আৱাসে ৱসন্তং দিস্ৱা মনুস্সা চতূহি পচ্চযেহি সক্কচ্চং উপট্ঠহন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘আৱাসং দেন্তেন…পে… হোতী’’তি ‘‘সদা পুঞ্ঞপৱড্ঢনূপাযঞ্চ এত’’ন্তি চ, তস্মা এতে যথাৱুত্তা সব্বেপি আনিসংসা ৱেদিতব্বা.

খন্ধকপৰিযাযেনাতি সেনাসনক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ২৯৪) আগতৱিনযপাড়িনযেন. তত্থ হি আগতা –

‘‘সীতং উণ্হং পটিহন্তি, ততো ৱাড়মিগানি চ;

সৰীসপে চ মকসে, সিসিৰে চাপি ৱুট্ঠিযো.

ততো ৱাতাতপো ঘোৰো, সঞ্জাতো পটিহঞ্ঞতি;

লেণত্থঞ্চ সুখত্থঞ্চ, ঝাযিতুঞ্চ ৱিপস্সিতুং.

ৱিহাৰদানং সঙ্ঘস্স, অগ্গং বুদ্ধেন ৱণ্ণিতং;

তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো.

ৱিহাৰে কাৰযে ৰম্মে, ৱাসযেত্থ বহুস্সুতে;

তেসং অন্নঞ্চ পানঞ্চ, ৱত্থসেনাসনানি চ.

দদেয্য উজুভূতেসু, ৱিপ্পসন্নেন চেতসা;

তে তস্স ধম্মং দেসেন্তি, সব্বদুক্খপনূদনং;

যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞায, পৰিনিব্বাতি অনাসৱো’’তি. –

ৰাজগহসেট্ঠাদীনং ৱিহাৰদানেন অনুমোদনাগাথাযো পেয্যালৱসেন দস্সিতা. তত্থ সীতং উণ্হন্তি উতুৱিসভাগৱসেন ৱুত্তং. সিসিৰে চাপি ৱুট্ঠিযোতি এত্থ সিসিৰোতি সম্ফুসিতকৱাতো ৱুচ্চতি. ৱুট্ঠিযোতি উজুকমেঘৱুট্ঠিযো এৱ. এতানি সব্বানি ‘‘পটিহন্তী’’তি ইমিনাৱ পদেন যোজেতব্বানি.

পটিহঞ্ঞতীতি ৱিহাৰেন পটিহঞ্ঞতি. লেণত্থন্তি নিলীযনত্থং. সুখত্থন্তি সীতাদিপৰিস্সযাভাৱেন সুখৱিহাৰত্থং. ‘‘ঝাযিতুঞ্চ ৱিপস্সিতু’’ন্তি ইদম্পি পদদ্ৱযং ‘‘সুখত্থঞ্চা’’তি ইমিনাৱ পদেন যোজেতব্বং. ইদঞ্হি ৱুত্তং হোতি – সুখত্থঞ্চ ৱিহাৰদানং, কতমসুখত্থং? ঝাযিতুং, ৱিপস্সিতুঞ্চ যং সুখং তদত্থং. অথ ৱা পৰপদেনপি যোজেতব্বং – ঝাযিতুঞ্চ ৱিপস্সিতুঞ্চ ৱিহাৰদানং, ‘‘ইধ ঝাযিস্সতি ৱিপস্সিস্সতী’’তি দদতো ৱিহাৰদানং সঙ্ঘস্স অগ্গং বুদ্ধেন ৱণ্ণিতং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সো চ সব্বদদো হোতি, যো দদাতি উপস্সয’’ন্তি (সং. নি. ১.৪২).

যস্মা চ অগ্গং ৱণ্ণিতং, তস্মা হি পণ্ডিতো পোসোতি গাথা. ৱাসযেত্থ বহুস্সুতেতি এত্থ ৱিহাৰে পৰিযত্তিবহুস্সুতে চ পটিৱেধবহুস্সুতে চ ৱাসেয্য. তেসং অন্নঞ্চাতি যং তেসং অনুচ্ছৱিকং অন্নঞ্চ পানঞ্চ ৱত্থানি চ মঞ্চপীঠাদিসেনাসনানি চ, তং সব্বং তেসু উজুভূতেসু অকুটিলচিত্তেসু. দদেয্যাতি নিদহেয্য. তঞ্চ খো ৱিপ্পসন্নেন চেতসা, ন চিত্তপ্পসাদং ৱিৰাধেত্ৱা. এৱং ৱিপ্পসন্নচিত্তস্স হি তে তস্স ধম্মং দেসেন্তি…পে… পৰিনিব্বাতি অনাসৱোতি অযমেত্থ অট্ঠকথানযো.

অযং পন আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন (দী. নি. টী. ১.৩৫০) চেৱ আচৰিযসাৰিপুত্তত্থেৰেন (সাৰত্থ. টী. ৩.২৯৫) চ সংৱণ্ণিতো টীকানযো – সীতন্তি অজ্ঝত্তং ধাতুক্খোভৱসেন ৱা বহিদ্ধা উতুৱিপৰিণামৱসেন ৱা উপ্পজ্জনকসীতং. উণ্হন্তি অগ্গিসন্তাপং, তস্স ৱনডাহাদীসু সম্ভৱো দট্ঠব্বো. পটিহন্তীতি পটিবাধতি যথা তদুভযৱসেন কাযচিত্তানং বাধনং ন হোতি, এৱং কৰোতি. সীতুণ্হব্ভাহতে হি সৰীৰে ৱিক্খিত্তচিত্তো ভিক্খু যোনিসো পদহিতুং ন সক্কোতি, ৱাড়মিগানীতি সীহব্যগ্ঘাদিচণ্ডমিগে. গুত্তসেনাসনঞ্হি আৰঞ্ঞকম্পি পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰং পিধায নিসিন্নস্স তে পৰিস্সযা ন হোন্তি. সৰীসপেতি যে কেচি সৰন্তে গচ্ছন্তে দীঘজাতিকে সপ্পাদিকে. মকসেতি নিদস্সনমত্তমেতং, টংসাদীনম্পি এতেনেৱ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সিসিৰেতি সিসিৰকালৱসেন, সত্তাহৱদ্দলিকাদিৱসেন চ উপ্পন্নে সিসিৰসম্ফস্সে. ৱুট্ঠিযোতি যদা তদা উপ্পন্না ৱস্সৱুট্ঠিযো পটিহন্তীতি যোজনা.

ৱাতাতপো ঘোৰোতি ৰুক্খগচ্ছাদীনং উম্মূলভঞ্জনাদিৱসেন পৱত্তিযা ঘোৰো সৰজঅৰজাদিভেদো ৱাতো চেৱ গিম্হপৰিড়াহসমযেসু উপ্পত্তিযা ঘোৰো সূৰিযাতপো চ পটিহঞ্ঞতি পটিবাহীযতি. লেণত্থন্তি নানাৰম্মণতো চিত্তং নিৱত্তেত্ৱা পটিসল্লানাৰামত্থং. সুখত্থন্তি ৱুত্তপৰিস্সযাভাৱেন ফাসুৱিহাৰত্থং. ঝাযিতুন্তি অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু যত্থ কত্থচি চিত্তং উপনিবন্ধিত্ৱা উপনিজ্ঝাযিতুং. ৱিপস্সিতুন্তি অনিচ্চাদিতো সঙ্খাৰে সম্মসিতুং.

ৱিহাৰেতি পতিস্সযে. কাৰযেতি কাৰাপেয্য. ৰম্মেতি মনোৰমে নিৱাসসুখে. ৱাসযেত্থ বহুস্সুতেতি কাৰেত্ৱা পন এত্থ ৱিহাৰে বহুস্সুতে সীলৱন্তে কল্যাণধম্মে নিৱাসেয্য, তে নিৱাসেন্তো পন তেসং বহুস্সুতানং যথা পচ্চযেহি কিলমথো ন হোতি, এৱং অন্নঞ্চ পানঞ্চ ৱত্থসেনাসনানি চ দদেয্য উজুভূতেসু অজ্ঝাসযসম্পন্নেসু কম্মকম্মফলানং, ৰতনত্তযগুণানঞ্চ সদ্দহনেন ৱিপ্পসন্নেন চেতসা.

ইদানি গহট্ঠপব্বজিতানং অঞ্ঞমঞ্ঞূপকাৰিতং দস্সেতুং ‘‘তে তস্সা’’তি গাথমাহ. তত্থ তেতি বহুস্সুতা. তস্সাতি উপাসকস্স. ধম্মং দেসেন্তীতি সকলৱট্টদুক্খপনূদনং সদ্ধম্মং দেসেন্তি. যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞাযাতি সো উপাসকো যং সদ্ধম্মং ইমস্মিং সাসনে সম্মাপটিপজ্জনেন জানিত্ৱা অগ্গমগ্গাধিগমনেন অনাসৱো হুত্ৱা পৰিনিব্বাতি একাদসগ্গিৱূপসমেন সীতি ভৱতীতি.

সীতপটিঘাতাদিকা ৱিপস্সনাৱসানা তেৰস, অন্নাদিলাভো, ধম্মস্সৱনং, ধম্মাৱবোধো, পৰিনিব্বানন্তি এৱমেত্থ সত্তৰস আনিসংসা ৱুত্তা.

পটিগ্গহণকানং ৱিহাৰৱসেন উপ্পন্নফলানুৰূপম্পি দাযকানং ৱিহাৰদানফলং ৱেদিতব্বং. যেভুয্যেন হি কম্মসৰিক্খকফলং লভন্তীতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ‘‘সঙ্ঘস্স পন পৰিচ্চত্তত্তা’’তি ইমিনা সঙ্ঘিকৱিহাৰমেৱ পধানৱসেন ৱদতি, সঙ্ঘিকৱিহাৰো নামেস চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স কতৱিহাৰো, যং সন্ধায পদভাজনিযং ৱুত্তং ‘‘সঙ্ঘিকো নাম ৱিহাৰো সঙ্ঘস্স দিন্নো হোতি পৰিচ্চত্তো’’তি. যত্থ হি চেতিযং পতিট্ঠিতং হোতি, ধম্মস্সৱনং কৰীযতি, চতূহি দিসাহি ভিক্খূ আগন্ত্ৱা অপ্পটিপুচ্ছিত্ৱাযেৱ পাদে ধোৱিত্ৱা কুঞ্চিকায দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা সেনাসনং পটিজগ্গিত্ৱা যথাফাসুকং গচ্ছন্তি, সো অন্তমসো চতুৰতনিকাপি পণ্ণসালা হোতু, চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স কতৱিহাৰোত্ৱেৱ ৱুচ্চতি.

৩৫১. লোভং নিগ্গণ্হিতুং অসক্কোন্তস্স দুপ্পৰিচ্চজা. ‘‘একভিক্খুস্স ৱা’তিআদি উপাসকানং তথা সমাদানে আচিণ্ণং, দড়্হতৰং সমাদানঞ্চ দস্সেতুং ৱুত্তং, সৰণং পন তেসং সামং সমাদিন্নম্পি সমাদিন্নমেৱ হোতী’’তি ৱদন্তি. সঙ্ঘস্স ৱা গণস্স ৱা সন্তিকেতি যোজনা. তত্থাতি যথাগহিতে সৰণে, ‘‘তস্সা’’তিপি পাঠো, যথাগহিতসৰণস্সাতি অত্থো. নত্থি পুনপ্পুনং কত্তব্বতাতি ৱিঞ্ঞূজাতিকে সন্ধায ৱুত্তং. ৱিঞ্ঞূজাতিকানমেৱ হি সৰণাদিঅত্থকোসল্লানং সুৱণ্ণঘটে সীহৱসা ৱিয অকুপ্পং সৰণগমনং তিট্ঠতি. ‘‘জীৱিতপৰিচ্চাগমযং পুঞ্ঞ’’ন্তি চ ইদং ‘‘সচে ত্ৱং যথাগহিতং সৰণং ন ভিন্দিস্সতি, এৱাহং তং মাৰেমী’’তি কামং কোচি তিণ্হেন সত্থেন জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, তথাপি ‘‘নেৱাহং বুদ্ধং ‘ন বুদ্ধো’তি, ধম্মং ‘ন ধম্মো’তি, সঙ্ঘং ‘ন সঙ্ঘো’তি ৱদামী’’তি দড়্হতৰং কত্ৱা গহিতসৰণস্স ৱসেন ৱুত্তং. ‘‘সগ্গসম্পত্তিং দেতী’’তি নিদস্সনমত্তমেতং. ফলানিসংসানি পনস্স সৰণগমনৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫০ সৰণগমনকথা) ৱুত্তানেৱ.

৩৫২. ৱক্খমাননযেন ৱেৰহেতুতায ৱেৰং ৱুচ্চতি পাণাতিপাতাদিপাপধম্মো, তং মণতি ‘‘মযি ইধ ঠিতায কথমাগচ্ছসী’’তি তজ্জেন্তী ৱিয নিৱাৰেতীতি ৱেৰমণী, ততো ৱা পাপধম্মতো ৱিৰমতি এতাযাতি ‘‘ৱিৰমণী’’তি ৱত্তব্বে নিৰুত্তিনযেন ই-কাৰস্স এ-কাৰং কত্ৱা ‘‘ৱেৰমণী’’তি ৱুত্তং. খুদ্দকপাঠট্ঠকথাযং পনাহ ‘‘ৱেৰমণিসিক্খাপদং, ৱিৰমণিসিক্খাপদন্তি দ্ৱিধাসজ্ঝাযং কৰোন্তী’’তি (খু. পা. অট্ঠ. সাধাৰণৱিভাৱনা) কুসলচিত্তসম্পযুত্তাৱেত্থ ৱিৰতি অধিপ্পেতা, ন ফলসম্পযুত্তা যঞ্ঞাধিকৰণতো. অসমাদিন্নসীলস্স সম্পত্ততো যথূপট্ঠিতৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুতো ৱিৰতি সম্পত্তৱিৰতি. সমাদানৱসেন উপ্পন্না ৱিৰতি সমাদানৱিৰতি. সেতু ৱুচ্চতি অৰিযমগ্গো, তপ্পৰিযাপন্না হুত্ৱা পাপধম্মানং সমুচ্ছেদৱসেন ঘাতনপ্পৱত্তা ৱিৰতি সেতুঘাতৱিৰতি. অঞ্ঞত্ৰ ‘‘সমুচ্ছেদৱিৰতী’’তিপি ৱুত্তা. ইদানি তা সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. জাতি…পে… দীনীতি অপদিসিতব্বজাতিগোত্তকুলাদীনি. আদিসদ্দেন ৱযবাহুসচ্চাদীনং সঙ্গহো. পৰিহৰতীতি অৱীতিক্কমৱসেন পৰিৱজ্জেতি, সীহড়দীপে চক্কনউপাসকস্স ৱিয সম্পত্তৱিৰতি ৱেদিতব্বা.

‘‘পাণং ন হনামী’’তিআদীসু আদযত্থেন ইতি-সদ্দেন, ৱিকপ্পত্থেন ৱা-সদ্দেন ৱা ‘‘অদিন্নং নাদিযামি, অদিন্নাদানা ৱিৰমামি, ৱেৰমণিং সমাদিযামী’’তি এৱমাদীনং পচ্চেকমত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সিক্খাপদ’’ মিচ্চেৱ অৱত্ৱা ‘‘সিক্খাপদানী’’তি ৱুত্তং. পাণাতিপাতা ৱেৰমণিন্তি সম্বন্ধো. সমাদিযামীতি সম্মা আদিযামি, অৱীতিক্কমাধিপ্পাযেন, অখণ্ডা’ ছিদ্দা’ কম্মাসা’ সবলকাৰিতায চ গণ্হামীতি ৱুত্তং হোতি. উত্তৰৱড্ঢমানপব্বতৱাসিউপাসকস্স (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৯ কুসলকম্মপথৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১০৯-১১১; ধ. স. অট্ঠ. কুসলকম্মপথৱণ্ণনা) ৱিয সমাদানৱিৰতি ৱেদিতব্বা.

মগ্গসম্পযুত্তাতি সম্মাদিট্ঠিযাদিমগ্গসম্পযুত্তা. ইদানি তত্থা তত্থাগতেসু ধম্মতো, কোট্ঠাসতো, আৰম্মণতো, ৱেদনাতো, মূলতো, আদানতো, ভেদতোতিআদিনা অনেকধা ৱিনিচ্ছযেসু সঙ্খেপেনেৱ আৰম্মণতো ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. পুৰিমা দ্ৱেতি সম্পত্তসমাদানৱিৰতিযো. ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিৱত্থূ’’তি পৰমত্থতো পাণো ৱুত্তো, পঞ্ঞত্তিতো পন ‘‘সত্তাদিৱত্থূ’’তি ৱত্তব্বং, এৱঞ্হি ‘‘সত্তেযেৱ আৰভিত্ৱা পাণাতিপাতা, অব্ৰহ্মচৰিযা চ ৱিৰমতী’’তি (খু. পা. অট্ঠ. একতানানতাদিৱিনিচ্ছয) খুদ্দকাগমট্ঠকথাৱচনেন সংসন্দতি সমেতীতি. আদিসদ্দেন চেত্থ সত্তসঙ্খাৰৱসেন অদিন্নৱত্থু, তথা ফোট্ঠব্বৱত্থু, ৱিতথৱত্থু, সঙ্খাৰৱসেনেৱ সুৰামেৰযৱত্থূতি এতেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তন্তীতি যথাৱুত্তং ৱীতিক্কমৱত্থুং আলম্বিত্ৱা ৱীতিক্কমনচেতনাসঙ্খাতৱিৰমিতব্বৱত্থুতো ৱিৰমণৱসেন পৱত্তন্তি. পচ্ছিমাতি সেতুঘাতৱিৰতি. নিব্বানাৰম্মণাৱ তথাপি কিচ্চসাধনতো. ইমিনা পন তত্থেৱ আগতেসু তীসু আচৰিযৱাদেসু দ্ৱে পটিবাহিত্ৱা একস্সেৱানুজাননং ৱেদিতব্বং.

‘‘সম্পত্তৱিৰতি, হি সমাদানৱিৰতি চ যদেৱ পজহতি, তং অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলমেৱাৰম্মণং কত্ৱা পৱত্ততী’’তি কেচি ৱদন্তি. ‘‘সমাদানৱিৰতি যতো ৱিৰমতি, তং অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা পাণাতিপাতাদিঅকুসলমেৱালম্বণং কত্ৱা পৱত্ততি. সম্পত্তৱিৰতি পন যতো ৱিৰমতি, তেসং পাণাতিপাতাদীনং আলম্বণানেৱ আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্ততী’’তি অপৰে. ‘‘দ্ৱযম্পি চেতং যতো পাণাতিপাতাদিঅকুসলতো ৱিৰমতি, তেসমাৰম্মণভূতং ৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুমেৱালম্বণং কত্ৱা পৱত্ততি. পুৰিমপুৰিমপদত্থঞ্হি ৱীতিক্কমৱত্থুমালম্বণং কত্ৱা পচ্ছিমপচ্ছিমপদত্থতো ৱিৰমিতব্বৱত্থুতো ৱিৰমতী’’তি অঞ্ঞে. পঠমৱাদো চেত্থ অযুত্তোযেৱ. কস্মা? তস্স অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলস্স পচ্চুপ্পন্নাভাৱতো, অবহিদ্ধাভাৱতো চ. সিক্খাপদৱিভঙ্গে হি পঞ্চন্নং সিক্খাপদানং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা, বহিদ্ধাৰম্মণতা চ ৱুত্তা. তথা দুতিযৱাদোপি অযুত্তোযেৱ. কস্মা? পুৰিমৱাদেন সম্মিস্সত্তা, পৰেসং পাণাতিপাতাদিঅকুসলাৰম্মণভাৱে চ অনেকন্তি কত্তা, দ্ৱিন্নং আলম্বণপ্পভেদৱচনতো চ. ততিযৱাদো পন যুত্তো সব্বভাণকানমভিমতো, তস্মা তদেৱ অনুজানাতীতি দট্ঠব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘তীসু আচৰিযৱাদেসু দ্ৱে পটিবাহিত্ৱা একস্সেৱানুজাননং ৱেদিতব্ব’’ন্তি.

এত্থাহ – যজ্জেতং ৱিৰতিদ্ৱযং জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুমেৱালম্বণং কত্ৱা পৱত্তেয্য, এৱং সতি অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং কৰেয্য, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানেয্যাতি অয’মনধিপ্পেতো অত্থো আপজ্জতীতি? ৱুচ্চতে – ন হি কিচ্চসাধনৱসেন পৱত্তেন্তো ‘‘অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং কৰোতী’’তি ৱা ‘‘যঞ্চ পজহতি, তং ন জানাতী’’তি ৱা ৱুচ্চতি. যথা পন অৰিযমগ্গো নিব্বানাৰম্মণোৱ কিলেসে পজহতি, এৱং জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিৱত্থাৰম্মণম্পেতং ৱিৰতিদ্ৱযং পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহতি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘আৰভিত্ৱান অমতং, জহন্তো সব্বপাপকে;

নিদস্সনঞ্চেত্থ ভৱে, মগ্গট্ঠোৰিযপুগ্গলো’’তি. (খু. পা. অট্ঠ. একতানানতাৱিনিচ্ছয);

ইদানি সঙ্খেপেনেৱ আদানতো, ভেদতো ৱা ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘এত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং সীলং সমাদিযামী’’তিআদিনা একতো একজ্ঝং গণ্হাতি. এৱম্পি হি কিচ্চৱসেন এতাসং পঞ্চৱিধতা ৱিঞ্ঞাযতি. সব্বানিপি ভিন্নানি হোন্তি একজ্ঝং সমাদিন্নত্তা. ন হি তদা পঞ্চঙ্গিকত্তং সীলস্স সম্পজ্জতি. যং তু ৱীতিক্কন্তং, তেনেৱ কম্মবদ্ধো. ‘‘পাণাতিপাতা ৱেৰমণিসিক্খাপদং সমাদিযামী’’তিআদিনা একেকং ৱিসুং ৱিসুং গণ্হাতি. ‘‘ৱেৰমণিসিক্খাপদ’’ন্তি চ ইদং সমাসভাৱেন খুদ্দকপাঠট্ঠকথাযং (খু. পা. অট্ঠ. সাধাৰণৱিভাৱনা) ৱুত্তং, পাড়িপোত্থকেসু পন ‘‘ৱেৰমণি’’ন্তি নিগ্গহিতন্তমেৱ ব্যাসভাৱেন দিস্সতি. গহট্ঠৱসেন চেতং ৱুত্তং. সামণেৰানং পন যথা তথা ৱা সমাদানে একস্মিং ভিন্নে সব্বানিপি ভিন্নানি হোন্তি পাৰাজিকাপত্তিতো. ইতি একজ্ঝং, পচ্চেকঞ্চ সমাদানে ৱিসেসো ইধ ৱুত্তো, খুদ্দকাগমট্ঠকথাযং পন ‘‘একজ্ঝং সমাদিযতো একাযেৱ ৱিৰতি একাৱ চেতনা হোতি, কিচ্চৱসেন পনেতাসং পঞ্চৱিধত্তং ৱিঞ্ঞাযতি. পচ্চেকং সমাদিযতো পন পঞ্চেৱ ৱিৰতিযো, পঞ্চ চ চেতনা হোন্তী’’তি (খু. পা. অট্ঠ. একতানানতাদিৱিনিচ্ছয) অযং ৱিসেসো ৱুত্তো. ভেদেপি ‘‘যথা তথা ৱা সমাদিযন্তু, সামণেৰানং একস্মিং ভিন্নে সব্বানিপি ভিন্নানি হোন্তি. পাৰাজিকট্ঠানিযানি হি তানি তেসং. যং তু ৱীতিক্কন্তং হোতি, তেনেৱ কম্মবদ্ধো. গহট্ঠানং পন একস্মিং ভিন্নে একমেৱ ভিন্নং হোতি, যতো তেসং তংসমাদানেনেৱ পুন পঞ্চঙ্গিকত্তং সীলস্স সম্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. যথাৱুত্তোপি দীঘভাণকানং ৱাদো অপৰেৱাদো নাম তত্থ কতো.

সেতুঘাতৱিৰতিযা পন ভেদো নাম নত্থি পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন অকুপ্পসভাৱত্তা. তদেৱত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ভৱন্তৰেপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ভৱন্তৰেপী’’তি ইমিনা অত্তনো অৰিযভাৱং অজানন্তোপীতি অত্থং ৱিঞ্ঞাপেতি. জীৱিতহেতুপি, পগেৱ অঞ্ঞহেতু. ‘‘নেৱ পাণং হনতি, ন সুৰং পিৱতী’’তি ইদং মজ্ঝেপেয্যালনিদ্দিট্ঠং, মিগপদৱড়ঞ্জননযেন ৱা ৱুত্তং. সুৰন্তি চ নিদস্সনমত্তং. সব্বম্পি হি সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানানুযোগং ন কৰোতি. ‘‘মজ্জন্তি তদেৱ উভযং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি সুৰাসৱৱিনিমুত্তং মদনীয’’ন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১১৩৪) সংযুত্তমহাৱগ্গট্ঠকথাযং ৱুত্তং. খুদ্দকপাঠট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তদুভযমেৱ মদনীযট্ঠেন মজ্জং, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অত্থি মদনীযং, যেন পীতেন মত্তো হোতি পমত্তো, ইদং ৱুচ্চতি মজ্জ’’ন্তি (খু. পা. অট্ঠ. পুৰিমপঞ্চসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘সচে পিস্সা’’তিআদিনা তত্থেৱ ৱিসেসদস্সনং, অজানন্তস্সপি খীৰমেৱ মুখং পৱিসতি,ন সুৰা, পগেৱ জানন্তস্স. কোঞ্চসকুণানন্তি কুন্তসকুণানং. সচেপি মুখে খীৰমিস্সকে উদকে পক্খিপন্তীতি যোজেতব্বং. ‘‘ন চেত্থ উপমোপমেয্যানং সম্বদ্ধতা সিযা কোঞ্চসকুণানং যোনিসিদ্ধত্তা’’তি কোচি ৱদেয্যাতি আহ ‘‘ইদ’’ন্তিআদি. যোনিসিদ্ধন্তি মনুস্সতিৰচ্ছানানং উদ্ধং তিৰিযমেৱ দীঘতা ৱিয, বকানং মেঘসদ্দেন, কুক্কুটীনং ৱাতেন গব্ভগ্গহণং ৱিয চ জাতিসিদ্ধং, ইতি কোচি ৱদেয্য চেতি অত্থো. ‘‘চেৱা’’তিপি পাঠং ৱত্ৱা সমুচ্চযত্থমিচ্ছন্তি কেচি. ধম্মতাসিদ্ধন্তি বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে বোধিসত্তমাতু সীলং ৱিয, ৱিজাতে তস্সা দিৱঙ্গমনং ৱিয চ সভাৱেন সিদ্ধং, মগ্গধম্মতায ৱা অৰিযমগ্গানুভাৱেন সিদ্ধন্তি ৱেদিতব্বন্তি ৱিস্সজ্জেয্যাতি অত্থো.

দিট্ঠিজুকৰণং নাম ভাৰিযং দুক্কৰং, তস্মা সৰণগমনং সিক্খাপদসমাদানতো মহট্ঠতৰমেৱ, ন অপ্পট্ঠতৰন্তি অধিপ্পাযো. এতন্তি সিক্খাপদং. যথা ৱা তথা ৱা গণ্হন্তস্সাপীতি আদৰং গাৰৱমকত্ৱা সমাদিযন্তস্সাপি. সাধুকং গণ্হন্তস্সাপীতি সক্কচ্চং সীলানি সমাদিযন্তস্সাপি অপ্পট্ঠতৰমেৱ, অপ্পসমাৰম্ভতৰঞ্চ, ন দিগুণং উস্সাহো কৰণীযোতি ৱুত্তং হোতি. সীলং ইধ অভযদানতায দানং, অনৱসেসং ৱা সত্তনিকাযং দযতি ৰক্খতীতি দানং. অযমেত্থ অট্ঠকথামুত্তকনযো – সৰণং উপগতেন কাযৱাচাচিত্তেহি সক্কচ্চং ৱত্থুত্তযপূজা কাতব্বা, তত্থ চ সংকিলেসো সাধুকং পৰিহৰিতব্বো, সিক্খাপদানি পন সমাদানমত্তং, সম্পত্তৱত্থুতো ৱিৰমণমত্তঞ্চাতি সৰণগমনতো সীলস্স অপ্পট্ঠতৰতা, অপ্পসমাৰম্ভতৰতা চ ৱেদিতব্বা. সব্বেসং সত্তানং জীৱিতদানাদিনা দণ্ডনিধানতো, সকললোকিযলোকুত্তৰ গুণাধিট্ঠানতো চস্স মহপ্ফলতৰতা, মহানিসংসতৰতা চ দট্ঠব্বাতি.

তমত্থং পাড়িযা সাধেন্তো ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অগ্গানী’’তি ঞাতত্তা অগ্গঞ্ঞানি. চিৰৰত্ততায ঞাতত্তা ৰত্তঞ্ঞানি. ‘‘অৰিযানং সাধূনং ৱংসানী’’তি ঞাতত্তা ৱংসঞ্ঞানি. পুৰিমকানং আদিপুৰিসানং এতানীতি পোৰাণানি. সব্বসো কেনচিপি পকাৰেন সাধূহি ন কিণ্ণানি ন ছড্ডিতানীতি অসংকিণ্ণানি. অযঞ্চ নযো নেসং যথা অতীতে, এৱং এতৰহি, অনাগতে চাতি আহ ‘‘অসংকিণ্ণপুব্বানী’’তিআদি. অতীতে হি কালে অসংকিণ্ণভাৱস্স ‘‘অসংকিণ্ণপুব্বানী’’তি নিদস্সনং, পচ্চুপ্পন্নে ‘‘ন সঙ্কিযন্তী’’তি, অনাগতে ‘‘ন সঙ্কিযিস্সন্তী’’তি. অতোযেৱ অপ্পটিকুট্ঠানি ন পটিক্খিত্তানি. ন হি কদাচিপি ৱিঞ্ঞূ সমণব্ৰাহ্মণা হিংসাদিপাপধম্মং অনুজানন্তি. অপৰিমাণানং সত্তানং অভযং দেতীতি সব্বেসু ভূতেসু নিহিতদণ্ডত্তা সকলস্সপি সত্তনিকাযস্স ভযাভাৱং দেতি. ন হি অৰিযসাৱকতো কস্সচি ভযং হোতি. অৱেৰন্তি ৱেৰাভাৱং. অব্যাপজ্ঝন্তি নিদ্দুক্খতং. ‘‘অপৰিমাণানং সত্তানং অভযং দত্ৱা’’তিআদি আনিসংসদস্সনং, হেতুম্পি চেত্থ ত্ৱা-সদ্দো যথা ‘‘মাতৰং সৰিত্ৱা ৰোদতী’’তি.

যং কিঞ্চি চজনলক্খণং, সব্বং তং যঞ্ঞোতি আহ ‘‘ইদঞ্চ পনা’’তিআদি. ন নু চ পঞ্চসীলং সব্বকালিকং. অবুদ্ধুপ্পাদকালেপি হি ৱিঞ্ঞূ তং সমাদিযন্তি, ন চ একন্ততো ৱিমুত্তাযতনং বাহিৰকানম্পি সমাদিন্নত্তা. সৰণগমনং পন বুদ্ধুপ্পাদহেতুকং, একন্ততো চ ৱিমুত্তাযতনং, কথং তত্থ সৰণগমনতো পঞ্চসীলস্স মহপ্ফলতাতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. জেট্ঠকন্তি মহপ্ফলভাৱেন উত্তমং. ‘‘সৰণগমনেযেৱ পতিট্ঠাযা’’তি ইমিনা তস্স সীলস্স সৰণগমনেন অভিসঙ্খতত্তা ততো মহপ্ফলতং, তথা অনভিসঙ্খতস্স চ সীলস্স অপ্পফলতং দস্সেতি.

৩৫৩. ঈদিসমেৱাতি এৱং সংকিলেসপটিপক্খমেৱ হুত্ৱা. ননু চ পঠমজ্ঝানাদিযঞ্ঞাযেৱ দেসেতব্বা, কস্মা বুদ্ধুপ্পাদতো পট্ঠায দেসনমাৰভতীতি অনুযোগং পৰিহৰিতুং ‘‘তিৱিধ…পে… দস্সেতুকামো’’তি ৱুত্তং. তিৱিধসীলপাৰিপূৰিযং ঠিতস্স হি নেসং যঞ্ঞানং অপ্পট্ঠতৰতা, মহপ্ফলতৰতা চ হোতি, তস্মা তং দস্সেতুকামত্তা বুদ্ধুপ্পাদতো পট্ঠায দেসনং আৰভতীতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. হেট্ঠা ৱুত্তেহি গুণেহীতি এত্থ ‘‘সো তং ধম্মং সুত্ৱা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৯১) হেট্ঠা ৱুত্তা সৰণগমনং, সীলসম্পদা, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতাতি এৱমাদযো গুণা ৱেদিতব্বা. পঠমং ঝানং নিব্বত্তেন্তো ন কিলমতীতি যোজনা. তানীতি পঠমজ্ঝানাদীনি. ‘‘পঠমং ঝান’’ন্তিআদিনা পাড়িযং পণীতানমেৱ ঝানানং উক্কট্ঠনিদ্দেসো কতোতি মন্তৱা ‘‘একং কপ্পং, অট্ঠ কপ্পে’’তিআদি ৱুত্তং, মহাকপ্পৱসেন চেত্থ অত্থো. হীনং পন পঠমং ঝানং অসঙ্খ্যেয্যকপ্পস্স ততিযভাগং আযুং দেতি. মজ্ঝিমং উপড্ঢকপ্পং. হীনং দুতিযং ঝানং দ্ৱে কপ্পানি, মজ্ঝিমং চত্তাৰীতিআদিনা অত্থো নেতব্বো. অপিচ যস্মা পণীতানিযেৱেত্থ ঝানানি অধিপ্পেতানি মহপ্ফলতৰভাৱদস্সনপৰত্তা দেসনায, তস্মা ‘‘পঠমং ঝানং একং কপ্প’’ন্তিআদিনা পণীতানেৱ ঝানানি নিদ্দিট্ঠানীতি দট্ঠব্বং.

তদেৱাতি চতুত্থজ্ঝানমেৱ. চতুক্কনযেন হি দেসনা আগতা. যদি এৱং কথং আৰুপ্পতাতি আহ ‘‘আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিৱসেন ভাৱিত’’ন্তি, তথা ভাৱিতত্তা চতুত্থজ্ঝানমেৱ আৰুপ্পং হুত্ৱা ৱীসতিকপ্পসহস্সাদীনি আযুং দেতীতি অধিপ্পাযো. অযং আচৰিযস্স মতি. অথ ৱা তদেৱাতি আৰুপ্পসঙ্খাতং চতুত্থজ্ঝানমেৱ, তং পন কস্মা ৱীসতিকপ্পসহস্সাদীনি আযুং দেতীতি ৱুত্তং ‘‘আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিৱসেন ভাৱিত’’ন্তি, তথা ভাৱিতত্তা এৱং দেতীতি অধিপ্পাযো. অপৰো নযো ‘‘তদেৱা’’তি ৱুত্তে ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানমেৱাতি অত্থো আপজ্জেয্যাতি তং নিৱত্তেতুং ‘‘আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিৱসেন ভাৱিত’’ন্তি আহ, তথা ভাৱিতং অঙ্গসমতায চতুত্থজ্ঝানসঙ্খাতং আৰুপ্পজ্ঝানমেৱাধিপ্পেতন্তি ৱুত্তং হোতি.

সম্মদেৱ নিচ্চসঞ্ঞাদিপটিপক্খৱিধমনৱসেন পৱত্তমানা পুব্বভাগিযে এৱ বোধিপক্খিযধম্মে সমানেন্তী ৱিপস্সনা ৱিপস্সকপুগ্গলস্স অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং সমাৱহতীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিপস্সনাসুখসদিসস্স পন সুখস্স অভাৱা মহপ্ফল’’ন্তি. যথাহ ধম্মৰাজা ধম্মপদে –

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);

যস্মা পনাযং দেসনা ইমিনা অনুক্কমেন ইমানি ঞাণানি নিব্বত্তেন্তস্স ৱসেন পৱত্তিতা, তস্মা ‘‘ৱিপস্সনাঞাণে পতিট্ঠাযা’’তিআদিনা হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং উপৰিমস্স উপৰিমস্স পতিট্ঠাভূতং কত্ৱা ৱুত্তং. সমানৰূপনিম্মানং নাম মনোমযিদ্ধিযা অঞ্ঞেহি অসাধাৰণকিচ্চন্তি আহ ‘‘অত্তনো…পে… মহপ্ফলা’’তি. হত্থিঅস্সাদিৱিৱিধৰূপকৰণং ৱিকুব্বনং, তস্স দস্সনসমত্থতায. ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং নাম পুৰিমজাতীসু ইচ্ছিতিচ্ছিতো খন্ধপদেসো. অৰহত্তমগ্গেনেৱ মগ্গসুখং নিট্ঠিতন্তি ৱুত্তং ‘‘অতি…পে… মহপ্ফল’’ন্তি. সমাপেন্তোতি পৰিযোসাপেন্তো.

কূটদন্তউপাসকত্তপটিৱেদনাদিকথাৱণ্ণনা

৩৫৪-৮. ‘‘অভিক্কন্তং ভো গোতমা’’তিআদি দেসনায পসাদৱচনং, ‘‘এসাহং ভৱন্ত’’ন্তিআদি পন সৰণগমনৱচনন্তি তদুভযসম্বন্ধং দস্সেন্তো ‘‘দেসনাযা’’তিআদিমাহ. তনূতি মন্দো কাযিকচেতসিকসুখসমুপব্যূহতো. সব্বে তে পাণযোতি ‘‘সত্ত চ উসভসতানী’’তিআদিনা ৱুত্তে সব্বে তে পাণিনো. তং পৱত্তিন্তি তেসং পাণীনং মোচনাকাৰং. আকুলভাৱোতি ভগৱতো সন্তিকে ধম্মস্স সুতত্তা পাণীসু অনুদ্দযং উপট্ঠপেত্ৱা ঠিতস্স ‘‘কথঞ্হি নাম মযা তাৱ বহূ পাণিনো মাৰণত্থায বন্ধাপিতা’’তি চিত্তে পৰিব্যাকুলভাৱো, যস্মা অত্থি, তস্মা ন দেসেতীতি যোজনা, ‘‘উদপাদী’’তিপি পাঠো. সুত্ৱাতি ‘‘মুত্তা ভো তে পাণযো’’তি আৰোচিতৱচনং সুত্ৱা. চিত্তচাৰোতি চিত্তপ্পৱত্তি. ‘‘কল্লচিত্তং মুদুচিত্তং ৱিনীৱৰণচিত্তং উদগ্গচিত্তং পসন্নচিত্ত’’ন্তি ইদং পদপঞ্চকং সন্ধায‘‘কল্লচিত্তন্তিআদী’’তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘দানকথং সীলকথ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তায অনুপুব্বিকথায আনুভাৱেন. কামচ্ছন্দৱিগমেন কল্লচিত্ততা অৰোগচিত্ততা, ব্যাপাদৱিগমেন মেত্তাৱসেন মুদুচিত্ততা অকথিনচিত্ততা, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৱিগমেন ৱিক্খেপাভাৱতো ৱিনীৱৰণচিত্ততা তেহি অমলীনচিত্ততা, থিনমিদ্ধৱিগমেন সম্পগ্গহণৱসেন উদগ্গচিত্ততা অমলীনচিত্ততা, ৱিচিকিচ্ছাৱিগমেন সম্মাপটিপত্তিযা অৱিমুত্ততায পসন্নচিত্ততা অনাৱিলচিত্ততা চ হোতীতি আহ ‘‘অনুপুব্বিকথানুভাৱেন ৱিক্খম্ভিতনীৱৰণতং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ইতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পৰমসুখুমগম্ভীৰদুৰনুবোধত্থপৰিদীপনায সুৱিমলৱিপুলপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযজননায সাধুৱিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা কূটদন্তসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.

কূটদন্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.