৩. অম্বট্ঠসুত্তৱণ্ণনা
অদ্ধানগমনৱণ্ণনা
২৫৪. এৱং সামঞ্ঞফলসুত্তং সংৱণ্ণেত্ৱা ইদানি অম্বট্ঠসুত্তং সংৱণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৱণ্ণোকাসস্স পত্তভাৱং ৱিভাৱেতুং, সামঞ্ঞফলসুত্তস্সানন্তৰং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স অম্বট্ঠসুত্তভাৱং পকাসেতুং ‘‘এৱং মে সুতং…পে… কোসলেসূতি অম্বট্ঠসুত্ত’’ন্তি আহ. এৱমীদিসেসু. ইতিসদ্দো চেত্থ আদিঅত্থো, পদত্থৱিপল্লাসজোতকো পন ইতিসদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো, আদিসদ্দলোপো ৱা এস, উপলক্খণনিদ্দেসো ৱা. অপুব্বপদৱণ্ণনা নাম হেট্ঠা অগ্গহিততায অপুব্বস্স পদস্স অত্থৱিভজনা. ‘‘হিত্ৱা পুনপ্পুনাগত-মত্থং অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা) হি ৱুত্তং, ‘‘অনুপুব্বপদৱণ্ণনা’’তি কত্থচি পাঠো, সো অযুত্তোৱ টীকায অনুদ্ধটত্তা, তথা অসংৱণ্ণিতত্তা চ.
‘‘ৰাজকুমাৰা গোত্তৱসেন কোসলা নামা’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৪) আচৰিযেন ৱুত্তং. অক্খৰচিন্তকা পন ৱদন্তি ‘‘কোসং লন্তি গণ্হন্তি, কুসলং ৱা পুচ্ছন্তীতি কোসলা’’তি. জনপদিনোতি জনপদৱন্তো, জনপদস্স ৱা ইস্সৰা. ‘‘কোসলা নাম ৰাজকুমাৰা’’তি ৱুত্তেযেৱ সিদ্ধেপি ‘‘জনপদিনো’’তি ৱচনং সন্তেসুপি অঞ্ঞেসু তংতংনামপঞ্ঞাতেসু তত্থ নিৱসন্তেসু জনপদিভাৱতো তেসমেৱ নিৱসনমুপাদায জনপদস্সাযং সমঞ্ঞাতি দস্সনত্থং. ‘‘তেসং নিৱাসো’’তি ইমিনা ‘‘কোসলানং নিৱাসা কোসলা’’তি তদ্ধিতং দস্সেতি. ‘‘একোপি জনপদো’’তি ইমিনা পন সদ্দতোযেৱেতং পুথুৱচনং, অত্থতো পনেস একো এৱাতি ৱিভাৱেতি. অপি-সদ্দো চেত্থ অনুগ্গহে, তেন কামং একোযেৱেস জনপদো, তথাপি ইমিনা কাৰণেন পুথুৱচনমুপপন্নন্তি অনুগ্গণ্হাতি. যদি একোৱ জনপদো, কথং তত্থ বহুৱচনন্তি আহ ‘‘ৰুড়্হিসদ্দেনা’’তিআদি, ৰুড়্হিসদ্দত্তা বহুৱচনমুপপন্নন্তি ৱুত্তং হোতি. নিস্সিতেসু পযুত্তস্স পুথুৱচনস্স, পুথুভাৱস্স ৱা নিস্সযে অভিনিৰোপনা ইধ ৰুড়্হি, তেন ৱুত্তং আচৰিযেন ইধ চেৱ অঞ্ঞত্থ চ মজ্ঝিমাগমটীকাদীসু ‘‘অক্খৰচিন্তকা হি ঈদিসেসু ঠানেসু যুত্তে ৱিয ঈদিসলিঙ্গৱচনানি ইচ্ছন্তি, অযমেত্থ ৰুড়্হি যথা ‘অঞ্ঞত্থাপি কুৰূসু ৱিহৰতি, অঙ্গেসু ৱিহৰতী’তি চা’’তি. কেচি পন কোসলনামাভিনিৰোপনমিচ্ছন্তি, অযুত্তমেতং পুথুৱচনস্স অপ্পযুজ্জিতব্বত্তা. নামাভিনিৰোপনায হি একৱচনম্পি ভৱতি যথা ‘‘সীহো গাযতী’’তি. তব্বিসেসিতেপি জনপদসদ্দে জাতিসদ্দত্তা একৱচনমেৱ. তেনাহ ‘‘তস্মিং কোসলেসু জনপদে’’তি, কোসলনামকে তস্মিং জনপদেতি অত্থো. অভূততো হি ৱোহাৰমত্তং ৰুড়্হি, ভূততোযেৱ অত্থো ৱিনিচ্ছিনিতব্বো. যথা হি –
‘‘সন্তি পুত্তা ৱিদেহানং, দীঘাৱু ৰট্ঠৱড্ঢনো;
তে ৰজ্জং কাৰযিস্সন্তি, মিথিলাযং পজাপতী’’তি. (জা. ২.২২.২৭৬) আদীসু –
তংপুত্তসঙ্খাতস্স একত্থস্স ৰুড়্হিৱসেন ‘‘পুত্তা’’তি বহুৱচনপযোগো, তথা ইধাপি তন্নিৱাসসঙ্খাতস্স একত্থস্স ৰুড়্হিৱসেন ‘‘কোসলেসূ’’তি বহুৱচনপযোগো হোতি. যথা চ ‘‘পাণং ন হঞ্ঞে, ন চ’দিন্নমাদিযে’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.৪২, ৪৩, ৪৫) জাতিৱসেন বহ্ৱত্থানমেকৱচনপযোগো, তথা ইধাপি জাতিৱসেন অৱযৱপ্পভেদেন বহ্ৱত্থস্স ‘‘জনপদে’’তি একৱচনপযোগো হোতি. ৱুত্তঞ্চ আচৰিযেন মজ্ঝিমাগমটীকাযং ‘‘তব্বিসেসনেপি জনপদসদ্দে জাতিসদ্দে একৱচনমেৱ. তেনাহ ‘তস্মিং অঙ্গেসু জনপদে’তি’’.
এৱং ৰুড়্হিৱসেন বহুম্হি ৱিয ৱত্তব্বে বহুৱচনং দস্সেত্ৱা ইদানি বহ্ৱত্থৱসেন বহুম্পি এৱ ৱত্তব্বে বহুৱচনং দস্সেন্তো ‘‘পোৰাণা পনাহূ’’তিআদিমাহ. পন-সদ্দো চেত্থ ৱিসেসত্থজোতনো, তেন পুথুঅত্থৱিসযতায এৱেতং পুথুৱচনং, ন ৰুড়্হিৱসেনাতি ৱক্খমানং ৱিসেসং জোতেতি. সো হি পদেসো তিযোজনসতপৰিমাণতায বহুপ্পভেদোতি, ইমস্মিং পন নযে তেসু কোসলেসু জনপদেসূতি অত্থো ৱেদিতব্বো. মহাপনাদন্তি মহাপনাদজাতক (জা. ১.৩.৪০, ৪১, ৪২) সুৰুচিজাতকেসু (জা. ১.১৪.১০২ আদযো) আগতং সুৰুচিনো নাম ৱিদেহৰঞ্ঞো পুত্তং মহাপনাদনামকং ৰাজকুমাৰং. নানানাটকানীতি ভণ্ডুকণ্ডপণ্ডুকণ্ডপমুখানি ছসতসহস্সানি নানাৱিধনাটকানি, কত্থচি পন আদিসদ্দোপি দিট্ঠো, সো জাতকট্ঠকথাযং ন দিস্সতি, যদি চ দিস্সতি, তেন নটলঙ্ঘকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সিতমত্তম্পীতি মিহিতমত্তম্পি. তস্স কিৰ দিব্বনাটকানং অনন্তৰভৱেযেৱ দিট্ঠত্তা মনুস্সনাটকানং নচ্চং অমনুঞ্ঞং অহোসি. নঙ্গলানিপি ছড্ডেত্ৱাতি কসিকম্মপ্পহানৱসেন নঙ্গলানি পহায, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং. ন হি কেৱলং কস্সকা এৱ, অথ খো অঞ্ঞেপি উভযৰট্ঠৱাসিনো মনুস্সা অত্তনো অত্তনো কিচ্চং পহায তস্মিং মঙ্গলট্ঠানে সন্নিপতিংসু. তদা কিৰ মহাপনাদকুমাৰস্স পাসাদমঙ্গলং, ছত্তমঙ্গলং, আৱাহমঙ্গলন্তি তীণি মঙ্গলানি একতো অকংসু, কাসিৱিদেহৰট্ঠৱাসিনোপি তত্থ সন্নিপতিত্ৱা অতিৰেকসত্তৱস্সানি ছণমনুভৱিংসূতি, অধুনা পন ‘‘নঙ্গলাদীনী’’তি পাঠো দিস্সতি, সো ন পোৰাণপাঠো টীকাযমনুদ্ধটত্তা.
মহাজনকাযে সন্নিপতিতেতি কেচি ‘‘পহংসনৱিধিং দস্সেত্ৱা ৰাজকুমাৰং হাসাপেস্সামা’’তি, কেচি ‘‘তং কীড়নং পস্সিস্সামা’’তি এৱং মহাজনসমূহে সন্নিপতিতে. অতুলম্বাভিৰুহনদাৰুচিতকপৱেসনাদি নানাকীড়াযো দস্সেত্ৱা. সক্কপেসিতো কিৰ দিব্বনাটকো ৰাজঙ্গণে আকাসে ঠত্ৱা উপড্ঢভাগং নাম দস্সেতি, একোৱ হত্থো, একো পাদো, একং অক্খি, একা দাঠা নচ্চতি চলতি, উপড্ঢং ফন্দতি, সেসং নিচ্চলমহোসি, তং দিস্ৱা মহাপনাদো থোকং হসিতমকাসি, ইমমত্থং সন্ধায ‘‘সো দিব্বনাটকং দস্সেত্ৱা হসাপেসী’’তি ৱুত্তং. সুহজ্জা নাম ৱিস্সাসিকা ‘‘সুট্ঠু হদযমেতেস’’ন্তি কত্ৱা. আদিসদ্দেন ঞাতকপৰিজনাদীনং সঙ্গহো. তস্মাতি তথা ৱচনতো. তং কুসলন্তি ৱচনং উপাদাযাতি এত্থ ‘‘কচ্চি কুসলং? আম কুসল’’ন্তি ৱচনপটিৱচনৱসেন পৱত্তকুসলৱাদিতায তে মনুস্সা আদিতো ‘‘কুসলা’’তি সমঞ্ঞং লভিংসু, তেসং কুসলানং ইস্সৰাতি ৰাজকুমাৰা কোসলা নাম জাতা, তেসং নিৱাসট্ঠানতায পন পদেসো কোসলাতি পুব্বে ৱুত্তনযমেৱ. তেনাহ ‘‘সো পদেসো কোসলাতি ৱুচ্চতী’’তি. এৱং মজ্ঝিমাগমটীকাযং আচৰিযেনেৱ ৱুত্তং. তত্ৰাযমধিপ্পাযো সিযা – ‘‘সো পদেসো কোসলাতি ৱুচ্চতী’’তি সঞ্ঞীসঞ্ঞা যথাক্কমং একৱচনবহুৱচনৱসেন ৱুত্তত্তা পুৰিমনযে ৱিয ইধাপি ৰুড়্হিৱসেনেৱ বহুৱচনং হোতি. ৰাজকুমাৰানং নামলাভহেতুমত্তঞ্হেত্থ ৱিসেসোতি. ইধ পন আচৰিযেন এৱং ৱুত্তং সো পদেসোতি পদেসসামঞ্ঞতো ৱুত্তং, ৱচনৱিপল্লাসেন ৱা, তে পদেসাতি অত্থো. কোসলাতি ৱুচ্চতি কুসলা এৱ কোসলাতি কত্ৱা’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৪) তত্ৰাযমধিপ্পাযো সিযা – সো পদেসোতি জাতিসদ্দৱসেন, ৱচনৱিপল্লাসেন ৱা ৱুত্তত্তা পুথুঅত্থৱিসযতায এৱ বহুৱচনং হোতি. পদেসস্স নামলাভহেতু হেত্থ ৱিসেসোতি. ‘‘কুসল’’ন্তি হি ৱচনমুপাদায ৰুড়্হিনামৱসেন ৱুত্তনযেন কোসলা যথা ‘‘যেৱাপনকং, নতুম্হাকৱগ্গো’’তি. অপিচ ৱচনপটিৱচনৱসেন ‘‘কুসল’’ন্তি ৱদন্তি এত্থাতি কোসলা. ৱিচিত্ৰা হি তদ্ধিতৱুত্তীতি. কুসলন্তি চ আৰোগ্যং ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৫; জা. ২.২০.১২৯) ৱিয, কচ্চি তুম্হাকং আৰোগ্যং হোতীতি অত্থো, ছেকং ৱা ‘‘কুসলা নচ্চগীতস্স, সিক্খিতা চাতুৰিত্থিযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৯৪) ৱিয, কচ্চি তেসং নাটকানং ছেকতা হোতীতি অত্থো.
চৰণং চাৰিকা, চৰণং ৱা চাৰো, সো এৱ চাৰিকা, তযিদং মগ্গগমনমেৱ ইধাধিপ্পেতং, ন চুণ্ণিকগমনমত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘অদ্ধানগমন’’ন্তি ৱুত্তং, ভাৱনপুংসকঞ্চেতং, অদ্ধানগমনসঙ্খাতায চাৰিকায চৰমানোতি ৱুত্তং হোতি, অভেদেপি ৱা ভেদৱোহাৰেন ৱুত্তং যথা ‘‘দিৱাৱিহাৰং নিসীদী’’তি, (ম. নি. ১.২৫৬) অদ্ধানগমনসঙ্খাতং চাৰিকং চৰমানো, চৰণং কৰোন্তোতি অত্থো. সব্বত্থকো হি কৰভূধাতূনমত্থোতি. ‘‘অদ্ধানমগ্গ’’ন্তিপি কত্থচি পাঠো, সো ন সুন্দৰো. ন হি চাৰিকাসদ্দো মগ্গৱাচকোতি. ইদানি তং ৱিভাগেন দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতং নিযমেন্তো ‘‘চাৰিকা চ নামেসা’’তিআদিমাহ. সাৱকানম্পি ৰুড়্হিৱসেন চাৰিকায সম্ভৱতো ততো ৱিসেসেতি ‘‘ভগৱতো’’তি ইমিনা. তথা হি মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘চাৰিকং চৰমানোতি এত্থ কিঞ্চাপি অযং চাৰিকা নাম মহাজনসঙ্গহত্থং বুদ্ধানংযেৱ লব্ভতি, বুদ্ধে উপাদায পন ৰুড়্হিসদ্দেন সাৱকানম্পি ৱুচ্চতি কিলঞ্জাদীহি কতবীজনীপি তালৱণ্টং ৱিযা’’তি. দূৰেপীতি এত্থ পি-সদ্দেন, অপি-সদ্দেন ৱা নাতিদূৰেপীতি সম্পিণ্ডনং তত্থাপি চাৰিকাসম্ভৱতো. বোধনেয্যপুগ্গলন্তি চতুসচ্চপটিৱেধৱসেন বোধনাৰহপুগ্গলং. সহসা গমনন্তি সীঘগমনং. ‘‘মহাকস্সপস্স পচ্চুগ্গমনাদীসূ’’তি ৱুত্তমেৱ সৰূপতো দস্সেতি ‘‘ভগৱা হী’’তিআদিনা. পচ্চুগ্গচ্ছন্তোতি পটিমুখং গচ্ছন্তো, পচ্চুট্ঠহন্তোতি অত্থো. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘তিংসযোজন’’ন্তি পদমনুকড্ঢতি. পক্কুসাতি নাম গন্ধাৰৰাজা. মহাকপ্পিনো নাম কুক্কুটৱতীৰাজা. ধনিযো নাম কোৰণ্ডসেট্ঠিপুত্তো গোপো.
এৱং ধম্মগৰুতাকিত্তনমুখেন মহাকস্সপপচ্চুগ্গমনাদীনি (সং. নি. অট্ঠ. ২.১৫৪) একদেসেন দস্সেত্ৱা ইদানি ৱনৱাসিতিস্সসামণেৰস্স ৱত্থুং ৱিত্থাৰেত্ৱা চাৰিকং দস্সেতুং ‘‘একদিৱস’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. কো পনেস তিস্সসামণেৰো নাম? সাৱত্থিযং ধম্মসেনাপতিনো উপট্ঠাককুলে জাতো মহাপুঞ্ঞো ‘‘পিণ্ডপাতদাযকতিস্সো, কম্বলদাযকতিস্সো’’তি চ পুব্বে লদ্ধনামো পচ্ছা ‘‘ৱনৱাসিতিস্সো’’তি পাকটো খীণাসৱসামণেৰো. ৱিত্থাৰো ধম্মপদে (ধ. প. অট্ঠ. ১.৭৪ ৱনৱাসীতিস্সসামণেৰৱত্থু). আকাসগামীহি সদ্ধিং আকাসেনেৱ গন্তুকামো ভগৱা ‘‘ছড়ভিঞ্ঞানং আৰোচেহী’’তি অৱোচ. তস্সাতি তিস্সসামণেৰস্স. তন্তি ভগৱন্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন চীৱৰং পাৰুপন্তং. নো থেৰো নো ওৰমত্তকো ৱতাতি সম্বন্ধো, গুণেন লামকপ্পমাণিকো নো হোতীতি অত্থো.
অত্তনো পত্তাসনেতি ভিক্খূনং আসনপৰিযন্তে. তেসং গামিকানং দানপটিসংযুত্তং মঙ্গলং ৱত্ৱা. কস্মা পন সদেৱকস্স লোকস্স মগ্গদেসকোপি সমানো ভগৱা এৱমাহাতি চোদনং সোধেতুং ‘‘ভগৱা কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. মগ্গদেসকোতি নিব্বানমগ্গস্স, সুগতিমগ্গস্স ৱা দেসকো.
তাযাতি অৰঞ্ঞসঞ্ঞায. সঙ্ঘকম্মৱসেন সিজ্ঝমানাপি উপসম্পদা সত্থু আণাৱসেন সিজ্ঝনতো ‘‘বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. অপৰে পন ‘‘অপৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সস্সেৱ তস্স উপসম্পদং অনুজানন্তো সত্থা ‘বুদ্ধদাযজ্জং তে দস্সামী’তি অৱোচা’’তি ৱদন্তি. ধম্মসেনাপতিনা উপজ্ঝাযেন উপসম্পাদেত্ৱা, ততোযেৱেস ধম্মসেনাপতিনো সদ্ধিৱিহাৰিকোতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তো. ধম্মপদট্ঠকথাযং পন ধম্মসেনাপতিআদিথেৰানং চত্তালীসভিক্খুসহস্সপৰিৱাৰানং অত্তনো অত্তনো পৰিৱাৰেহি সদ্ধিং পচ্চেকং গমনং, ভগৱতো চ এককস্সেৱ গমনং খুদ্দকভাণকানং মতেন ৱুত্তং, ইধ, পন মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযঞ্চ (ম. নি. অট্ঠ. ২.৬৫) অঞ্ঞথা গমনং দীঘভাণকমজ্ঝিমভাণকানং মতেনাতি দট্ঠব্বং. অযন্তি মহাকস্সপাদীনমত্থায চাৰিকা. যং পন অনুগ্গণ্হন্তস্স ভগৱতো গমনং, অযং অতুৰিতচাৰিকা নামাতি সম্বন্ধো.
ইমং পন চাৰিকন্তি অতুৰিতচাৰিকং. মহামণ্ডলন্তি মজ্ঝিমদেসপৰিযাপন্নেনেৱ বাহিৰিমেন পমাণেন পৰিচ্ছিন্নত্তা মহন্ততৰং মণ্ডলং. মজ্ঝিমমণ্ডলন্তি ইতৰেসং উভিন্নং ৱেমজ্ঝে পৱত্তং মণ্ডলং. অন্তোমণ্ডলন্তি ইতৰেহি খুদ্দকং মণ্ডলং, ইতৰেসং ৱা অন্তোগধত্তা অন্তিমং মণ্ডলং, অব্ভন্তৰিমং মণ্ডলন্তি ৱুত্তং হোতি. কিং পনিমেসং পমাণন্তি আহ ‘‘কত্থা’’তিআদি. তত্থ নৱযোজনসতিকতা মজ্ঝিমদেসপৰিযাপন্নৱসেনেৱ গহেতব্বা ততো পৰং অতুৰিতচাৰিকায অগমনতো. তদুত্তৰি হি তুৰিতচাৰিকায এৱ তথাগতো গচ্ছতি, ন অতুৰিতচাৰিকায. পৱাৰেত্ৱাৱ চাৰিকাচৰণং বুদ্ধাচিণ্ণন্তি ৱুত্তং ‘‘মহাপৱাৰণায পৱাৰেত্ৱা’’তিআদি. পাটিপদদিৱসেতি পঠমকত্তিকপুণ্ণমিযা অনন্তৰে পাটিপদৱসে. সমন্তাতি গতগতট্ঠানস্স চতূসু পস্সেসু সমন্ততো. মহাজনকাযস্স সন্নিপতনতো পুৰিমং পুৰিমং আগতা নিমন্তেতুং লভন্তি. তথা সন্নিপতনমেৱ দস্সেতুং ‘‘ইতৰেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. সমথৱিপস্সনা তৰুণা হোন্তীতি এত্থ সমথস্স তৰুণভাৱো উপচাৰসমাধিৱসেন, ৱিপস্সনায পন সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদঞাণং, কঙ্খাৱিতৰণঞাণং, সম্মসনঞাণং, মগ্গামগ্গঞাণন্তি চতুন্নং ঞাণানং ৱসেন ৱেদিতব্বো. তৰুণৱিপস্সনাতি হি তেসং চতুন্নং ঞাণানমধিৱচনং. পৱাৰণাসঙ্গহং দত্ৱাতি অনুমতিদানৱসেন দত্ৱা. কত্তিকপুণ্ণমাযন্তি পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমিযং. ‘‘মিগসিৰস্স পঠমপাটিপদদিৱসে’’তি ইদং মজ্ঝিমদেসৱোহাৰৱসেন মিগসিৰমাসস্স পঠমং পাটিপদদিৱসং সন্ধায ৱুত্তং, এতৰহি পৱত্তৱোহাৰৱসেন পন পচ্ছিমকত্তিকমাসস্স কাড়পক্খপাটিপদদিৱসো ৱেদিতব্বো.
অঞ্ঞেনপি কাৰণেনাতি ভিক্খূনং সমথৱিপস্সনাতৰুণভাৱতো অঞ্ঞেনপি মজ্ঝিমমণ্ডলে ৱেনেয্যানং ঞাণপৰিপাকাদিকাৰণেন. চতুমাসন্তি আসড়্হীপুণ্ণমিযা পাটিপদতো যাৱ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমী, তাৱ চতুমাসং. ‘‘সমন্তা যোজনসত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তনযেনেৱ. ৱসনং ৱস্সং, ৱসনকিৰিযা, ৱুত্থং ৱসিতং ৱস্সমস্সাতি ৱুত্থৱস্সো, তস্স. তথাগতেন ৱিনেতব্বত্তা ‘‘ভগৱতো ৱেনেয্যসত্তা’’তি সামিনিদ্দেসো ৱুত্তো, কত্তুনিদ্দেসো ৱা এস. ৱেনেয্যসত্তাতি চ চৰিতানুৰূপং ৱিনেতব্বসত্তা. ইন্দ্ৰিযপৰিপাকং আগমযমানোতি সদ্ধাদিইন্দ্ৰিযানং ৱিমুত্তিপৰিপাচনভাৱেন পৰিপক্কং পটিমানেন্তো. ফুস্সমাঘফগ্গুণচিত্তমাসানং অঞ্ঞতৰমাসস্স পঠমদিৱসে নিক্খমনতো মাসনিযমো এত্থ ন কতোতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘একমাসং ৱা দ্ৱিতিচতুমাসং ৱা তত্থেৱ ৱসিত্ৱা’’তি. তত্থেৱাতি ৱস্সূপগমনট্ঠানে এৱ. ‘‘সত্তহি ৱা’’তিআদি ‘‘একমাসং ৱা’’তিআদিনা যথাক্কমং যোজেতব্বং – যদি অপৰম্পি একমাসং তত্থেৱ ৱসতি, সত্তহি মাসেহি চাৰিকং পৰিযোসাপেতি. যদি দ্ৱিমাসং ছহি, যদি তিমাসং পঞ্চহি, যদি চতুমাসং তত্থেৱ ৱসতি, চতূহি মাসেহি চাৰিকং পৰিযোসাপেতীতি. কস্মা পন চাৰিকাগমনন্তি আসঙ্কানিৱত্তনত্থং ‘‘ইতী’’তিআদি ৱুত্তং. অতিৰেকং জৰাদুব্বলো বাড়্হজিণ্ণো. তে কদা পস্সিস্সন্তি, ন পস্সিস্সন্তি এৱ. লোকানুকম্পকাযাতি লোকানুকম্পকায এৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘ন চীৱৰাদিহেতূ’’তি.
জঙ্ঘৱিহাৰৱসেনাতি জঙ্ঘাহি ৱিচৰণৱসেন, জঙ্ঘাহি ৱিচৰিত্ৱা তত্থ তত্থ কতিপাহং নিৱসনৱসেন ৱা. সব্বিৰিযাপথসাধাৰণঞ্হি ৱিহাৰৱচনং. সৰীৰফাসুকত্থাযাতি একস্মিংযেৱ ঠানে নিবদ্ধৱাসৱসেন উস্সন্নধাতুকস্স সৰীৰস্স ৱিচৰণেন ফাসুভাৱত্থায. অট্ঠুপ্পত্তিকালাভিকঙ্খনত্থাযাতি অগ্গিক্খন্ধোপমসুত্ত (অ. নি. ৭.৭২) মঘদেৱজাতকাদি (জা. ১.১.৯) দেসনানং ৱিয ধম্মদেসনায অভিকঙ্খিতব্বঅট্ঠুপ্পত্তিকালত্থায, অট্ঠুপ্পত্তিকালস্স ৱা অভিকঙ্খনত্থায, অট্ঠুপ্পত্তিকালে ধম্মদেসনত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি. সিক্খাপদপঞ্ঞাপনত্থাযাতি সুৰাপানসিক্খাপদাদি (পাচি. ৩২৭, ৩২৮, ৩২৯) পঞ্ঞাপনে ৱিয সিক্খাপদানং পঞ্ঞাপনত্থায. বোধনত্থাযাতি অঙ্গুলিমালাদযো (ম. নি. ২.৩৪৭) ৱিয বোধনেয্যসত্তে চতুসচ্চবোধনত্থায. মহতাতি মহতিযা. কঞ্চি, কতিপযে ৱা পুগ্গলে উদ্দিস্স চাৰিকা নিবদ্ধচাৰিকা. তদঞ্ঞা সম্বহুলে উদ্দিস্স গামনিগমনগৰপটিপাটিযা চাৰিকা অনিবদ্ধচাৰিকা. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. যং চৰতীতি কিৰিযাপৰামসনং.
‘‘এসা ইধ অধিপ্পেতা’’তি ৱুত্তমেৱ ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘তদা কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. দসসহস্সিলোকধাতুযাতি জাতিক্খেত্তভূতং দসসহস্সচক্কৱাড়ং সন্ধায ৱুত্তং. কস্মাতি চে? তত্থেৱ ভব্বসত্তানং সম্ভৱতো. তত্থ হি সত্তে ভব্বে পৰিপক্কিন্দ্ৰিযে পস্সিতুং বুদ্ধঞাণং অভিনীহৰিত্ৱা ঠিতো ভগৱা ঞাণজালং পত্থৰতীতি ৱুচ্চতি, ইদঞ্চ দেৱব্ৰহ্মানং ৱসেন ৱুত্তং. মনুস্সা পন ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে, ইমস্মিংযেৱ চ সপৰিৱাৰে জম্বুদীপে বোধনেয্যা হোন্তি. বোধনেয্যবন্ধৱেতি বোধনেয্যসত্তসঙ্খাতে ভগৱতো বন্ধৱে. গোত্তাদিসম্বন্ধা ৱিয হি সচ্চপটিৱেধসম্বন্ধা ৱেনেয্যা ভগৱতো বন্ধৱা নামাতি. গোচৰভাৱূপগমনং সন্ধায ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণজালস্স অন্তো পৱিট্ঠো’’তি ৱুত্তং. ভগৱা কিৰ মহাকৰুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায ‘‘যে সত্তা ভব্বা পৰিপক্কঞাণা, তে ময্হং ঞাণস্স উপট্ঠহন্তূ’’তি চিত্তং অধিট্ঠায সমন্নাহৰতি, তস্স সহসমন্নাহাৰা একো ৱা দ্ৱে ৱা সম্বহুলা ৱা তদা ৱিনযূপগা ৱেনেয্যা ঞাণস্স আপাথমাগচ্ছন্তি, অযমেত্থ বুদ্ধানুভাৱো. এৱমাপাথগতানং পন নেসং উপনিস্সযং পুব্বচৰিযং, পুব্বহেতুং, সম্পতি ৱত্তমানঞ্চ পটিপত্তিং ওলোকেতি. ৱেনেয্যসত্তপৰিগ্গণ্হনত্থঞ্হি সমন্নাহাৰে কতে পঠমং নেসং ৱেনেয্যভাৱেন উপট্ঠানং হোতি, অথ ‘‘কিং নু খো ভৱিস্সতী’’তি সৰণগমনাদিৱসেন কঞ্চি নিপ্ফত্তিং ৱীমংসমানো পুব্বূপনিস্সযাদীনি ওলোকেতি. তেনাহ ‘‘অথ ভগৱা’’তিআদি. সোতি অম্বট্ঠো. ৱাদপটিৱাদং কত্ৱাতি ‘‘এৱং নু তে অম্বট্ঠা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৬২) মযা ৱুত্তৱচনস্স ‘‘যে চ খো তে ভো গোতম মুণ্ডকা সমণকা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৬৩) পটিৱচনং দত্ৱা, অসব্ভিৱাক্যন্তি অসপ্পুৰিসৱাচং, তিক্খত্তুং ইব্ভৱাদনিপাতনৱসেন নানপ্পকাৰং সাধুসভাৱায ৱাচায ৱত্তুমযুত্তং ৱাক্যং ৱক্খতীতি ৱুত্তং হোতি. নিব্বিসেৱনন্তি ৱিগততুদনং, মানদপ্পৱসেন অপগতপৰিনিপ্ফন্দনন্তি অত্থো.
অৱসৰিতব্বন্তি উপগন্তব্বং. তস্স গামস্স ইদং নামমত্তং, কিমেত্থ অত্থপৰিযেসনাযাতি ৱুত্তং ‘‘ইজ্ঝানঙ্গলন্তিপি পাঠো’’তি. ‘‘যেন দিসাভাগেনা’’তি কৰণনিদ্দেসানুৰূপং কৰণত্থে উপযোগৱচনন্তি দস্সেতি ‘‘তেন অৱসৰী’’তি ইমিনা. ‘‘যস্মিং পদেসে’’তি পন ভুম্মনিদ্দেসানুৰূপং ‘‘তং ৱা অৱসৰী’’তি ৱুত্তং. তদুভযমেৱত্থং ৱিৱৰতি ‘‘তেন দিসাভাগেনা’’তিআদিনা. গতোতি উপগতো, অগমাসীতি অত্থো. পুন গতোতি সম্পত্তো, সম্পাপুণীতি অত্থো. ‘‘ইচ্ছানঙ্গলে’’তি ইদং তদা ভগৱতো গোচৰগামনিদস্সনং, সমীপত্থে চেতং ভুম্মং. ‘‘ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডে’’তি ইদং পন নিৱাসট্ঠানদস্সনং, নিপ্পৰিযাযতো অধিকৰণে চেতং ভুম্মন্তি তদুভযম্পি পদং ৱিসেসত্থদস্সনেন ৱিৱৰন্তো ‘‘ইচ্ছানঙ্গলং উপনিস্সাযা’’তিআদিমাহ. ‘‘সীলখন্ধাৱাৰ’’ন্তিআদি ৱুত্তনযেন ৱেনেয্যহিতসমপেক্খনৱসেনেৱ ভগৱতো ৱিহাৰদস্সনং. তত্থ ধম্মৰাজস্স ভগৱতো সব্বসো অধম্মনিগ্গণ্হনপৰা এৱ পটিপত্তি, সা চ সীলসমাধিপঞ্ঞাৱসেনাতি সীলাদিত্তযস্সেৱ গহণং. সীলখন্ধাৱাৰন্তি চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো দাৰুইট্ঠকাদিকতং খন্ধাৱাৰসদিসং সীলসঙ্খাতং খন্ধাৱাৰং বন্ধিত্ৱা ৱিহৰতীতি সম্বন্ধো. দাৰুক্খন্ধাদীহি আসমন্ততো ৱৰন্তি পৰিক্খিপন্তি এত্থাতি হি খন্ধাৱাৰো অ-কাৰস্স দীঘং কত্ৱা, ৰাজূনং অচিৰনিৱাসট্ঠানং. তত্থ পন ভগৱতো অচিৰনিৱসনকিৰিযাসম্বন্ধমত্তেন ভযনিৱাৰণট্ঠেন তংসদিসতায সীলম্পি তথা ৱুচ্চতি. সমাধিকোন্তন্তি সম্মাসমাধিসঙ্খাতং মঙ্গলসত্তিং. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং জযমন্তপদং. পৰিৱত্তযমানোতি পৰিজপ্পমানো. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসৰ’’ন্তিপি পাঠো, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৱজিৰগ্গসৰং অপৰাপৰং সম্পৰিৱত্তমানোতি অত্থো. যথাভিৰুচিতেন ৱিহাৰেনাতি সব্বৱিহাৰসাধাৰণদস্সনং, দিব্বৱিহাৰাদীসু যেন যেন অত্তনা অভিৰুচিতেন ৱিহাৰেন ৱিহৰতীতি অত্থো.
পোক্খৰসাতিৱত্থুৱণ্ণনা
২৫৫. মন্তেতি ইৰুৱেদাদিমন্তসত্থে. ইৰুৱেদাদযো হি গুত্তভাসিতব্বট্ঠেন ‘‘মন্তা’’তি ৱুচ্চন্তি. অণ-সদ্দো সদ্দেতি আহ ‘‘সজ্ঝাযতী’’তি. লোকিযা পন ৱদন্তি ‘‘ব্ৰহ্মুনো অপচ্চং ব্ৰাহ্মণো, নাগমো, ণত্তং, দীঘাদী’’তি. কস্মা অযমেৱ ৱচনত্থো ৱুত্তোতি আহ ‘‘ইদমেৱা’’তিআদি. অথ কেসং ইতৰো ৱচনত্থোতি চোদনমপনেতি ‘‘অৰিযা পনা’’তিআদিনা. অথ ৱা যং লোকিযা ৱদন্তি ‘‘ব্ৰহ্মুনা জাতো ব্ৰাহ্মণো’’তিআদিনিৰুত্তিং, তং পটিক্খিপিতুং এৱং ৱুত্তং. ‘‘ইদমেৱা’’তি হি অৱধাৰণেন তং পটিক্খিপতি. ‘‘জাতিব্ৰাহ্মণান’’ন্তি পন ইমিনা সদ্দন্তৰেন দস্সিতেসু জাতিব্ৰাহ্মণৱিসুদ্ধিব্ৰাহ্মণৱসেন দুৱিধেসু ব্ৰাহ্মণেসু ৱিসুদ্ধিব্ৰাহ্মণানং নিৰুত্তিং দস্সেন্তো ‘‘অৰিযা পনা’’তিআদিমাহ. বহন্তি পাপে বহি কৰোন্তীতি হি অৰিযা ব্ৰাহ্মণা নিৰুত্তিনযেন. ‘‘তস্স কিৰ কাযো সেতপোক্খৰসদিসো’’তি ইদমেৱস্স নামলাভহেতুদস্সনং, সেসং পন তপ্পসঙ্গেন যথাৱিজ্জমানৱিসেসদস্সনমেৱ. তেনাহ ‘‘ইতি নং পোক্খৰসদিসত্তা পোক্খৰসাতীতি সঞ্জানন্তী’’তি. পোক্খৰেন সদিসো কাযো যস্সাতি হি পোক্খৰসাতী নিৰুত্তিনযেন. সাতসদ্দো ৱা সদিসত্থো, পোক্খৰেন সাতো সদিসো কাযো তথা, সো যস্সাতি পোক্খৰসাতী. সেতপোক্খৰসদিসোতি সেতপদুমৱণ্ণো. দেৱনগৰেতি আলকমন্দাদিদেৱপুৰে. উস্সাপিতৰজততোৰণন্তি গম্ভীৰনেমনিখাতং অচ্চুগ্গতং ৰজতমযং ইন্দখীলং. কাড়মেঘৰাজীতি কদাচি দিস্সমানা কাড়অব্ভলেখা. ৰজতপনাড়িকাতি ৰজতমযতুম্বং. সুৱট্টিতাতি ৱট্টভাৱস্স যুত্তট্ঠানে সুট্ঠু ৱট্টুলা. কাড়ৱঙ্গতিলকাদীনমভাৱেন সুপৰিসুদ্ধা.‘‘অৰাজকে’’তিআদিনাপি সোভগ্গপ্পত্তভাৱমেৱ নিদস্সেতি.
ইদানি অপৰম্পি তস্স নামলাভহেতুং দস্সেন্তো ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ চ ‘‘হিমৱন্তপদেসে মহাসৰে পদুমগব্ভে নিব্বত্তী’’তি ইদমেৱস্স নামলাভহেতুদস্সনং. সেসং পন তপ্পসঙ্গেন তথাপৱত্তাকাৰদস্সনমেৱ. তেনাহ ‘‘ইতি নং পোক্খৰে সযিতত্তা পোক্খৰসাতীতি সঞ্জানন্তী’’তি. পোক্খৰে কমলে সযতীতি হি পোক্খৰসাতী, সাতং ৱা ৱুচ্চতি সমসণ্ঠানং, পোক্খৰে জাতং সমসণ্ঠানং তথা, তমস্সত্থীতিপি পোক্খৰসাতী. যং পন আচৰিযেন ৱুত্তং ‘‘ইমস্স ব্ৰাহ্মণস্স কীদিসো পুব্বযোগো, যেন নং ভগৱা অনুগ্গণ্হিতুং তং ঠানং উপগতোতি আহা’’তি, (দী. নি. টী. ১.২৫৫) তদেতং ‘‘অযং পনা’’তিআদিৱচনং একদেসমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘সো ততো মনুস্সলোক’’ন্তিআদিৱচনতো দেৱলোকে নিব্বত্তীতি এত্থ অপৰাপৰং নিব্বত্তি এৱ ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. তথাৰূপেন কম্মেন নিব্বত্তিমেৱ সন্ধায ‘‘মাতুকুচ্ছিৱাসং জিগুচ্ছিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পদুমগব্ভে নিব্বত্তী’’তি ইমিনা সংসেদজোযেৱ হুত্ৱা নিব্বত্তীতি দস্সেতি. ন পুপ্ফতীতি ন ৱিকসতি. তেনাতি তাপসেন. নাড়তোতি পুপ্ফদণ্ডতো. সুৱণ্ণচুণ্ণেহি পিঞ্জৰং হেমৱণ্ণো যস্সাতি সুৱণ্ণচুণ্ণপিঞ্জৰো, তং, সুৱণ্ণচুণ্ণেহি ৱিকিণ্ণভাৱেন হেমৱণ্ণন্তি অত্থো. পিঞ্জৰসদ্দো হি হেমৱণ্ণপৰিযাযোতি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ১.২২) ৱুত্তং. এস নযো পদুমৰেণুপিঞ্জৰন্তি এত্থাপি. ৰজতবিম্বকন্তি ৰূপিযমযৰূপকং. পটিজগ্গামীতি পোসেমি. পাৰন্তি পৰিযোসানং, নিপ্ফত্তি ৱা ৱুচ্চতি নদীসমুদ্দাদীনং পৰিযোসানভূতং পাৰং ৱিযাতি কত্ৱা. পটিসন্ধিপঞ্ঞাসঙ্খাতেন সভাৱঞাণেন পণ্ডিতো. ইতি কত্তব্বেসু, ৱেদেসু ৱা ৱিসাৰদপঞ্ঞাসঙ্খাতেন ৱেয্যত্তিযেন ব্যত্তো. অগ্গব্ৰাহ্মণোতি দিসাপামোক্খব্ৰাহ্মণো. সিপ্পন্তি ৱেদসিপ্পং তস্সেৱ পকৰণাধিগতত্তা. ব্ৰহ্মদেয্যং অদাসীতি ৱক্খমাননযেন ব্ৰহ্মদেয্যং কত্ৱা অদাসি.
‘‘অজ্ঝাৱসতী’’তি এত্থ অধি-সদ্দো, আ-সদ্দো চ উপসগ্গমত্তং, ততো ‘‘উক্কট্ঠ’’ন্তি ইদং অজ্ঝাপুব্বৱসযোগে ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং. অধি-সদ্দো ৱা ইস্সৰিযত্থো, আ-সদ্দো মৰিযাদত্থো ততো ‘‘উক্কট্ঠ’’ন্তি ইদং কম্মপ্পৱচনীযযোগে ভুম্মত্থে উপযোগৱচনন্তি দস্সেতি ‘‘উক্কট্ঠনামকে’’তিআদিনা. তদেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘তস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘তস্স নগৰস্স সামিকো হুত্ৱা’’তি হি ‘‘অভিভৱিত্ৱা’’তি এতস্সত্থৱিৱৰণং, তেনেতং দীপেতি ‘‘সামিভাৱো অভিভৱন’’ন্তি. ‘‘যায মৰিযাদাযা’’তিআদি পন আ-সদ্দস্সত্থৱিৱৰণং, তেনেতং দীপেতি ‘‘আসদ্দো মৰিযাদত্থো, মৰিযাদা চ নাম যায তত্থ ৱসিতব্বং, সাযেৱ অপৰাধীনতা’’তি. যায মৰিযাদাযাতি হি যায অপৰাধীনতাসঙ্খাতায অনঞ্ঞসাধাৰণায অৱত্থাযাতি অত্থো. ‘‘উপসগ্গৱসেনা’’তিআদি পন ‘‘উক্কট্ঠনামকে’’তি এতস্সত্থৱিৱৰণং, তেনেতং দীপেতি ‘‘সতিপি ভুম্মৱচনপ্পসঙ্গে ধাত্ৱত্থানুৱত্তকৱিসেসকভূতেহি দুৱিধেহিপি উপসগ্গেহি যুত্তত্তা উপযোগৱচনমেৱেত্থ ৱিহিত’’ন্তি. ‘‘তস্স কিৰা’’তিআদি পন অত্থানুগতসমঞ্ঞাপৰিদীপনং. ৱত্থু নাম নগৰমাপনাৰহভূমিপ্পদেসো ‘‘আৰামৱত্থু, ৱিহাৰৱত্থূ’’তিআদীসু ৱিয.
উক্কাতি দণ্ডদীপিকা. অগ্গহেসুন্তি ‘‘অজ্জ মঙ্গলদিৱসো, তস্মা সুনক্খত্তং, তত্থাপি অযং সুখণো মা অতিক্কমী’’তি ৰত্তিৱিভাযনং অনুৰক্খন্তা, ৰত্তিযং আলোককৰণত্থায উক্কা ঠপেত্ৱা উক্কাসু জলমানাসু নগৰস্স ৱত্থুং অগ্গহেসুং, তেনেতং দীপেতি – উক্কাসু ঠিতাতি উক্কট্ঠা. মূলৱিভুজাদি আকতিগণপক্খেপেন, নিৰুত্তিনযেন ৱা উক্কাসু ৱিজ্জোতযন্তীসু ঠিতাতি উক্কট্ঠা, তথা উক্কাসু ঠিতাসু ঠিতা আসীতিপি উক্কট্ঠাতি. মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযং পন এৱং ৱুত্তং ‘‘তঞ্চ নগৰং ‘মঙ্গলদিৱসো সুখণো, সুনক্খত্তং মা অতিক্কমী’তি ৰত্তিম্পি উক্কাসু ঠিতাসু মাপিতত্তা উক্কট্ঠাতিপি ৱুচ্চতি, দণ্ডদীপিকাসু জালেত্ৱা ধাৰিযমানাসু মাপিতত্তাতি ৱুত্তং হোতী’’তি, (ম. নি. অট্ঠ. ১.মূলপৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা) তদপিমিনা সংসন্দতি চেৱ সমেতি চ নগৰৱত্থুপৰিগ্গহস্সপি নগৰমাপনপৰিযাপন্নত্তাতি দট্ঠব্বং. অপৰে পন ভণন্তি ‘‘ভূমিভাগসম্পত্তিযা, উপকৰণসম্পত্তিযা, মনুস্সসম্পত্তিযা চ তং নগৰং উক্কট্ঠগুণযোগতো উক্কট্ঠাতি নামং লভতী’’তি. লোকিযা পন ৱদন্তি ‘‘উক্কা ধাৰীযতি এতস্স মাপিতকালেতি উক্কট্ঠা, ৱণ্ণৱিকাৰোয’’ন্তি, ইত্থিলিঙ্গৱসেন চাযং সমঞ্ঞা, তেনেৱিধ পযোগো দিস্সতি ‘‘যথা চ ভৱং গোতমো উক্কট্ঠায অঞ্ঞানি উপাসককুলানি উপসঙ্কমতী’’তি (দী. নি. ১.২৯৯) মূলপৰিযাযসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.১) চ ‘‘একং সমযং ভগৱা উক্কট্ঠাযং ৱিহৰতি সুভগৱনে সালৰাজমূলে’’তিআদি. এৱমেত্থ হোতু উপসগ্গৱসেন উপযোগৱচনং, কথং পনেতং সেসপদেসু সিযাতি অনুযোগেনাহ ‘‘তস্স অনুপযোগত্তা সেসপদেসূ’’তি. তত্থ তস্সাতি উপসগ্গৱসেন উপযোগসঞ্ঞুত্তস্স ‘‘উক্কট্ঠ’’ন্তি পদস্স. অনুপযোগত্তাতি ৱিসেসনভাৱেন অনুপযুত্তত্তা. সেসপদেসূতি ‘‘সত্তুস্সদ’’ন্তিআদীসু সত্তসু পদেসু.
কিং নু খ্ৱাযং সদ্দপযোগো সদ্দলক্খণানুগতোতি চোদনমপনেতি ‘‘তত্থ…পে… পৰিযেসিতব্ব’’ন্তি ইমিনা. তত্থাতি উপসগ্গৱসেন, অনুপযোগৱসেন চ উপযোগৱচনন্তি ৱুত্তে দুব্বিধেপি ৱিধানে. লক্খণন্তি গহণূপাযঞাযভূতং সদ্দলক্খণং, সুত্তং ৱা. পৰিযেসিতব্বন্তি সদ্দসত্থেসু ৱিজ্জমানত্তা ঞাণেন গৱেসিতব্বং, গহেতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. এতেন হি সদ্দলক্খণানুগতোৱাযং সদ্দপযোগোতি দস্সেতি, সদ্দৱিদূ চ ইচ্ছন্তি ‘‘উপঅনুঅধিআইচ্চাদিপুব্বৱসযোগে সত্তমিযত্থে উপযোগৱচনং পাপুণাতি, ৱিসেসিতব্বপদে চ যথাৱিধিমনুপযোগো ৱিসেসনপদানং সমানাধিকৰণভূতান’’ন্তি. তত্ৰ যদা অধি-সদ্দো, আ-সদ্দো চ উপসগ্গমত্তং, তদা ‘‘ততিযাসত্তমীনঞ্চা’’তি লক্খণেন অজ্ঝাপুব্বৱসযোগে উপযোগৱচনং. তথা হি ৱদন্তি ‘‘সত্তমিযত্থে কালদিসাসু উপান্ৱজ্ঝাৱসযোগে, অধিপুব্বসিঠাৱসানং পযোগে, তপ্পানচাৰেসু চ দুতিযা. কালে পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা, একং সমযং ভগৱা, কঞ্চি কালং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, ইমং ৰত্তিং চত্তাৰো মহাৰাজানো. দিসাযং পুৰিমং দিসং ধতৰট্ঠো. উপাদিপুব্বৱসযোগে গামং উপৱসতি, গামং অনুৱসতি, গামং আৱসতি, অগাৰং অজ্ঝাৱসতি, অধিপুব্বসিঠাৱসানং পযোগে পথৱিং অধিসেস্সতি, গামং অধিতিট্ঠতি, গামং অজ্ঝাৱসতি. তপ্পানচাৰেসু নদিং পিৱতি, গামং চৰতি ইচ্চাদীতি.
যদা পন অধি-সদ্দো ইস্সৰিযত্থো, আ-সদ্দো চ মৰিযাদত্থো, তদা ‘‘কম্মপ্পৱচনীযযুত্তে’’তি লক্খণেন কম্মপ্পৱচনীযযোগে উপযোগৱচনং. তথা হি ৱদন্তি ‘‘অনুআদযো উপসগ্গা, ধীআদযো নিপাতা চ কম্মপ্পৱচনীযসঞ্ঞা হোন্তি কিৰিযাসঙ্খাতং কম্মং পৱচনীযং যেসং তে কম্মপ্পৱচনীযা’’তি. সেসপদানং পন যথাৱিধিমনুপযোগে কতৰেন লক্খণেন উপযোগৱচনন্তি? যথাৱুত্তলক্খণেনেৱ. যজ্জেৱং তেসম্পি আধাৰভাৱতো নানাধাৰতা সিযাতি? ন, বহূনম্পি পদানং নগৰৱসেন একত্থভাৱতো. সকত্থমত্তঞ্হি তেসং নানাকৰণন্তি. অঞ্ঞে পন সদ্দৱিদূ এৱমিচ্ছন্তি ‘‘সমানাধিকৰণপদানং পচ্চেকং কিৰিযাসম্বন্ধনেন ৱিসেসিতব্বপদেন সমানৱচনতা যথা ‘কটং কৰোতি, ৱিপুলং, দস্সনীয’ন্তি এত্থ ‘কটং কৰোতি, ৱিপুলং কৰোতি, দস্সনীযং কৰোতী’তি পচ্চেকং কিৰিযাসম্বন্ধনেন কম্মত্থেযেৱ দুতিযা’’তি, তদেতং ৱিচাৰেতব্বং ৱিসেসনপদানং সমানাধিকৰণানং কিৰিযাসম্বজ্ঝনাভাৱতো. যদা হি কিৰিযাসম্বজ্ঝনং, তদা ৱিসেসনমেৱ ন হোতীতি.
উস্সদতা নামেত্থ বহুলতাতি ৱুত্তং ‘‘বহুজন’’ন্তি. তং পন বহুলতং দস্সেতি ‘‘আকিণ্ণমনুস্স’’ন্তিআদিনা. অৰঞ্ঞাদীসু গহেত্ৱা পোসেতব্বা পোসাৱনিযা, এতেন তেসং ধম্মভাৱং দস্সেতি. আৱিজ্ঝিত্ৱাতি পৰিক্খিপিত্ৱা. খণিত্ৱা কতা পোক্খৰণী, আবন্ধিত্ৱা কতং তড়াকং. অচ্ছিন্নূদকট্ঠানেযেৱ জলজকুসুমানি জাতানীতি ৱুত্তং ‘‘উদকস্স নিচ্চভৰিতানেৱা’’তি. উদকস্সাতি চ পূৰণকিৰিযাযোগে কৰণত্থে সামিৱচনং ‘‘মহন্তে মহন্তে সাণিপসিব্বকে কাৰাপেত্ৱা হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণস্স পূৰাপেত্ৱা’’তিআদীসু (পাৰা. ৩৪) ৱিয. সহ ধঞ্ঞেনাতি সধঞ্ঞন্তি নগৰসদ্দাপেক্খায নপুংসকলিঙ্গেন ৱুত্তং, যথাৱাক্যং ৱা উপযোগৱচনেন. এৱং সব্বত্থ. পুব্বণ্ণাপৰণ্ণাদিভেদং বহুধঞ্ঞসন্নিচযন্তি এত্থ আদিসদ্দেন তদুভযৱিনিমুত্তং অলাবুকুম্ভণ্ডাদিসূপেয্যং সঙ্গণ্হাতি. তেনাযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি – নযিধ ধঞ্ঞসদ্দো সালিআদিধঞ্ঞৱিসেসৱাচকো, পোসনে সাধুত্তমত্তেন পন নিৰৱসেসপুব্বণ্ণাপৰণ্ণসূপেয্যৱাচকো, ৱিৰূপেকসেসৱসেন ৱা পযুত্তোতি. এত্তাৱতাতি যথাৱুত্তপদত্তযেন. ৰাজলীলাযাতি ৰাজূনং ৱিলাসেন. সমিদ্ধিযা উপভোগপৰিভোগসম্পুণ্ণভাৱেন সম্পত্তি সমিদ্ধিসম্পত্তি.
‘‘ৰাজভোগ্গ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘কেন দিন্ন’’ন্তি অৱস্সং পুচ্ছিতব্বতো এৱং ৱুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘কেনা’’তিআদিনা. ৰঞ্ঞা ৱিয ভুঞ্জিতব্বন্তি ৱা ৰাজভোগ্গন্তি অট্ঠকথাতো অপৰো নযো. যাৱ পুত্তনত্তপনত্তপৰম্পৰা কুলসন্তকভাৱেন ৰাজতো লদ্ধত্তা ‘‘ৰঞ্ঞো দাযভূত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ধম্মদাযাদা মে ভিক্খৱে ভৱথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯) ৱিয চ দাযসদ্দো দাযজ্জপৰিযাযোতি আহ ‘‘দাযজ্জন্তি অত্থো’’তি. কথং দিন্নত্তা ব্ৰহ্মদেয্যং নামাতি চোদনং পৰিহৰতি ‘‘ছত্তং উস্সাপেত্ৱা’’তিআদিনা. ৰাজনীহাৰেন পৰিভুঞ্জিতব্বতো হি উদ্ধং পৰিভোগলাভস্স ব্ৰহ্মদেয্যতা নাম নত্থি, ইদঞ্চ তথা দিন্নমেৱ, তস্মা ব্ৰহ্মদেয্যং নামাতি ৱুত্তং হোতি. ছেজ্জভেজ্জন্তি সৰীৰদণ্ডধনদণ্ডাদিভেদং দণ্ডমাহ. নদীতিত্থপব্বতাদীসূতি নদীতিত্থপব্বতপাদগামদ্ৱাৰঅটৱিমুখাদীসু. সেতচ্ছত্তগ্গহণেন সেসৰাজককুধভণ্ডম্পি গহিতং তপ্পমুখত্তাতি ৱেদিতব্বং. ‘‘ৰঞ্ঞা ভুঞ্জিতব্ব’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তে ইধাধিপ্পেতত্থো ন পাকটোতি হুত্ৱা-সদ্দগ্গহণং কতং. তঞ্হি সো ৰাজকুলতো অসমুদাগতোপি ৰাজা হুত্ৱা ভুঞ্জিতুং লভতীতি অযমিধাধিপ্পেতো অত্থো. দাতব্বন্তি দাযং, ‘‘ৰাজদায’’ন্তি ইমিনাৱ ৰঞ্ঞা দিন্নভাৱে সিদ্ধে ‘‘ৰঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন দিন্ন’’ন্তি পুন চ ৱচনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘দাযকৰাজদীপনত্থ’’ন্তিআদি. অসুকেন ৰঞ্ঞা দিন্নন্তি দাযকৰাজস্স অদীপিতত্তা এৱং ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ পঠমনযে ‘‘ৰাজভোগ্গ’’ন্তি পদে পুচ্ছাসম্ভৱতো ইদং ৱুত্তং, দুতিযনযে পন ‘‘ৰাজদায’’ন্তি পদেতি অযম্পি ৱিসেসো দট্ঠব্বো. তত্থ অতিবহুলতায পুৰতো ঠপনোকাসাভাৱতো পস্সেনপি ওদনসূপব্যঞ্জনাদি দীযতি এতস্সাতি পসেনদি, অলুত্তসমাসৱসেন. সো হি ৰাজা তণ্ডুলদোণস্স ওদনম্পি তদুপিযেন সূপব্যঞ্জনেন ভুঞ্জতি. তথা হি নং ভুত্তপাতৰাসকালে সত্থু সন্তিকমাগন্ত্ৱা ইতো চিতো চ সম্পৰিৱত্তন্তং নিদ্দায অভিভুয্যমানং উজুকং নিসীদিতুমসক্কোন্তং ভগৱা –
‘‘মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চ,
নিদ্দাযিতা সম্পৰিৱত্তসাযী;
মহাৱৰাহোৱ নিৱাপৱুট্ঠো,
পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি মন্দো’’তি. (ধ. প. ৩২৫; নেত্তি. ২৬, ৯০);
ইমায গাথায ওৱদি. ভাগিনেয্যঞ্চ সো সুদস্সনং নাম মাণৱং –
‘‘মনুজস্স সদা সতীমতো,
মত্তং জানতো লদ্ধভোজনে;
তনুকস্স ভৱন্তি ৱেদনা,
সণিকং জীৰতি আযুপালয’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৪) –
ইমং গাথং ভগৱতো সন্তিকে উগ্গহাপেত্ৱা অত্তনো ভুঞ্জন্তস্স ওসানপিণ্ডকালে দেৱসিকং ভণাপেতি, সো অপৰেন সমযেন তস্সা গাথায অত্থং সল্লক্খেত্ৱা পুনপ্পুনং ওসানপিণ্ডপৰিহৰণেন নাড়িকোদনমত্তায সণ্ঠহিত্ৱা তনুসৰীৰো বলৱা সুখপ্পত্তো অহোসীতি. উদানট্ঠকথাযং (উদা. অট্ঠ. ১২) পন এৱং ৱুত্তং ‘‘পচ্চামিত্তং পৰসেনং জিনাতীতি পসেনদী’’তি. সদ্দৱিদূপি হি জ-কাৰস্স দ-কাৰে ইদমুদাহৰন্তি. সো হি অত্তনো ভাগিনেয্যং অজাতসত্তুৰাজানং, পঞ্চচোৰসতাদীনি চ অৱৰুদ্ধকানি জিনাতীতি. কোসলৰট্ঠস্সাধিপতিভাৱতো কোসলো, তস্মা কোসলাধিপতিনা পসেনদি নামকেন ৰঞ্ঞা দিন্নন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো. নিস্সট্ঠপৰিচ্চত্ততাসঙ্খাতেন পুন অগ্গহেতব্বভাৱেনেৱ দিন্নত্তা ইধ ব্ৰহ্মদেয্যং নাম, ন তু পুৰিমনযে ৱিয ৰাজসঙ্খেপেন পৰিভুঞ্জিতব্বভাৱেন দিন্নত্তাতি আহ ‘‘যথা’’তিআদি. নিস্সট্ঠং হুত্ৱা, নিস্সট্ঠভাৱেন ৱা পৰিচ্চত্তং নিস্সট্ঠপৰিচ্চত্তং, মুত্তচাগৱসেন চজিতন্তি অত্থো.
সৱনং উপলব্ভোতি দস্সেতি ‘‘উপলভী’’তি ইমিনা, সো চাযমুপলব্ভো সৱনৱসেনেৱ জাননন্তি ৱুত্তং ‘‘সোতদ্ৱাৰসম্পত্তৱচননিগ্ঘোসানুসাৰেন অঞ্ঞাসী’’তি. সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাণৱীথিৱসেন জাননমেৱ হি ইধ সৱনং তেনেৱ ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো’’তিআদিনা ৱুত্তস্সত্থস্স অধিগতত্তা, ন পন সোতদ্ৱাৰৱীথিৱসেন সুতমত্তং তেন তদত্থস্স অনধিগতত্তা. অৱধাৰণফলত্তা সদ্দপযোগস্স সব্বম্পি ৱাক্যং অন্তোগধাৱধাৰণং. তস্মা তদত্থজোতকসদ্দেন ৱিনাপি অঞ্ঞত্থাপোহনৱসেন অস্সোসি এৱ, নাস্স কোচি সৱনন্তৰাযো অহোসীতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘পদপূৰণমত্তে নিপাতো’’তি, অন্তোগধাৱধাৰণেপি চ সব্বস্মিং ৱাক্যে নীতত্থতো অৱধাৰণত্থং খো-সদ্দগ্গহণং ‘‘এৱা’’তি সামত্থিযা সাতিসযং এতদত্থস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তাতি পঠমৱিকপ্পো ৱুত্তো, নীতত্থতো অৱধাৰণেন কো অত্থো একন্তিকো কতো, অৱধাৰিতো চাতি ৱুত্তং ‘‘তত্থা’’তিআদি. অথ পদপূৰণমত্তেন খো-সদ্দেন কিং পযোজনন্তি চোদনমপনেতি ‘‘পদপূৰণেনা’’তিআদিনা, অক্খৰসমূহপদস্স, পদসমূহৱাক্যস্স চ সিলিট্ঠতাপযোজনমত্তমেৱাতি অত্থো. ‘‘অস্সোসী’’তি হিদং পদং খো-সদ্দে গহিতে তেন ফুল্লিতং মণ্ডিতং ৱিভূসিতং ৱিয হোন্তং পূৰিতং নাম হোতি, তেন চ পুৰিমপচ্ছিমপদানি সুখুচ্চাৰণৱসেন সিলিট্ঠানি হোন্তি, ন তস্মিং অগ্গহিতে, তস্মা পদপূৰণমত্তম্পি পদব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাপযোজনন্তি ৱুত্তং হোতি. মত্তসদ্দো চেত্থ ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো, তেনস্স অনত্থন্তৰদীপনতা দস্সিতা, এৱ-সদ্দেন পন পদব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায একন্তিকতা.
‘‘সমণো খলূ’’তিআদি যথাসুতত্থনিদস্সনন্তি দস্সেতি ‘‘ইদানী’’তিআদিনা. সমিতপাপত্তাতি এত্থ অচ্চন্তং অনৱসেসতো সৱাসনং সমিতপাপত্তাতি অত্থো গহেতব্বো. এৱঞ্হি বাহিৰকৱীতৰাগসেক্খাসেক্খপাপসমনতো ভগৱতো পাপসমনং যথাৰহং ৱিসেসিতং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ভগৱা চ অনুত্তৰেন অৰিযমগ্গেন সমিতপাপো’’তি. তদেৱত্থং নিদ্দেসপাঠেন সাধেতুং ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ. অস্সাতি অনেন ভিক্খুনা, ভগৱতা ৱা. সমিতাতি সমাপিতা, সমভাৱং ৱা আপাদযিতা, অস্স ৱা সম্পদানভূতস্স সন্তা হোন্তীতি অত্থো. অত্থানুগতা চাযং ভগৱতি সমঞ্ঞাতি ৱুত্তং ‘‘ভগৱা চা’’তিআদি. তেনাতি তথা সমিতপাপত্তা. যথাভূতং পৱত্তো যথাভুচ্চং, তদেৱ গুণো, তেন অধিগতং তথা. ‘‘খলূ’’তি ইদং নেপাতিকং খলুপচ্ছাভত্তিকপদে (মি. প. ৪.১.৮) ৱিয, ন নামং, অনেকত্থত্তা চ নিপাতানং অনুস্সৱনত্থোৱ ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘অনুস্সৱনত্থে নিপাতো’’তি, পৰম্পৰসৱনঞ্চেত্থ অনুস্সৱনং. ব্ৰাহ্মণজাতিসমুদাগতন্তি ব্ৰাহ্মণজাতিযা আগতং, জাতিসিদ্ধন্তি ৱুত্তং হোতি. আলপনমত্তন্তি পিযালপনৱচনমত্তং, ন তদুত্তৰি অত্থপৰিদীপনং. পিযসমুদাহাৰা হেতে ‘‘ভো’’তি ৱা ‘‘আৱুসো’’তি ৱা ‘‘দেৱানং পিযা’’তি ৱা. ধম্মপদে ব্ৰাহ্মণৱত্থুপাঠেন, (ধ. প. ৩১৫ আদযো) সুত্তনিপাতে চ ৱাসেট্ঠসুত্তপদেন ব্ৰাহ্মণজাতিসমুদাগতালপনভাৱং সমত্থেতুং ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ.
তত্ৰাযমত্থো – সচে ৰাগাদিকিঞ্চনেহি সকিঞ্চনো অস্স, সো আমন্তনাদীসু ‘‘ভো ভো’’তি ৱদন্তো হুত্ৱা ৱিচৰণতো ভোৱাদীযেৱ নাম হোতি, ন ব্ৰাহ্মণো. ‘‘অকিঞ্চনং অনাদানং, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণ’’ন্তি (ধ. প. ৩৯৬, সু. নি. ৬২৫) সেসগাথাপদং. তত্থ ৰাগাদযো সত্তে কিঞ্চন্তি মদ্দন্তি পলিবুদ্ধন্তীতি কিঞ্চনানি. মনুস্সা কিৰ গোণেহি খলং মদ্দাপেন্তা ‘‘কিঞ্চেহি কপিল, কিঞ্চেহি কাড়কা’’তি ৱদন্তি, তস্মা কিঞ্চনসদ্দো মদ্দনত্থো ৱেদিতব্বো. যথাহ নিদ্দেসে ‘‘অকিঞ্চনন্তি ৰাগকিঞ্চনং, দোস, মোহ, মান, দিট্ঠি, কিলেসকিঞ্চনং, দুচ্চৰিতকিঞ্চনং, যস্সেতে কিঞ্চনা পহীনা সমুচ্ছিন্না ৱূপসন্তা পটিপ্পস্সদ্ধা অভব্বুপ্পত্তিকা ঞাণগ্গিনা দড্ঢা, সো ৱুচ্চতি অকিঞ্চনো’’তি (চূড়নি. ২৮, ৩২, ৬০, ৬৩). গোতমোতি গোত্তৱসেন পৰিকিত্তনং, যং ‘‘আদিচ্চগোত্ত’’ন্তিপি লোকে ৱদন্তি, সক্যপুত্তোতি পন জাতিৱসেন সাকিযোতি চ তস্সেৱ ৱেৱচনং. ৱুত্তঞ্হেতং পব্বজ্জাসুত্তে –
‘‘আদিচ্চা নাম গোত্তেন, সাকিযা নাম জাতিযা;
তম্হা কুলা পব্বজিতোম্হি, ন কামে অভিপত্থয’’ন্তি. (সু. নি. ৪২৫);
তথা চাহ ‘‘গোতমোতি ভগৱন্তং গোত্তৱসেন পৰিকিত্তেতী’’তিআদি. তত্থ গং তাযতীতি গোত্তং, ‘‘গোতমো’’তি পৱত্তমানং অভিধানং, বুদ্ধিঞ্চ একংসিকৱিসযতায ৰক্খতীতি অত্থো. যথা হি বুদ্ধি আৰম্মণভূতেন অত্থেন ৱিনা ন ৱত্ততি, এৱং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো গোত্তসঙ্খাতো অত্থো তানি ৰক্খতীতি ৱুচ্চতি, গো-সদ্দো চেত্থ অভিধানে, বুদ্ধিযঞ্চ ৱত্ততি. তথা হি ৱদন্তি –
‘‘গো গোণে চেন্দ্ৰিযে ভুম্যং, ৱচনে চেৱ বুদ্ধিযং;
আদিচ্চে ৰস্মিযঞ্চেৱ, পানীযেপি চ ৱত্ততে;
তেসু অত্থেসু গোণে থী, পুমা চ ইতৰে পুমা’’তি.
তত্থ ‘‘গোসু দুয্হমানাসু গতো, গোপঞ্চমো’’তিআদীসু গোসদ্দো গোণে ৱত্ততি. ‘‘গোচৰো’’তিআদীসু ইন্দ্ৰিযে. ‘‘গোৰক্খ’’ন্তিআদীসু ভূমিযং. তথা হি সুত্তনিপাতট্ঠকথায ৱাসেট্ঠসুত্তসংৱণ্ণনাযং ৱুত্তং ‘‘গোৰক্খন্তি খেত্তৰক্খং, কসিকম্মন্তি ৱুত্তং হোতি. পথৱী হি ‘গো’তি ৱুচ্চতি, তপ্পভেদো চ ‘‘খেত্ত’’ন্তি (সু. নি. অট্ঠ. ২.৬১৯-৬২৬). ‘‘গোত্তং নাম দ্ৱে গোত্তানি হীনঞ্চ গোত্তং, উক্কট্ঠঞ্চ গোত্ত’’ন্তিআদীসু (পাচি. ১৫) ৱচনে, বুদ্ধিযঞ্চ ৱত্ততি. ‘‘গোগোত্তং গোতমং নমে’’তি পোৰাণকৱিৰচনায আদিচ্চে, আদিচ্চবন্ধুং গোতমং সম্মাসম্বুদ্ধং নমামীতি হি অত্থো, ‘‘উণ্হগূ’’তিআদীসু ৰস্মিযং, উণ্হা গাৱো ৰস্মিযো এতস্সাতি হি উণ্হগু, সূৰিযো. ‘‘গোসীতচন্দন’’ন্তিআদীসু (অ. নি. টী. ১.৪৯) পানীযে, গোসঙ্খাতং পানীযং ৱিয সীতং, তদেৱ চন্দনং তথা. তস্মিঞ্হি উদ্ধনতো উদ্ধৰিতপক্কুথিততেলস্মিং পক্খিত্তে তঙ্খণঞ্ঞেৱ তং তেলং সীতলং হোতীতি. এতেসু পন অত্থেসু গোণে ৱত্তমানো গো-সদ্দো যথাৰহং ইত্থিলিঙ্গো চেৱ পুল্লিঙ্গো চ, সেসেসু পন পুল্লিঙ্গোযেৱ.
কিং পনেতং গোত্তং নামাতি? অঞ্ঞকুলপৰম্পৰায অসাধাৰণং তস্স কুলস্স আদিপুৰিসসমুদাগতং তংকুলপৰিযাপন্নসাধাৰণং সামঞ্ঞৰূপন্তি দট্ঠব্বং. সাধাৰণমেৱ হি ইদং তংকুলপৰিযাপন্নানং সাধাৰণতো চ সামঞ্ঞৰূপং. তথা হি তংকুলে জাতা সুদ্ধোদনমহাৰাজাদযোপি ‘‘গোতমো’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি, তেনেৱ ভগৱা অত্তনো পিতৰং সুদ্ধোদনমহাৰাজানং ‘‘অতিক্কন্তৱৰা খো গোতম তথাগতা’’তি (মহাৱ. ১০৫) অৱোচ, ৱেস্সৱণোপি মহাৰাজা ভগৱন্তং ‘‘ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নং, বুদ্ধং ৱন্দাম গোতম’’ন্তি, (দী. নি. ৩.২৮৮) আযস্মাপি ৱঙ্গীসো আযস্মন্তং আনন্দং ‘‘সাধু নিব্বাপনং ব্ৰূহি, অনুকম্পায গোতমা’’তি (সং. নি. ১.২১২). ইধ পন ভগৱন্তমেৱ. তেনাহ ‘‘ভগৱন্তং গোত্তৱসেন পৰিকিত্তেতী’’তি. তস্মাতি যথাৱুত্তমত্থত্তযং পচ্চামসতি. এত্থ চ ‘‘সমণো’’তি ইমিনা সৰিক্খকজনেহি ভগৱতো বহুমতভাৱো দস্সিতো তব্বিসযসমিতপাপতাপৰিকিত্তনতো, ‘‘গোতমো’’তি ইমিনা লোকিযজনেহি তব্বিসযউড়াৰগোত্তসম্ভূততাপৰিকিত্তনতো.
সক্যস্স সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স পুত্তো সক্যপুত্তো, ইমিনা পন উচ্চাকুলপৰিদীপনং উদিতোদিতৱিপুলখত্তিযকুলসম্ভূততাপৰিকিত্তনতো. সব্বখত্তিযানঞ্হি আদিভূতমহাসম্মতমহাৰাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নং উড়াৰতমং সক্যৰাজকুলং. যথাহ –
‘‘মহাসম্মতৰাজস্স, ৱংসজো হি মহামুনি;
কপ্পাদিস্মিঞ্হি ৰাজাসি, মহাসম্মতনামকো’’তি. (মহাৱংসে দুতিযপৰিচ্ছেদে পঠমগাথা);
কথং সদ্ধাপব্বজিতভাৱপৰিদীপনন্তি আহ ‘‘কেনচী’’তিআদি. পৰিজিযনং পৰিহাযনং পাৰিজুঞ্ঞং, পৰিজিৰতীতি ৱা পৰিজিণ্ণো, তস্স ভাৱো পাৰিজুঞ্ঞং, তেন. ঞাতিপাৰিজুঞ্ঞভোগপাৰিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন পৰিহানিযা অনভিভূতো অনজ্ঝোত্থটো হুত্ৱা পব্বজিতোতি অত্থো. তদেৱ পৰিযাযন্তৰেন ৱিভাৱেতুং ‘‘অপৰিক্খীণংযেৱ তং কুলং পহাযা’’তি ৱুত্তং. অপৰিক্খীণন্তি হি ঞাতিপাৰিজুঞ্ঞভোগপাৰিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন অপৰিক্খযং. সদ্ধায পব্বজিতোতি সদ্ধায এৱ পব্বজিতো. এৱঞ্হি ‘‘কেনচী’’তিআদিনা নিৱত্তিতৱচনং সূপপন্নং হোতি. ননু চ ‘‘সক্যকুলা পব্বজিতো’’তি ইদং উচ্চাকুলা পব্বজিতভাৱপৰিদীপনমেৱ সিযা তদত্থস্সেৱ ৱিঞ্ঞাযমানত্তা, ন সদ্ধাপব্বজিতভাৱপৰিদীপনং তদত্থস্স অৱিঞ্ঞাযমানত্তাতি? ন খো পনেৱং দট্ঠব্বং মহন্তং ঞাতিপৰিৱট্টং, মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায সদ্ধাপব্বজিতভাৱস্স অত্থতো সিদ্ধত্তা. তথা হি লোকনাথস্স অভিজাতিযং তস্স কুলস্স ন কিঞ্চি পাৰিজুঞ্ঞং, অথ খো ৱুড্ঢিযেৱ, ততো তস্স সমিদ্ধতমভাৱো লোকে পাকটো পঞ্ঞাতো হোতি, তস্মা ‘‘সক্যকুলা পব্বজিতো’’তি এত্তকেযেৱ ৱুত্তে তথা সমিদ্ধতমং কুলং পহায সদ্ধাপব্বজিতভাৱো সিদ্ধোযেৱাতি, ইমং পৰিহাৰং ‘‘কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেনা’’তিআদিনা ৱিভাৱেতীতি দট্ঠব্বং. ততো পৰন্তি ‘‘কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো’’তিআদিৱচনং.
‘‘সাধু ধম্মৰুচি ৰাজা, সাধু পঞ্ঞাণৱা নৰো;
সাধু মিত্তানমদুব্ভো, পাপস্সাকৰণং সুখ’’ন্তি. আদীসু –
ৱিয সাধুসদ্দো ইধ সুন্দৰত্থোতি আহ ‘‘সুন্দৰং খো পনা’’তি. খোতি অৱধাৰণত্থে নিপাতো, পনাতি পক্খন্তৰত্থে. এৱং সাত্থকতাৱিঞ্ঞাপনত্থঞ্হি সংৱণ্ণনাযমেতেসং গহণং. সুন্দৰন্তি চ ভদ্দকং, ভদ্দকতা চ পস্সন্তানং হিতসুখাৱহভাৱেনাতি ৱুত্তং ‘‘অত্থাৱহং সুখাৱহ’’ন্তি. অত্থো চেত্থ দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থৱসেন তিৱিধং হিতং সুখম্পি তথেৱ তিৱিধং সুখং.
তথাৰূপানন্তি তাদিসানং, অযং সদ্দতো অত্থো. অত্থমত্তং পন দস্সেতুং ‘‘এৱৰূপান’’ন্তি ৱুত্তং. যাদিসেহি চ গুণেহি ভগৱা সমন্নাগতো চতুপ্পমাণিকস্স লোকস্স সব্বকালম্পি-অচ্চন্তায-সদ্ধায-পসাদনীযো তেসং যথাভূতসভাৱত্তা, তাদিসেহি গুণেহি সমন্নাগতভাৱং সন্ধায ‘‘তথাৰূপানং অৰহত’’ন্তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যথাৰূপো’’তিআদিমাহ. লদ্ধসদ্ধানন্তি লদ্ধসদ্দহানং, পৰজনস্স সদ্ধং পটিলভন্তানন্তি ৱুত্তং হোতি. লদ্ধসদ্দানন্তি ৱা পটিলদ্ধকিত্তিসদ্দানং, এতেন ‘‘অৰহত’’ন্তি পদস্স অৰহন্তানন্তি অত্থো, অৰহন্তসমঞ্ঞায চ পাকটভাৱো দস্সিতো, অপিচ ‘‘যথাৰূপো সো ভৱং গোতমো’’তি ইমিনা ‘‘তথাৰূপান’’ন্তি পদস্স অনিযমৱসেন অত্থং দস্সেত্ৱা সৰূপনিযমৱসেনপি দস্সেতুং ‘‘যথাভুচ্চগুণাধিগমেন লোকে অৰহন্তোতি লদ্ধসদ্ধান’’ন্তি ৱুত্তং, ইদম্পি হি ‘‘তথাৰূপান’’ন্তি পদস্সেৱ অত্থদস্সনং, অযমেৱ চ নযো আচৰিযেহি অধিপ্পেতো ইধ টীকাযং, (দী. নি. টী. ১.২৫৫) সাৰত্থদীপনিযঞ্চ তথেৱ ৱুত্তত্তা. ‘‘যথাৰূপা তে ভৱন্তো অৰহন্তো’’তি অৱত্ৱা ‘‘যথাৰূপো সো ভৱং গোতমো’’তি ৱচনং ভগৱতিযেৱ গৰুগাৰৱৱসেন ‘‘তথাৰূপানং অৰহত’’ন্তি পুথুৱচননিদ্দিট্ঠভাৱৱিঞ্ঞাপনত্থং. অত্তনি, গৰূসু চ হি বহুৱচনং ইচ্ছন্তি সদ্দৱিদূ. ‘‘যথাভুচ্চ…পে… অৰহত’’ন্তি ইমিনা চ ধম্মপ্পমাণানং, লূখপ্পমাণানঞ্চ সত্তানং ভগৱতো পসাদাৱহতং যথাৰুততো দস্সেতি অৰহন্তভাৱস্স তেসঞ্ঞেৱ যথাৰহং ৱিসযত্তা, তংদস্সনেন পন ইতৰেসম্পি ৰূপপ্পমাণঘোসপ্পমাণানং পসাদাৱহতা দস্সিতাযেৱ তদৱিনাভাৱতোতি দট্ঠব্বং.
পসাদসোম্মানীতি পসন্নানি, সীতলানি চ, পসাদৱসেন ৱা সীতলানি, অনেন পসন্নমনতং দস্সেতি. ‘‘দস্সন’’ন্তি ৱুত্তেপি তদুত্তৰি কত্তব্বতাসম্ভৱতো অযং সম্ভাৱনত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতী’’তি. ইতৰথা হি ‘‘দস্সনঞ্ঞেৱ সাধু, ন তদুত্তৰি কৰণ’’ন্তি অনধিপ্পেতত্থো আপজ্জতি, সম্ভাৱনত্থো চেত্থ পি-সদ্দো, অপি-সদ্দো ৱা লুত্তনিদ্দিট্ঠো. ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতী’’তি এত্থ ইতি-সদ্দো ‘‘অব্ভুগ্গতো’’তি ইমিনা সম্বন্ধমুপগতো, তস্মা অযং ‘‘সাধু হোতী’’তি ইধ ইতি-সদ্দো ‘‘ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতী অম্বট্ঠং মাণৱং আমন্তেসী’’তি ইমিনা সম্বজ্ঝিতব্বো, ‘‘অজ্ঝাসযং কত্ৱা’’তি চ পাঠসেসো তদত্থস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা. যস্স হি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, সদ্দো ন পযুজ্জতি, সো ‘‘পাঠসেসো’’তি ৱুচ্চতি, ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতীতি এৱং অজ্ঝাসযং কত্ৱা’’তি. মূলপণ্ণাসকে চূড়সীহনাদসুত্তট্ঠকথায (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৪) আগতং কোসিযসকুণৱত্থু চেত্থ কথেতব্বং.
অম্বট্ঠমাণৱকথাৱণ্ণনা
২৫৬. ‘‘অজ্ঝাযকো’’তি ইদং পঠমপকতিযা গৰহাৱচনমেৱ, দুতিযপকতিযা পসংসাৱচনং কত্ৱা ৱোহৰন্তি যথা তং ‘‘পুৰিসো নৰো’’তি দস্সেতুং অগ্গঞ্ঞসুত্তপদ (দী. নি. ৩.১৩২) মুদাহটং. তত্থ ইমেতি ঝাযকনামেন সমঞ্ঞিতা জনা. ন ঝাযন্তীতি পণ্ণকুটীসু ঝানং ন অপ্পেন্তি ন নিপ্ফাদেন্তি, গামনিগমসামন্তং ওসৰিত্ৱা ৱেদগন্থে কৰোন্তাৱ অচ্ছন্তীতি অত্থো. তং পনেতেসং ব্ৰাহ্মণঝাযকসঙ্খাতং পঠমদুতিযনামং উপাদায ততিযমেৱ জাতন্তি আহ ‘‘অজ্ঝাযকাত্ৱেৱ ততিযং অক্খৰং উপনিব্বত্ত’’ন্তি, অক্খৰন্তি চ নিৰুত্তি সমঞ্ঞা. সা হি তস্মিংযেৱ নিৰুড়্হভাৱেন অঞ্ঞত্থ অসঞ্চৰণতো ‘‘অক্খৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. মন্তে পৰিৱত্তেতীতি ৱেদে সজ্ঝাযতি, পৰিযাপুণাতীতি অত্থো. ইধ হি অধিআপুব্বই-সদ্দৱসেন পদসন্ধি, ইতৰত্থ পন ঝে-সদ্দৱসেন. মন্তে ধাৰেতীতি যথাঅধীতে মন্তে অসম্মূড়্হে কত্ৱা হদযে ঠপেতি.
আথব্বণৱেদো পৰূপঘাতকৰত্তা সাধূনমপৰিভোগোতি কত্ৱা ‘‘ইৰুৱেদযজুৱেদসামৱেদান’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ ইচ্চন্তে থোমীযন্তে দেৱা এতাযাতি ইৰু ইচ-ধাতুৱসেন চ-কাৰস্স ৰ-কাৰং কত্ৱা, ইত্থিলিঙ্গোযং. যজ্জন্তে পুজ্জন্তে দেৱা অনেনাতি যজু পুন্নপুংসকলিঙ্গৱসেন. সোযন্তি অন্তং কৰোন্তি, সাযন্তি ৱা তনুং কৰোন্তি পাপমনেনাতি সামং সো-ধাতুপক্খে ও-কাৰস্স আ-কাৰং কত্ৱা. ৱিদন্তি ধম্মং, কম্মং ৱা এতেহীতি ৱেদা, তে এৱ মন্তা ‘‘সুগতিযোপি মুনন্তি, সুয্যন্তি চ এতেহী’’তি কত্ৱা. পহৰণং সঙ্ঘট্টনং পহতং, ওট্ঠানং পহতং তথা, তস্স কৰণৱসেন, ওট্ঠানি চালেত্ৱা পগুণভাৱকৰণৱসেন পাৰং গতো, ন অত্থৱিভাৱনৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি. পাৰগূতি চ নিচ্চসাপেক্খতায কিতন্তসমাসো.
‘‘সহ নিঘণ্টুনা’’তিআদিনা যথাৱাক্যং ৱিভত্যন্তৱসেন নিব্বচনদস্সনং. নিঘণ্টুৰুক্খাদীনন্তি নিঘণ্টু নাম ৰুক্খৱিসেসো, তদাদিকানমত্থানন্তি অত্থো, এতেন নিঘণ্টুৰুক্খপৰিযাযং আদিং কত্ৱা তপ্পমুখেন সেসপৰিযাযানং তত্থ দস্সিতত্তা সো গন্থো নিঘণ্টু নাম যথা তং ‘‘পাৰাজিককণ্ডো, কুসলত্তিকো’’তি অযমত্থো দস্সিতো ইমিনা যথাৰুতমেৱ তদত্থস্স অধিগতত্তা. আচৰিযা পন এৱং ৱদন্তি ‘‘ৱচনীযৱাচকভাৱেন অত্থং, সদ্দঞ্চ নিখডতি ভিন্দতি ৱিভজ্জ দস্সেতীতি নিখণ্ডু, সো এৱ খ-কাৰস্স ঘ-কাৰং কত্ৱা ‘নিঘণ্ডূ’তি ৱুত্তো’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৬), তদেতং অট্ঠকথানযতো অঞ্ঞনযদস্সনন্তি গহেতব্বং. ইতৰথা হি সো অট্ঠকথায ৱিৰোধো সিযা, ৱিচাৰেতব্বমেতং. অক্খৰচিন্তকা পন এৱমিচ্ছন্তি ‘‘তত্থ তত্থাগতানি নামানি নিস্সেসতো ঘটেন্তি ৰাসিং কৰোন্তি এত্থাতি নিঘণ্টু নিগ্গহিতাগমেনা’’তি. ৱেৱচনপ্পকাসকন্তি পৰিযাযসদ্দদীপকং, একেকস্স অত্থস্স অনেকপৰিযাযৱচনৱিভাৱকন্তি অত্থো. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং অনেকেসম্পি অত্থানং একসদ্দৱচনীযতাৱিভাৱনৱসেনপি তস্স গন্থস্স পৱত্তত্তা. কো পনেসোতি? এতৰহি নামলিঙ্গানুসাসনৰতনমালাভিধানপ্পদীপিকাদি. ৱচীভেদাদিলক্খণা কিৰিযা কপ্পীযতি এতেনাতি কিৰিযাকপ্পো, তথেৱ ৱিৱিধং কপ্পীযতি এতেনাতি ৱিকপ্পো, কিৰিযাকপ্পো চ সো ৱিকপ্পো চাতি কিৰিযাকপ্পৱিকপ্পো. সো হি ৱণ্ণপদসম্বন্ধপদত্থাদিৱিভাগতো বহুৱিকপ্পোতি কত্ৱা ‘‘কিৰিযাকপ্পৱিকপ্পো’’তি ৱুচ্চতি, সো চ গন্থৱিসেসোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘কৱীনং উপকাৰাৱহং সত্থ’’ন্তি, চতুন্নম্পি কৱীনং কৱিভাৱসম্পদাভোগসম্পদাদিপযোজনৱসেন উপকাৰাৱহো গন্থোতি অত্থো. কো পনেসোতি? কব্যবন্ধনৱিধিৱিধাযকো কব্যালঙ্কাৰগীতাসুবোধালঙ্কাৰাদি. ইদং পন মূলকিৰিযাকপ্পগন্থং সন্ধায ৱুত্তং. সো হি মহাৱিসযো সতসহস্সগাথাপৰিমাণো, যং ‘‘নযচৰিযাদিপকৰণ’’ন্তিপি ৱদন্তি. ৱচনত্থতো পন কিটযতি গমেতি ঞাপেতি কিৰিযাদিৱিভাগন্তি কেটুভং কিট-ধাতুতো অভপচ্চযৱসেন, অ-কাৰস্স চ উকাৰো. অথ ৱা কিৰিযাদিৱিভাগং অনৱসেসপৰিযাদানতো কিটেন্তো গমন্তো ওভেতি পূৰেতীতি কেটুভং কিট-সদ্দূপপদউভধাতুৱসেন. অপিচ কিটন্তি গচ্ছন্তি কৱযো বন্ধেসু কোসল্লমেতেনাতি কেটুভং, পুৰিমনযেনেৱেত্থ পদসিদ্ধি. ঠানকৰণাদিৱিভাগতো, নিব্বচনৱিভাগতো চ অক্খৰা পভেদীযন্তি এতেনাতি অক্খৰপ্পভেদো, তং পন ছসু ৱেদঙ্গেসু পৰিযাপন্নং পকৰণদ্ৱযমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘সিক্খা চ নিৰুত্তি চা’’তি. তত্থ সিক্খন্তি অক্খৰসমযমেতাযাতি সিক্খা, অকাৰাদিৱণ্ণানং ঠানকৰণপযতনপটিপাদকসত্থং. নিচ্ছযেন, নিস্সেসতো ৱা উত্তি নিৰুত্তি, ৱণ্ণাগমৱণ্ণৱিপৰিযাযাদিলক্খণং. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘ৱণ্ণাগমো ৱণ্ণৱিপৰিযাযো,
দ্ৱে চাপৰে ৱণ্ণৱিকাৰনাসা;
ধাতুস্স অত্থাতিসযেন যোগো,
তদুচ্চতে পঞ্চৱিধা নিৰুত্তী’’তি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; ৱিসুদ্ধি. ১.১৪৪; মহানি. অট্ঠ. ১.৫০);
ইধ পন তব্বসেন অনেকধা নিব্বচনপৰিদীপকং সত্থং উত্তৰপদলোপেন ‘‘নিৰুত্তী’’তি অধিপ্পেতং নিব্বচনৱিভাগতোপি অক্খৰপভেদভাৱস্স আচৰিযেহি (দী. নি. টী. ১.২৫৬) ৱুত্তত্তা, তমন্তৰেন নিব্বচনৱিভাগস্স চ ব্যাকৰণঙ্গেন সঙ্গহিতত্তা. ব্যাকৰণং, নিৰুত্তি চ হি পচ্চেকমেৱ ৱেদঙ্গং যথাহু –
‘‘কপ্পো ব্যাকৰণং জোতি-সত্থং সিক্খা নিৰুত্তি চ;
ছন্দোৱিচিতি চেতানি, ৱেদঙ্গানি ৱদন্তি ছা’’তি.
তস্মা ব্যাকৰণঙ্গেন অসঙ্কৰভূতমেৱ নিৰুত্তিনযেন নিব্বচনমিধাধিপ্পেতং, ন ছসু ব্যঞ্জনপদেসু ৱিয তদুভযসাধাৰণনিব্বচনং ৱেদঙ্গৱিসযত্তাতি ৱেদিতব্বং. অযং পনেত্থ মহানিদ্দেসট্ঠকথায (মহানি. অট্ঠ. ৫০) আগতনিৰুত্তিনযৱিনিচ্ছযো. তত্থ হি ‘‘নক্খত্তৰাজাৰিৱ তাৰকান’’ন্তি (জা. ১.১.১১, ২৫) এত্থ ৰ-কাৰাগমো ৱিয অৱিজ্জমানস্স অক্খৰস্স আগমো ৱণ্ণাগমো নাম. হিংসনত্তা ‘‘হিংসো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘সীহো’’তি পৰিৱত্তনং ৱিয ৱিজ্জমানানমক্খৰানং হেট্ঠুপৰিযৱসেন পৰিৱত্তনং ৱণ্ণৱিপৰিযাযো নাম. ‘‘নৱছন্নকেদানি দিয্যতী’’তি (জা. ১.৬.৮৮) এত্থ অ-কাৰস্স এ-কাৰাপজ্জনং ৱিয অঞ্ঞক্খৰস্স অঞ্ঞক্খৰাপজ্জনং ৱণ্ণৱিকাৰো নাম. ‘‘জীৱনস্স মূতো জীৱনমূতো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘জীমূতো’’তি ৱ-কাৰ ন-কাৰানং ৱিনাসো ৱিয ৱিজ্জমানক্খৰানং ৱিনাসো ৱণ্ণৱিনাসো নাম. ‘‘ফৰুসাহি ৱাচাহি পকুব্বমানো, আসজ্জ মং ত্ৱং ৱদসে কুমাৰা’’তি (জা. ১.১০.৮৫) এত্থ ‘‘পকুব্বমানো’’তি পদস্স অভিভৱমানোতি অত্থপটিপাদনং ৱিয তত্থ তত্থ যথাযোগং ৱিসেসত্থপটিপাদনং ধাতূনমত্থাতিসযেন যোগো নামাতি.
যথাৱুত্তপ্পভেদানং তিণ্ণং ৱেদানং অযং চতুত্থোযেৱ সিযা, অথ কেন সদ্ধিং পঞ্চমোতি আহ ‘‘আথব্বণৱেদং চতুত্থং কত্ৱা’’তি. আথব্বণৱেদো নাম আথব্বণৱেদিকেহি ৱিহিতো পৰূপঘাতকৰো মন্তো, সো পন ইতিহাসপঞ্চমভাৱপ্পকাসনত্থং গণিততামত্তেন গহিতো, ন সৰূপৱসেন, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘এতেস’’ন্তি পদস্স তেসং তিণ্ণং ৱেদানন্ত্ৱেৱ অত্থো গহেতব্বো. তঞ্হি ‘‘তিণ্ণং ৱেদান’’ন্তি এতস্স ৱিসেসনন্তি. ইতিহ অসাতি এৱং ইধ লোকে অহোসি ‘‘আসা’’তিপি কত্থচি পাঠো, সোযেৱত্থো. ইহ ঠানে ইতি এৱং, ইদং ৱা কম্মং, ৱত্থুং ৱা আস ইচ্ছাহীতিপি অত্থো. তস্স গন্থস্স মহাৱিসযতাদীপনত্থঞ্চেত্থ ৱিচ্ছাৱচনং, ইমিনা ‘‘ইতিহাসা’’তি ৱচনেন পটিসংযুত্তো ইতিহাসো তদ্ধিতৱসেনাতি অত্থং দস্সেতি. ইতিহ আস, ইতিহ আসা’’তি ঈদিসৱচনপটিসংযুত্তো ইতিহাসো নিৰুত্তিনযেনাতি অত্থদস্সনন্তিপি ৱদন্তি. অক্খৰচিন্তকা পন এৱমিচ্ছন্তি ‘‘ইতিহ-সদ্দো পাৰম্পৰিযোপদেসে একোৱ নিপাতো, অসতি ৱিজ্জতীতি অসো, ইতিহ অসো এতস্মিন্তি ইতিহাসো সমাসৱসেনা’’তি, তেসং মতে ‘‘ইতিহ অসা’’তি এত্থ এৱং পাৰম্পৰিযোপদেসো অস ৱিজ্জমানো অহোসীতি অত্থো. ‘‘পুৰাণকথাসঙ্খাতো’’তি ইমিনা তস্স গন্থৱিসেসভাৱমাহ, ভাৰতনামকানং দ্ৱেভাতিকৰাজূনং যুদ্ধকথা, ৰামৰঞ্ঞো সীতাহৰণকথা, নৰসীহৰাজুপ্পত্তিকথাতি এৱমাদিপুৰাণকথাসঙ্খাতো ভাৰতপুৰাণৰামপুৰাণনৰসীহপুৰাণাদিগন্থো ইতিহাসো নামাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং ৱেদান’’ন্তি ইমিনা যথাৱাক্যং ‘‘তিণ্ণং ৱেদান’’ন্তি এত্থ ৱিসেসনভাৱং দস্সেতি.
পজ্জতি অত্থো এতেনাতি পদং, নামাখ্যাতোপসগ্গনিপাতাদিৱসেন অনেকৱিভাগং ৱিভত্তিযন্তপদং. তদপি ব্যাকৰণে আগতমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘তদৱসেস’’ন্তি, পদতো অৱসেসং পকতিপচ্চযাদিসদ্দলক্খণভূতন্তি অত্থো. তং তং সদ্দং, তদত্থঞ্চ ব্যাকৰোতি ব্যাচিক্খতি এতেনাতি ব্যাকৰণং, ৱিসেসেন ৱা আকৰীযন্তে পকতিপচ্চযাদযো অভিনিপ্ফাদীযন্তে এত্থ, অনেনাতি ৱা ব্যাকৰণং, সাধুসদ্দানমন্ৱাখ্যাযকং মুদ্ধবোধব্যাকৰণ সাৰস্সতব্যাকৰণ পাণিনীব্যাকৰণচন্দ্ৰব্যাকৰণাদি অধুনাপি ৱিজ্জমানসত্থং. অধীযতীতি অজ্ঝাযতি. ৱেদেতীতি পৰেসং ৱাচেতি. চ-সদ্দো অত্থদ্ৱযসমুচ্চিননত্থো, ৱিকপ্পনত্থো ৱা অত্থন্তৰস্স ৱিকপ্পিতত্তা. ৱিচিত্ৰা হি তদ্ধিতৱুত্তি. পদকোতি ব্যাকৰণেসু আগতপদকোসল্লং সন্ধায ৱুত্তং, ৱেয্যাকৰণোতি তদৱসিট্ঠপকতিপচ্চযাদিসদ্দৱিধিকোসল্লন্তি ইমস্সত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনত্থং পদদ্ৱযস্স একতো অত্থৱচনং. এসা হি আচৰিযানং পকতি, যদিদং যেন কেনচি পকাৰেন অত্থন্তৰৱিঞ্ঞাপনং. অযং অট্ঠকথাতো অপৰো নযো – তে এৱ ৱেদে পদসো কাযতীতি পদকোতি. তত্থ পদসোতি গজ্জবন্ধপজ্জবন্ধপদেন. কাযতীতি কথেতি যথা ‘‘জাতক’’ন্তি, ইমিনা ৱেদকাৰকসমত্থতং দস্সেতি. এৱঞ্হি ‘‘অজ্ঝাযকো’’তিআদীহি ইমস্স ৱিসেসো পাকটো হোতীতি.
আযতিং হিতং বালজনসঙ্খাতো লোকো ন যততি ন ঈহতি অনেনাতি লোকাযতং. তঞ্হি গন্থং নিস্সায সত্তা পুঞ্ঞকিৰিযায চিত্তম্পি ন উপ্পাদেন্তি, লোকা ৱা বালজনা আযতন্তি উস্সহন্তি ৱাদস্সাদেন এত্থাতি লোকাযতং. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰুদ্ধং, সগ্গমোক্খৱিৰুদ্ধং ৱা তনোন্তি এত্থাতি ৱিতণ্ডো ড-পচ্চযৱসেন, ন-কাৰস্স চ ণ-কাৰং কত্ৱা, ৱিৰুদ্ধেন ৱাদদণ্ডেন তাড়েন্তি ৱাদিনো এত্থাতি ৱিতণ্ডো তডি-ধাতুৱসেন, নিগ্গহীতাগমঞ্চ কত্ৱা. অদেসম্পি যং নিস্সায ৱাদীনং ৱাদো পৱত্তো, তং তেসং দেসতোপি উপচাৰৱসেন ৱুচ্চতি যথা ‘‘চক্খুং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতি, এত্থ নিৰুজ্ঝমানা নিৰুজ্ঝতী’’তি, (দী. নি. ২.৪০১; ম. নি. ১.১৩৩; ৱিভ. ২০৪) ৱিসেসেন ৱা পণ্ডিতানং মনং তডেন্তি চালেন্তি এতেনাতি ৱিতণ্ডো, তং ৱদন্তি, সো ৱাদো ৱা এতেসন্তি ৱিতণ্ডৱাদা, তেসং সত্থং তথা. লক্খণদীপকসত্থং উত্তৰপদলোপেন, তদ্ধিতৱসেন ৱা লক্খণন্তি দস্সেতি ‘‘লক্খণদীপক’’ন্তিআদিনা. লক্খীযতি বুদ্ধভাৱাদি অনেনাতি লক্খণং, নিগ্ৰোধবিম্বতাদি. তেনাহ ‘‘যেসং ৱসেনা’’তিআদি. দ্ৱাদসসহস্সগন্থপমাণন্তি এত্থ ভাণৱাৰপ্পমাণাদীসু ৱিয বাত্তিংসক্খৰগন্থোৱ অধিপ্পেতো. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘অট্ঠক্খৰা একপদং, একা গাথা চতুপ্পদং;
গাথা চেকা মতো গন্থো, গন্থো বাত্তিংসতক্খৰো’’তি.
দ্ৱাদসহি গুণিতসহস্সবাত্তিংসক্খৰগন্থপ্পমাণন্তি অত্থো. যত্থাতি যস্মিং লক্খণসত্থে, আধাৰে চেতং ভুম্মং যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা’’তি. সোড়স চ সহস্সঞ্চ সোড়সসহস্সং, সোড়সাধিকসহস্সগাথাপৰিমাণাতি অত্থো. এৱঞ্হি আধাৰাধেয্যৱচনং সূপপন্নং হোতীতি. পধানৱসেন বুদ্ধানং লক্খণদীপনতো বুদ্ধমন্তা নাম. পচ্চেকবুদ্ধাদীনম্পি হি লক্খণং তত্থ দীপিতমেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘যেসং ৱসেনা’’তিআদি.
‘‘অনূনো পৰিপূৰকাৰী’’তি অত্থমত্তদস্সনং, সদ্দতো পন অধিগতমত্থং দস্সেতুং ‘‘অৱযো ন হোতী’’তি ৱুত্তং. কো পনেস অৱযোতি অনুযোগমপনেতি ‘‘অৱযো নামা’’তিআদিনা. অযমেত্তাধিপ্পাযো – যো তানি সন্ধাৰেতুং সক্কোতি, সো ‘‘ৱযো’’তি ৱুচ্চতি. যো পন ন সক্কোতি, সো অৱযো নাম. যো চ অৱযো ন হোতি, সো ‘‘দ্ৱে পটিসেধা পকতিযত্থগমকা’’তি ঞাযেন ৱযো এৱাতি. ৱযতীতি হি ৱযো, আদিমজ্ঝপৰিযোসানেসু কত্থচিপি অপৰিকিলমন্তো অৱিত্থাযন্তো তে গন্থে সন্তানে পণেতি ব্যৱহৰতীতি অত্থো. অযং পন ৱিনযট্ঠকথানযো (পাৰা. ৮৪) – অনৱযোতি অনু অৱযো, সন্ধিৱসেন উ-কাৰলোপো, অনু অনু অৱযো অনূনো, পৰিপুণ্ণসিপ্পোতি অত্থো. ৱযোতি হি হানি ‘‘আযৱযো’’তিআদীসু ৱিয, নত্থি এতস্স যথাৱুত্তগন্থেসু ৱযো ঊনতাতি অৱযো, অনু অনু অৱযো অনৱযোতি.
‘‘অনুঞ্ঞাতো’’তি পদস্স কম্মসাধনৱসেন, ‘‘পটিঞ্ঞাতো’’তি পদস্স চ কত্তুসাধনৱসেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘আচৰিযেনা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি অম্বট্ঠস্স. পাড়িযং ‘‘যমহং জানামি, তং ত্ৱং জানাসী’’তি ইদং অনুজাননাকাৰদস্সনং, ‘‘যং ত্ৱং জানাসি, তমহং জানামী’’তি ইদং পন পটিজাননাকাৰদস্সনন্তি দস্সেতি ‘‘যং অহ’’ন্তিআদিনা. ‘‘আম আচৰিযা’’তি হি যথাগতং পটিজাননৱচনমেৱ অত্থৱসেন ৱুত্তং. যন্তি তেৱিজ্জকং পাৱচনং. তস্সাতি আচৰিযস্স. পটিৱচনদানমেৱ পটিঞ্ঞা তথা, তায সযমেৱ পটিঞ্ঞাতোতি অত্থো. ‘‘সকে’’তিআদি অনুজাননপটিজাননাধিকাৰদস্সনং. অদেসস্সপি দেসমিৱ কপ্পনামত্তেনাতি ৱুত্তং ‘‘কতৰস্মি’’ন্তিআদি. সস্স অত্তনো সন্তকং সকং. আচৰিযানং পৰম্পৰতো, পৰম্পৰভূতেহি ৱা আচৰিযেহি আগতং আচৰিযকং. তিস্সো ৱিজ্জা, তাসং সমূহো তেৱিজ্জকং, ৱেদত্তযং. পধানং ৱচনং, পকট্ঠানং ৱা অট্ঠকাদীনং ৱচনং পাৱচনং.
২৫৭. ইদানি যেনাধিপ্পাযেন ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতী অম্বট্ঠং মাণৱং আমন্তেত্ৱা ‘‘অযং তাতা’’তিআদিৱচনমব্ৰ্ৱি, তদধিপ্পাযং ৱিভাৱেন্তো ‘‘এস কিৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ উগ্গতস্সাতি পুব্বে পাকটস্স কিত্তিমতো পোৰাণজনস্স. বহূ জনাতি পূৰণকস্সপাদযো সন্ধায ৱুত্তং. একচ্চন্তি খত্তিযাদিজাতিমন্তং, লোকসম্মতং ৱা জনং. গৰূতি ভাৰিযং, অত্তানং ততো মোচেত্ৱা অপগমনমত্তম্পি দুক্কৰং হোতি, পগেৱ তদুত্তৰি কৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. অনত্থো নাম তথাপগমনাদিনা নিন্দাব্যাৰোসউপাৰম্ভাদি.
‘‘অব্ভুগ্গতো’’তি এত্থ অভিসদ্দযোগেন ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থৱসেনেৱ ‘‘গোতম’’ন্তি উপযোগৱচনং. ‘‘তং ভৱন্তং, তথা সন্তংযেৱা’’তি পদেসুপি তস্স অনুপযোগত্তা তদত্থৱসেনেৱাতি দস্সেতি ‘‘তস্স ভোতো’’তিআদিনা. তেনাহ ‘‘ইধাপী’’তিআদি. তথা সতোযেৱাতি যেনাকাৰেন অৰহতাদিনা সদ্দো অব্ভুগ্গতো, তেনাকাৰেন সন্তস্স ভূতস্স এৱ তস্স ভৱতো গোতমস্স সদ্দো যদি ৱা অব্ভুগ্গতোতি অত্থো. অপিচ তং ভৱন্তং গোতমং তথা সন্তংযেৱাতি একস্সপি অত্থস্স দ্ৱিক্খত্তুং সম্বন্ধভাৱেন ৱচনং সামঞ্ঞৱিসিট্ঠতাপৰিকপ্পনেন অত্থৱিসেসৱিঞ্ঞাপনত্থং, তস্মা ‘‘তস্স ভোতো গোতমস্সা’’তি সামঞ্ঞসম্বন্ধভাৱেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘তথা সতোযেৱা’’তি ৱিসেসসম্বন্ধভাৱেন যোজেতব্বং. যদি-সদ্দো চেত্থ সংসযত্থো দ্ৱিন্নম্পি অত্থানং সংসযিতব্বত্তা. ৱা-সদ্দো চ ৱিকপ্পনত্থো তেসু একস্স ৱিকপ্পেতব্বত্তা. সদ্দৱিদূ পন এৱং ৱদন্তি – ‘‘ইমস্স ৱচনং সচ্চং ৱা যদি ৱা মুসা’’তিআদীসু ৱিয যদি-সদ্দো ৱা-সদ্দো চ উভোপি ৱিকপ্পত্থাযেৱ. যদি-সদ্দোপি হি ‘‘যং যদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমতি যদি খত্তিযপৰিসং যদি ব্ৰাহ্মণপৰিস’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৪) ৱা-সদ্দত্থো দিস্সতি. ‘‘অপ্পং ৱস্সসতং আযু, ইদানেতৰহি ৱিজ্জতী’’তিআদীসু ৱিয চ ইধ সমানত্থসদ্দপযোগোতি. পাড়িযং ‘‘যদি ৱা নো তথা’’তি ইদম্পি ‘‘সন্তংযেৱ সদ্দো অব্ভুগ্গতো’’তি ইমিনা সম্বজ্ঝিত্ৱা যথাৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং. ননু ‘‘গোতম’’ন্তি পদেযেৱ উপযোগৱচনং সিযা, ন এত্থাতি চোদনায ‘‘ইধাপী’’তিআদি ৱুত্তং, তস্স অনুপযোগত্তা, ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা সম্বন্ধৱিসেসভাৱেন যোজেতব্বত্তা ৱা ইধাপি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থৱসেনেৱ উপযোগৱচনং নামাতি ৱুত্তং হোতি. ইত্থম্ভূতাখ্যানং অত্থো যস্স তথা, অভিসদ্দো, ইত্থম্ভূতাখ্যানমেৱ ৱা অত্থো তথা, সোযেৱত্থো. যদগ্গেন হি সদ্দযোগো হোতি, তদগ্গেন অত্থযোগোপীতি.
২৫৮. ভোতি অত্তনো আচৰিযং আলপতি. যথা-সদ্দং সাত্থকং কত্ৱা সহ পাঠসেসেন যোজেতুং ‘‘যথা সক্কা’’তিআদি ৱুত্তং. সোতি ভগৱা. পুৰিমনযে আকাৰত্থজোতনযথা-সদ্দযোগ্যতো কথন্তি পুচ্ছামত্তং, ইধ পন তদযোগ্যতো ‘‘আকাৰপুচ্ছা’’তি ৱুত্তং. বাহিৰকসমযে আচৰিযম্হি উপজ্ঝাযসমুদাচাৰোতি আহ ‘‘অথ নং উপজ্ঝাযো’’তি, উপজ্ঝাযসঞ্ঞিতো আচৰিযব্ৰাহ্মণোতি অত্থো.
কামঞ্চ মন্তো, ব্ৰহ্মং, কপ্পোতি তিব্বিধো ৱেদো, তথাপি অট্ঠকাদি ৱুত্তং পধানভূতং মূলং মন্তো, তদত্থৱিৱৰণমত্থং ব্ৰহ্মং, তত্থ ৱুত্তনযেন যঞ্ঞকিৰিযাৱিধানং কপ্পোতি মন্তস্সেৱ পধানভাৱতো, ইতৰেসঞ্চ তন্নিস্সযেনেৱ জাতত্তা মন্তগ্গহণেন ব্ৰহ্মকপ্পানম্পি গহণং সিদ্ধমেৱাতি দস্সেতি ‘‘তীসু ৱেদেসূ’’তি ইমিনা. মন্তোতি হি অট্ঠকাদীহি ইসীহি ৱুত্তমূলৱেদস্সেৱ নামং, ৱেদোতি সব্বস্স, তস্মা ‘‘ৱেদেসূ’’তি ৱুত্তে সব্বেসম্পি গহণং সিজ্ঝতীতি ৱেদিতব্বং. লক্খণানীতি লক্খণদীপকানি মন্তপদানি. পজ্জগজ্জবন্ধপৱেসনৱসেন পক্খিপিত্ৱা. ব্ৰাহ্মণৱেসেনেৱাতি ৱেদৱাচকব্ৰাহ্মণলিঙ্গেনেৱ. ৱেদেতি মহাপুৰিসলক্খণমন্তে. মহেসক্খা সত্তাতি মহাপুঞ্ঞৱন্তো পণ্ডিতসত্তা. জানিস্সন্তি ইতি মনসি কত্ৱা ৱাচেন্তীতি সম্বন্ধো. তেনাতি তথা ৱাচনতো. পুব্বেতি ‘‘তথাগতো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱত্তব্বকালতো পভুতি তথাগতস্স ধৰমানকালে. অজ্ঝাযিতব্বৱাচেতব্বভাৱেন আগচ্ছন্তি পাকটা ভৱন্তি. একগাথাদ্ৱিগাথাদিৱসেন অনুক্কমেন অন্তৰধাযন্তি. ন কেৱলং লক্খণমন্তাযেৱ, অথ খো অঞ্ঞেপি ৱেদা ব্ৰাহ্মণানং অঞ্ঞাণভাৱেন অনুক্কমেন অন্তৰধাযন্তি এৱাতি আচৰিযেন (দী. নি. টী. ১.২৫৮) ৱুত্তং.
বুদ্ধভাৱপত্থনা পণিধি, পাৰমীসম্ভৰণং সমাদানং, কম্মস্সকতাদিপঞ্ঞা ঞাণং. ‘‘পণিধিমহতো সমাদানমহতোতিআদিনা পচ্চেকং মহন্তসদ্দো যোজেতব্বো’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৮) আচৰিযেন ৱুত্তং. এৱঞ্চ সতি কৰুণা আদি যেসং সদ্ধাসীলাদীনং তে কৰুণাদযো, তে এৱ গুণা কৰুণাদিগুণা, পণিধি চ সমাদানঞ্চ ঞাণঞ্চ কৰুণাদিগুণা চ, তেহি মহন্তো পণিধিসমাদানঞাণকৰুণাদিগুণমহন্তোতি নিব্বচনং কাতব্বং. এৱঞ্হি দ্ৱন্দতোপৰত্তা মহন্তসদ্দো পচ্চেকং যোজীযতীতি. অপিচ পণিধি চ সমাদানঞ্চ ঞাণঞ্চ কৰুণা চ, তমাদি যেসং তে তথা, তেযেৱ গুণা, তেহি মহন্তোতি নিব্বচনেনপি অত্থো সূপপন্নো হোতি, পণিধিমহন্ততাদি চস্স বুদ্ধৱংস (বু. ৱং. ৯ আদযো) চৰিযাপিটকাদি (চৰিযা. ১ আদযো) ৱসেন ৱেদিতব্বো. মহাপদানসুত্তট্ঠকথাযং পন ‘‘মহাপুৰিসস্সাতি জাতিগোত্তকুলপদেসাদিৱসেন মহন্তস্স পুৰিসস্সা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩) ৱুত্তং. তত্থ ‘‘খত্তিযো, ব্ৰাহ্মণো’’তি এৱমাদি জাতি. ‘‘কোণ্ডঞ্ঞো, গোতমো’’তি এৱমাদি গোত্তং. ‘‘পোণিকা, চিক্খল্লিকা, সাকিযা, কোলিযা’’তি এৱমাদি কুলপদেসো, তদেতং সব্বম্পি ইধ আদিসদ্দেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. এৱঞ্হি সতি ‘‘দ্ৱেযেৱ গতিযো ভৱন্তী’’তি উভিন্নং সাধাৰণৱচনং সমত্থিতং হোতীতি.
নিট্ঠাতি নিপ্ফত্তিযো সিদ্ধিযো. নন্ৱাযং গতি-সদ্দো অনেকত্থো, কস্মা নিট্ঠাযমেৱ ৱুত্তোতি আহ‘‘কামঞ্চায’’ন্তিআদি. ভৱভেদেতি নিৰযাদিভৱৱিসেসে. সো হি সুচৰিতদুচ্চৰিতকম্মেন সত্তেহি উপপজ্জনৱসেন গন্তব্বাতি গতি. গচ্ছতি পৱত্ততি এত্থাতি গতি, নিৱাসট্ঠানং. গমতি যথাসভাৱং জানাতীতি গতি. পঞ্ঞা, গমনং ব্যাপনং গতি, ৱিস্সটভাৱো, সো পন ইতো চ এত্তো চ ব্যাপেত্ৱা ঠিততাৱ. গমনং নিপ্ফত্তনং গতি, নিট্ঠা, অজ্ঝাসযপটিসৰণত্থাপি নিদস্সননযেন গহিতা. তথা হেস ‘‘ইমেসং খো অহং ভিক্খূনং সীলৱন্তানং কল্যাণধম্মানং নেৱ জানামি আগতিং ৱা গতিং ৱা’’তি (ম. নি. ১.৫০৮) এত্থ অজ্ঝাসযে ৱত্ততি, ‘‘নিব্বানং অৰহতো গতী’’তি (পৰি. ৩৩৯) এত্থ পটিসৰণে, পৰাযণে অপস্সযেতি অত্থো. গচ্ছতি যথাৰুচি পৱত্ততীতি গতি, অজ্ঝাসযো. গচ্ছতি অৱচৰতি, অৱচৰণৱসেন ৱা পৱত্ততি এত্থাতি গতি, পটিসৰণং. সব্বসঙ্খতৱিসঞ্ঞুত্তস্স হি অৰহতো নিব্বানমেৱ পটিসৰণং, ইধ পন নিট্ঠাযং ৱত্ততীতি ৱেদিতব্বো তদঞ্ঞেসমৱিসযত্তা.
ননু দ্ৱিন্নং নিপ্ফত্তীনং নিমিত্তভূতানি লক্খণানি ৱিসদিসানেৱ, অথ কস্মা ‘‘যেহি সমন্নাগতস্সা’’তিআদিনা তেসং সদিসভাৱো ৱুত্তোতি চোদনালেসং দস্সেত্ৱা সোধেন্তো ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদিমাহ. সমানেপি নিগ্ৰোধবিম্বতাদিলক্খণভাৱে অত্থেৱ কোচি নেসং ৱিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘ন তেহেৱ বুদ্ধো হোতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘যথা হি বুদ্ধানং লক্খণানি সুৱিসদানি, সুপৰিব্যত্তানি, পৰিপুণ্ণানি চ হোন্তি, ন এৱং চক্কৱত্তীন’’ন্তি অযং পন ৱিসেসো আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন (দী. নি. টী. ১.২৫৮) পকাসিতো. জাযন্তি ভিন্নেসুপি অত্থেসু অভিন্নধীসদ্দা এতাযাতি জাতি, লক্খণভাৱমত্তং. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘সবলাদীসু ভিন্নেসু, যায ৱত্তন্তুভিন্নধী;
সদ্দা সা জাতিৰেসা চ, মালাসুত্তমিৱন্ৱিতা’’তি.
তস্মা লক্খণতামত্তেন সমানভাৱতো ৱিসদিসানিপি তানিযেৱ চক্কৱত্তিনিপ্ফত্তিনিমিত্তভূতানি লক্খণানি সদিসানি ৱিয কত্ৱা তানি বুদ্ধনিপ্ফত্তিনিমিত্তভূতানি লক্খণানি নামাতি ইদং ৱচনং ৱুচ্চতীতি অত্থো. অধিআপুব্বৱসযোগে ভুম্মত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘অগাৰে ৱসতী’’তি চতূহি অচ্ছৰিযধম্মেহীতি অভিৰূপতা, দীঘাযুকতা, অপ্পাবাধতা, ব্ৰাহ্মণগহপতিকানং পিযমনাপতাতি ইমেহি চতূহি অচ্ছৰিযসভাৱভূতাহি ইদ্ধীহি. যথাহ –
‘‘ৰাজা আনন্দ, মহাসুদস্সনো চতূহি ইদ্ধীহি সমন্নাগতো অহোসি. কতমাহি চতূহি ইদ্ধীহি? ইধানন্দ, ৰাজা মহাসুদস্সনো অভিৰূপো অহোসি দস্সনীযো পাসাদিকো’’তিআদি (দী. নি. ২.২৫২).
চেতিযজাতকে (জা. অট্ঠ. ৩.৮.৪৪) আগতনযং গহেত্ৱাপি এৱং ৱদন্তি ‘‘সৰীৰতো চন্দনগন্ধো ৱাযতি, অযং একা ইদ্ধি. মুখতো উপ্পলগন্ধো ৱাযতি, অযং দুতিযা. চত্তাৰো দেৱপুত্তা চতূসু দিসাসু সব্বকালং খগ্গহত্থা আৰক্খং গণ্হন্তি, অযং ততিযা. আকাসেন ৱিচৰতি, অযং চতুত্থী’’তি. অনাগতৱংসসংৱণ্ণনাযং পন ‘‘অভিৰূপভাৱো একা ইদ্ধি, সমৱেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতভাৱো দুতিযা, যাৱতাযুকম্পি সকললোকস্স দস্সনাতিত্তিকভাৱো ততিযা, আকাসচাৰিভাৱো চতুত্থী’’তি ৱুত্তং. তত্থ সমৱেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতভাৱোতি সমৱিপাচনিযা কম্মজতেজোধাতুযা সম্পন্নতা. যস্স হি ভুত্তমত্তোৱ আহাৰো জীৰতি, যস্স ৱা পন পুটভত্তং ৱিয তথেৱ তিট্ঠতি, উভোপেতে ন সমৱেপাকিনিযা সমন্নাগতা. যস্স পন পুন ভত্তকালে ভত্তচ্ছন্দো উপ্পজ্জতেৱ, অযং সমৱেপাকিনিযা সমন্নাগতো নাম, তথাৰূপতাতি অত্থো. সঙ্গহৱত্থূহীতি দানং, পিযৱচনং, অত্থচৰিযা, সমানত্ততাতি ইমেহি সঙ্গহোপাযেহি. যথাহ –
‘‘দানঞ্চ পেয্যৱজ্জঞ্চ, অত্থচৰিযা চ যা ইধ;
সমানত্ততা চ ধম্মেসু, তত্থ তত্থ যথাৰহং;
এতে খো সঙ্গহা লোকে, ৰথস্সাণীৱ যাযতো.
এতে চ সঙ্গহা নাস্সু, ন মাতা পুত্তকাৰণা;
লভেথ মানং পূজং ৱা, পিতা ৱা পুত্তকাৰণা.
যস্মা চ সঙ্গহা এতে, সমপেক্খন্তি পণ্ডিতা;
তস্মা মহত্তং পপ্পোন্তি, পাসংসা চ ভৱন্তি তে’’তি. (দী. নি. ৩.২৭৩);
ৰঞ্জনতোতি পীতিসোমনস্সৱসেন ৰঞ্জনতো, ন ৰাগৱসেন, পীতিসোমনস্সানং জননতোতি ৱুত্তং হোতি. চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাজাতি পন সব্বেসং ৰাজূনং সমঞ্ঞা তথা অকৰোন্তানম্পি ৱিলীৱবীজনাদীসু তালৱণ্টৱোহাৰো ৱিয ৰুড়্হিৱসেন পৱত্তিতো, তস্মা ‘‘অচ্ছৰিযধম্মেহী’’তি অসাধাৰণনিব্বচনং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
সদ্দসামত্থিযতো অনেকধা চক্কৱত্তীসদ্দস্স ৱচনত্থং দস্সেন্তো পধানভূতং ৱচনত্থং পঠমং দস্সেতুং ‘‘চক্কৰতন’’ন্তিআদিমাহ. ইদমেৱ হি পধানং চক্কৰতনস্স পৱত্তনমন্তৰেন চক্কৱত্তিভাৱানাপত্তিতো. তথা হি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং ‘‘কিত্তাৱতা চক্কৱত্তী হোতীতি? একঙ্গুলদ্ৱঙ্গুলমত্তম্পি চক্কৰতনে আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পৱত্তে’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৪৩; ম. নি. অট্ঠ. ৩.২৫৬). যস্মা পন ৰাজা চক্কৱত্তী একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা ৱামহত্থেন হত্থিসোণ্ডসদিসপনাড়িং সুৱণ্ণভিঙ্কাৰং উক্খিপিত্ৱা দক্খিণহত্থেন চক্কৰতনং উদকেন অব্ভুক্কিৰিত্ৱা ‘‘পৱত্ততু ভৱং চক্কৰতনং, অভিৱিজিনাতু ভৱং চক্কৰতন’’ন্তি (দী. নি. ২.২৪৪) ৱচনেন চক্কৰতনং ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পৱত্তেসি, তস্মা তাদিসং পৱত্তাপনং সন্ধায ‘‘চক্কৰতনং ৱত্তেতী’’তি ৱুত্তং. যথাহ ‘‘অথ খো আনন্দ ৰাজা মহাসুদস্সনো উট্ঠাযাসনা…পে… চক্কৰতনং অব্ভুক্কিৰি ‘পৱত্ততু ভৱং চক্কৰতন’ন্তি’’আদি (দী. নি. ২.২৪৪). ন কেৱলঞ্চ চক্কসদ্দো চক্কৰতনেযেৱ ৱত্ততি অথ খো সম্পত্তিচক্কাদীসুপি, তস্মা তংতদত্থৱাচকসদ্দসামত্থিযতোপি ৱচনত্থং দস্সেতি ‘‘সম্পত্তিচক্কেহী’’তিআদিনা. তত্থ সম্পত্তিচক্কেহীতি –
‘‘পতিৰূপে ৱসে দেসে, অৰিযমিত্তকৰো সিযা;
সম্মাপণিধিসম্পন্নো, পুব্বে পুঞ্ঞকতো নৰো;
ধঞ্ঞং ধনং যসো কিত্তি, সুখঞ্চেতংধিৱত্ততী’’তি. (অ. নি. ৪.৩১) –
ৱুত্তেহি পতিৰূপদেসৱাসাদিসম্পত্তিচক্কেহি. ৱত্ততীতি পৱত্ততি সম্পজ্জতি, উপৰূপৰি কুসলধম্মং ৱা পটিপজ্জতি. তেহীতি সম্পত্তিচক্কেহি. পৰন্তি সত্তনিকাযং, যথা সযংসদ্দো সুদ্ধকত্তুত্থস্স জোতকো, তথা পৰংসদ্দোপি হেতুকত্তুত্থস্সাতি ৱেদিতব্বং. ৱত্তেতীতি পৱত্তেতি সম্পাদেতি, উপৰূপৰি কুসলধম্মং ৱা পটিপজ্জাপেতি. যথাহ –
‘‘ৰাজা মহাসুদস্সনো এৱমাহ ‘পাণো ন হন্তব্বো, অদিন্নং ন আদাতব্বং, কামেসু মিচ্ছা ন চৰিতব্বা, মুসা ন ভণিতব্বা, মজ্জং ন পাতব্বং, যথাভুত্তঞ্চ ভুঞ্জথা’তি. যে খো পনানন্দ পুৰত্থিমায দিসায পটিৰাজানো, তে ৰঞ্ঞো মহাসুদস্সনস্স অনুযন্তা অহেসু’’ন্তিআদি (দী. নি. ২.২৪৪).
ইৰিযাপথচক্কানন্তি ইৰিযাপথভূতানং চক্কানং. ইৰিযাপথোপি হি ‘‘চক্ক’’ন্তি ৱুচ্চতি ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.২৯, ১০৯). যথাহ –
‘‘ৰথঙ্গে লক্খণে ধম্মো-ৰচক্কেস্ৱিৰিযাপথে;
চক্কং সম্পত্তিযং চক্ক-ৰতনে মণ্ডলে বলে;
কুলালভণ্ডে আণায-মাযুধে দানৰাসিসূ’’তি.
ৱত্তোতি পৱত্তনং উপ্পজ্জনং, ইমিনাৱ ইৰিযাপথচক্কং ৱত্তেতি পৰহিতায উপ্পাদেতীতি নিব্বচনম্পি দস্সেতি অত্থতো সমানত্তা. তথা চাহ –
‘‘অথ খো তং আনন্দ চক্কৰতনং পুৰত্থিমং দিসং পৱত্তি, অন্ৱদেৱ ৰাজা মহাসুদস্সনো সদ্ধিং চতুৰঙ্গিনিযা সেনায. যস্মিং খো পনানন্দ, পদেসে চক্কৰতনং পতিট্ঠাসি, তত্থ ৰাজা মহাসুদস্সনো ৱাসং উপগচ্ছি সদ্ধিং চতুৰঙ্গিনিযা সেনাযা’’তিআদি (দী. নি. ২.২৪৪).
অযং অট্ঠকথাতো অপৰো নযো – অপ্পটিহতং আণাসঙ্খাতং চক্কং ৱত্তেতীতি চক্কৱত্তী. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘পঞ্চহি ভিক্খৱে ধম্মেহি সমন্নাগতো ৰাজা চক্কৱত্তী ধম্মেনেৱ চক্কং ৱত্তেতি, তং হোতি চক্কং অপ্পটিৱত্তিযং কেনচি মনুস্সভূতেন পচ্চত্থিকেন পাণিনা. কতমেহি পঞ্চহি? ইধ ভিক্খৱে ৰাজা চক্কৱত্তী অত্থঞ্ঞূ চ হোতি, ধম্মঞ্ঞূ চ মত্তঞ্ঞূ, চ কালঞ্ঞূ চ পৰিসঞ্ঞূ চ. ইমেহি খো…পে… পাণিনা’’তিআদি (অ. নি. ৫.১৩১).
খত্তিযমণ্ডলাদিসঞ্ঞিতং চক্কং সমূহং অত্তনো ৱসে ৱত্তেতি অনুৱত্তেতীতিপি চক্কৱত্তী. ৱুত্তঞ্হি ‘‘যে খো পনানন্দ পুৰত্থিমায দিসায পটিৰাজানো, তে ৰঞ্ঞো মহাসুদস্সনস্স অনুযন্তা অহেসু’’ন্তিআদি (দী. নি. ২.২৪৪). চক্কলক্খণং ৱত্ততি এতস্সাতিপি চক্কৱত্তী. তেনাহ ‘‘ইমস্স দেৱ কুমাৰস্স হেট্ঠা পাদতলেসু চক্কানি জাতানি সহস্সাৰানি সনেমিকানি সনাভিকানি সব্বাকাৰপৰিপূৰানী’’তিআদি (দী. নি. ২.৩৫). চক্কং মহন্তং কাযবলং ৱত্ততি এতস্সাতিপি চক্কৱত্তী. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অযঞ্হি দেৱ কুমাৰো সত্তুস্সদো…পে… অযঞ্হি দেৱ কুমাৰো সীহপুব্বদ্ধকাযো’’তিআদি (দী. নি. ২.৩৫). তেন হিস্স লক্খণেন মহব্বলভাৱো ৱিঞ্ঞাযতি. চক্কং দসৱিধং, দ্ৱাদসৱিধং ৱা ৱত্তধম্মং ৱত্ততি পটিপজ্জতীতি চক্কৱত্তী. তেন ৱুত্তং ‘‘ন হি তে তাত দিব্বং চক্কৰতনং পেত্তিকং দাযজ্জং, ইঙ্ঘ ত্ৱং তাত অৰিযে চক্কৱত্তিৱত্তে ৱত্তাহী’’তিআদি (দী. নি. ৩.৮৩). চক্কং মহন্তং দানং ৱত্তেতি পৱত্তেতীতিপি চক্কৱত্তী. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘পট্ঠপেসি খো আনন্দ ৰাজা মহাসুদস্সনো তাসং পোক্খৰণীনং তীৰে এৱৰূপং দানং অন্নং অন্নত্থিকস্স, পানং পানত্থিকস্স, ৱত্থং ৱত্থত্থিকস্স, যানং যানত্থিকস্স, সযনং সযনত্থিকস্স, ইত্থিং ইত্থিত্থিকস্স, হিৰঞ্ঞং হিৰঞ্ঞত্থিকস্স, সুৱণ্ণং সুৱণ্ণত্থিকস্সা’’তিআদি (দী. নি. ২.২৫৪).
ৰাজাতি সামঞ্ঞং তদঞ্ঞসাধাৰণতো. চক্কৱত্তীতি ৱিসেসং অনঞ্ঞসাধাৰণতো. ধম্মসদ্দো ঞাযে, সমো এৱ চ ঞাযো নামাতি আহ ‘‘ঞাযেন সমেনা’’তি. ৱত্ততি উপ্পজ্জতি, পটিপজ্জতীতি ৱা অত্থো. ‘‘ইদং নাম চৰতী’’তি অৱুত্তেপি সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসে অৱট্ঠানতো, ৱিসেসত্থিনা চ ৱিসেসস্স পযুজ্জিতব্বত্তা ‘‘সদত্থপৰত্থে’’তি যোজীযতি. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতা ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. যস্মা চক্কৱত্তিৰাজা ধম্মেনেৱ ৰজ্জমধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন পৰূপঘাতাদিনা. তস্মা ৱুত্তং ‘‘ধম্মেন ৰজ্জং লভিত্ৱা’’তিআদি, ধম্মেনাতি চ ঞাযেন, কুসলধম্মেন ৱা. ৰঞ্ঞো ভাৱো ৰজ্জং, ইস্সৰিযং.
পৰেসং হিতোপাযভূতং ধম্মং কৰোতি, চৰতীতি ৱা ধম্মিকো. অত্তনো হিতোপাযভূতস্স ধম্মস্স কাৰকো, চৰকো ৱা ৰাজাতি ধম্মৰাজাতি ইমং সৱিসেসং অত্থং দস্সেতি ‘‘পৰহিতধম্মকৰণেন ৱা’’তিআদিনা. অযং পন মহাপদানট্ঠকথানযো – দসৱিধে কুসলধম্মে, অগতিৰহিতে ৱা ৰাজধম্মে নিযুত্তোতি ধম্মিকো; তেনেৱ ধম্মেন লোকং ৰঞ্জেতীতি ধম্মৰাজা. পৰিযাযৱচনমেৱ হি ইদং পদদ্ৱযন্তি. আচৰিযেন পন এৱং ৱুত্তং ‘‘চক্কৱত্তিৱত্তসঙ্খাতং ধম্মং চৰতি, চক্কৱত্তিৱত্তসঙ্খাতো ৱা ধম্মো এতস্স, এতস্মিং ৱা অত্থীতি ধম্মিকো, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মো চ সো ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাজা চাতি ধম্মৰাজা’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৮). ‘‘ৰাজা হোতি চক্কৱত্তী’’তি ৱচনতো ‘‘চাতুৰন্তো’’তি ইদং চতুদীপিস্সৰতং ৱিভাৱেতীতি আহ ‘‘চাতুৰন্তাযা’’তিআদি. চত্তাৰো সমুদ্দা অন্তা পৰিযোসানা এতিস্সাতি চাতুৰন্তা, পথৱী. সা হি চতূসু দিসাসু পুৰত্থিমসমুদ্দাদিচতুসমুদ্দপৰিযোসানত্তা এৱং ৱুচ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘চতুসমুদ্দ অন্তাযা’’তি, সা পন অৱযৱভূতেহি চতুব্বিধেহি দীপেহি ৱিভূসিতা একলোকধাতুপৰিযাপন্না পথৱীযেৱাতি দস্সেতি ‘‘চতুব্বিধদীপৱিভূসিতায পথৱিযা’’তি ইমিনা. যথাহ –
‘‘যাৱতা চন্দিমসূৰিযা, পৰিহৰন্তি দিসা ভন্তি ৱিৰোচনা;
সব্বেৱ দাসা মন্ধাতু, যে চ পাণা পথৱিস্সিতা’’তি.
এত্থ চ ‘‘চতুদীপৱিভূসিতাযা’’তি অৱত্ৱা চতুব্বিধদীপৱিভূসিতাযাতি ৱিধসদ্দগ্গহণং পচ্চেকং পঞ্চসতপৰিত্তদীপানম্পি মহাদীপেযেৱ সঙ্গহণত্থং সদ্দাতিৰিত্তেন অত্থাতিৰিত্তস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা, কোট্ঠাসৱাচকেন ৱা ৱিধসদ্দেন সমানভাগানং গহিতত্তাতি দট্ঠব্বং. কোপাদিপচ্চত্থিকেতি এত্থ আদিসদ্দেন কামমোহমানমদাদিকে সঙ্গণ্হাতি. ৱিজেতীতি তংকালাপেক্খায ৱত্তমানৱচনং, ৱিজিতৱাতি অত্থো. সদ্দৱিদূ হি অতীতে তাৱীসদ্দমিচ্ছন্তি. ‘‘সব্বৰাজানো ৱিজেতী’’তি ৱদন্তো কামং চক্কৱত্তিনো কেনচি যুদ্ধং নাম নত্থি, যুদ্ধেন পন সাধেতব্বস্স ৱিজযস্স সিদ্ধিযা ‘‘ৱিজিতসঙ্গামো’’ ত্ৱেৱ ৱুত্তোতি দস্সেতি.
থাৱৰস্স ধুৱস্স ভাৱো থাৱৰিযং, যথা জনপদে থাৱৰিযং পত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘ন সক্কা কেনচী’’তিআদি ৱুত্তং, ইমিনা কেনচি অকম্পিযট্ঠেন জনপদে থাৱৰিযপ্পত্তোতি তপ্পুৰিসসমাসং দস্সেতি, ইতৰেন চ দড়্হভত্তিভাৱতো জনপদো থাৱৰিযপ্পত্তো এতস্মিন্তি অঞ্ঞপদত্থসমাসং. তম্হীতি অস্মিং ৰাজিনি. যথা জনপদো তস্মিং থাৱৰিযং পত্তো, তদাৱিকৰোন্তো ‘‘অনুযুত্তো’’তিআদিমাহ. তত্থ অনুযুত্তোতি নিচ্চপযুত্তো. সকম্মনিৰতোতি চক্কৱত্তিনো ৰজ্জকম্মে সদা পৱত্তো. অচলো অসম্পৱেধীতি পৰিযাযৱচনমেতং, চোৰানং ৱা ৱিলোপনমত্তেন অচলো, দামৰিকত্তেন অসম্পৱেধী. চোৰেহি ৱা অচলো, পটিৰাজূহি অসম্পৱেধী. অনতিমুদুভাৱেন ৱা অচলো, অনতিচণ্ডভাৱেন অসম্পৱেধী. তথা হি অতিচণ্ডস্স ৰঞ্ঞো বলিখণ্ডাদীহি লোকং পীড়যতো মনুস্সা মজ্ঝিমজনপদং ছড্ডেত্ৱা পব্বতসমুদ্দতীৰাদীনি নিস্সায পচ্চন্তে ৱাসং কপ্পেন্তি, অতিমুদুকস্স চ ৰঞ্ঞো চোৰসাহসিকজনৱিলোপপীড়িতা মনুস্সা পচ্চন্তং পহায জনপদমজ্ঝে ৱাসং কপ্পেন্তি, ইতি এৱৰূপে ৰাজিনি জনপদো থাৱৰভাৱং ন পাপুণাতি. এতস্মিং পন তদুভযৱিৰহিতে সুৱণ্ণতুলা ৱিয সমভাৱপ্পত্তে ৰাজিনি ৰজ্জং কাৰযমানে জনপদো পাসাণপিট্ঠিযং ঠপেত্ৱা অযোপট্টেন পৰিক্খিত্তো ৱিয অচলো অসম্পৱেধী থাৱৰিযপ্পত্তোতি.
সেয্যথিদন্তি একোৱ নিপাতো, ‘‘সো কতমো, তং কতমং, সা কতমা’’তিআদিনা যথাৰহং লিঙ্গৱিভত্তিৱচনৱসেন পযোজিযমানোৱ হোতি, ইধ তানি কতমানীতি পযুত্তোতি আহ ‘‘তস্স চেতানী’’তিআদি. চচতি চক্কৱত্তিনো যথাৰুচি আকাসাদিগমনায পৰিব্ভমতীতি চক্কং. চক্কৰতনঞ্হি অন্তোসমুট্ঠিতৱাযোধাতুৱসেন ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স ৱচনসমনন্তৰমেৱ পৱত্ততি, ন চন্দসূৰিযৱিমানাদি ৱিয বহিসমুট্ঠিতৱাযোধাতুৱসেনাতি ৱিমানট্ঠকথাযং (ৱি. ৱ. অট্ঠ. ১.পঠমপীঠৱিমানৱণ্ণনা) ৱুত্তং. ৰতিজননট্ঠেনাতি পীতিসোমনস্সুপ্পাদনট্ঠেন. তঞ্হি পস্সন্তস্স, সুণন্তস্স চ অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি অচ্ছৰিযধম্মত্তা. ৱচনত্থতো পন ৰমেতি ৰতিং কৰোতীতি ৰতনং, ৰমনং ৱা ৰতং, তং নেতীতি ৰতনং, ৰতং ৱা জনেতীতি ৰতনং জ-কাৰলোপৱসেনাতিপি নেৰুত্তিকা. সব্বত্থাতি হত্থিৰতনাদীসু.
চিত্তীকতভাৱাদিনাপি চক্কস্স ৰতনট্ঠো ৱেদিতব্বো, সো পন ৰতিজননট্ঠেনেৱ একসঙ্গহতায ৱিসুং ন গহিতো. কস্মা একসঙ্গহোতি চে? চিত্তীকতাদিভাৱস্সপি ৰতিনিমিত্তত্তা. অথ ৱা গন্থব্যাসং পৰিহৰিতুকামেন চিত্তীকতাদিভাৱো ন গহিতোতি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞাসু পন অট্ঠকথাসু (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩.যানীধাতিগাথাৱণ্ণনা; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ১৫৬) এৱং ৱুত্তং –
‘‘ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং. অপিচ –
চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতি.
‘‘চক্কৰতনস্স চ নিব্বত্তকালতো পট্ঠায অঞ্ঞং দেৱট্ঠানং নাম ন হোতি, সব্বেপি গন্ধপুপ্ফাদীহি তস্সেৱ পূজঞ্চ অভিৱাদনাদীনি চ কৰোন্তীতি চিত্তীকতট্ঠেন ৰতনং. চক্কৰতনস্স চ এত্তকং নাম ধনং অগ্ঘতীতি অগ্ঘো নত্থি, ইতি মহগ্ঘট্ঠেনপি ৰতনং. চক্কৰতনঞ্চ অঞ্ঞেহি লোকে ৱিজ্জমানৰতনেহি অসদিসন্তি অতুলট্ঠেন ৰতনং. যস্মা পন যস্মিং কপ্পে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, তস্মিংযেৱ চক্কৱত্তিনো উপ্পজ্জন্তি, বুদ্ধা চ কদাচি কৰহচি উপ্পজ্জন্তি, তস্মা দুল্লভদস্সনট্ঠেনপি ৰতনং. তদেতং জাতিৰূপকুলইস্সৰিযাদীহি অনোমস্স উড়াৰসত্তস্সেৱ উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞস্সাতি অনোমসত্তপৰিভোগট্ঠেনপি ৰতনং. যথা চ চক্কৰতনং, এৱং সেসানিপী’’তি.
তত্ৰাযং তট্টীকায, অঞ্ঞত্থ চ ৱুত্তনযেন অত্থৱিভাৱনা – ইদঞ্হি ‘‘চিত্তীকত’’ন্তিআদিৱচনং নিব্বচনত্থৱসেন ৱুত্তং ন হোতি, অথ কিন্তি চে? লোকে ‘‘ৰতন’’ন্তি সম্মতস্স ৱত্থুনো গৰুকাতব্বভাৱেন ৱুত্তং. সৰূপতো পনেতং লোকিযমহাজনেন সম্মতং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিকং, চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো উপ্পন্নং চক্কৰতনাদিকং, কতঞ্ঞুকতৱেদিপুগ্গলাদিকং, সব্বুক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন বুদ্ধাদিসৰণত্তযঞ্চ দট্ঠব্বং. ‘‘অহো মনোহৰ’’ন্তি চিত্তে কত্তব্বতায চিত্তীকতং, স্ৱাযং চিত্তীকাৰো তস্স পূজনীযতাযাতি কত্ৱা পূজনীযন্তি অত্থং ৱদন্তি. কেচি পন ‘‘ৱিচিত্ৰকতট্ঠেন চিত্তীকত’’ন্তি ভণন্তি, তং ন গহেতব্বং ইধ চিত্তসদ্দস্স হদযৱাচকত্তা ‘‘চিত্তীকত্ৱা সুণাথ মে’’তি (বু. ৱং. ১.৮০) আহচ্চভাসিতপাড়িযং ৱিয. তথা চাহু ‘‘যথাৰহমিৱণ্ণাগমো ভূকৰেসূ’’তি. ‘‘পস্স চিত্তীকতং ৰূপং, মণিনা কুণ্ডলেন চা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩০২) পন পুব্বে অৱিচিত্ৰং ইদানি ৱিচিত্ৰং কতন্তি চিত্তীকতন্তি অত্থো গহেতব্বো তত্থ চিত্তসদ্দস্স ৱিচিত্ৰৱাচকত্তা. মহন্তং ৱিপুলং অপৰিমিতং অগ্ঘতীতি মহগ্ঘং. নত্থি এতস্স তুলা উপমা, তুলং ৱা সদিসন্তি অতুলং. কদাচিদেৱ উপ্পজ্জনতো দুক্খেন লদ্ধব্বদস্সনত্তা দুল্লভদস্সনং. অনোমেহি উড়াৰগুণেহেৱ সত্তেহি পৰিভুঞ্জিতব্বতো অনোমসত্তপৰিভোগং.
ইদানি নেসং চিত্তীকতাদিঅত্থানং সৱিসেসং চক্কৰতনে লব্ভমানতং দস্সেত্ৱা ইতৰেসুপি তে অতিদিসিতুং ‘‘যথা চ চক্কৰতন’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অঞ্ঞং দেৱট্ঠানং নাম ন হোতি ৰঞ্ঞো অনঞ্ঞসাধাৰণিস্সৰিযাদিসম্পত্তিপটিলাভহেতুতো, অঞ্ঞেসং সত্তানং যথিচ্ছিতত্থপটিলাভহেতুতো চ. অগ্ঘো নত্থি অতিৱিয উড়াৰসমুজ্জলৰতনত্তা, অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মতায চ. যদগ্গেন চ মহগ্ঘং, তদগ্গেন অতুলং. সত্তানং পাপজিগুচ্ছনেন ৱিগতকাড়কো পুঞ্ঞপসুততায মণ্ডভূতো যাদিসো কালো বুদ্ধুপ্পাদাৰহো, তাদিসে এৱ চক্কৱত্তীনম্পি সম্ভৱোতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. কদাচি কৰহচীতি পৰিযাযৱচনং, ‘‘কদাচী’’তি ৱা যথাৱুত্তকালং সন্ধায ৱুত্তং, ‘‘কৰহচী’’তি জম্বুসিৰিদীপসঙ্খাতং দেসং. তেনাহ –
‘‘কালং দীপঞ্চ দেসঞ্চ, কুলং মাতৰমেৱ চ;
ইমে পঞ্চ ৱিলোকেত্ৱা, উপ্পজ্জতি মহাযসো’’তি. (ধ. প. অট্ঠ. ১.১.১০);
উপমাৱসেন চেতং ৱুত্তং. উপমোপমেয্যানঞ্চ ন অচ্চন্তমেৱ সদিসতা, তস্মা যথা বুদ্ধা কদাচি কৰহচি উপ্পজ্জন্তি, ন তথা চক্কৱত্তিনো, চক্কৱত্তিনো পন অনেকদাপি বুদ্ধুপ্পাদকপ্পে উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো গহেতব্বো. এৱং সন্তেপি চক্কৱত্তিৱত্তপূৰণস্স দুক্কৰভাৱতো দুল্লভুপ্পাদোযেৱাতি ইমিনা দুল্লভুপ্পাদতাসামঞ্ঞেন তেসং দুল্লভদস্সনতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. কামং চক্কৰতনানুভাৱেন সমিজ্ঝমানো গুণো চক্কৱত্তিপৰিৱাৰজনসাধাৰণো, তথাপি চক্কৱত্তী এৱ নং সামিভাৱেন ৱিসৱিতায পৰিভুঞ্জতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতি তদত্থমেৱ উপ্পজ্জনতোতি দস্সেন্তো ‘‘তদেত’’ন্তিআদিমাহ. যথাৱুত্তানং পঞ্চন্নং, ছন্নম্পি ৱা অত্থানং সেসৰতনেসুপি লব্ভনতো ‘‘এৱং সেসানিপী’’তি ৱুত্তং.
ইমেহি পন ৰতনেহি ৰাজা চক্কৱত্তী কিমত্থং পচ্চনুভোতি, ননু ৱিনাপি তেসু কেনচি ৰঞ্ঞা চক্কৱত্তিনা ভৱিতব্বন্তি চোদনায তস্স তেহি হথাৰহমত্থপচ্চনুভৱনদস্সনেন কেনচিপি অৱিনাভাৱিতং ৱিভাৱেতুং ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. অজিতং পুৰত্থিমাদিদিসায খত্তিযমণ্ডলং জিনাতি মহেসক্খতাসংৱত্তনিযকম্মনিস্সন্দভাৱতো. যথাসুখং অনুৱিচৰতি হত্থিৰতনং, অস্সৰতনঞ্চ অভিৰুহিত্ৱা তেসং আনুভাৱেন অন্তোপাতৰাসংযেৱ সমুদ্দপৰিযন্তং পথৱিং অনুপৰিযাযিত্ৱা ৰাজধানিযা এৱ পচ্চাগমনতো. পৰিণাযকৰতনেন ৱিজিতমনুৰক্খতি তত্থ তত্থ কত্তব্বকিচ্চসংৱিদহনতো. অৱসেসেহি মণিৰতনইত্থিৰতনগহপতিৰতনেহি উপভুঞ্জনেন পৱত্তং উপভোগসুখং অনুভৱতি যথাৰহং তেহি তথানুভৱনসিদ্ধিতো. সো হি মণিৰতনেন যোজনপ্পমাণে পদেসে অন্ধকাৰং ৱিধমেত্ৱা আলোকদস্সনাদিনা সুখমনুভৱতি, ইত্থিৰতনেন অতিক্কন্তমানুসকৰূপদস্সনাদিৱসেন, গহপতিৰতনেন ইচ্ছিতিচ্ছিতমণিকনকৰজতাদিধনপটিলাভৱসেন সুখমনুভৱতি.
ইদানি সত্তিযা, সত্তিফলেন চ যথাৱুত্তমত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘পঠমেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তিৱিধা হি সত্তিযো ‘‘সক্কোন্তি সমত্থেন্তি ৰাজানো এতাযা’’তি কত্ৱা. যথাহু –
‘‘পভাৱুস্সাহমন্তানং, ৱসা তিস্সো হি সত্তিযো;
পভাৱো দণ্ডজো তেজো, পতাপো তু চ কোসজো.
মন্তো চ মন্তনং সো তু, চতুক্কণ্ণো দ্ৱিগোচৰো;
তিগোচৰো তু ছক্কণ্ণো, ৰহস্সং গুয্হমুচ্চতে’’তি.
তত্থ ৱীৰিযবলং উস্সাহসত্তি. পঠমেন চস্স চক্কৰতনেন তদনুযোগো পৰিপুণ্ণো হোতি. কস্মাতি চে? তেন উস্সাহসত্তিযা পৱত্তেতব্বস্স অপ্পটিহতাণাচক্কভাৱস্স সিদ্ধিতো. পঞ্ঞাবলং মন্তসত্তি. পচ্ছিমেন চস্স পৰিণাযকৰতনেন তদনুযোগো. কস্মাতি চে? তস্স সব্বৰাজকিচ্চেসু কুসলভাৱেন মন্তসত্তিযা ৱিয অৱিৰজ্ঝনপযোগত্তা. দমনেন, ধনেন চ পভুত্তং পভূসত্তি. হত্থিঅস্সগহপতিৰতনেহি চস্স তদনুযোগো পৰিপুণ্ণো হোতি. কস্মাতি চে? হত্থিঅস্সৰতনানং মহানুভাৱতায, গহপতিৰতনতো পটিলদ্ধকোসসম্পত্তিযা চ পভাৱসত্তিযা ৱিয পভাৱসমিদ্ধিসিদ্ধিতো. ইত্থিমণিৰতনেহি তিৱিধসত্তিযোগফলং পৰিপুণ্ণং হোতীতি সম্বন্ধো, যথাৱুত্তাহি তিৱিধাহি সত্তীহি পযুজ্জনতো যং ফলং লদ্ধব্বং. তং সব্বং তেহি পৰিপুণ্ণং হোতীতি অত্থো. কস্মাতি চে? তেহেৱ উপভোগসুখস্স সিজ্ঝনতো.
দুৱিধসুখৱসেনপি যথাৱুত্তমত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘সো ইত্থিমণিৰতনেহী’’তিআদি কথিতং. ভোগসুখন্তি সমীপে কত্ৱা পৰিভোগৱসেন পৱত্তসুখং. সেসেহীতি তদৱসেসেহি চক্কাদিপঞ্চৰতনেহি. অপচ্চত্থিকতাৱসেন পৱত্তসুখং ইস্সৰিযসুখং. ইদানি তেসং সম্পন্নহেতুৱসেনপি কেনচি অৱিনাভাৱিতমেৱ ৱিভাৱেতুং ‘‘ৱিসেসতো’’তিআদিমাহ. অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেনাতি অদোসসঙ্খাতেন কুসলমূলেন সহজাতাদিপচ্চযৱসেন উপ্পাদিতকম্মস্স আনুভাৱেন সম্পজ্জন্তি সোম্মতৰৰতনজাতিকত্তা. কম্মফলঞ্হি যেভুয্যেন কম্মসৰিক্খকং. মজ্ঝিমানি মণিইত্থিগহপতিৰতনানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন সম্পজ্জন্তি উড়াৰধনস্স, উড়াৰধনপটিলাভকাৰণস্স চ পৰিচ্চাগসম্পদাহেতুকত্তা. পচ্ছিমং পৰিণাযকৰতনং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৱেন সম্পজ্জতি মহাপঞ্ঞেনেৱ চক্কৱত্তিৰাজকিচ্চস্স পৰিনেতব্বত্তা, মহাপঞ্ঞভাৱস্স চ অমোহকুসলমূলজনিতকম্মনিস্সন্দভাৱতো. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তেতি মহাৱগ্গে দুতিযে বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তে (সং. নি. ৫.২২৩). ৰতনসুত্তস্সাতি তত্থ পঞ্চমৱগ্গে সঙ্গীতস্স দুতিযস্স ৰতনসুত্তস্স (সং. নি. ৫.২২৩). উপদেসো নাম সৱিসেসং সত্তন্নং ৰতনানং ৱিচাৰণৱসেন পৱত্তো নযো.
সৰণতো পটিপক্খৱিধমনতো সূৰা সত্তিৱন্তো, নিব্ভযাৱহাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অভীৰুকজাতিকা’’তি. অসুৰে ৱিজিনিত্ৱা ঠিতত্তা সক্কো দেৱানমিন্দো ধীৰো নাম, তস্স সেনঙ্গভাৱতো দেৱপুত্তো ‘‘অঙ্গ’’ন্তি ৱুচ্চতি, ধীৰস্স অঙ্গং, তস্স ৰূপমিৱ ৰূপং যেসং তে ধীৰঙ্গৰূপা, তেন ৱুত্তং ‘‘দেৱপুত্তসদিসকাযা’’তি. একেতি সাৰসমাসনামকা আচৰিযা, তদক্খমন্তো আহ ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদি. সভাৱোতি সভাৱভূতো অত্থো. উত্তমসূৰাতি উত্তমযোধা. সূৰসদ্দো হি ইধ যোধত্থো. এৱঞ্হি পুৰিমনযতো ইমস্স ৱিসেসতা হোতি, ‘‘উত্তমত্থো সূৰসদ্দো’’তিপি ৱদন্তি, ‘‘উত্তমা সূৰা ৱুচ্চন্তী’’তিপি হি পাঠো দিস্সতি. ৱীৰানন্তি ৱীৰিযৱন্তানং. অঙ্গন্তি কাৰণং ‘‘অঙ্গীযতি ঞাযতি ফলমেতেনা’’তি কত্ৱা. যেন ৱীৰিযেন ‘‘ধীৰা’’তি ৱুচ্চন্তি, তদেৱ ধীৰঙ্গং নামাতি আহ ‘‘ৱীৰিযন্তি ৱুত্তং হোতী’’তি. ৰূপন্তি সৰীৰং. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱীৰিযমযসৰীৰা ৱিযা’’তি. ৱীৰিযমেৱ ৱীৰিযমযং যথা ‘‘দানময’’ন্তি, (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৱু. ৬০; নেত্তি. ৩৪) তস্মা ৱীৰিযসঙ্খাতসৰীৰা ৱিযাতি অত্থো. ৱীৰিযং পন ন একন্তৰূপন্তি ৱিয-সদ্দগ্গহণং কতং. অপিচ ধীৰঙ্গেন নিব্বত্তং ধীৰঙ্গন্তি অত্থং দস্সেতুং ‘‘ৱীৰিযমযসৰীৰা ৱিযা’’তি ৱুত্তং, এৱম্পি ৱীৰিযতো ৰূপং ন একন্তং নিব্বত্তন্তি ৱিয-সদ্দেন দস্সেতি. অথ ৱা ৰূপং সৰীৰভূতং ধীৰঙ্গং ৱীৰিযমেতেসন্তি যোজেতব্বং, তথাপি ৱীৰিযং নাম কিঞ্চি সৱিগ্গহং ন হোতীতি দীপেতি ‘‘ৱীৰিযমযসৰীৰা ৱিযা’’তি ইমিনা, ইধাপি মযসদ্দো সকত্থেযেৱ দট্ঠব্বো, তস্মা সৱিগ্গহৱীৰিযসদিসাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – সৱিগ্গহং চে ৱীৰিযং নাম সিযা, তে চস্স পুত্তা তংসদিসাযেৱ ভৱেয্যুন্তি অযমেৱ চত্থো আচৰিযেন (দী. নি. টী. ১.২৫৮) অনুমতো. মহাপদানট্ঠকথাযং পন এৱং ৱুত্তং ‘‘ধীৰঙ্গং ৰূপমেতেসন্তি ধীৰঙ্গৰূপা, ৱীৰিযজাতিকা ৱীৰিযসভাৱা ৱীৰিযমযা অকিলাসুনো অহেসুং, দিৱসম্পি যুজ্ঝন্তা ন কিলমন্তীতি ৱুত্তং হোতী’’তি, (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৪) তদেতং ৰূপসদ্দস্স সভাৱত্থতং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইধ চেৱ অঞ্ঞত্থ কত্থচি ‘‘ধিতঙ্গৰূপা’’তি পাঠো দিস্সতি. ৱীৰিযত্থোপি হি ধিতিসদ্দো হোতি ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো অতিৱত্ততী’’তিআদীসু (জা. ১.১.৫৭) ধিতিসদ্দো ৱিয. কত্থচি পন ‘‘ৱীৰঙ্গ’’ন্তি পাঠোৱ দিট্ঠো. যথা ৰুচ্চতি, তথা গহেতব্বং.
ননু চ ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পটিসেনা নাম নত্থি, য’মস্স পুত্তা পমদ্দেয্যুং, অথ কস্মা ‘‘পৰসেনপ্পমদ্দনা’’তি ৱুত্তন্তি চোদনং সোধেন্তো ‘‘সচে’’তিআদিমাহ, পৰসেনা হোতু ৱা, মা ৱা, ‘‘সচে পন ভৱেয্যা’’তি পৰিকপ্পনামত্তেন তেসং এৱমানুভাৱতং দস্সেতুং তথা ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো, ‘‘পৰসেনপ্পমদ্দনা’’তি ৱুত্তেপি পৰসেনং পমদ্দিতুং সমত্থাতি অত্থো গহেতব্বো পকৰণতোপি অত্থন্তৰস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা, যথা ‘‘সিক্খমানেন ভিক্খৱে ভিক্খুনা অঞ্ঞাতব্বং পৰিপুচ্ছিতব্বং পৰিপঞ্হিতব্ব’’ন্তি (পাচি. ৪৩৪) এতস্স পদভাজনীযে (পাচি. ৪৩৬) ‘‘সিক্খিতুকামেনা’’তি অত্থগ্গহণন্তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তং পৰিমদ্দিতুং সমত্থা’’তি ৱুত্তং. ন হি তে পৰসেনং পমদ্দন্তা তিট্ঠন্তি, অথ খো পমদ্দনসমত্থা এৱ হোন্তি. এৱমঞ্ঞত্ৰপি যথাৰহং. পৰসেনং পমদ্দনায সমত্থেন্তীতি পৰসেনপ্পমদ্দনাতি অত্থং দস্সেতীতিপি ৱদন্তি.
পুব্বে কতূপচিতস্স এতৰহি ৱিপচ্চমানকস্স পুঞ্ঞধম্মস্স চিৰতৰং ৱিপচ্চিতুং পচ্চযভূতং চক্কৱত্তিৱত্তসমুদাগতং পযোগসম্পত্তিসঙ্খাতং ধম্মং দস্সেতুং ‘‘ধম্মেনা’’তি পদস্স ‘‘পাণো ন হন্তব্বোতিআদিনা পঞ্চসীলধম্মেনা’’তি অত্থমাহ. অযঞ্হি অত্থো ‘‘যে খো পনানন্দ পুৰত্থিমায দিসায পটিৰাজানো, তে ৰাজানং মহাসুদস্সনং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহংসু ‘এহি খো মহাৰাজ, স্ৱাগতং তে মহাৰাজ, সকং তে মহাৰাজ, অনুসাস মহাৰাজা’তি. ৰাজা মহাসুদস্সনো এৱমাহ ‘পাণো ন হন্তব্বো, অদিন্নং ন আদাতব্বং, কামেসু মিচ্ছা ন চৰিতব্বা, মুসা ন ভণিতব্বা, মজ্জং ন পাতব্বং, যথাভুত্তঞ্চ ভুঞ্জথা’তি. যে খো পনানন্দ পুৰত্থিমায দিসায পটিৰাজানো, তে ৰঞ্ঞো মহাসুদস্সনস্স অনুযন্তা অহেসু’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ২.২৪৪) আগতং ৰঞ্ঞো ওৱাদধম্মং সন্ধায ৱুত্তো. এৱঞ্হি ‘‘অদণ্ডেন অসত্থেনা’’তি ইদম্পি ৱিসেসনৱচনং সুসমত্থিতং হোতি. অঞ্ঞাসুপি সুত্তনিপাতট্ঠকথাদীসু (সু. নি. অট্ঠ. ২২৬; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.২২৩) অযমেৱত্থো ৱুত্তো.
মহাপদানট্ঠকথাযং পন ‘‘অদণ্ডেনাতি যে কতাপৰাধে সত্তে সতম্পি সহস্সম্পি গণ্হন্তি, তে ধনদণ্ডেন ৰজ্জং কাৰেন্তি নাম, যে ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসন্তি, তে সত্থদণ্ডেন. অযং পন দুৱিধম্পি দণ্ডং পহায অদণ্ডেন অজ্ঝাৱসতি. অসত্থেনাতি যে একতোধাৰাদিনা সত্থেন পৰং ৱিহেসন্তি, তে সত্থেন ৰজ্জং কাৰেন্তি নাম. অযং পন সত্থেন খুদ্দকমক্খিকাযপি পিৱনমত্তং লোহিতং কস্সচি অনুপ্পাদেত্ৱা ধম্মেনেৱ, ‘এহি খো মহাৰাজা’তি এৱং পটিৰাজূহি সম্পটিচ্ছিতাগমনো ৱুত্তপ্পকাৰং পথৱিং অভিৱিজিনিত্ৱা অজ্ঝাৱসতি অভিভৱিত্ৱা সামী হুত্ৱা ৱসতীতি অত্থো’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৪) ৱুত্তং, তদেতং ‘‘ধম্মেনা’’তি পদস্স ‘‘পুব্বে কতূপচিতেন এতৰহি ৱিপচ্চমানকেন যেন কেনচি পুঞ্ঞধম্মেনা’’তি অত্থং সন্ধায ৱুত্তং. তেনেৱ হি ‘‘ধম্মেন পটিৰাজূহি সম্পটিচ্ছিতাগমনো ৱুত্তপ্পকাৰং পথৱিং অভিৱিজিনিত্ৱা অজ্ঝাৱসতী’’তি. আচৰিযেনপি (দী. নি. টী. ১.২৫৮) ৱুত্তং ধম্মেনাতি কতূপচিতেন অত্তনো পুঞ্ঞধম্মেন. তেন হি সঞ্চোদিতা পথৱিযং সব্বৰাজানো পচ্চুগ্গন্ত্ৱা ‘‘স্ৱাগতং তে মহাৰাজা’’তিআদীনি ৱত্ৱা অত্তনো ৰজ্জং ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স নিয্যাতেন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘সো ইমং পথৱিং সাগৰপৰিযন্তং অদণ্ডেন অসত্থেন ধম্মেন অভিৱিজিয অজ্ঝাৱসতী’’তি, তেনপি যথাৱুত্তমেৱত্থং দস্সেতি, তস্মা উভযথাপি এত্থ অত্থো যুত্তো এৱাতি দট্ঠব্বং. চক্কৱত্তিৱত্তপূৰণাদিপযোগসম্পত্তিমন্তৰেন হি পুব্বে কতূপচিতকম্মেনেৱ এৱমজ্ঝাৱসনং ন সম্ভৱতি, তথা পুব্বে কতূপচিতকম্মমন্তৰেন চক্কৱত্তিৱত্তপূৰণাদিপযোগসম্পত্তিযা এৱাতি.
এৱং একং নিপ্ফত্তিং কথেত্ৱা দুতিযং নিপ্ফত্তিং কথেতুং যদেতং ‘‘সচে খো পনা’’তিআদিৱচনং ৱুত্তং, তত্থ অনুত্তানমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৰহং…পে… ৱিৱট্টচ্ছদোতি এত্থা’’তিআদিমাহ. যস্মা ৰাগাদযো সত্ত পাপধম্মা লোকে উপ্পজ্জন্তি, উপ্পজ্জমানা চ তে সত্তসন্তানং ছাদেত্ৱা পৰিযোনন্ধিত্ৱা কুসলপ্পৱত্তিং নিৱাৰেন্তি, তস্মা তে ইধ ছদসদ্দেন ৱুত্তাতি দস্সেতি ‘‘ৰাগদোসা’’তিআদিনা. দুচ্চৰিতন্তি মিচ্ছাদিট্ঠিতো অঞ্ঞেন মনোদুচ্চৰিতেন সহ তীণি দুচ্চৰিতানি, মিচ্ছাদিট্ঠি পন ৱিসেসেন সত্তানং ছদনতো, পৰমসাৱজ্জত্তা চ ৱিসুং গহিতা. ৱুত্তঞ্চ ‘‘সব্বে তে ইমেহেৱ দ্ৱাসট্ঠিযা ৱত্থূহি অন্তোজালীকতা, এত্থ সিতাৱ উম্মুজ্জমানা উম্মুজ্জন্তী’’তিআদি (দী. নি. ১.১৪৬). তথা মুয্হনট্ঠেন মোহো, অৱিদিতকৰণট্ঠেন অৱিজ্জাতি পৱত্তিআকাৰভেদেন অঞ্ঞাণমেৱ দ্ৱিধা ৱুত্তং. তথা হিস্স দ্ৱিধাপি ছদনত্থো কথিতো ‘‘অন্ধতমং তদা হোতি, যং মোহো সহতে নৰ’’ন্তি, (মহানি. ৫, ১৫৬, ১৯৫) ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো, ৱেৱিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতী’’তি (সু. নি. ১০৩৯; চূড়নি. পাৰাযনৱগ্গ.২) চ. এৱং ৰাগদোসাদীনম্পি ছদনত্থো ৱত্তব্বো. মহাপদানট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩) পন ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসতণ্হাৱসেন সত্ত পাপধম্মা গহিতা. তত্ৰ ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো, তণ্হাযনট্ঠেন তণ্হাতি পৱত্তিআকাৰভেদেন লোভো এৱ দ্ৱিধা ৱুত্তো. তথা হিস্স দ্ৱিধাপি ছদনত্থো একন্তিকোৱ. যথাহ ‘‘অন্ধতমং তদা হোতি, যং ৰাগো সহতে নৰ’’ন্তি, ‘‘কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, তণ্হাছদনছাদিতা’’তি (উদা. ৯৪) চ, কিলেসগ্গহণেন চ ৱুত্তাৱসিট্ঠা ৱিচিকিচ্ছাদযো ৱুত্তা.
সত্তহি পটিচ্ছন্নেতি হেতুগব্ভৱচনং, সত্তহি পাপধম্মেহি পটিচ্ছন্নত্তা কিলেসৱসেন অন্ধকাৰে লোকেতি অত্থো. তং ছদনন্তি সত্তপাপধম্মসঙ্খাতং ছদনং. ৱিৱট্টেত্ৱাতি ৱিৱট্টং কত্ৱা ৱিগমেত্ৱা. তদেৱ পৰিযাযন্তৰেন ৱুত্তং ‘‘সমন্ততো সঞ্জাতালোকো হুত্ৱা’’তি. কিলেসছদনৱিগমো এৱ হি আলোকো, এতেন ৱিৱট্টযিতব্বো ৱিগমেতব্বোতি ৱিৱট্টো, ছাদেতি পটিচ্ছাদেতীতি ছদো, ৱিৱট্টো ছদো অনেনাতি ৱিৱট্টচ্ছদা,ৱিৱট্টচ্ছদো ৱাতি অত্থং দস্সেতি. অযঞ্হি ৱিৱট্টচ্ছদসদ্দো দড়্হধম্মপচ্চক্খধম্মসদ্দাদযো ৱিয পুল্লিঙ্গৱসেন আকাৰন্তো, ওকাৰন্তো চ হোতি. তথা হি মহাপদানট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘ৰাগদোসমোহমানদিট্ঠিকিলেসতণ্হাসঙ্খাতং ছদনং আৱৰণং ৱিৱটং ৱিদ্ধংসিতং ৱিৱটকং এতেনাতি ৱিৱটচ্ছদো, ‘ৱিৱট্টচ্ছদা’তিপি পাঠো, অযমেৱত্থো’’তি, (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩) তস্সা লীনত্থপ্পকাসনিযম্পি ৱুত্তং ‘‘ৱিৱট্টচ্ছদাতি ওকাৰস্স আকাৰং কত্ৱা নিদ্দেসো’’তি. সদ্দৱিদূ পন ‘‘আধন্ৱাদিতোতি লক্খণেন সমাসন্তগতেহি ধনুসদ্দাদীহি ক্ৱচি আপচ্চযো’’তি ৱত্ৱা ‘‘কণ্ডিৱধন্ৱা, পচ্চক্খধম্মা, ৱিৱট্টচ্ছদা’’তি পযোগমুদাহৰন্তি.
কস্মা পদত্তযমেতং ৱুত্তন্তি অনুযোগং হেতালঙ্কাৰনযেন পৰিহৰন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ, তত্থাতি চ তীসু পদেসূতি অত্থো. পূজাৱিসেসং পটিগ্গণ্হিতুং অৰহতীতি অৰহন্তি অত্থেন পূজাৰহতা ৱুত্তা. যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধো, তস্মা পূজাৰহতাতি তস্সা পূজাৰহতায হেতু ৱুত্তো. সৱাসনসব্বকিলেসপ্পহানপুব্বকত্তা বুদ্ধভাৱস্স বুদ্ধত্তহেতুভূতা ৱিৱট্টচ্ছদতা ৱুত্তা. কম্মাদিৱসেন তিৱিধং ৱট্টঞ্চ ৰাগাদিৱসেন সত্তৱিধো ছদো চ ৱট্টচ্ছদা, ৱট্টচ্ছদেহি ৱিগতো, ৱিগতা ৱা ৱট্টচ্ছদা যস্সাতি ৱিৱট্টচ্ছদো,ৱিৱট্টচ্ছদা ৱা, দ্ৱন্দপুব্বগো পন ৱি-সদ্দো উভযত্থ যোজেতব্বোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ৱিৱট্টো চ ৱিচ্ছদো চা’’তি ৱুত্তং. এৱম্পি ৱদন্তি ‘‘ৱিৱট্টো চ সো ৱিচ্ছদো চাতি ৱিৱট্টচ্ছদো, উত্তৰপদে পুব্বপদলোপোতি অত্থং দস্সেতী’’তি. ‘‘অৰহং ৱট্টাভাৱেনা’’তি ইদং কিলেসেহি আৰকত্তা, কিলেসাৰীনং সংসাৰচক্কস্সাৰানঞ্চ হতত্তা, পাপকৰণে চ ৰহাভাৱাতি অত্থং সন্ধায ৱুত্তং. ইদঞ্হি ফলেন হেতানুমানদস্সনং – যথা তং ধূমেন অগ্গিস্স, উদকোঘেন উপৰি ৱুট্ঠিযা, এতেন চ অত্থেন অৰহভাৱো হেতু, ৱট্টাভাৱো ফলন্তি অযং আচৰিযমতি. ‘‘পচ্চযাদীনং, পূজাৱিসেসস্স চ অৰহত্তা’’তি পন হেতুনা ফলানুমানদস্সনম্পি সিযা যথা তং অগ্গিনা ধূমস্স, উপৰি ৱুট্ঠিযা উদকোঘস্স. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ছদনাভাৱেনা’’তি ইদং পন হেতুনা ফলানুমানদস্সনং সৱাসনসব্বকিলেসচ্ছদনাভাৱপুব্বকত্তা সম্মাসম্বুদ্ধভাৱস্স. অৰহত্তমগ্গেন হি ৱিচ্ছদতা, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সম্মাসম্বুদ্ধভাৱো. ‘‘ৱিৱট্টো চ ৱিচ্ছদো চা’’তি ইদং হেতুদ্ৱযং. কামঞ্চ আচৰিযমতিযা ফলেন হেতুঅনুমানদস্সনে ৱিৱট্টতা ফলমেৱ হোতি, হেতুঅনুমানদস্সনস্স, পন তথাঞাণস্স চ হেতুভাৱতো হেতুযেৱ নামাতি ৱেদিতব্বং.
এৱং পদত্তযৱচনে হেতালঙ্কাৰনযেন পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি চতুৱেসাৰজ্জৱসেনপি দস্সেন্তো ‘‘দুতিযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ দুতিযেন ৱেসাৰজ্জেনাতি ‘‘চত্তাৰিমানি ভিক্খৱে তথাগতস্স ৱেসাৰজ্জানি, যেহি ৱেসাৰজ্জেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.৮; ম. নি. ১.১৫০) ভগৱতা ৱুত্তক্কমেন দুতিযভূতেন ‘‘খীণাসৱস্স তে পটিজানতো ‘ইমে আসৱা অপৰিক্খীণা’তি, তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহ ধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং ভিক্খৱে ন সমনুপস্সামি, এতমহং ভিক্খৱে নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামী’’তি পৰিদীপিতেন ৱেসাৰজ্জেন. পুৰিমসিদ্ধীতি পুৰিমস্স ‘‘অৰহ’’ন্তি পদস্স অত্থসিদ্ধি অৰহত্তসিদ্ধি, দুতিযৱেসাৰজ্জস্স তদত্থভাৱতো তেন ৱেসাৰজ্জেন তদত্থসিদ্ধীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘খীণাসৱস্স তে পটিজানতো ‘ইমে আসৱা অপৰিক্খীণা’ তি’’আদিনা ৱুত্তমেৱ হি দুতিযৱেসাৰজ্জং ‘‘কিলেসেহি আৰকত্তা’’তিআদিনা ৱুত্তো ‘‘অৰহ’’ন্তি পদস্স অত্থোতি. ততো চ ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘যথা দুতিযেন ৱেসাৰজ্জেন পুৰিমসিদ্ধি, এৱং পুৰিমেনপি অত্থেন দুতিযৱেসাৰজ্জসিদ্ধী’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ইমিনা নযেন চতুৱেসাৰজ্জৱসেন পদত্তযৱচনে পযোজনদস্সনং উপপন্নং হোতি. ইতৰথা হি কিঞ্চিপযোজনাভাৱতো ইদংযেৱ ৱচনং ইধ অৱত্তব্বং সিযাতি. এস নযো সেসেসুপি.
পঠমেনাতি ৱুত্তনযেন পঠমভূতেন ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি, তত্ৰ…পে… ৱিহৰামী’’তি পৰিদীপিতেন ৱেসাৰজ্জেন. দুতিযসিদ্ধীতি দুতিযস্স ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পদস্স অত্থসিদ্ধি বুদ্ধত্তসিদ্ধি তস্স তদত্থভাৱতো. ততিযচতুত্থেহীতি ৱুত্তনযেনেৱ ততিযচতুত্থভূতেহি ‘‘যে খো পন তে অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা, তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযাতি, তত্ৰ…পে… ৱিহৰামী’’তি চ ‘‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি, তত্ৰ…পে… ৱিহৰামী’’তি (অ. নি. ৪.৮; ম. নি. ১.১৫০) চ পৰিদীপিতেহি ৱেসাৰজ্জেহি. ততিযসিদ্ধীতি ততিযস্স ‘‘ৱিৱট্টচ্ছদা’’তি পদস্স অত্থসিদ্ধি ৱিৱট্টচ্ছদত্থসিদ্ধি তেহি তস্স পাকটভাৱতোতি অত্থো. ‘‘যাথাৱতো অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মাপদেসেন হি সত্থু ৱিৱট্টচ্ছদভাৱো লোকে পাকটো অহোসী’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৮) আচৰিযেন ৱুত্তং, ৱিৱট্টচ্ছদভাৱেনেৱ অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মদেসনাসিদ্ধিতো ‘‘ততিযেন ততিযচতুত্থসিদ্ধী’’তিপি ৱত্তুং যুজ্জতি.
এৱং পদত্তযৱচনে চতুৱেসাৰজ্জৱসেন পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি চক্খুত্তযৱসেনপি দস্সেন্তো ‘‘পুৰিমঞ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ চ-সদ্দো উপন্যাসত্থো. পুৰিমং ‘‘অৰহ’’ন্তি পদং ভগৱতো হেট্ঠিমমগ্গফলত্তযঞাণসঙ্খাতং ধম্মচক্খুং সাধেতি কিলেসাৰীনং, সংসাৰচক্কস্স অৰানঞ্চ হতভাৱদীপনতো. দুতিযং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পদং আসযানুসযইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণসঙ্খাতং বুদ্ধচক্খুং সাধেতি সম্মাসম্বুদ্ধস্সেৱ তংসম্ভৱতো. তদেতঞ্হি ঞাণদ্ৱযং সাৱকপচ্চেকবুদ্ধানং ন সম্ভৱতি. ততিযং ‘‘ৱিৱট্টচ্ছদা’’তি পদং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং সমন্তচক্খুং সাধেতি সৱাসনসব্বকিলেসপ্পহানদীপনতো. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি হি ৱত্ৱা ‘‘ৱিৱট্টচ্ছদা’’তি ৱচনং সম্মাসম্বুদ্ধভাৱায সৱাসনসব্বকিলেসপ্পহানং ৱিভাৱেতীতি. ‘‘অহং খো পন তাত অম্বট্ঠ মন্তানং দাতা’’তি ইদং অপ্পধানং, ‘‘ত্ৱং মন্তানং পটিগ্গহেতা’’তি ইদমেৱ পধানং সমুত্তেজনাৱচনন্তি সন্ধায ‘‘ত্ৱং মন্তানং পটিগ্গহেতাতি ইমিনা’স্স মন্তেসু সূৰভাৱং জনেতী’’তি ৱুত্তং, লক্খণৱিভাৱনে ৱিসদঞাণতাসঙ্খাতং সূৰভাৱং জনেতীতি অত্থো.
২৫৯. এৱং ভোতি এত্থ এৱং-সদ্দো ৱচনসম্পটিচ্ছনে নিপাতো, ৱচনসম্পটিচ্ছনঞ্চেত্থ তথা মযং তং ভৱন্তং গোতমং ৱেদিস্সাম, ত্ৱং মন্তানং পটিগ্গহেতাতি চ এৱং পৱত্তস্স পোক্খৰসাতিনো ৱচনস্স সম্পটিগ্গহো. ‘‘তস্সত্থো’’তিআদিনাপি হি তদেৱত্থং দস্সেতি. তথা চ ৱুত্তং ‘‘ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স পটিস্সুত্ৱা’’তি, তং পনেস আচৰিযস্স সমুত্তেজনায লক্খণেসু ৱিগতসম্মোহভাৱেন বুদ্ধমন্তে সম্পস্সমানত্তা ৱদতীতি দস্সেন্তো ‘‘সোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘তাযাতি তায যথাৱুত্তায সমুত্তেজনাযা’’তি (দী. নি. টী. ১.২৫৯) আচৰিযেন ৱুত্তং, অধুনা পন পোত্থকেসু ‘‘তায আচৰিযকথাযা’’তি পাঠো দিস্সতি. অত্থতো চেস অৱিৰুদ্ধোযেৱ. মন্তেসু সতিসমুপ্পাদিকা হি কথা সমুত্তেজনাতি.
অযানভূমিন্তি যানস্স অভূমিং, যানেন যাতুমসক্কুণেয্যট্ঠানভূতং, দ্ৱাৰকোট্ঠকসমীপং গন্ত্ৱাতি অত্থো.