২. সামঞ্ঞফলসুত্তৱণ্ণনা

ৰাজামচ্চকথাৱণ্ণনা

১৫০. ইদানি সামঞ্ঞফলসুত্তস্স সংৱণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তোতি দস্সেতুং ‘‘এৱং…পে… সুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অনুপুব্বপদৱণ্ণনাতি অনুক্কমেন পদৱণ্ণনা, পদং পদং পতি অনুক্কমেন ৱণ্ণনাতি ৱুত্তং হোতি. পুব্বে ৱুত্তঞ্হি, উত্তানং ৱা পদমঞ্ঞত্ৰ ৱণ্ণনাপি ‘‘অনুপুব্বপদৱণ্ণনা’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘অপুব্বপদৱণ্ণনা’’তিপি পঠন্তি, পুব্বে অৱণ্ণিতপদৱণ্ণনাতি অত্থো. দুগ্গজনপদট্ঠানৱিসেসসম্পদাদিযোগতো পধানভাৱেন ৰাজূহি গহিতট্ঠেন এৱংনামকং, ন পন নামমত্তেনাতি আহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি. ননু মহাৱগ্গে মহাগোৱিন্দসুত্তে আগতো এস পুৰোহিতো এৱ, ন ৰাজা, কস্মা সো ৰাজসদ্দৱচনীযভাৱেন গহিতোতি? মহাগোৱিন্দেন পুৰোহিতেন পৰিগ্গহিতম্পি চেতং ৰেণুনা নাম মগধৰাজেন পৰিগ্গহিতমেৱাতি অত্থসম্ভৱতো এৱং ৱুত্তং, ন পন সো ৰাজসদ্দৱচনীযভাৱেন গহিতো তস্স ৰাজাভাৱতো. মহাগোৱিন্দপৰিগ্গহিতভাৱকিত্তনঞ্হি তদা ৰেণুৰঞ্ঞা পৰিগ্গহিতভাৱূপলক্খণং. সো হি তস্স সব্বকিচ্চকাৰকো পুৰোহিতো, ইদম্পি চ লোকে সমুদাচিণ্ণং ‘‘ৰাজকম্মপসুতেন কতম্পি ৰঞ্ঞা কত’’ন্তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – মন্ধাতুৰঞ্ঞা চেৱ মহাগোৱিন্দং বোধিসত্তং পুৰোহিতমাণাপেত্ৱা ৰেণুৰঞ্ঞা চ অঞ্ঞেহি চ ৰাজূহি পৰিগ্গহিতত্তা ৰাজগহন্তি. কেচি পন ‘‘মহাগোৱিন্দো’’তি মহানুভাৱো একো পুৰাতনো ৰাজাতি ৱদন্তি. পৰিগ্গহিতত্তাতি ৰাজধানীভাৱেন পৰিগ্গহিতত্তা. গয্হতীতি হি গহং, ৰাজূনং, ৰাজূহি ৱা গহন্তি ৰাজগহং. নগৰসদ্দাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো.

অঞ্ঞেপেত্থ পকাৰেতি নগৰমাপনেন ৰঞ্ঞা কাৰিতসব্বগেহত্তা ৰাজগহং, গিজ্ঝকূটাদীহি পঞ্চহি পব্বতেহি পৰিক্খিত্তত্তা পব্বতৰাজেহি পৰিক্খিত্তগেহসদিসন্তিপি ৰাজগহং, সম্পন্নভৱনতায ৰাজমানং গেহন্তিপি ৰাজগহং, সুসংৱিহিতাৰক্খতায অনত্থাৱহিতুকামেন উপগতানং পটিৰাজূনং গহং গহণভূতন্তিপি ৰাজগহং, ৰাজূহি দিস্ৱা সম্মা পতিট্ঠাপিতত্তা তেসং গহং গেহভূতন্তিপি ৰাজগহং, আৰামৰামণেয্যতাদীহি ৰাজতি, নিৱাসসুখতাদিনা চ সত্তেহি মমত্তৱসেন গয্হতি পৰিগ্গয্হতীতিপি ৰাজগহন্তি এদিসে পকাৰে. নামমত্তমেৱ পুব্বে ৱুত্তনযেনাতি অত্থো. সো পন পদেসো ৱিসেসট্ঠানভাৱেন উড়াৰসত্তপৰিভোগোতি আহ ‘‘তং পনেত’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘বুদ্ধকালে, চক্কৱত্তিকালে চা’’তি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং অঞ্ঞদাপি কদাচি সম্ভৱতো, ‘‘নগৰং হোতী’’তি চ ইদং উপলক্খণমেৱ মনুস্সাৱাসস্সেৱ অসম্ভৱতো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সেসকালে সুঞ্ঞং হোতী’’তিআদি. তেসন্তি যক্খানং. ৱসনৱনন্তি আপানভূমিভূতং উপৱনং.

অৱিসেসেনাতি ৱিহাৰভাৱসামঞ্ঞেন, সদ্দন্তৰসন্নিধানসিদ্ধং ৱিসেসপৰামসনমন্তৰেনাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি, (অ. নি. ৫.১০১; পাচি. ১৪৭; পৰি. ৪৪১) পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, (ধ. স. ১৬০) মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, (দী. নি. ৩.৭১, ৩০৮; ম. নি. ১.৭৭, ৪৫৯, ৫০৯; ২.৩০৯, ৩১৫; ৩.২৩০; ৱিভ. ৬৪২) সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৫৯) সদ্দন্তৰসন্নিধানসিদ্ধেন ৱিসেসপৰামসনেন যথাক্কমং ইৰিযাপথৱিহাৰাদিৱিসেসৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনং, ন এৱমিদং, ইদং পন তথা ৱিসেসপৰামসনমন্তৰেন অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনন্তি.

সতিপি চ ৱুত্তনযেন অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনে ইধ ইৰিযাপথসঙ্খাতৱিসেসৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনমেৱ সম্ভৱতীতি দস্সেতি ‘‘ইধ পনা’’তিআদিনা. কস্মা পন সদ্দন্তৰসন্নিধানসিদ্ধস্স ৱিসেসপৰামসনস্সাভাৱেপি ইধ ৱিসেসৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনং সম্ভৱতীতি? ৱিসেসৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনস্স সদ্দন্তৰসঙ্খাতৱিসেসৱচনস্স অভাৱতো এৱ. ৱিসেসৱচনে হি অসতি ৱিসেসমিচ্ছতা ৱিসেসো পযোজিতব্বোতি. অপিচ ইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনস্স অত্থতো সিদ্ধত্তা তথাদীপনমেৱ সম্ভৱতীতি. কস্মা চাযমত্থো সিদ্ধোতি? দিব্বৱিহাৰাদীনম্পি সাধাৰণতো. কদাচিপি হি ইৰিযাপথৱিহাৰেন ৱিনা ন ভৱতি তমন্তৰেন অত্তভাৱপৰিহৰণাভাৱতোতি.

ইৰিযনং পৱত্তনং ইৰিযা, কাযিককিৰিযা, তস্সা পৱত্তনুপাযভাৱতো পথোতি ইৰিযাপথো, ঠাননিসজ্জাদযো. ন হি ঠাননিসজ্জাদিঅৱত্থাহি ৱিনা কঞ্চি কাযিকং কিৰিযং পৱত্তেতুং সক্কা, তস্মা সো তায পৱত্তনুপাযোতি ৱুচ্চতি. ৱিহৰতি পৱত্ততি এতেন, ৱিহৰণমত্তং ৱা তন্তি ৱিহাৰো, সো এৱ ৱিহাৰো তথা, অত্থতো পনেস ঠাননিসজ্জাদিআকাৰপ্পৱত্তো চতুসন্ততিৰূপপ্পবন্ধোৱ. দিৱি ভৱো দিব্বো, তত্থ বহুলং পৱত্তিযা ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদিদেৱলোকে ভৱোতি অত্থো, যো ৱা তত্থ দিব্বানুভাৱো, তদত্থায সংৱত্ততীতি দিব্বো, অভিঞ্ঞাভিনীহাৰাদিৱসেন ৱা মহাগতিকত্তা দিব্বো, সোৱ ৱিহাৰো, দিব্বভাৱাৱহো ৱা ৱিহাৰো দিব্বৱিহাৰো, মহগ্গতজ্ঝানানি. নেত্তিযং [নেত্তি. ৮৬ (অত্থতো সমানং)] পন চতস্সো আৰুপ্পসমাপত্তিযো আনেঞ্জৱিহাৰাতি ৱিসুং ৱুত্তং, তং পন মেত্তাজ্ঝানাদীনং ব্ৰহ্মৱিহাৰতা ৱিয তাসং ভাৱনাৱিসেসভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. অট্ঠকথাসু পন দিব্বভাৱাৱহসামঞ্ঞতো তাপি ‘‘দিব্বৱিহাৰা’’ ত্ৱেৱ ৱুত্তা. ব্ৰহ্মানং, ব্ৰহ্মভূতা ৱা হিতূপসংহাৰাদিৱসেন পৱত্তিযা সেট্ঠভূতা ৱিহাৰাতি ব্ৰহ্মৱিহাৰা, মেত্তাজ্ঝানাদিৱসেন পৱত্তা চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. অৰিযা উত্তমা, অনঞ্ঞসাধাৰণত্তা ৱা অৰিযানং ৱিহাৰাতি অৰিযৱিহাৰা, চতস্সোপি ফলসমাপত্তিযো. ইধ পন ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং, তব্বসেন পৱত্তা অপ্পমঞ্ঞাযো, চতুত্থজ্ঝানিকঅগ্গফলসমাপত্তি চ ভগৱতো দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰা.

অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনন্তি তাসমেকতো অপ্পৱত্তত্তা একেন ৱা দ্ৱীহি ৱা সমঙ্গীভাৱপৰিদীপনং, ভাৱলোপেনাযং ভাৱপ্পধানেন ৱা নিদ্দেসো. ভগৱা হি লোভদোসমোহুস্সন্নে লোকে সকপটিপত্তিযা ৱেনেয্যানং ৱিনযনত্থং তং তং ৱিহাৰে উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তথা হি যদা সত্তা কামেসু ৱিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা কিৰ ভগৱা দিব্বেন ৱিহাৰেন ৱিহৰতি তেসং অলোভকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৱ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৱা এত্থ ৰুচিমুপ্পাদেত্ৱা কামেসু ৱিৰজ্জেয্যু’’ন্তি. যদা পন ইস্সৰিযত্থং সত্তেসু ৱিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা ব্ৰহ্মৱিহাৰেন ৱিহৰতি তেসং অদোসকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৱ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৱা এত্থ ৰুচিমুপ্পাদেত্ৱা অদোসেন দোসং ৱূপসমেয্যু’’ন্তি. যদা পন পব্বজিতা ধম্মাধিকৰণং ৱিৱদন্তি, তদা অৰিযৱিহাৰেন ৱিহৰতি তেসং অমোহকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৱ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৱা এত্থ ৰুচিমুপ্পাদেত্ৱা অমোহেন মোহং ৱূপসমেয্যু’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ইমেহি দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেহি সত্তানং ৱিৱিধং হিতসুখং হৰতি, ইৰিযাপথৱিহাৰেন চ একং ইৰিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতীতি ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপন’’ন্তি.

‘‘তেনা’’তিআদি যথাৱুত্তসংৱণ্ণনায গুণদস্সনং, তস্মাতি অত্থো, যথাৱুত্তত্থসমত্থনং ৱা. তেন ইৰিযাপথৱিহাৰেন ৱিহৰতীতি সম্বন্ধো. তথা ৱদমানো পন ৱিহৰতীতি এত্থ ৱি-সদ্দো ৱিচ্ছেদনত্থজোতকো, ‘‘হৰতী’’তি এতস্স চ নেতি পৱত্তেতীতি অত্থোতি ঞাপেতি ‘‘ঠিতোপী’’তিআদিনা ৱিচ্ছেদনযনাকাৰেন ৱুত্তত্তা. এৱঞ্হি সতি তত্থ কস্স কেন ৱিচ্ছিন্দনং, কথং কস্স নযনন্তি অন্তোলীনচোদনং সন্ধাযাহ. ‘‘সো হী’’তিআদীতি অযম্পি সম্বন্ধো উপপন্নো হোতি. যদিপি ভগৱা একেনেৱ ইৰিযাপথেন চিৰতৰং কালং পৱত্তেতুং সক্কোতি, তথাপি উপাদিন্নকস্স নাম সৰীৰস্স অযং সভাৱোতি দস্সেতুং ‘‘একং ইৰিযাপথবাধন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অপৰিপতন্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, অপতমানং কত্ৱাতি অত্থো. যস্মা পন ভগৱা যত্থ কত্থচি ৱসন্তো ৱেনেয্যানং ধম্মং দেসেন্তো, নানাসমাপত্তীহি চ কালং ৱীতিনামেন্তো ৱসতি, সত্তানং, অত্তনো চ ৱিৱিধং সুখং হৰতি, তস্মা ৱিৱিধং হৰতীতি ৱিহৰতীতি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

গোচৰগামনিদস্সনত্থং ‘‘ৰাজগহে’’তি ৱত্ৱা বুদ্ধানমনুৰূপনিৱাসট্ঠানদস্সনত্থং পুন ‘‘অম্বৱনে’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ইদমস্সা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি ভগৱতো. তস্সাতি ৰাজগহসঙ্খাতস্স গোচৰগামস্স. যস্স সমীপৱসেন ‘‘ৰাজগহে’’তি ভুম্মৱচনং পৱত্ততি, সোপি তস্স সমীপৱসেন ৱত্তব্বোতি দস্সেতি ‘‘ৰাজগহসমীপে অম্বৱনে’’তি ইমিনা. সমীপত্থেতি অম্বৱনস্স সমীপত্থে. এতন্তি ‘‘ৰাজগহে’’তি ৱচনং. ভুম্মৱচনন্তি আধাৰৱচনং. ভৱন্তি এত্থাতি হি ভুম্মং, আধাৰো, তদেৱ ৱচনং তথা, ভুম্মে পৱত্তং ৱা ৱচনং ৱিভত্তি ভুম্মৱচনং, তেন যুত্তং তথা, সত্তমীৱিভত্তিযুত্তপদন্তি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – কামং ভগৱা অম্বৱনেযেৱ ৱিহৰতি. তস্সমীপত্তা পন গোচৰগামদস্সনত্থং ভুম্মৱচনৱসেন ‘‘ৰাজগহে’’তিপি ৱুত্তং যথা তং ‘‘গঙ্গাযং গাৱো চৰন্তি, কূপে গগ্গকুল’’ন্তি চাতি. অনেনেৱ যদি ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি, অথ ন ৱত্তব্বং ‘‘অম্বৱনে’’তি. যদি চ অম্বৱনে, এৱম্পি ন ৱত্তব্বং ‘‘ৰাজগহে’’তি. ন হি ‘‘পাটলিপুত্তে পাসাদে ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয ইধ অধিকৰণাধিকৰণস্স অভাৱতো অধিকৰণস্স দ্ৱযনিদ্দেসো যুত্তো সিযাতি চোদনা অনৱকাসা কতাতি দট্ঠব্বং. কুমাৰভতো এৱ কোমাৰভচ্চো সকত্থৱুত্তিপচ্চযেন, নিৰুত্তিনযেন ৱা যথা ‘‘ভিসগ্গমেৱ ভেসজ্জ’’ন্তি. ‘‘যথাহা’’তিআদিনা খন্ধকপাড়িৱসেন তদত্থং সাধেতি. কস্মা চ অম্বৱনং জীৱকসম্বন্ধং কত্ৱা ৱুত্তন্তি অনুযোগেন মূলতো পট্ঠায তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ.

দোসাভিসন্নন্তি ৱাতপিত্তাদিৱসেন উস্সন্নদোসং. ৱিৰেচেত্ৱাতি দোসপ্পকোপতো ৱিৱেচেত্ৱা. সিৱেয্যকং দুস্সযুগন্তি সিৱিৰট্ঠে জাতং মহগ্ঘং দুস্সযুগং. দিৱসস্স দ্ৱত্তিক্খত্তুন্তি একস্সেৱ দিৱসস্স দ্ৱিৱাৰে ৱা তিৱাৰে ৱা ভাগে, ভুম্মত্থে ৱা এতং সামিৱচনং, একস্মিংযেৱ দিৱসে দ্ৱিৱাৰং ৱা তিৱাৰং ৱাতি অত্থো. তম্বপট্টৱণ্ণেনাতি তম্বলোহপট্টৱণ্ণেন. সচীৱৰভত্তেনাতি চীৱৰেন, ভত্তেন চ. ‘‘তং সন্ধাযা’’তি ইমিনা ন ভগৱা অম্বৱনমত্তেযেৱ ৱিহৰতি, অথ খো এৱং কতে ৱিহাৰে. সো পন তদধিকৰণতায ৱিসুং অধিকৰণভাৱেন ন ৱুত্তোতি সন্ধাযভাসিতমত্থং দস্সেতি. সামঞ্ঞে হি সতি সন্ধাযভাসিতনিদ্ধাৰণং.

অড্ঢেন তেড়স অড্ঢতেড়স. তাদিসেহি ভিক্খুসতেহি. অড্ঢো পনেত্থ সতস্সেৱ. যেন হি পযুত্তো তব্ভাগৱাচকো অড্ঢসদ্দো, সো চ খো পণ্ণাসাৱ, তস্মা পঞ্ঞাসায ঊনানি তেড়স ভিক্খুসতানীতি অত্থং ৱিঞ্ঞাপেতুং ‘‘অড্ঢসতেনা’’তিআদি ৱুত্তং. অড্ঢমেৱ সতং সতস্স ৱা অড্ঢং তথা.

ৰাজতীতি অত্তনো ইস্সৰিযসম্পত্তিযা দিব্বতি সোভতি চ. ৰঞ্জেতীতি দানাদিনা, সস্সমেধাদিনা চ চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি ৰমেতি, অত্তনি ৱা ৰাগং কৰোতীতি অত্থো. চ-সদ্দো চেত্থ ৱিকপ্পনত্থো. জনপদৱাচিনো পুথুৱচনপৰত্তা ‘‘মগধান’’ন্তি ৱুত্তং, জনপ্পদাপদেসেন ৱা তব্বাসিকানং গহিতত্তা. ৰঞ্ঞোতি পিতু বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো. সসতি হিংসতীতি সত্তু, ৱেৰী, অজাতোযেৱ সত্তু অজাতসত্তু. ‘‘নেমিত্তকেহি নিদ্দিট্ঠো’’তি ৱচনেন চ অজাতস্স তস্স সত্তুভাৱো ন তাৱ হোতি, সত্তুভাৱস্স পন তথা নিদ্দিট্ঠত্তা এৱং ৱোহৰীযতীতি দস্সেতি. অজাতস্সেৱ পন তস্স ‘‘ৰঞ্ঞো লোহিতং পিৱেয্য’’ন্তি দেৱিযা দোহড়স্স পৱত্তত্তা অজাতোযেৱেস ৰঞ্ঞো সত্তূতিপি ৱদন্তি.

‘‘তস্মি’’ন্তিআদিনা তদত্থং ৱিৱৰতি, সমত্থেতি চ. দোহড়োতি অভিলাসো. ভাৰিযেতি গৰুকে, অঞ্ঞেসং অসক্কুণেয্যে ৱা. অসক্কোন্তীতি অসক্কুণমানা. অকথেন্তীতি অকথযমানা সমানা. নিবন্ধিত্ৱাতি ৱচসা বন্ধিত্ৱা. সুৱণ্ণসত্থকেনাতি সুৱণ্ণমযেন সত্থকেন, ঘনসুৱণ্ণকতেনাতি অত্থো. অযোমযঞ্হি ৰঞ্ঞো সৰীৰং উপনেতুং অযুত্তন্তি ৱদন্তি. সুৱণ্ণপৰিক্খতেন ৱা অযোমযসত্থেনাতি অত্থেপি অযমেৱাধিপ্পাযো. বাহুং ফালাপেত্ৱাতি লোহিতসিৰাৱেধৱসেন বাহুং ফালাপেত্ৱা. কেৱলস্স লোহিতস্স গব্ভিনিযা দুজ্জীৰভাৱতো উদকেন সম্ভিন্দিত্ৱা পাযেসি. হঞ্ঞিস্সতীতি হঞ্ঞিস্সতে, আযতিং হনীযতেতি অত্থো. নেমিত্তকানং ৱচনং তথং ৱা সিযা, ৱিতথং ৱাতি অধিপ্পাযেন ‘‘পুত্তোতি ৱা ধীতাতি ৱা ন পঞ্ঞাযতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘অত্তনো’’তিআদিনা অঞ্ঞম্পি কাৰণং দস্সেত্ৱা নিৱাৰেসি. ৰঞ্ঞো ভাৱো ৰজ্জং, ৰজ্জস্স সমীপে পৱত্ততীতি ওপৰজ্জং, ঠানন্তৰং.

মহাতি মহতী. সমাসে ৱিয হি ৱাক্যেপি মহন্তসদ্দস্স মহাদেসো. ধুৰাতি গণস্স ধুৰভূতা, ধোৰয্হা জেট্ঠকাতি অত্থো. ধুৰং নীহৰামীতি গণধুৰমাৱহামি, গণবন্ধিযং নিব্বত্তেস্সামীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সো ন সক্কা’’তিআদিনা পুন চিন্তনাকাৰং দস্সেতি. ইদ্ধিপাটিহাৰিযেনাতি অহিমেখলিককুমাৰৱণ্ণৱিকুব্বনিদ্ধিনা. তেনাতি অপ্পাযুকভাৱেন. হীতি নিপাতমত্তং. তেন হীতি ৱা উয্যোজনত্থে নিপাতো. তেন ৱুত্তং ‘‘কুমাৰং…পে… উয্যোজেসী’’তি. বুদ্ধো ভৱিস্সামীতি এত্থ ইতি-সদ্দো ইদমত্থো, ইমিনা খন্ধকে আগতনযেনাতি অত্থো. পুব্বে খোতিআদীহিপি খন্ধকপাড়িযেৱ (চূড়ৱ. ৩৩৯).

পোত্থনিযন্তি ছুৰিকং. যং ‘‘নখৰ’’ন্তিপি ৱুচ্চতি, দিৱা দিৱসেতি (দী. নি. টী. ১.১৫০) দিৱসস্সপি দিৱা. সাম্যত্থে হেতং ভুম্মৱচনং ‘‘দিৱা দিৱসস্সা’’তি অঞ্ঞত্থ দস্সনতো. দিৱস্স দিৱসেতিপি ৱট্টতি অকাৰন্তস্সপি দিৱসদ্দস্স ৱিজ্জমানত্তা. নেপাতিকম্পি দিৱাসদ্দমিচ্ছন্তি সদ্দৱিদূ, মজ্ঝন্হিকৱেলাযন্তি অত্থো. সা হি দিৱসস্স ৱিসেসো দিৱসোতি. ‘‘ভীতো’’তিআদি পৰিযাযো, কাযথম্ভনেন ৱা ভীতো. হদযমংসচলনেন উব্বিগ্গো. ‘‘জানেয্যুং ৱা, মা ৱা’’তি পৰিসঙ্কায উস্সঙ্কী. ঞাতে সতি অত্তনো আগচ্ছমানভযৱসেন উত্ৰস্তো. ৱুত্তপ্পকাৰন্তি দেৱদত্তেন ৱুত্তাকাৰং ৱিপ্পকাৰন্তি অপকাৰং অনুপকাৰং, ৱিপৰীতকিচ্চং ৱা. সব্বে ভিক্খূতি দেৱদত্তপৰিসং সন্ধাযাহ.

অচ্ছিন্দিত্ৱাতি অপনযনৱসেন ৱিলুম্পিত্ৱা. ৰজ্জেনাতি ৱিজিতেন. একস্স ৰঞ্ঞো আণাপৱত্তিট্ঠানং ‘‘ৰজ্জ’’ন্তি হি ৱুত্তং, ৰাজভাৱেন ৱা.

মনসো অত্থো ইচ্ছা মনোৰথো ৰ-কাৰাগমং, ত-কাৰলোপঞ্চ কত্ৱা, চিত্তস্স ৱা নানাৰম্মণেসু ৱিব্ভমকৰণতো মনসো ৰথো ইৱ মনোৰথো, মনো এৱ ৰথো ৱিযাতি ৱা মনোৰথোতিপি নেৰুত্তিকা ৱদন্তি. সুকিচ্চকাৰিম্হীতি সুকিচ্চকাৰী অম্হি. অৱমানন্তি অৱমঞ্ঞনং অনাদৰং. মূলঘচ্চন্তি জীৱিতা ৱোৰোপনং সন্ধাযাহ, ভাৱনপুংসকমেতং. ৰাজকুলানং কিৰ সত্থেন ঘাতনং ৰাজূনমনাচিণ্ণং, তস্মা সো ‘‘ননু ভন্তে’’তিআদিমাহ. তাপনগেহং নাম উণ্হগহাপনগেহং, তং পন ধূমেনেৱ অচ্ছিন্না. তেন ৱুত্তং ‘‘ধূমঘৰ’’ন্তি. কম্মকৰণত্থাযাতি তাপন কম্মকৰণত্থমেৱ. কেনচি ছাদিতত্তা উচ্চো অঙ্গোতি উচ্চঙ্গো, যস্স কস্সচি গহণত্থং পটিচ্ছন্নো উন্নতঙ্গোতি ইধ অধিপ্পেতো. তেন ৱুত্তং ‘‘উচ্চঙ্গং কত্ৱা পৱিসিতুং মা দেথা’’তি. ‘‘উচ্ছঙ্গে কত্ৱা’’তিপি পাঠো, এৱং সতি মজ্ঝিমঙ্গোৱ, উচ্ছঙ্গে কিঞ্চি গহেতব্বং কত্ৱাতি অত্থো. মোড়িযন্তি চূড়াযং ‘‘ছেত্ৱান মোড়িং ৱৰগন্ধৱাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. অট্ঠ. ২.১; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৫৫; অপ. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা; বু. ৱং. অট্ঠ. ২৭.অৱিদূৰেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা) ৱিয. তেনাহ ‘‘মোড়িং বন্ধিত্ৱা’’তি. চতুমধুৰেনাতি সপ্পিসক্কৰমধুনাড়িকেৰস্নেহসঙ্খাতেহি চতূহি মধুৰেহি অভিসঙ্খতপানৱিসেসেনাতি ৱদন্তি, তং মহাধম্মসমাদানসুত্তপাড়িযা (ম. নি. ১.৪৭৩) ন সমেতি. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘দধি চ মধু চ সপ্পি চ ফাণিতঞ্চ একজ্ঝং সংসট্ঠ’’ন্তি, (ম. নি. ১.৪৮৫) তদট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তং ‘‘দধি চ মধু চাতি সুপৰিসুদ্ধং দধি চ সুমধুৰং মধু চ. একজ্ঝং সংসট্ঠন্তি একতো কত্ৱা মিস্সিতং আলুড়িতং. তস্স তন্তি তস্স তং চতুমধুৰভেসজ্জং পিৱতো’’তি ‘‘অত্তুপক্কমেন মৰণং ন যুত্ত’’ন্তি মনসি কত্ৱা ৰাজা তস্সা সৰীৰং লেহিত্ৱা যাপেতি. ন হি অৰিযা অত্তানং ৱিনিপাতেন্তি.

মগ্গফলসুখেনাতি মগ্গফলসুখৱতা, সোতাপত্তিমগ্গফলসুখূপসঞ্হিতেন চঙ্কমেন যাপেতীতি অত্থো. হাৰেস্সামীতি অপনেস্সামি. ৱীতচ্চিতেহীতি ৱিগতঅচ্চিতেহি জালৱিগতেহি সুদ্ধঙ্গাৰেহি. কেনচি সঞ্ঞত্তোতি কেনচি সম্মা ঞাপিতো, ওৱদিতোতি ৱুত্তং হোতি. মস্সুকৰণত্থাযাতি মস্সুৱিসোধনত্থায. মনং কৰোথাতি যথা ৰঞ্ঞো মনং হোতি, তথা কৰোথ. পুব্বেতি পুৰিমভৱে. চেতিযঙ্গণেতি গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজনট্ঠানভূতে চেতিযস্স ভূমিতলে. নিসজ্জনত্থাযাতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসীদনত্থায. পঞ্ঞত্তকটসাৰকন্তি পঞ্ঞপেতব্বউত্তমকিলঞ্জং. তথাৱিধো কিলঞ্জো হি ‘‘কটসাৰকো’’তি ৱুচ্চতি. তস্সাতি যথাৱুত্তস্স কম্মদ্ৱযস্স. তং পন মনোপদোসৱসেনেৱ তেন কতন্তি দট্ঠব্বং. যথাহ –

‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;

মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;

ততো নং দুক্খমন্ৱেতি, চক্কংৱ ৱহতো পদ’’ন্তি. (ধ. প. ১; নেত্তি. ৯০);

পৰিচাৰকোতি সহাযকো. অভেদেপি ভেদমিৱ ৱোহাৰো লোকে পাকটোতি ৱুত্তং ‘‘যক্খো হুত্ৱা নিব্বত্তী’’তি. একাযপি হি উপ্পাদকিৰিযায ইধ ভেদৱোহাৰো, পটিসন্ধিৱসেন হুত্ৱা, পৱত্তিৱসেন নিব্বত্তীতি ৱা পচ্চেকং যোজেতব্বং, পটিসন্ধিৱসেন ৱা পৱত্তনসঙ্খাতং সাতিসযনিব্বত্তনং ঞাপেতুং একাযেৱ কিৰিযা পদদ্ৱযেন ৱুত্তা. তথাৱচনঞ্হি পটিসন্ধিৱসেন নিব্বত্তনেযেৱ দিস্সতি ‘‘মক্কটকো নাম দেৱপুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি (ধ. প. অট্ঠ. ১.৫) কণ্টকো নাম…পে… নিব্বত্তি, (জা. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা) মণ্ডূকো নাম…পে… নিব্বত্তী’’তিআদীসু ৱিয. দ্ৱিন্নং ৱা পদানং ভাৱত্থমপেক্খিত্ৱা ‘‘যক্খো’’তিআদীসু সামিঅত্থে পচ্চত্তৱচনং কতং পুৰিমায পচ্ছিমৱিসেসনতো, পৰিচাৰকস্স…পে… যক্খস্স ভাৱেন নিব্বত্তীতি অত্থো, হেত্ৱত্থে ৱা এত্থ ত্ৱা-সদ্দো যক্খস্স ভাৱতো পৱত্তনহেতূতি. অস্স পন ৰঞ্ঞো মহাপুঞ্ঞস্সপি সমানস্স তত্থ বহুলং নিব্বত্তপুব্বতায চিৰপৰিচিতনিকন্তি ৱসেন তত্থেৱ নিব্বত্তি ৱেদিতব্বা.

তং দিৱসমেৱাতি ৰঞ্ঞো মৰণদিৱসেযেৱ. খোভেত্ৱাতি পুত্তস্নেহস্স বলৱভাৱতো, তংসহজাতপীতি ৱেগস্স চ সৱিপ্ফাৰতায তং সমুট্ঠানৰূপধম্মেহি ফৰণৱসেন সকলসৰীৰং আলোড়েত্ৱা. তেনাহ ‘‘অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসী’’তি. পিতুগুণন্তি পিতুনো অত্তনি সিনেহগুণং. তেন ৱুত্তং ‘‘মযি জাতেপী’’তিআদি. ৱিস্সজ্জেথ ৱিস্সজ্জেথাতি তুৰিতৱসেন, সোকৱসেন চ ৱুত্তং.

অনুট্ঠুভিত্ৱাতি অছড্ডেত্ৱা.

নাড়াগিৰিহত্থিং মুঞ্চাপেত্ৱাতি এত্থ ইতি-সদ্দো পকাৰত্থো, তেন ‘‘অভিমাৰকপুৰিসপেসেনাদিপ্পকাৰেনা’’তি পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰত্তযং পচ্চামসতি, কত্থচি পন সো ন দিট্ঠো. পঞ্চ ৱত্থূনীতি ‘‘সাধু ভন্তে ভিক্খূ যাৱজীৱং আৰঞ্ঞিকা অস্সূ’’তিআদিনা (পাৰা. ৪০৯; চূড়ৱ. ৩৪৩) ৱিনযে ৱুত্তানি পঞ্চ ৱত্থূনি. যাচিত্ৱাতি এত্থ যাচনং ৱিয কত্ৱাতি অত্থো. ন হি সো পটিপজ্জিতুকামো যাচতীতি অযমত্থো ৱিনযে (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪১০) ৱুত্তোযেৱ. সঞ্ঞাপেস্সামীতি চিন্তেত্ৱা সঙ্ঘভেদং কত্ৱাতি সম্বন্ধো. ইদঞ্চ তস্স অনিক্খিত্তধুৰতাদস্সনৱসেন ৱুত্তং, সো পন অকতেপি সঙ্ঘভেদে তেহি সঞ্ঞাপেতিযেৱ. উণ্হলোহিতন্তি বলৱসোকসমুট্ঠিতং উণ্হভূতং লোহিতং. মহানিৰযেতি অৱীচিনিৰযে. ৱিত্থাৰকথানযোতি অজাতসত্তুপসাদনাদিৱসেন ৱিত্থাৰতো ৱত্তব্বায কথায নযমত্তং. কস্মা পনেত্থ সা ন ৱুত্তা, ননু সঙ্গীতিকথা ৱিয খন্ধকে (চূড়ৱ. ৩৪৩) আগতাপি সা ৱত্তব্বাতি চোদনায আহ ‘‘আগতত্তা পন সব্বং ন ৱুত্ত’’ন্তি, খন্ধকে আগতত্তা, কিঞ্চিমত্তস্স চ ৱচনক্কমস্স ৱুত্তত্তা ন এত্থ কোচি ৱিৰোধোতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৱ’’ন্তিআদি যথানুসন্ধিনা নিগমনং.

কোসলৰঞ্ঞোতি পসেনদিকোসলস্স পিতু মহাকোসলৰঞ্ঞো. ননু ৱিদেহস্স ৰঞ্ঞো ধীতা ৱেদেহীতি অত্থো সম্ভৱতীতি চোদনমপনেতি ‘‘ন ৱিদেহৰঞ্ঞো’’তি ইমিনা. অথ কেনট্ঠেনাতি আহ ‘‘পণ্ডিতাধিৱচনমেত’’ন্তি, পণ্ডিতৱেৱচনং, পণ্ডিতনামন্তি ৱা অত্থো. অযং পন পদত্থো কেন নিব্বচনেনাতি ৱুত্তং ‘‘তত্ৰায’’ন্তিআদি. ৱিদন্তীতি জানন্তি. ৱেদেনাতি কৰণভূতেন ঞাণেন. ‘‘ঈহতী’’তি এতস্স পৱত্ততীতিপি অত্থো টীকাযং ৱুত্তো. ৱেদেহীতি ইধ নদাদিগণোতি আহ ‘‘ৱেদেহিযা’’তি.

সোযেৱ অহো তদহো, সত্তমীৱচনেন পন ‘‘তদহূ’’তি পদসিদ্ধি. এত্থাতি এতস্মিং দিৱসে. উপসদ্দেন ৱিসিট্ঠো ৱসসদ্দো উপৱসনেযেৱ, ন ৱসনমত্তে, উপৱসনঞ্চ সমাদানমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘সীলেনা’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ চ সীলেনাতি সাসনে অৰিযুপোসথং সন্ধায ৱুত্তং. অনসনেনাতি অভুঞ্জনমত্তসঙ্খাতং বাহিৰুপোসথং. ৱা-সদ্দো চেত্থ অনিযমত্থো, তেন একচ্চং মনোদুচ্চৰিতং, দুস্সীল্যাদিঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তথা হি গোপালকুপোসথো অভিজ্ঝাসহগতস্স চিত্তস্স ৱসেন ৱুত্তো, নিগণ্ঠুপোসথো মোসৱজ্জাদিৱসেন. যথাহ ৱিসাখুপোসথে ‘‘সো তেন অভিজ্ঝাসহগতেন চেতসা দিৱসং অতিনামেতী’’তি, (অ. নি. ৩.৭১) ‘‘ইতি যস্মিং সমযে সচ্চে সমাদপেতব্বা, মুসাৱাদে তস্মিং সমযে সমাদপেতী’’তি (অ. নি. ৩.৭১) চ আদি.

এৱং অধিপ্পেতত্থানুৰূপং নিব্বচনং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্থুদ্ধাৰৱসেন নিব্বচনানুৰূপং অধিপ্পেতত্থং দস্সেতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদিমাহ. এত্থাতি উপোসথসদ্দে. সমানসদ্দৱচনীযানং অনেকপ্পভেদানং অত্থানমুদ্ধৰণং অত্থুদ্ধাৰো সমানসদ্দৱচনীযেসু ৱা অত্থেসু অধিপ্পেতস্সেৱ অত্থস্স উদ্ধৰণং অত্থুদ্ধাৰোতিপি ৱট্টতি. অনেকত্থদস্সনঞ্হি অধিপ্পেতত্থস্স উদ্ধৰণত্থমেৱ. ননু চ ‘‘অত্থমত্তং পতি সদ্দা অভিনিৱিসন্তী’’তিআদিনা অত্থুদ্ধাৰে চোদনা, সোধনা চ হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ. অপিচ ৱিসেসসদ্দস্স অৱাচকভাৱতো পাতিমোক্খুদ্দেসাদিৱিসযোপি উপোসথসদ্দো সামঞ্ঞৰূপো এৱ, অথ কস্মা পাতিমোক্খুদ্দেসাদিৱিসেসৱিসযো ৱুত্তোতি? সচ্চমেতং, অযং পনত্থো তাদিসং সদ্দসামঞ্ঞমনাদিযিত্ৱা তত্থ তত্থ সম্ভৱত্থদস্সনৱসেনেৱ ৱুত্তোতি, এৱং সব্বত্থ. সীলদিট্ঠিৱসেন (সীলসুদ্ধিৱসেন দী. নি. টী. ১.১৫০) উপেতেহি সমগ্গেহি ৱসীযতি ন উট্ঠীযতীতি উপোসথো, পাতিমোক্খুদ্দেসো. সমাদানৱসেন, অধিট্ঠানৱসেন ৱা উপেচ্চ অৰিযৱাসাদিঅত্থায ৱসিতব্বো আৱসিতব্বোতি উপোসথো, সীলং. অনসনাদিৱসেন উপেচ্চ ৱসিতব্বো অনুৱসিতব্বোতি উপোসথো, ৱতসমাদানসঙ্খাতো উপৱাসো. নৱমহত্থিকুলপৰিযাপন্নে হত্থিনাগে কিঞ্চি কিৰিযমনপেক্খিত্ৱা তংকুলসম্ভূততামত্তং পতি ৰুড়্হিৱসেনেৱ উপোসথোতি সমঞ্ঞা, তস্মা তত্থ নামপঞ্ঞত্তি ৱেদিতব্বা. অৰযো উপগন্ত্ৱা উসেতি দাহেতীতি উপোসথো, উসসদ্দো দাহেতিপি সদ্দৱিদূ ৱদন্তি. দিৱসে পন উপোসথ সদ্দপৱত্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তাযেৱ. ‘‘সুদ্ধস্স ৱে সদাফগ্গূ’’তিআদীসু সুদ্ধস্সাতি সব্বসো কিলেসমলাভাৱেন পৰিসুদ্ধস্স. ৱেতি নিপাতমত্তং, ব্যত্তন্তি ৱা অত্থো. সদাতি নিচ্চকালম্পি. ফগ্গূতি ফগ্গুণীনক্খত্তমেৱ যুত্তং ভৱতি, নিৰুত্তিনযেন চেতস্স সিদ্ধি. যস্স হি সুন্দৰিকভাৰদ্ৱাজস্স নাম ব্ৰাহ্মণস্স ফগ্গুণমাসে উত্তৰফগ্গুণীযুত্তদিৱসে তিত্থন্হানং কৰোন্তস্স সংৱচ্ছৰম্পি কতপাপপৱাহনং হোতীতি লদ্ধি. ততো তং ৱিৱেচেতুং ইদং মজ্ঝিমাগমাৱৰে মূলপণ্ণাসকে ৱত্থসুত্তে ভগৱতা ৱুত্তং. সুদ্ধস্সুপোসথো সদাতি যথাৱুত্তকিলেসমলসুদ্ধিযা পৰিসুদ্ধস্স উপোসথঙ্গানি, ৱতসমাদানানি চ অসমাদিযতোপি নিচ্চকালং উপোসথৱাসো এৱ ভৱতীতি অত্থো. ‘‘ন ভিক্খৱে’’তিআদীসু ‘‘অভিক্খুকো আৱাসো ন গন্তব্বো’’তি নীহৰিত্ৱা সম্বন্ধো. উপৱসিতব্বদিৱসোতি উপৱসনকৰণদিৱসো, অধিকৰণে ৱা তব্বসদ্দো দট্ঠব্বো. এৱঞ্হি অট্ঠকথাযং ৱুত্তনিব্বচনেন সমেতি. অন্তোগধাৱধাৰণেন, অঞ্ঞত্থাপোহনেন চ নিৱাৰণং সন্ধায ‘‘সেসদ্ৱযনিৱাৰণত্থ’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘পন্নৰসে’’তি পদমাৰব্ভ দিৱসৱসেন যথাৱুত্তনিব্বচনং কতন্তি দস্সেন্তো ‘‘তেনেৱ ৱুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. পঞ্চদসন্নং তিথীনং পূৰণৱসেন ‘‘পন্নৰসো’’তি হি দিৱসো ৱুত্তো.

‘‘তানি এত্থ সন্তী’’তি এত্তকেযেৱ ৱুত্তে নন্ৱেতানি অঞ্ঞত্থাপি সন্তীতি চোদনা সিযাতি তং নিৱাৰেতুং ‘‘তদা কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. অনেন বহুসো, অতিসযতো ৱা এত্থ তদ্ধিতৱিসযো পযুত্তোতি দস্সেতি. চাতুমাসী, চাতুমাসিনীতি চ পচ্চযৱিসেসেন ইত্থিলিঙ্গেযেৱ পৰিযাযৱচনং. পৰিযোসানভূতাতি চ পূৰণভাৱমেৱ সন্ধায ৱদতি তায সহেৱ চতুমাসপৰিপুণ্ণভাৱতো. ইধাতি পাড়িযং. তীহি আকাৰেহি পূৰেতীতি পুণ্ণাতি অত্থং দস্সেতি ‘‘মাসপুণ্ণতাযা’’তিআদিনা. তত্থ তদা কত্তিকমাসস্স পুণ্ণতায মাসপুণ্ণতা. পুৰিমপুণ্ণমিতো হি পট্ঠায যাৱ অপৰা পুণ্ণমী, তাৱ একো মাসোতি তত্থ ৱোহাৰো. ৱস্সানস্স উতুনো পুণ্ণতায উতুপুণ্ণতা. কত্তিকমাসলক্খিতস্স সংৱচ্ছৰস্স পুণ্ণতায সংৱচ্ছৰপুণ্ণতা. পুৰিমকত্তিকমাসতো পভুতি যাৱ অপৰকত্তিকমাসো, তাৱ একো কত্তিকসংৱচ্ছৰোতি এৱং সংৱচ্ছৰপুণ্ণতাযাতি ৱুত্তং হোতি. লোকিকানং মতেন পন মাসৱসেন সংৱচ্ছৰসমঞ্ঞা লক্খিতা. তথা চ লক্খণং গৰুসঙ্কন্তিৱসেন. ৱুত্তঞ্হি জোতিসত্থে –

‘‘নক্খত্তেন সহোদয-মত্থং যাতি সূৰমন্তি;

তস্স সঙ্কং তত্ৰ ৱত্তব্বং, ৱস্সং মাসকমেনেৱা’’তি.

মিনীযতি দিৱসো এতেনাতি মা. তস্স হি গতিযা দিৱসো মিনিতব্বো ‘‘পাটিপদো দুতিযা, ততিযা’’তিআদিনা. এত্থ পুণ্ণোতি এতিস্সা ৰত্তিযা সব্বকলাপাৰিপূৰিযা পুণ্ণো. চন্দস্স হি সোড়সমো ভাগো ‘‘কলা’’তি ৱুচ্চতি, তদা চ চন্দো সব্বাসম্পি সোড়সন্নং কলানং ৱসেন পৰিপুণ্ণো হুত্ৱা দিস্সতি. এত্থ চ ‘‘তদহুপোসথে পন্নৰসে’’তি পদানি দিৱসৱসেন ৱুত্তানি, ‘‘কোমুদিযা’’তিআদীনি তদেকদেসৰত্তিৱসেন.

কস্মা পন ৰাজা অমচ্চপৰিৱুতো নিসিন্নো, ন এককোৱাতি চোদনায সোধনালেসং দস্সেতুং পাড়িপদত্থমেৱ অৱত্ৱা ‘‘এৱৰূপাযা’’তিআদীনিপি ৱদতি. এতেহি চাযং সোধনালেসো দস্সিতো ‘‘এৱং ৰুচিযমানায ৰত্তিযা তদা পৱত্তত্তা তথা পৰিৱুতো নিসিন্নো’’তি. ধোৱিযমানদিসাভাগাযাতি এত্থাপি ৱিযসদ্দো যোজেতব্বো. ৰজতৱিমাননিচ্ছৰিতেহীতি ৰজতৱিমানতো নিক্খন্তেহি, ৰজতৱিমানপ্পভায ৱা ৱিপ্ফুৰিতেহি. ‘‘ৱিসৰো’’তি ইদং মুত্তাৱড়িআদীনম্পি ৱিসেসনপদং. অব্ভং ধূমো ৰজো ৰাহূতি ইমে চত্তাৰো উপক্কিলেসা পাড়িনযেন (অ. নি. ৪.৫০; পাচি. ৪৪৭). ৰাজামচ্চেহীতি ৰাজকুলসমুদাগতেহি অমচ্চেহি. অথ ৱা অনুযুত্তকৰাজূহি চেৱ অমচ্চেহি চাতি অত্থো. কঞ্চনাসনেতি সীহাসনে. ‘‘ৰঞ্ঞং তু হেমমাসনং, সীহাসনমথো ৱাড়বীজনিত্থী চ চামৰ’’ন্তি হি ৱুত্তং. কস্মা নিসিন্নোতি নিসীদনমত্তে চোদনা. এত ন্তি কন্দনং, পবোধনং ৱা. ইতীতি ইমিনা হেতুনা. নক্খত্ত ন্তি কত্তিকানক্খত্তছণং. সম্মা ঘোসিতব্বং এতৰহি নক্খত্তন্তি সঙ্ঘুট্ঠং. পঞ্চৱণ্ণকুসুমেহি লাজেন, পুণ্ণঘটেহি চ পটিমণ্ডিতং ঘৰেসু দ্ৱাৰং যস্স তদেতং নগৰং পঞ্চ…পে… দ্ৱাৰং.ধজো ৱটো. পটাকো পট্টোতি সীহড়িযা ৱদন্তি. তদা কিৰ পদীপুজ্জলনসীসেন কতনক্খত্তং. তথা হি উম্মাদন্তিজাতকাদীসুপি (জা. ২.১৮.৫৭) কত্তিকমাসে এৱমেৱ ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘সমুজ্জলিতদীপমালালঙ্কতসব্বদিসাভাগ’’ন্তি. ৱীথি নাম ৰথিকা মহামগ্গো. ৰচ্ছা নাম অনিব্বিদ্ধা খুদ্দকমগ্গো. তত্থ তত্থ নিসিন্নৱসেন সমানভাগেন পাটিযেক্কং নক্খত্তকীড়ং অনুভৱমানেন সমভিকিণ্ণন্তি ৱুত্তং হোতি. মহাঅট্ঠকথাযং এৱং ৱত্ৱাপি তত্থেৱ ইতি সন্নিট্ঠানং কতন্তি অত্থো.

উদানং উদাহাৰোতি অত্থতো একং. মানন্তি মানপত্তং কত্তুভূতং. ছড্ডনৱসেন অৱসেকো. সোতৱসেন ওঘো. পীতিৱচনন্তি পীতিসমুট্ঠানৱচনং কম্মভূতং. হদযন্তি চিত্তং কত্তুভূতং. গহেতুন্তি বহি অনিচ্ছৰণৱসেন গণ্হিতুং, হদযন্তোযেৱ ঠপেতুং ন সক্কোতীতি অধিপ্পাযো. তেন ৱুত্তং ‘‘অধিকং হুত্ৱা’’তিআদি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং ৱচনং পটিগ্গাহক নিৰপেক্খং কেৱলং উড়াৰায পীতিযা ৱসেন সৰসতো সহসাৱ মুখতো নিচ্ছৰতি, তদেৱিধ ‘‘উদান’’ন্তি অধিপ্পেতন্তি.

দোসেহি ইতা গতা অপগতাতি দোসিনা ত-কাৰস্স ন-কাৰং কত্ৱা যথা ‘‘কিলেসে জিতো ৱিজিতাৱীতি জিনো’’তি আহ ‘‘দোসাপগতা’’তি. যদিপি সুত্তে ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰোমে ভিক্খৱে চন্দিমসূৰিযানং উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠা চন্দিমসূৰিযা ন তপন্তি ন ভাসন্তি ন ৱিৰোচন্তি. কতমে চত্তাৰো? অব্ভা ভিক্খৱে…পে… মহিকা. ধূমো ৰজো. ৰাহু ভিক্খৱে চন্দিমসূৰিযানং উপক্কিলেসো’’তি, (চূড়ৱ. ৪৪৭) তথাপি ততিযুপক্কিলেসস্স পভেদদস্সন ৱসেন অট্ঠকথানযেন দস্সেতুং ‘‘পঞ্চহি উপক্কিলেসেহী’’তি ৱুত্তং. অযমত্থো চ ৰমণীযাদিসদ্দযোগতো ঞাযতীতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. অনীয-সদ্দোপি বহুলা কত্ৱত্থাভিধাযকো যথা ‘‘নিয্যানিকা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৯৬) দস্সেতি ‘‘ৰমযতী’’তি ইমিনা. জুণ্হাৱসেন ৰত্তিযা সুৰূপত্তমাহ ‘‘ৱুত্তদোসৱিমুত্তাযা’’তিআদিনা. অব্ভাদযো চেত্থ ৱুত্তদোসা. অযঞ্চ হেতু ‘‘দস্সিতুং যুত্তা’’তি এত্থাপি সম্বজ্ঝিতব্বো. তেন কাৰণেন, উতুসম্পত্তিযা চ পাসাদিকতা দট্ঠব্বা. ঈদিসায ৰত্তিযা যুত্তো দিৱসো মাসো উতু সংৱচ্ছৰোতি এৱং দিৱসমাসাদীনং লক্খণা সল্লক্খণুপাযা ভৱিতুং যুত্তা, তস্মা লক্খিতব্বাতি লক্খণিযা, সা এৱ লক্খঞ্ঞা য-ৱতো ণ-কাৰস্স ঞ-কাৰাদেসৱসেন যথা ‘‘পোক্খৰঞ্ঞো সুমাপিতা’’তি আহ ‘‘দিৱসমাসাদীন’’ন্তিআদি.

‘‘যং নো পযিৰুপাসতো চিত্তং পসীদেয্যা’’তি ৱচনতো সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱাতি এত্থ পৰমত্থসমণো, পৰমত্থব্ৰাহ্মণো চ অধিপ্পেতো, ন পন পব্বজ্জামত্তসমণো, ন চ জাতিমত্তব্ৰাহ্মণোতি ৱুত্তং ‘‘সমিতপাপতাযা’’তিআদি. বহতি পাপে বহি কৰোতীতি ব্ৰাহ্মণো নিৰুত্তিনযেন. বহুৱচনে ৱত্তব্বে একৱচনং, একৱচনে ৱা ৱত্তব্বে বহুৱচনং ৱচনব্যত্তযো ৱচনৱিপল্লাসোতি অত্থো. ইধ পন ‘‘পযিৰুপাসত’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘পযিৰুপাসতো’’তি ৱুত্তত্তা বহুৱচনে ৱত্তব্বে একৱচনৱসেন ৱচনব্যত্তযো দস্সিতো. অত্তনি, গৰুট্ঠানিযে চ হি একস্মিম্পি বহুৱচনপ্পযোগো নিৰুড়্হো. পযিৰুপাসতোতি চ ৱণ্ণৱিপৰিযাযনিদ্দেসো এস যথা ‘‘পযিৰুদাহাসী’’তি. অযঞ্হি বহুলং দিট্ঠপযোগো, যদিদং পৰিসদ্দে য-কাৰপৰে ৱণ্ণৱিপৰিযাযো. তথা হি অক্খৰচিন্তকা ৱদন্তি ‘‘পৰিযাদীনং ৰযাদিৱণ্ণস্স যৰাদীহি ৱিপৰিযাযো’’তি. যন্তি সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা. ইমিনা সব্বেনপি ৱচনেনাতি ‘‘ৰমণীযা ৱতা’’তিআদিৱচনেন. ওভাসনিমিত্তকম্মন্তি ওভাসভূতং নিমিত্তকম্মং, পৰিব্যত্তং নিমিত্তকৰণন্তি অত্থো. মহাপৰাধতাযাতি মহাদোসতায.

‘‘তেন হী’’তিআদি তদত্থৱিৱৰণং. দেৱদত্তো চাতি এত্থ চ-সদ্দো সমুচ্চযৱসেন অত্থুপনযনে, তেন যথা ৰাজা অজাতসত্তু অত্তনো পিতু অৰিযসাৱকস্স সত্থু উপট্ঠাকস্স ঘাতনেন মহাপৰাধো, এৱং ভগৱতো মহানত্থকৰস্স দেৱদত্তস্স অপস্সযভাৱেনাপীতি ইমমত্থং উপনেতি. তস্স পিট্ঠিছাযাযাতি ৱোহাৰমত্তং, তস্স জীৱকস্স পিট্ঠিঅপস্সযেন, তং পমুখং কত্ৱা অপস্সাযাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিক্খেপপচ্ছেদনত্থন্তি ৱক্খমানায অত্তনো কথায উপ্পজ্জনকৱিক্খেপস্স পচ্ছিন্দনত্থং, অনুপ্পজ্জনত্থন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তস্সং হী’’তিআদি. অসিক্খিতানন্তি কাযৱচীসংযমনে ৱিগতসিক্খানং. কুলূপকেতি কুলমুপগতে সত্থাৰে. গহিতাসাৰতাযাতি গহেতব্বগুণসাৰৱিগততায. নিব্বিক্খেপন্তি অঞ্ঞেসমপনযনৱিৰহিতং.

ভদ্দন্তি অৱস্সযসম্পন্নতায সুন্দৰং.

১৫১. অযঞ্চত্থো ইমায পাড়িচ্ছাযায অধিগতো, ইমমত্থমেৱ ৱা অন্তোগধং কত্ৱা পাড়িযমেৱং ৱুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘তেনাহা’’তিআদিনা. অসত্থাপি সমানো সত্থা পটিঞ্ঞাতো যেনাতি সত্থুপটিঞ্ঞাতো, তস্স অবুদ্ধস্সাপি সমানস্স বুদ্ধপটিঞ্ঞাতস্স ‘‘অহমেকো লোকে অত্থধম্মানুসাসকো’’তি আচৰিযপটিঞ্ঞাতভাৱং ৱা সন্ধায এৱং ৱুত্তং. ‘‘সো কিৰা’’তিআদিনা অনুস্সুতিমত্তং পতি পোৰাণট্ঠকথানযোৱ কিৰসদ্দেন ৱুত্তো. এস নযো পৰতো মক্খলিপদনিব্বচনেপি. একূনদাসসতং পূৰযমানোতি একেনূনদাসসতং অত্তনা সদ্ধিং অনূনদাসসতং কত্ৱা পূৰযমানো. এৱং জাযমানো চেস মঙ্গলদাসো জাতো. জাতৰূপেনেৱাতি মাতুকুচ্ছিতো ৱিজাতৱেসেনেৱ, যথা ৱা সত্তা অনিৱত্থা অপাৰুতা জাযন্তি, তথা জাতৰূপেনেৱ. উপসঙ্কমন্তীতি উপগতা ভজন্তা হোন্তি. তদেৱ পব্বজ্জং অগ্গহেসীতি তদেৱ নগ্গৰূপং ‘‘অযমেৱ পব্বজ্জা নাম সিযা’’তি পব্বজ্জং কত্ৱা অগ্গহেসি. পব্বজিংসূতি তং পব্বজিতমনুপব্বজিংসু.

‘‘পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো’’তি এতেন পব্বজিতসমূহতামত্তেন সঙ্ঘো, ন নিয্যানিকদিট্ঠিৱিসুদ্ধসীলসামঞ্ঞৱসেন সংহতত্তাতি দস্সেতি. অস্স অত্থীতি অস্স সত্থুপটিঞ্ঞাতস্স পৰিৱাৰভাৱেন অত্থি. ‘‘সঙ্ঘী গণী’’তি চেদং পৰিযাযৱচনং, সঙ্কেতমত্ততো নানন্তি আহ ‘‘স্ৱেৱা’’তিআদি. স্ৱেৱাতি চ পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো এৱ. কেচি পন ‘‘পব্বজিতসমূহৱসেন সঙ্ঘী, গহট্ঠসমূহৱসেন গণী’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং গণে এৱ লোকে সঙ্ঘ-সদ্দস্স নিৰুড়্হত্তা. অচেলকৱতচৰিযাদি অত্তনা পৰিকপ্পিতমত্তং আচাৰো.পঞ্ঞাতো পাকটো সঙ্ঘীআদিভাৱেন. অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠোতি অত্থতো একং. তত্থ লব্ভমানাপ্পিচ্ছতং দস্সেতুং ‘‘অপ্পিচ্ছতায ৱত্থম্পি ন নিৱাসেতী’’তি ৱুত্তং. ন হি তস্মিং সাসনিকে ৱিয সন্তগুণনিগ্গূহণলক্খণা অপ্পিচ্ছতা লব্ভতি. যসোতি কিত্তিসদ্দো. তৰন্তি এতেন সংসাৰোঘন্তি এৱং সম্মততায লদ্ধি তিত্থং নাম ‘‘সাধূ’’তি সম্মতো, ন চ সাধূহি সম্মতোতি অত্থমাহ ‘‘অয’’ন্তিআদিনা. ন হি তস্স সাধূহি সম্মততা লব্ভতি. সুন্দৰো সপ্পুৰিসোতি দ্ৱিধা অত্থো. অস্সুতৱতোতি অস্সুতাৰিযধম্মস্স, কত্তুত্থে চেতং সামিৱচনং. ‘‘ইমানি মে ৱতসমাদানানি এত্তকং কালং সুচিণ্ণানী’’তি বহূ ৰত্তিযো জানাতি. তা পনস্স ৰত্তিযো চিৰকালভূতাতি কত্ৱা ‘‘চিৰং পব্বজিতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং, অন্তত্থঅঞ্ঞপদত্থসমাসো চেস যথা ‘‘মাসজাতো’’তি. অথ তস্স পদদ্ৱযস্স কো ৱিসেসোতি চে? চিৰপব্বজিতগ্গহণেনস্স বুদ্ধিসীলতা, ৰত্তঞ্ঞূগহণেন তত্থ সম্পজানতা দস্সিতা, অযমেতস্স ৱিসেসোতি. কিং পন অত্থং সন্ধায সো অমচ্চো আহাতি ৱুত্তং ‘‘অচিৰপব্বজিতস্সা’’তিআদি. ওকপ্পনীযাতি সদ্দহনীযা. অদ্ধানন্তি দীঘকালং. কিত্তকো পন সোতি আহ ‘‘দ্ৱে তযো ৰাজপৰিৱট্টে’’তি, দ্ৱিন্নং, তিণ্ণং ৱা ৰাজূনং ৰজ্জানুসাসনপটিপাটিযোতি অত্থো. ‘‘অদ্ধগতো’’তি ৱত্ৱাপি পুন কতং ৱযগ্গহণং ওসানৱযাপেক্খং পদদ্ৱযস্স অত্থৱিসেসসম্ভৱতোতি দস্সেতি ‘‘পচ্ছিমৱয’’ন্তি ইমিনা. উভযন্তি ‘‘অদ্ধগতো, ৱযোঅনুপ্পত্তো’’তি পদদ্ৱযং.

কাজৰো নাম একো ৰুক্খৱিসেসো, যো ‘‘পণ্ণকৰুক্খো’’তিপি ৱুচ্চতি. দিস্ৱা ৱিয অনত্তমনোতি সম্বন্ধো. পুব্বে পিতৰা সদ্ধিং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা দেসনায সুতপুব্বতং সন্ধাযাহ ‘‘ঝানা…পে… কামো’’তি. তিলক্খণব্ভাহতন্তি তীহি লক্খণেহি অভিঘটিতং. দস্সনেনাতি নিদস্সনমত্তং. সো হি দিস্ৱা তেন সদ্ধিং অল্লাপসল্লাপং কত্ৱা, ততো অকিৰিযৱাদং সুত্ৱা চ অনত্তমনো অহোসি. গুণকথাযাতি অভূতগুণকথায. তেনাহ ‘‘সুট্ঠুতৰং অনত্তমনো’’তি. যদি অনত্তমনো, কস্মা তুণ্হী অহোসীতি চোদনং ৱিসোধেতি ‘‘অনত্তমনো সমানোপী’’তিআদিনা.

১৫২. গোসালাযাতি এৱংনামকে গামেতি ৱুত্তং. ৱস্সানকালে গুন্নং পতিট্ঠিতসালাযাতি পন অত্থে তব্বসেন তস্স নামং সাতিসযমুপপন্নং হোতি বহুলমনঞ্ঞসাধাৰণত্তা, তথাপি সো পোৰাণেহি অননুস্সুতোতি একচ্চৱাদো নাম কতো. ‘‘মা খলীতি সামিকো আহা’’তি ইমিনা তথাৱচনমুপাদায তস্স আখ্যাতপদেন সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. সঞ্ঞায হি ৱত্তুমিচ্ছায আখ্যাতপদম্পি নামিকং ভৱতি যথা ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো’’তি (মহাৱ. ১৭). সেসন্তি ‘‘সো পণ্ণেন ৱা’’তিআদিৱচনং.

১৫৩. দাসাদীসু সিৰিৱড্ঢকাদিনামমিৱ অজিতোতি তস্স নামমত্তং. কেসেহি ৱাযিতো কম্বলো যস্সাতিপি যুজ্জতি. পটিকিট্ঠতৰন্তি নিহীনতৰং. ‘‘যথাহা’’তিআদিনা অঙ্গুত্তৰাগমে তিকনিপাতে মক্খলিসুত্ত (অ. নি. ৩.১৩৮) মাহৰি. তন্তাৱুতানীতি তন্তে ৱীতানি. ‘‘সীতে সীতো’’তিআদিনা ছহাকাৰেহি তস্স পটিকিট্ঠতৰং দস্সেতি.

১৫৪. পকুজ্ঝতি সম্মাদিট্ঠিকেসু ব্যাপজ্জতীতি পকুধো. ৱচ্চং কত্ৱাপীতি এত্থ পি-সদ্দেন ভোজনং ভুঞ্জিত্ৱাপি কেনচি অসুচিনা মক্খিত্ৱাপীতি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেতি. ৱালিকাথূপং কত্ৱাতি ৱতসমাদানসীসেন ৱালিকাসঞ্চযং কত্ৱা, তথাৰূপে অনুপগমনীযট্ঠানে পুন ৱতং সমাদায গচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি.

১৫৬. ‘‘গণ্ঠনকিলেসো’’তি এতস্স ‘‘পলিবুন্ধনকিলেসো’’তি অত্থৱচনং, সংসাৰে পৰিবুন্ধনকিচ্চো খেত্তৱত্থুপুত্তদাৰাদিৱিসযো ৰাগাদিকিলেসোতি অত্থো. ‘‘এৱংৱাদিতাযা’’তি ইমিনা লদ্ধিৱসেনস্স নামং, ন পনত্থতোতি দস্সেতি. যাৱ হি সো মগ্গেন সমুগ্ঘাটিতো, তাৱ অত্থিযেৱ. অযং পন ৱচনত্থো – ‘‘নত্থি ময্হং গণ্ঠো’’তি গণ্হাতীতি নিগণ্ঠোতি. নাটস্সাতি এৱংনামকস্স.

কোমাৰভচ্চজীৱককথাৱণ্ণনা

১৫৭. সব্বথা তুণ্হীভূতভাৱং সন্ধায ‘‘এস নাগ…পে… ৱিযা’’তি ৱুত্তং. সুপণ্ণোতি গৰুড়ো, গৰুডো ৱা সক্কটমতেন. ‘‘ড-ড়ান’মৱিসেসো’’তি হি তত্থ ৱদন্তি. যথাধিপ্পাযং ন ৱত্ততীতি কত্ৱা ‘‘অনত্থো ৱত মে’’তি ৱুত্তং. উপসন্তস্সাতি সব্বথা সঞ্ঞমেন উপসমং গতস্স. জীৱকস্স তুণ্হীভাৱো মম অধিপ্পাযস্স মদ্দনসদিসো, তস্মা তদেৱ তুণ্হীভাৱং পুচ্ছিত্ৱা কথাপনেন মম অধিপ্পাযো সম্পাদেতব্বোতি অযমেত্থ ৰঞ্ঞো অধিপ্পাযোতি দস্সেন্তো ‘‘হত্থিম্হি খো পনা’’তিআদিমাহ. কিন্তি কাৰণপুচ্ছাযং নিপাতোতি দস্সেতি ‘‘কেন কাৰণেনা’’তি ইমিনা, যেন তুৱং তুণ্হী, কিং তং কাৰণন্তি ৱা অত্থং দস্সেতি. তত্থ যথাসম্ভৱং কাৰণং উদ্ধৰিত্ৱা অধিপ্পাযং দস্সেতুং ‘‘ইমেস’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যথা এতেসন্তি এতেসং কুলূপকো অত্থি যথা, ইমেসং নু খো তিণ্ণং কাৰণানং অঞ্ঞতৰেন কাৰণেন তুণ্হী ভৱসীতি পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো.

কথাপেতীতি কথাপেতুকামো হোতি. পঞ্চপতিট্ঠিতেনাতি এত্থ পঞ্চহি অঙ্গেহি অভিমুখং ঠিতেনাতি অত্থো, পাদজাণু কপ্পৰ হত্থ সীসসঙ্খাতানি পঞ্চ অঙ্গানি সমং কত্ৱা ওনামেত্ৱা অভিমুখং ঠিতেন পঠমং ৱন্দিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. যম্পি ৱদন্তি ‘‘নৱকতৰেনুপালি ভিক্খুনা ৱুড্ঢতৰস্স ভিক্খুনো পাদে ৱন্দন্তেন ইমে পঞ্চ ধম্মে অজ্ঝত্তং উপট্ঠাপেত্ৱা পাদা ৱন্দিতব্বা’তিআদিকং (পৰি. ৪৬৯) ৱিনযপাড়িমাহৰিত্ৱা একংসকৰণঅঞ্জলিপগ্গহণপাদসম্বাহনপেমগাৰৱুপট্ঠাপনৱসেন পঞ্চপতিট্ঠিতৱন্দনা’’তি, তমেত্থানধিপ্পেতং দূৰতো ৱন্দনে যথাৱুত্তপঞ্চঙ্গস্স অপৰিপুণ্ণত্তা. ৱন্দনা চেত্থ পণমনা অঞ্জলিপগ্গহণকৰপুটসমাযোগো. ‘‘পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা’’তি চ কাযপণামো ৱুত্তো, ‘‘মম সত্থুনো’’তিআদিনা পন ৱচীপণামো, তদুভযপুৰেচৰানুচৰৱসেন মনোপণামোতি. কামং সব্বাপি তথাগতস্স পটিপত্তি অনঞ্ঞসাধাৰণা অচ্ছৰিযব্ভুতৰূপাৱ, তথাপি গব্ভোক্কন্তি অভিজাতি অভিনিক্খমন অভিসম্বোধি ধম্মচক্কপ্পৱত্তন (সং. নি. ৫.১০৮১; পটি. ম. ৩.৩০) যমকপাটিহাৰিযদেৱোৰোহনানি সদেৱকে লোকে অতিৱিয সুপাকটানি, ন সক্কা কেনচি পটিবাহিতুন্তি তানিযেৱেত্থ উদ্ধটানি.

ইত্থং ইমং পকাৰং ভূতো পত্তোতি ইত্থম্ভূতো, তস্স আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, সোযেৱত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো. অথ ৱা ইত্থং এৱংপকাৰো ভূতো জাতোতি ইত্থম্ভূতো, তাদিসোতি আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, তদেৱত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো, তস্মিং উপযোগৱচনন্তি অত্থো. অব্ভুগ্গতোতি এত্থ হি অভিসদ্দো পধানৱসেন ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকো কম্মপ্পৱচনীযো অভিভৱিত্ৱা উগ্গমনকিৰিযাপকাৰস্স দীপনতো, তেন পযোগতো ‘‘তং খো পন ভগৱন্ত’’ন্তি ইদং উপযোগৱচনং সামিঅত্থে সমানম্পি অপ্পধানৱসেন ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘তস্স খো পন ভগৱতোতি অত্থো’’তি. ননু চ ‘‘সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভী’’তি এত্থ ৱিয ‘‘তং খো পন ভগৱন্ত’’ন্তি এত্থ অভিসদ্দো অপ্পযুত্তো, কথমেত্থ তংপযোগতো উপযোগৱচনং সিযাতি? অত্থতো পযুত্তত্তা. অত্থসদ্দপযোগেসু হি অত্থপযোগোযেৱ পধানোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ‘‘সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভী’’তি এত্থ অভিসদ্দপযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৱচনং কতং, এৱমিধাপি ‘‘তং খো পন ভগৱন্তং অভি এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো উগ্গতো’’তি অভিসদ্দপযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৱচনং কতন্তি. যথা হি ‘‘সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভী’’তি এত্থ ‘‘দেৱদত্তো মাতৰমভি মাতুৱিসযে, মাতুযা ৱা সাধূ’’তি এৱং অধিকৰণত্থে, সামিঅত্থে ৱা ভুম্মৱচনস্স, সামিৱচনস্স ৱা পসঙ্গে ইত্থম্ভূতাখ্যানজোতকেন কম্মপ্পৱচনীযেন অভিসদ্দেন পযোগতো উপযোগৱচনং কতং, এৱমিধাপি সামিঅত্থে সামিৱচনপ্পসঙ্গে যথা চ তত্থ ‘‘দেৱদত্তো মাতুৱিসযে, মাতু সম্বন্ধী ৱা সাধুত্তপ্পকাৰপ্পত্তো’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, এৱমিধাপি ‘‘ভগৱতো সম্বন্ধী কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো অভিভৱিত্ৱা উগ্গমনপ্পকাৰপ্পত্তো’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. তত্থ হি দেৱদত্তগ্গহণং ৱিয ইধ কিত্তিসদ্দগ্গহণং, ‘‘মাতৰ’’ন্তি ৱচনং ৱিয ‘‘ভগৱন্ত’’ন্তি ৱচনং, সাধুসদ্দো ৱিয উগ্গতসদ্দো ৱেদিতব্বো.

কল্যাণোতি ভদ্দকো. কল্যাণভাৱো চস্স কল্যাণগুণৱিসযতাযাতি আহ ‘‘কল্যাণগুণসমন্নাগতো’’তি, কল্যাণেহি গুণেহি সমন্নাগতো তব্বিসযতায যুত্তোতি অত্থো. তং ৱিসযতা হেত্থ সমন্নাগমো, কল্যাণগুণৱিসযতায তন্নিস্সিতোতি অধিপ্পাযো. সেট্ঠোতি পৰিযাযৱচনেপি এসেৱ নযো. সেট্ঠগুণৱিসযতা এৱ হি কিত্তিসদ্দস্স সেট্ঠতা ‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তম’’ন্তিআদীসু (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪২; পাৰা. অট্ঠ. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৱু. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা; মহানি. অট্ঠ. ৪৯) ৱিয. ‘‘অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা গুণানং সংকিত্তনতো, সদ্দনীযতো চ ৱণ্ণোযেৱ কিত্তিসদ্দো নামাতি আহ ‘‘কিত্তিযেৱা’’তি. ৱণ্ণো এৱ হি কিত্তেতব্বতো কিত্তি, সদ্দনীযতো সদ্দোতি চ ৱুচ্চতি. কিত্তিপৰিযাযো হি সদ্দসদ্দো যথা ‘‘উড়াৰসদ্দা ইসযো, গুণৱন্তো তপস্সিনো’’তি. কিত্তিৱসেন পৱত্তো সদ্দো কিত্তিসদ্দোতি ভিন্নাধিকৰণতং দস্সেতি ‘‘থুতিঘোসো’’তি ইমিনা. কিত্তিসদ্দো হেত্থ থুতিপৰিযাযো কিত্তনমভিত্থৱনং কিত্তীতি. থুতিৱসেন পৱত্তো ঘোসো থুতিঘোসো, অভিত্থৱুদাহাৰোতি অত্থো. অভিসদ্দো অভিভৱনে, অভিভৱনঞ্চেত্থ অজ্ঝোত্থৰণমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা’’তি, অনঞ্ঞসাধাৰণে গুণে আৰব্ভ পৱত্তত্তা অভিব্যাপেত্ৱাতি অত্থো. কিন্তি-সদ্দো অব্ভুগ্গতোতি চোদনায ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিমাহাতি অনুসন্ধিং দস্সেতুং ‘‘কিন্তী’’তি ৱুত্তং.

পদানং সম্বজ্ঝনং পদসম্বন্ধো. সো ভগৱাতি যো সো সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৱানমতিদেৱো সক্কানমতিসক্কো ব্ৰহ্মানমতিব্ৰহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৱন্ততাদীহি কাৰণেহি সদেৱকে লোকে ‘‘ভগৱা’’তি পত্থটকিত্তিসদ্দো, সো ভগৱা. যং তং-সদ্দা হি নিচ্চসম্বন্ধা. ‘‘ভগৱা’’তি চ ইদমাদিপদং সত্থু নামকিত্তনং. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি ‘‘ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কতং, ন পিতৰা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ৬; চূড়নি. ২). পৰতো পন ‘‘ভগৱা’’তি পদং গুণকিত্তনং. যথা কম্মট্ঠানিকেন‘‘অৰহ’’ন্তিআদীসু নৱসু ঠানেসু পচ্চেকং ইতিপিসদ্দং যোজেত্ৱা বুদ্ধগুণা অনুস্সৰীযন্তি, এৱমিধ বুদ্ধগুণসংকিত্তকেনাপীতি দস্সেন্তো ‘‘ইতিপি অৰহং…পে… ইতিপি ভগৱা’’তি আহ. এৱঞ্হি সতি‘‘অৰহ’’ন্তিআদীহি নৱহি পদেহি যে সদেৱকে লোকে অতিৱিয পাকটা পঞ্ঞাতা বুদ্ধগুণা, তে নানপ্পকাৰতো ৱিভাৱিতা হোন্তি ‘‘ইতিপী’’তি পদদ্ৱযেন তেসং নানপ্পকাৰতাদীপনতো. ‘‘ইতিপেতং ভূতং, ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৱিয হি ইতি-সদ্দো ইধ আসন্নপচ্চক্খকৰণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন চ নেসং নানপ্পকাৰভাৱো দীপিতো, তানি চ গুণসল্লক্খণকাৰণানি সদ্ধাসম্পন্নানং ৱিঞ্ঞুজাতিকানং পচ্চক্খানি হোন্তি, তস্মা তানি সংকিত্তেন্তেন ৱিঞ্ঞুনা চিত্তস্স সম্মুখীভূতানেৱ কত্ৱা সংকিত্তেতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতী’’তি আহ. এৱঞ্হি নিৰূপেত্ৱা কিত্তেন্তে যস্স সংকিত্তেতি, তস্স ভগৱতি অতিৱিয পসাদো হোতি.

আৰকত্তাতি কিলেসেহি সুৱিদূৰত্তা. অৰীনন্তি কিলেসাৰীনং. অৰানন্তি সংসাৰচক্কস্স অৰানং. হতত্তাতি ৱিদ্ধংসিতত্তা. পচ্চযাদীনন্তি চীৱৰাদিপচ্চযানঞ্চেৱ পূজা ৱিসেসানঞ্চ. ৰহাভাৱাতি চক্খুৰহাদীনমভাৱতো. ৰহোপাপকৰণাভাৱো হি পদমনতিক্কম্ম ৰহাভাৱোতি ৱুত্তং. এৱম্পি হি যথাধিপ্পেতমত্থো লব্ভতীতি. ততোতি ৱিসুদ্ধিমগ্গতো (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৩). যথা চ ৱিসুদ্ধিমগ্গতো, এৱং তংসংৱণ্ণনায পৰমত্থমঞ্জূসাযং (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.১২৪) নেসং ৱিত্থাৰো গহেতব্বো.

যস্মা জীৱকো বহুসো সত্থু সন্তিকে বুদ্ধগুণে সুত্ৱা ঠিতো, দিট্ঠসচ্চতায চ সত্থুসাসনে ৱিগতকথংকথো, সত্থুগুণকথনে চ ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো, তস্মা সো এৱং ৱিত্থাৰতো এৱ আহাতি ৱুত্তং ‘‘জীৱকো পনা’’তিআদি. ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা সামত্থিযত্থমাহ. থামো দেসনাঞাণমেৱ, বলং পন দসবলঞাণং. ৱিস্সত্থন্তি ভাৱনপুংসকপদং, অনাসঙ্কন্তি অত্থো.

পঞ্চৱণ্ণাযাতি খুদ্দিকাদিৱসেন পঞ্চপকাৰায. নিৰন্তৰং ফুটং অহোসি কতাধিকাৰভাৱতো. কম্মন্তৰাযৱসেন হিস্স ৰঞ্ঞো গুণসৰীৰং খতূপহতং হোতি. কস্মা পনেস জীৱকমেৱ গমনসজ্জায আণাপেতীতি আহ ‘‘ইমাযা’’তিআদি.

১৫৮. ‘‘উত্তম’’ন্তি ৱত্ৱা ন কেৱলং উত্তমভাৱোযেৱেত্থ কাৰণং, অথ খো অপ্পসদ্দতাপীতি দস্সেতুং ‘‘অস্সযানৰথযানানী’’তিআদি ৱুত্তং. হত্থিযানেসু চ নিব্বিসেৱনমেৱ গণ্হন্তো হত্থিনিযোপি কপ্পাপেসি. পদানুপদন্তি পদমনুগতং পদং পুৰতো গচ্ছন্তস্স হত্থিযানস্স পদে তেসং পদং কত্ৱা, পদসদ্দো চেত্থ পদৱড়ঞ্জে. নিব্বুতস্সাতি সব্বকিলেসদৰথৱূপসমস্স. নিব্বুতেহেৱাতি অপ্পসদ্দতায সদ্দসঙ্খোভনৱূপসমেহেৱ.

কৰেণূতি হত্থিনিপৰিযাযৱচনং. কণতি সদ্দং কৰোতীতি হি কৰেণু, কৰোৱ যস্সা, ন দীঘো দন্তোতি ৱা কৰেণু,‘‘কৰেণুকা’’তিপি পাঠো, নিৰুত্তিনযেন পদসিদ্ধি. আৰোহনসজ্জনং কুথাদীনং বন্ধনমেৱ. ওপৱয্হন্তি ৰাজানমুপৱহিতুং সমত্থং. ‘‘ওপগুয্হ’’ন্তিপি পঠন্তি, ৰাজানমুপগূহিতুং গোপিতুং সমত্থন্তি অত্থো. ‘‘এৱং কিৰস্সা’’তিআদি পণ্ডিতভাৱৱিভাৱনং. কথা ৱত্ততীতি লদ্ধোকাসভাৱেন ধম্মকথা পৱত্ততি. ‘‘ৰঞ্ঞো আসঙ্কানিৱত্তনত্থং আসন্নচাৰীভাৱেন হত্থিনীসু ইত্থিযো নিসজ্জাপিতা’’তি (দী. নি. টী. ১.১৫৮) আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইত্থিযো নিস্সায পুৰিসানং ভযং নাম নত্থি, সুখং ইত্থিপৰিৱুতো গমিস্সামী’’তি তত্থ কাৰণং ৱুত্তমেৱ. ইমিনাপি কাৰণেন ভৱিতব্বন্তি পন আচৰিযেন এৱং ৱুত্তং সিযা. ৰঞ্ঞো পৰেসং দূৰুপসঙ্কমনভাৱদস্সনত্থং তা পুৰিসৱেসং গাহাপেত্ৱা আৱুধহত্থা কাৰিতা. হত্থিনিকাসতানীতি এত্থ হত্থিনিযো এৱ হত্থিনিকা. ‘‘পঞ্চ হত্থিনিযা সতানী’’তিপি কত্থচি পাঠো, সো অযুত্তোৱ ‘‘পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তিআদীসু (পাৰা. ১) ৱিয ঈদিসেসু পচ্ছিমপদস্স সমাসস্সেৱ দস্সনতো. কস্সচিদেৱাতি সন্নিপতিতে মহাজনে যস্স কস্সচি এৱ, তদঞ্ঞেসম্পি আযতিং মগ্গফলানমুপনিস্সযোতি আহ ‘‘সা মহাজনস্স উপকাৰায ভৱিস্সতী’’তি.

পটিৱেদেসীতি ঞাপেসি. উপচাৰৱচনন্তি ৱোহাৰৱচনমত্তং তেনেৱ অধিপ্পেতত্থস্স অপৰিযোসানতো. তেনাহ ‘‘তদেৱ অত্তনো ৰুচিযা কৰোহী’’তি. ইমিনাযেৱ হি তদত্থপৰিযোসানং. মঞ্ঞসীতি পকতিযাৱ জানাসি. তদেৱাতি গমনাগমনমেৱ. যদি গন্তুকামো, গচ্ছ, অথ ন গন্তুকামো, মা গচ্ছ, অত্তনো ৰুচিযেৱেত্থ পমাণন্তি ৱুত্তং হোতি.

১৫৯. পাটিএক্কাযেৱ সন্ধিৱসেন পচ্চেকা. ‘‘মহঞ্চ’’ন্তি পদে কৰণত্থে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘মহতা’’তি. মহন্তস্স ভাৱো মহঞ্চং. ন কেৱলং নিগ্গহীতন্তৱসেনেৱ পাঠো, অথ খো আকাৰন্তৱসেনাপীতি আহ ‘‘মহচ্চাতিপি পাড়ী’’তি. যথা ‘‘খত্তিযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘খত্যা’’তি, এৱং ‘‘মহতিযা’’তি ৱত্তব্বে মহত্যা. পুন চ-কাৰং কত্ৱা মহচ্চাতি সন্ধিৱসেন পদসিদ্ধি. পুল্লিঙ্গৱসেন ৱত্তব্বে ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৱিপল্লাসো লিঙ্গৱিপৰিযাযো. ৱিসেসনঞ্হি ভিয্যো ৱিসেস্যলিঙ্গাদিগাহকং. তিযোজনসতানন্তি পচ্চেকং তিযোজনসতপৰিমণ্ডলানং. দ্ৱিন্নং মহাৰট্ঠানং ইস্সৰিযসিৰীতি অঙ্গমগধৰট্ঠানমাধিপচ্চমাহ. তদত্থং ৱিৱৰতি ‘‘তস্সা’’তিআদিনা. পটিমুক্কৱেঠনানীতি আবন্ধসিৰোৱেঠনানি. আসত্তখগ্গানীতি অংসে ওলম্বনৱসেন সন্নদ্ধাসীনি. মণিদণ্ডতোমৰেতি মণিদণ্ডঙ্কুসে.

‘‘অপৰাপী’’তিআদিনা পদসা পৰিৱাৰা ৱুত্তা. খুজ্জৱামনকা ৱেসৱসেন, কিৰাতসৱৰঅন্ধকাদযো জাতিৱসেন তাসং পৰিচাৰকিনিযো দস্সিতা. ৱিস্সাসিকপুৰিসাতি ৱস্সৱৰে সন্ধাযাহ. কুলভোগইস্সৰিযাদিৱসেন মহতী মত্তা পমাণমেতেসন্তি মহামত্তা, মহানুভাৱা ৰাজামচ্চা. ৱিজ্জাধৰতৰুণা ৱিযাতি মন্তানুভাৱেন ৱিজ্জামযিদ্ধিসম্পন্না ৱিজ্জাধৰকুমাৰকা ৱিয. ৰট্ঠিযপুত্তাতি ভোজপুত্তা. ৰট্ঠে পৰিচৰন্তীতি হি লুদ্দকা ৰট্ঠিযা, তেসং নানাৱুধপৰিচযতায ৰাজভটভূতা পুত্তাতি অত্থো, অন্তৰৰট্ঠভোজকানং ৱা পুত্তা ৰট্ঠিযপুত্তা, খত্তিযা ভোজৰাজানো. ‘‘অনুযুত্তা ভৱন্তু তে’’তিআদীসু ৱিয হি টীকাযং (দী. নি. টী. ১.১৫৯) ৱুত্তো ভোজসদ্দো ভোজকৱাচকোতি দট্ঠব্বং. উস্সাপেত্ৱাতি উদ্ধং পসাৰেত্ৱা. জযসদ্দন্তি ‘‘জযতু মহাৰাজা’’তিআদিজযপটিবদ্ধং সদ্দং. ধনুপন্তিপৰিক্খেপোতি ধনুপন্তিপৰিৱাৰো. সব্বত্থ তংগাহকৱসেন ৱেদিতব্বো. হত্থিঘটাতি হত্থিসমূহা. পহৰমানাতি ফুসমানা. অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনাতি অৱিচ্ছেদগমনেন অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধা. সেণিযোতি গন্ধিকসেণীদুস্সিকসেণীআদযো ‘‘অনপলোকেত্ৱা ৰাজানং ৱা সঙ্ঘং ৱা গণং ৱা পূগং ৱা সেণিং ৱা অঞ্ঞত্ৰ কপ্পা ৱুট্ঠাপেয্যা’’তিআদীসু (পাচি. ৬৮২) ৱিয. ‘‘অট্ঠাৰস অক্খোভিণী সেনিযো’’তি কত্থচি লিখন্তি, সো অনেকেসুপি পোত্থকেসু ন দিট্ঠো. অনেকসঙ্খ্যা চ সেনা হেট্ঠা গণিতাতি অযুত্তোযেৱ. তদা সব্বাৱুধতো সৰোৱ দূৰগামীতি কত্ৱা সৰপতনাতিক্কমপ্পমাণেন ৰঞ্ঞো পৰিসং সংৱিদহতি. কিমত্থন্তি আহ ‘‘সচে’’তিআদি.

সযং ভাযনট্ঠেন চিত্তুত্ৰাসো ভযং যথা তথা ভাযতীতি কত্ৱা. ভাযিতব্বে এৱ ৱত্থুস্মিং ভযতো উপট্ঠিতে ‘‘ভাযিতব্বমিদ’’ন্তি ভাযিতব্বাকাৰেন তীৰণতো ঞাণং ভযং ভযতো তীৰেতীতি কত্ৱা. তেনেৱাহ ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৫১) ‘‘ভযতুপট্ঠানঞাণং পন ভাযতি, ন ভাযতীতি? ন ভাযতি. তঞ্হি ‘অতীতা সঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তি, অনাগতা নিৰুজ্ঝিস্সন্তী’তি তীৰণমত্তমেৱ হোতী’’তি. ভাযনট্ঠানট্ঠেন আৰম্মণং ভযং ভাযতি এতস্মাতি কত্ৱা. ভাযনহেতুট্ঠেন ওত্তপ্পং ভযং পাপতো ভাযতি এতেনাতি কত্ৱা. ভযানকন্তি ভাযনাকাৰো. তেপীতি দীঘাযুকা দেৱাপি. ধম্মদেসনন্তি পঞ্চসু খন্ধেসু পন্নৰসলক্খণপটিমণ্ডিতং ধম্মদেসনং. যেভুয্যেনাতি ঠপেত্ৱা খীণাসৱদেৱে তদঞ্ঞেসং ৱসেন বাহুল্লতো. খীণাসৱত্তা হি তেসং চিত্তুত্ৰাসভযম্পি ন উপ্পজ্জতি. কামং সীহোপমসুত্তট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.৩৩) চিত্তুত্ৰাসভযম্পি তদত্থভাৱেন ৱুত্তং, ইধ পন পকৰণানুৰূপতো ঞাণভযমেৱ গহিতং. সংৱেগন্তি সহোত্তপ্পঞাণং. সন্তাসন্তি সব্বসো উব্বিজ্জনং. ভাযিতব্বট্ঠেন ভযমেৱ ভীমভাৱেন ভেৰৱন্তি ভযভেৰৱং, ভীতব্বৱত্থু. তেনাহ ‘‘আগচ্ছতী’’তি, এতং নৰং তং ভযভেৰৱং আগচ্ছতি নূনাতি অত্থো.

ভীৰুং পসংসন্তীতি পাপতো ভাযনতো উত্ৰাসনতো ভীৰুং পসংসন্তি পণ্ডিতা. ন হি তত্থ সূৰন্তি তস্মিং পাপকৰণে সূৰং পগব্ভধংসিনং ন হি পসংসন্তি. তেনাহ ‘‘ভযা হি সন্তো ন কৰোন্তি পাপ’’ন্তি. তত্থ ভযাতি পাপুত্ৰাসতো, ওত্তপ্পহেতূতি অত্থো.

ছম্ভিতস্সাতি থম্ভিতস্স, থ-কাৰস্স ছ-কাৰাদেসো. তদত্থমাহ ‘‘সকলসৰীৰচলন’’ন্তি, ভযৱসেন সকলকাযপকম্পনন্তি অত্থো. উয্যোধনং সম্পহাৰো.

একেতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিনো. ‘‘ৰাজগহে’’তিআদি তেসমধিপ্পাযৱিৱৰণং. একেকস্মিং মহাদ্ৱাৰে দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা চতুসট্ঠি খুদ্দকদ্ৱাৰানি. ‘‘তদা’’তিআদিনা অকাৰণভাৱে হেতুং দস্সেতি.

ইদানি সকৱাদং দস্সেতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘জীৱকো কিৰা’’তিআদি আসঙ্কনাকাৰদস্সনং. অস্সাতি অজাতসত্তুৰঞ্ঞো. উক্কণ্ঠিতোতি অনভিৰতো. ছত্তং উস্সাপেতুকামো মঞ্ঞেতি সম্বন্ধো. ভাযিত্ৱাতি ভাযনহেতু. তস্সাতি জীৱকস্স. সম্মসদ্দো সমানত্থো, সমানভাৱো চ ৱযেনাতি আহ ‘‘ৱযস্সাভিলাপো’’তি. ৱযেন সমানো ৱযস্সো যথা ‘‘একৰাজা হৰিস্সৱণ্ণো’’তি (জা. ১.২.১৭). সমানসদ্দস্স হি সাদেসমিচ্ছন্তি সদ্দৱিদূ, তেন অভিলাপো আলপনং তথা, ৰুড়্হীনিদ্দেসো এস, ‘‘মাৰিসা’’তি আলপনমিৱ. যথা হি মাৰিসাতি নিদ্দুক্খতাভিলাপো সদুক্খেপি নেৰযিকে ৱুচ্চতি ‘‘যদা খো তে মাৰিস সঙ্কুনা সঙ্কু হদযে সমাগচ্ছেয্যা’’তিআদীসু, (ম. নি. ১.৫১২) এৱং যো কোচি সহাযো অসমানৱযোপি ‘‘সম্মা’’তি ৱুচ্চতীতি, তস্মা সহাযাভিলাপো ইচ্চেৱ অত্থো. কচ্চি ন ৱঞ্চেসীতি পাড়িযা সম্বন্ধো. ‘‘ন পলম্ভেসী’’তি ৱুত্তেপি ইধ পৰিকপ্পত্থোৱ সম্ভৱতীতি ৱুত্তং ‘‘ন ৱিপ্পলম্ভেয্যাসী’’তি, ন পলোভেয্যাসীতি অত্থো. কথায সল্লাপো, সো এৱ নিগ্ঘোসো তথা.

ৱিনস্সেয্যাতি চিত্তৱিঘাতেন ৱিহঞ্ঞেয্য. ‘‘ন তং দেৱা’’তিআদিৱচনং সন্ধায ‘‘দড়্হং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং. তুৰিতৱসেনিদমামেডিতন্তি দস্সেতি ‘‘তৰমানোৱা’’তি ইমিনা. ‘‘অভিক্কম মহাৰাজা’’তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণং দস্সেতুং ‘‘এতে’’তিআদি ৱুত্তন্তি সসম্বন্ধমত্থং দস্সেন্তো ‘‘মহাৰাজ চোৰবলং নামা’’তিআদিমাহ.

সামঞ্ঞফলপুচ্ছাৱণ্ণনা

১৬০. অযং বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকোকাসো নাগস্স ভূমি নাম. তেনাহ ‘‘ৱিহাৰস্সা’’তিআদি. ভগৱতো তেজোতি বুদ্ধানুভাৱো. ৰঞ্ঞো সৰীৰং ফৰি যথা তং সোণদণ্ডস্স ব্ৰাহ্মণস্স ভগৱতো সন্তিকং আগচ্ছন্তস্স অন্তোৱনসণ্ডগতস্স. ‘‘অত্তনো অপৰাধং সৰিত্ৱা মহাভযং উপ্পজ্জী’’তি ইদং সেদমুঞ্চনস্স কাৰণদস্সনং. ন হি বুদ্ধানুভাৱতো সেদমুঞ্চনং সম্ভৱতি কাযচিত্তপস্সদ্ধিহেতুভাৱতো.

একেতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিনোযেৱ. তদযুত্তমেৱাতি দস্সেতি ‘‘ইমিনা’’তিআদিনা. অভিমাৰেতি ধনুগ্গহে. ধনপালন্তি নাড়াগিৰিং. সো হি তদা নাগৰেহি পূজিতধনৰাসিনো লব্ভনতো ‘‘ধনপালো’’তি ৱোহৰীযতি. ন কেৱলং দিট্ঠপুব্বতোযেৱ, অথ খো পকতিযাপি ভগৱা সঞ্ঞাতোতি দস্সেতুং ‘‘ভগৱা হী’’তিআদিমাহ. আকিণ্ণৱৰলক্খণোতি বত্তিংস মহাপুৰিসলক্খণে সন্ধাযাহ. অনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতোতি অসীতানুব্যঞ্জনে (জিনালঙ্কাৰটীকায ৱিজাতমঙ্গলৱণ্ণনাযং ৱিত্থাৰো). ছব্বণ্ণাহি ৰস্মীহীতি তদা ৱত্তমানা ৰস্মিযো. ইস্সৰিযলীড়াযাতি ইস্সৰিযৱিলাসেন. ননু চ ভগৱতো সন্তিকে ইস্সৰিযলীলায পুচ্ছা অগাৰৱোযেৱ সিযাতি চোদনায ‘‘পকতি হেসা’’তিআদিমাহ, পকতিযা পুচ্ছনতো ন অগাৰৱোতি অধিপ্পাযো. পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্নেন ভিক্খুসঙ্ঘেন পুৰে কতেপি অত্থতো তস্স পুৰতো নিসিন্নো নাম. তেনাহ ‘‘পৰিৱাৰেত্ৱা’’তিআদি.

১৬১. যেন, তেনাতি চ ভুম্মত্থে কৰণৱচনন্তি দস্সেতি ‘‘যত্থ, তত্থা’’তি ইমিনা. যেন মণ্ডলস্স দ্ৱাৰং, তেনূপসঙ্কমীতি সম্পত্তভাৱস্স ৱুত্তত্তা ইধ উপগমনমেৱ যুত্তন্তি আহ ‘‘উপগতো’’তি. অনুচ্ছৱিকে একস্মিং পদেসেতি যত্থ ৱিঞ্ঞুজাতিকা অট্ঠংসু, তস্মিং. কো পনেস অনুচ্ছৱিকপদেসো নাম? অতিদূৰতাদিছনিসজ্জদোসৱিৰহিতো পদেসো, নপচ্ছতাদিঅট্ঠনিসজ্জদোসৱিৰহিতো ৱা. যথাহু অট্ঠকথাচৰিযা –

‘‘ন পচ্ছতো ন পুৰতো, নাপি আসন্নদূৰতো;

ন কচ্ছে নো পটিৱাতে, ন চাপি ওনতুন্নতে;

ইমে দোসে ৱিস্সজ্জেত্ৱা, একমন্তং ঠিতা অহূ’’তি. (খু. পা. অট্ঠ. এৱমিচ্চাদিপাঠৱণ্ণনা; সু. নি. অট্ঠ. ২.২৬১);

তদা ভিক্খুসঙ্ঘে তুণ্হীভাৱস্স অনৱসেসতো ব্যাপিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূত’’ন্তি ৱিচ্ছাৱচনং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যতো…পে… মেৱা’’তি, যতো যতো ভিক্খুতোতি অত্থো. হত্থেন, হত্থস্স ৱা কুকতভাৱো হত্থকুক্কুচ্চং, অসঞ্ঞমো, অসম্পজঞ্ঞকিৰিযা চ. তথা পাদকুক্কুচ্চন্তি এত্থাপি. ৱা-সদ্দো অৱুত্তৱিকপ্পনে, তেন তদঞ্ঞোপি চক্খুসোতাদিঅসঞ্ঞমো নত্থীতি ৱিভাৱিতো. তত্থ পন চক্খুঅসংযমো সব্বপঠমো দুন্নিৱাৰিতো চাতি তদভাৱং দস্সেতুং ‘‘সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিত’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

ৱিপ্পসন্নৰহদমিৱাতি অনাৱিলোদকসৰমিৱ. যেনেতৰহি…পে… ইমিনা মে…পে… হোতূতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞো হি অত্থক্কমো, অঞ্ঞো সদ্দক্কমোতি আহ ‘‘যেনা’’তিআদি. তত্থ কাযিক-ৱাচসিকেন উপসমেন লদ্ধেন মানসিকোপি উপসমো অনুমানতো লদ্ধো এৱাতি কত্ৱা ‘‘মানসিকেন চা’’তি ৱুত্তং. সীলূপসমেনাতি সীলসঞ্ঞমেন. ৱুত্তমত্থং লোকপকতিযা সাধেন্তো ‘‘দুল্লভঞ্হী’’তিআদিমাহ. লদ্ধাতি লভিত্ৱা.

উপসমন্তি আচাৰসম্পত্তিসঙ্খাতং সংযমং. ‘‘এৱ’’ন্তিআদিনা তথা ইচ্ছায কাৰণং দস্সেতি. সোতি অয্যকো, উদযভদ্দো ৱা. ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি তদত্থ-সমত্থনং. ঘাতেস্সতিযেৱাতি তংকালাপেক্খায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ঘাতেসী’’তি. ইদঞ্হি সম্পতিপেক্খৱচনং. পঞ্চপৰিৱট্টোতি পঞ্চৰাজপৰিৱট্টো.

কস্মা এৱমাহ, ননু ভগৱন্তমুদ্দিস্স ৰাজা ন কিঞ্চি ৱদতীতি অধিপ্পাযো. ৱচীভেদেতি যথাৱুত্তউদানৱচীভেদে. তুণ্হী নিৰৱোতি পৰিযাযৱচনমেতং. ‘‘অয’’ন্তিআদি চিত্তজাননাকাৰদস্সনং. অযং…পে… ন সক্খিস্সতীতি ঞত্ৱাতি সম্বন্ধো. ৱচনানন্তৰন্তি উদানৱচনানন্তৰং. যেনাতি যত্থ পদেসে, যেন ৱা সোতপথেন. যেন পেমন্তি এত্থাপি যথাৰহমেস নযো.

কতাপৰাধস্স আলপনং নাম দুক্কৰন্তি সন্ধায ‘‘মুখং নপ্পহোতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘আগমা খো ত্ৱং মহাৰাজ যথাপেম’’ন্তি ৱচননিদ্দিট্ঠং ৱা তদা তদত্থদীপনাকাৰেন পৱত্তং নানানযৱিচিত্তং ভগৱতো মধুৰৱচনম্পি সন্ধায এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. একম্পি হি অত্থং ভগৱা যথা সোতূনং ঞাণং পৱত্ততি, তথা দেসেতি. যং সন্ধায অট্ঠকথাসু ৱুত্তং ‘‘ভগৱতা অব্যাকতং তন্তিপদং নাম নত্থি, সব্বেসঞ্ঞেৱ অত্থোপি ভাসিতো’’তি. পঞ্চহাকাৰেহীতি ইট্ঠানিট্ঠেসু সমভাৱাদিসঙ্খাতেহি পঞ্চহি কাৰণেহি. ৱুত্তঞ্হেতং মহানিদ্দেসে (মহানি. ৩৮, ১৬২) –

‘‘পঞ্চহাকাৰেহি তাদী ইট্ঠানিট্ঠে তাদী, চত্তাৱীতি তাদী, তিণ্ণাৱীতি তাদী, মুত্তাৱীতি তাদী, তংনিদ্দেসা তাদী.

কথং অৰহা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী? অৰহা লাভেপি তাদী, অলাভেপি, যসেপি, অযসেপি, পসংসাযপি, নিন্দাযপি, সুখেপি, দুক্খেপি তাদী, একং চে বাহং গন্ধেন লিম্পেয্যুং, একং চে বাহং ৱাসিযা তচ্ছেয্যুং, অমুস্মিং নত্থি ৰাগো, অমুস্মিং নত্থি পটিঘং, অনুনযপটিঘৱিপ্পহীনো, উগ্ঘাতিনিঘাতিৱীতিৱত্তো, অনুৰোধৱিৰোধসমতিক্কন্তো, এৱং অৰহা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী.

কথং অৰহা চত্তাৱীতি তাদী? অৰহতো…পে… থম্ভো, সাৰম্ভো, মানো, অতিমানো, মদো, পমাদো, সব্বে কিলেসা, সব্বে দুচ্চৰিতা, সব্বে দৰথা, সব্বে পৰিড়াহা, সব্বে সন্তাপা, সব্বা কুসলাভিসঙ্খাৰা চত্তা ৱন্তা মুত্তা পহীনা পটিনিস্সট্ঠা, এৱং অৰহা চত্তাৱীতি তাদী.

কথং অৰহা তিণ্ণাৱীতি তাদী? অৰহা কামোঘং তিণ্ণো, ভৱোঘং তিণ্ণো, দিট্ঠোঘং তিণ্ণো, অৱিজ্জোঘং তিণ্ণো, সব্বং সংসাৰপথং তিণ্ণো উত্তিণ্ণো নিত্তিণ্ণো অতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো ৱীতিৱত্তো, সো ৱুট্ঠৱাসো চিণ্ণচৰণো জাতিমৰণসঙ্খযো, জাতিমৰণসংসাৰো (মহানি. ৩৮) নত্থি তস্স পুনব্ভৱোতি, এৱং অৰহা তিণ্ণাৱীতি তাদী.

কথং অৰহা মুত্তাৱীতি তাদী? অৰহতো ৰাগা চিত্তং মুত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তং, দোসা, মোহা, কোধা, উপনাহা, মক্খা, পড়াসা, ইস্সায, মচ্ছৰিযা, মাযায, সাঠেয্যা, থম্ভা, সাৰম্ভা, মানা, অতিমানা, মদা, পমাদা, সব্বকিলেসেহি, সব্বদুচ্চৰিতেহি, সব্বদৰথেহি, সব্বপৰিড়াহেহি, সব্বসন্তাপেহি, সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰেহি চিত্তং মুত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তং; এৱং অৰহা মুত্তাৱীতি তাদী.

কথং অৰহা তংনিদ্দেসা তাদী? অৰহা ‘সীলে সতি সীলৱা’তি তংনিদ্দেসা তাদী, ‘সদ্ধায সতি সদ্ধো’তি, ‘ৱীৰিযে সতি ৱীৰিযৱা’তি, ‘সতিযা সতি সতিমা’তি, ‘সমাধিম্হি সতি সমাহিতো’তি, ‘পঞ্ঞায সতি পঞ্ঞৱা’তি, ‘ৱিজ্জায সতি তেৱিজ্জো’তি, ‘অভিঞ্ঞায সতি ছড়ভিঞ্ঞো’তি তংনিদ্দেসা তাদী, এৱং অৰহা তংনিদ্দেসা তাদী’’তি.

ভগৱা পন সব্বেসম্পি তাদীনমতিসযো তাদী. তেনাহ ‘‘সুপ্পতিট্ঠিতো’’তি. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা কাড়কাৰামসুত্তন্তে ‘‘ইতি খো ভিক্খৱে তথাগতো দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু তাদীযেৱ তাদী, তম্হা চ পন তাদিম্হা অঞ্ঞো তাদী উত্তৰিতৰো ৱা পণীততৰো ৱা নত্থীতি ৱদামী’’তি (অ. নি. ৪.২৪). অথ ৱা পঞ্চৱিধাৰিযিদ্ধিসিদ্ধেহি পঞ্চহাকাৰেহি তাদিলক্খণে সুপ্পতিট্ঠিতোতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং আযস্মতা ধম্মসেনাপতিনা পটিসম্ভিদামগ্গে –

‘‘কতমা অৰিযা ইদ্ধি? ইধ ভিক্খু সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি, সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি, সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি, সচে আকঙ্খতি ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি, সচে আকঙ্খতি ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো’’তি (পটি. ম. ৩.১৭).

বহিদ্ধাতি সাসনতো বহিসমযে.

১৬২. এসাতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৱন্দনাকাৰো. তমত্থং লোকসিদ্ধায উপমায সাধেতুং ‘‘ৰাজান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ওকাসন্তি পুচ্ছিতব্বট্ঠানং.

ন মে পঞ্হৱিস্সজ্জনে ভাৰো অত্থীতি সত্থু সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচাৰতায অত্থতো আপন্নায দস্সনং. ‘‘যদি আকঙ্খসী’’তি ৱুত্তেযেৱ হি এস অত্থো আপন্নো হোতি. সব্বং তে ৱিস্সজ্জেস্সামীতি এত্থাপি অযং নযো. ‘‘যং আকঙ্খসি, তং পুচ্ছা’’তি ৱচনেনেৱ হি অযমত্থো সিজ্ঝতি. অসাধাৰণং সব্বঞ্ঞুপৱাৰণন্তি সম্বন্ধো. যদি ‘‘যদাকঙ্খসী’’তি ন ৱদন্তি, অথ কথং ৱদন্তীতি আহ ‘‘সুত্ৱা’’তিআদি. পদেসঞাণেযেৱ ঠিতত্তা তথা ৱদন্তীতি ৱেদিতব্বং. বুদ্ধা পন সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেন্তীতি সম্বন্ধো.

‘‘পুচ্ছাৱুসো যদাকঙ্খসী’’তিআদীনি সুত্তপদানি যেসং পুগ্গলানং ৱসেন আগতানি, তং দস্সনত্থং ‘‘যক্খনৰিন্দদেৱসমণব্ৰাহ্মণপৰিব্বাজকান’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ হি ‘‘পুচ্ছাৱুসো যদাকঙ্খসী’’তি আড়ৱকস্স যক্খস্স ওকাসকৰণং, ‘‘পুচ্ছ মহাৰাজা’’তি নৰিন্দানং, ‘‘পুচ্ছ ৱাসৱা’’তিআদি দেৱানমিন্দস্স, ‘‘তেন হী’’তিআদি সমণানং, ‘‘বাৱৰিস্স চা’’তিআদি ব্ৰাহ্মণানং, ‘‘পুচ্ছ মং সভিযা’’তিআদি পৰিব্বাজকানং ওকাসকৰণন্তি দট্ঠব্বং. ৱাসৱাতি দেৱানমিন্দালপনং. তদেতঞ্হি সক্কপঞ্হসুত্তে. মনসিচ্ছসীতি মনসা ইচ্ছসি.

কতাৱকাসাতি যস্মা তুম্হে মযা কতোকাসা, তস্মা বাৱৰিস্স চ তুয্হং অজিতস্স চ সব্বেসঞ্চ সেসানং যং কিঞ্চি সব্বং সংসযং যথা মনসা ইচ্ছথ, তথা পুচ্ছৱ্হো পুচ্ছথাতি যোজনা. এত্থ চ বাৱৰিস্স সংসযং মনসা পুচ্ছৱ্হো, তুম্হাকং পন সব্বেসং সংসযং মনসা চ অঞ্ঞথা চ যথা ইচ্ছথ, তথা পুচ্ছৱ্হোতি অধিপ্পাযো. বাৱৰী হি ‘‘অত্তনো সংসযং মনসাৱ পুচ্ছথা’’তি অন্তেৱাসিকে আণাপেসি. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘অনাৱৰণদস্সাৱী, যদি বুদ্ধো ভৱিস্সতি;

মনসা পুচ্ছিতে পঞ্হে, ৱাচায ৱিস্সজেস্সতী’’তি. (সু. নি. ১০১১);

তদেতং পাৰাযনৱগ্গে. তথা ‘‘পুচ্ছ মং সভিযা’’তিআদিপি.

বুদ্ধভূমিন্তি বুদ্ধট্ঠানং, আসৱক্খযঞাণং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চ. বোধিসত্তভূমি নাম বোধিসত্তট্ঠানং পাৰমীসম্ভৰণঞাণং, ভূমিসদ্দো ৱা অৱত্থাৱাচকো, বুদ্ধাৱত্থং, বোধিসত্তাৱত্থাযন্তি চ অত্থো. একত্তনযেন হি পৱত্তেসু খন্ধেসু অৱত্থাযেৱ তং তদাকাৰনিস্সিতা.

যো ভগৱা বোধিসত্তভূমিযং পদেসঞাণে ঠিতো সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেসি, তস্স তদেৱ অচ্ছৰিযন্তি সম্বন্ধো. কথন্তি আহ ‘‘কোণ্ডঞ্ঞ পঞ্হানী’’তিআদি. তত্থ কোণ্ডঞ্ঞাতি গোত্তৱসেন সৰভঙ্গমালপন্তি. ৱিযাকৰোহীতি ব্যাকৰোহি. সাধুৰূপাতি সাধুসভাৱা. ধম্মোতি সনন্তনো পৱেণীধম্মো. যন্তি আগমনকিৰিযাপৰামসনং, যেন ৱা কাৰণেন আগচ্ছতি, তেন ৱিযাকৰোহীতি সম্বন্ধো. ৱুদ্ধন্তি সীলপঞ্ঞাদীহি ৱুদ্ধিপ্পত্তং, গৰুন্তি অত্থো. এস ভাৰোতি সংসযুপচ্ছেদনসঙ্খাতো এসো ভাৰো, আগতো ভাৰো তযা অৱস্সং ৱহিতব্বোতি অধিপ্পাযো.

মযা কতাৱকাসা ভোন্তো পুচ্ছন্তু. কস্মাতি চে? অহঞ্হি তং তং ৱো ব্যাকৰিস্সং ঞত্ৱা সযং লোকমিমং, পৰঞ্চাতি. সযন্তি চ সযমেৱ পৰূপদেসেন ৱিনা. এৱং সৰভঙ্গকালে সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেসীতি সম্বন্ধো.

পঞ্হানন্তি ধম্মযাগপঞ্হানং. অন্তকৰন্তি নিট্ঠানকৰং. সুচিৰতেনাতি এৱং নামকেন ব্ৰাহ্মণেন. পুট্ঠুন্তি পুচ্ছিতুং. জাতিযাতি পটিসন্ধিযা, ‘‘ৱিজাতিযা’’তিপি ৱদন্তি. পংসুং কীড়ন্তো সম্ভৱকুমাৰো নিসিন্নোৱ হুত্ৱা পৱাৰেসীতি যোজেতব্বং.

তগ্ঘাতি একংসত্থে নিপাতো. যথাপি কুসলো তথাতি যথা সব্বধম্মকুসলো সব্বধম্মৱিদূ বুদ্ধো জানাতি কথেতি, তথা তে অহমক্খিস্সন্তি অত্থো. জানাতি-সদ্দো হি ইধ সম্বন্ধমুপগচ্ছতি. যথাহ ‘‘যেন যস্স হি সম্বন্ধো, দূৰট্ঠম্পি চ তস্স ত’’ন্তি (সাৰত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা). জাননা চেত্থ কথনা. যথা ‘‘ইমিনা ইমং জানাতী’’তি ৱুত্তোৱাযমত্থো আচৰিযেন. ৰাজা চ খো তং যদি কাহতি ৱা,ন ৱাতি যো তং ইধ পুচ্ছিতুং পেসেসি, সো কোৰব্যৰাজা তং তযা পুচ্ছিতমত্থং, তযা ৱা পুট্ঠেন মযা অক্খাতমত্থং যদি কৰোতু ৱা, ন ৱা কৰোতু, অহং পন যথাধম্মং তে অক্খিস্সং আচিক্খিস্সামীতি ৱুত্তং হোতি. জাতকট্ঠকথাযং পন –

‘‘ৰাজা চ খো তন্তি অহং তং পঞ্হং যথা তুম্হাকং ৰাজা জানাতি জানিতুং সক্কোতি, তথা অক্খিস্সং. ততো উত্তৰি ৰাজা যথা জানাতি, তথা যদি কৰিস্সতি ৱা, ন ৱা কৰিস্সতি, কৰোন্তস্স ৱা অকৰোন্তস্স ৱা তস্সেৱেতং ভৱিস্সতি, ময্হং পন দোসো নত্থীতি দীপেতী’’তি (জা. অট্ঠ. ৫.১৬.১৭২) –

জানাতি-সদ্দো ৱাক্যদ্ৱযসাধাৰণৱসেন ৱুত্তো.

১৬৩. সিপ্পমেৱ সিপ্পাযতনং আযতনসদ্দস্স তব্ভাৱৱুত্তিত্তা. অপিচ সিক্খিতব্বতায সিপ্পঞ্চ তং সত্তানং জীৱিতৱুত্তিযা কাৰণভাৱতো, নিস্সযভাৱতো ৱা আযতনঞ্চাতি সিপ্পাযতনং. সেয্যথিদন্তি একোৱ নিপাতো, নিপাতসমুদাযো ৱা. তস্স তে কতমেতি ইধ অত্থোতি আহ ‘‘কতমে পন তে’’তি. ইমে কতমেতিপি পচ্চেকমত্থো যুজ্জতি. এৱং সব্বত্থ. ইদঞ্চ ৱত্তব্বাপেক্খনৱসেন ৱুত্তং, তস্মা তে সিপ্পাযতনিকা কতমেতি অত্থো. ‘‘পুথুসিপ্পাযতনানী’’তি হি সাধাৰণতো সিপ্পানি উদ্দিসিত্ৱা উপৰি তংতংসিপ্পূপজীৱিনোৱ নিদ্দিট্ঠা পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায. কস্মাতি চে? পপঞ্চং পৰিহৰিতুকামত্তা. অঞ্ঞথা হি যথাধিপ্পেতানি তাৱ সিপ্পাযতনানি দস্সেত্ৱা পুন তংতংসিপ্পূপজীৱিনোপি দস্সেতব্বা সিযুং তেসমেৱেত্থ পধানতো অধিপ্পেতত্তা. এৱঞ্চ সতি কথাপপঞ্চো ভৱেয্য, তস্মা তং পপঞ্চং পৰিহৰিতুং সিপ্পূপজীৱীহি তংতংসিপ্পাযতনানি সঙ্গহেত্ৱা এৱমাহাতি তমত্থং দস্সেতুং ‘‘হত্থাৰোহাতিআদীহি যে তং তং সিপ্পং নিস্সায জীৱন্তি, তে দস্সেতী’’তি ৱুত্তং. কস্মাতি আহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. সিপ্পং উপনিস্সায জীৱন্তীতি সিপ্পূপজীৱিনো.

হত্থিমাৰোহন্তীতি হত্থাৰোহা, হত্থাৰুড়্হযোধা. হত্থিং আৰোহাপযন্তীতি হত্থাৰোহা, হত্থাচৰিয হত্থিৱেজ্জ হত্থিমেণ্ডাদযো. যেন হি পযোগেন পুৰিসো হত্থিনো আৰোহনযোগ্গো হোতি, তং হত্থিস্স পযোগং ৱিধাযন্তানং সব্বেসম্পেতেসং গহণং. তেনাহ ‘‘সব্বেপী’’তিআদি. তত্থ হত্থাচৰিযা নাম যে হত্থিনো, হত্থাৰোহকানঞ্চ সিক্খাপকা. হত্থিৱেজ্জা নাম হত্থিভিসক্কা. হত্থিমেণ্ডা নাম হত্থীনং পাদৰক্খকা. হত্থিং মণ্ডযন্তি ৰক্খন্তীতি হত্থিমণ্ডা, তেযেৱ হত্থিমেণ্ডা, হত্থিং মিনেন্তি সম্মা ৱিদহনেন হিংসন্তীতি ৱা হত্থিমেণ্ডা.আদি-সদ্দেন হত্থীনং যৱপদাযকাদযো সঙ্গণ্হাতি. অস্সাৰোহাতি এত্থাপি সুদ্ধহেতুকত্তুৱসেন যথাৱুত্তোৱ অত্থো. ৰথে নিযুত্তা ৰথিকা. ৰথৰক্খা নাম ৰথস্স আণিৰক্খকা. ধনুং গণ্হন্তীতি ধনুগ্গহা, ইস্সাসা, ধনুং গণ্হাপেন্তীতি ধনুগ্গহা, ধনুসিপ্পসিক্খাপকা ধন্ৱাচৰিযা.

চেলেন চেলপটাকায যুদ্ধে অকন্তি গচ্ছন্তীতি চেলকা, জযদ্ধজগাহকাতি আহ ‘‘যে যুদ্ধে’’তিআদি. জযধজন্তি জযনত্থং, জযকালে ৱা পগ্গহিতধজং. পুৰতোতি সেনায পুব্বে. যথা তথা ঠিতে সেনিকে ব্যূহৱিচাৰণৱসেন ততো ততো চলযন্তি উচ্চালেন্তীতি চলকাতি ৱুত্তং ‘‘ইধ ৰঞ্ঞো’’তিআদি. সকুণগ্ঘিআদযো ৱিয মংসপিণ্ডং পৰসেনাসমূহসঙ্খাতং পিণ্ডং সাহসিকতায ছেত্ৱা ছেত্ৱা দযন্তি উপ্পতিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা নিগ্গচ্ছন্তীতি পিণ্ডদাযকা. তেনাহ ‘‘তে কিৰা’’তিআদি. সাহসং কৰোন্তীতি সাহসিকা, তেযেৱ মহাযোধা. পিণ্ডমিৱাতি তালফলপিণ্ডমিৱাতি ৱদন্তি, ‘‘মংসপিণ্ডমিৱা’’তি (দী. নি. টী. ১.১৬৩) আচৰিযেন ৱুত্তং. সব্বত্থ ‘‘আচৰিযেনা’’তি ৱুত্তে আচৰিযধম্মপালত্থেৰোৱ গহেতব্বো. দুতিযৱিকপ্পে পিণ্ডে জনসমূহসঙ্খাতে সম্মদ্দে দযন্তি উপ্পতন্তা ৱিয গচ্ছন্তীতি পিণ্ডদাযকা, দয-সদ্দো গতিযং, অয-সদ্দস্স ৱা দ-কাৰাগমেন নিপ্ফত্তি.

উগ্গতুগ্গতাতি সঙ্গামং পত্ৱা জৱপৰক্কমাদিৱসেন অতিৱিয উগ্গতা. তদেৱাতি পৰেহি ৱুত্তং তমেৱ সীসং ৱা আৱুধং ৱা. পক্খন্দন্তীতি ৱীৰসূৰভাৱেন অসজ্জমানা পৰসেনমনুপৱিসন্তি. থামজৱবলপৰক্কমাদিসম্পত্তিযা মহানাগসদিসতা. তেনাহ ‘‘হত্থিআদীসুপী’’তিআদি. একন্তসূৰাতি একচৰসূৰা অন্তসদ্দস্স তব্ভাৱৱুত্তিতো, সূৰভাৱেন একাকিনো হুত্ৱা যুজ্ঝনকাতি অত্থো. সজালিকাতি সৱম্মিকা. সন্নাহো কঙ্কটো ৱম্মং কৱচো উৰচ্ছদো জালিকাতি হি অত্থতো একং. সচম্মিকাতি জালিকা ৱিয সৰীৰপৰিত্তাণেন চম্মেন সচম্মিকা. চম্মকঞ্চুকন্তি চম্মমযকঞ্চুকং. পৱিসিত্ৱাতি তস্স অন্তো হুত্ৱা, পটিমুঞ্চিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. সৰপৰিত্তাণং চম্মন্তি চম্মপটিসিব্বিতং চেলকং, চম্মমযং ৱা ফলকং. বলৱসিনেহাতি সামিনি অতিসযপেমা. ঘৰদাসযোধাতি অন্তোজাতদাসপৰিযাপন্না যোধা, ‘‘ঘৰদাসিকপুত্তা’’তিপি পাঠো, অন্তোজাতদাসীনং পুত্তাতি অত্থো.

আড়াৰং ৱুচ্চতি মহানসং, তত্থ নিযুত্তা আড়াৰিকা.পূৱিকাতি পূৱসম্পাদকা, যে পূৱমেৱ নানপ্পকাৰতো সম্পাদেত্ৱা ৱিক্কিণন্তা জীৱন্তি. কেসনখসণ্ঠপনাদিৱসেন মনুস্সানং অলঙ্কাৰৱিধিং কপ্পেন্তি সংৱিদহন্তীতি কপ্পকা. চুণ্ণৱিলেপনাদীহি মলহৰণৱণ্ণসম্পাদনৱিধিনা ন্হাপেন্তি নহানং কৰোন্তীতি ন্হাপিকা. নৱন্তাদিৱিধিনা পৱত্তো গণনগন্থো অন্তৰা ছিদ্দাভাৱেন অচ্ছিদ্দকোতি ৱুচ্চতি, তদেৱ পঠেন্তীতি অচ্ছিদ্দকপাঠকা. হত্থেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনং, গণনং ৱা হত্থমুদ্দা. অঙ্গুলিসঙ্কোচনঞ্হি মুদ্দাতি ৱুচ্চতি, তেন চ ৱিঞ্ঞাপনং, গণনং ৱা হোতি. হত্থসদ্দো চেত্থ তদেকদেসেসু অঙ্গুলীসু দট্ঠব্বো ‘‘ন ভুঞ্জমানো সব্বং হত্থং মুখে পক্খিপিস্সামী’’তিআদীসু (পাচি. ৬১৮) ৱিয, তমুপনিস্সায জীৱন্তীতি মুদ্দিকা. তেনাহ ‘‘হত্থমুদ্দাযা’’তিআদি.

অযকাৰো কম্মাৰকাৰকো. দন্তকাৰো ভমকাৰো. চিত্তকাৰো লেপচিত্তকাৰো. আদি-সদ্দেন কোট্টকলেখকৱিলীৱকাৰইট্ঠককাৰদাৰুকাৰাদীনং সঙ্গহো. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. কৰণনিপ্ফাদনৱসেন দস্সেত্ৱা. সন্দিট্ঠিকমেৱাতি অসম্পৰাযিকতায সামং দট্ঠব্বং, সযমনুভৱিতব্বং অত্তপচ্চক্খন্তি অত্থো. উপজীৱন্তীতি উপনিস্সায জীৱন্তি. সুখিতন্তি সুখপ্পত্তং. থামবলূপেতভাৱোৱ পীণনন্তি আহ ‘‘পীণিতং থামবলূপেত’’ন্তি. উপৰীতি দেৱলোকে. তথা উদ্ধন্তিপি. সো হি মনুস্সলোকতো উপৰিমো. অগ্গং ৱিযাতি অগ্গং, ফলং. ‘‘কম্মস্স কতত্তা ফলস্স নিব্বত্তনতো তং কম্মস্স অগ্গিসিখা ৱিয হোতী’’তি আচৰিযেন ৱুত্তং. অপিচ সগ্গন্তি উত্তমং, ফলং. সগ্গন্তি সুট্ঠু অগ্গং, ৰূপসদ্দাদিদসৱিধং অত্তনো ফলং নিপ্ফাদেতুং অৰহতীতি অত্থো. সুঅগ্গিকাৱ নিৰুত্তিনযেন সোৱগ্গিকা, দক্খিণাসদ্দাপেক্খায চ সব্বত্থ ইত্থিলিঙ্গনিদ্দেসো. সুখোতি সুখূপাযো ইট্ঠো কন্তো. অগ্গেতি উড়াৰে. অত্তনা পৰিভুঞ্জিতব্বং বাহিৰং ৰূপং, অত্তনো ৱণ্ণপোক্খৰতা ৱণ্ণোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. দক্খন্তি ৱড্ঢন্তি এতাযাতি দক্খিণা, পৰিচ্চাগমযং পুঞ্ঞন্তি আহ ‘‘দক্খিণং দান’’ন্তি.

মগ্গো সামঞ্ঞং সমিতপাপসঙ্খাতস্স সমণস্স ভাৱোতি কত্ৱা, তস্স ৱিপাকত্তা অৰিযফলং সামঞ্ঞফলং.‘‘যথাহা’’তিআদিনা মহাৱগ্গসংযুত্তপাড়িৱসেন তদত্থং সাধেতি. তং এস ৰাজা ন জানাতি অৰিযধম্মস্স অকোৱিদতায. যস্মা পনেস ‘‘দাসকস্সকাদিভূতানং পব্বজিতানং লোকতো অভিৱাদনাদিলাভো সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং নামা’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘অত্থি নু খো কোচি সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ঈদিসমত্থং জানন্তো’’তি ৱীমংসন্তো পূৰণাদিকে পুচ্ছিত্ৱা তেসং কথায অনধিগতৱিত্তো ভগৱন্তম্পি এতমত্থং পুচ্ছি. তস্মা ৱুত্তং ‘‘দাসকস্সকোপমং সন্ধায পুচ্ছতী’’তি.

ৰাজামচ্চাতি ৰাজকুলসমুদাগতা অমচ্চা, অনুযুত্তকৰাজানো চেৱ অমচ্চা চাতিপি অত্থো. কণ্হপক্খন্তি যথাপুচ্ছিতে অত্থে লব্ভমানদিট্ঠিগতূপসংহিতং সংকিলেসপক্খং. সুক্কপক্খন্তি তব্বিধুৰং উপৰি সুত্তাগতং ৱোদানপক্খং. সমণকোলাহলন্তি সমণকোতূহলং তং তং সমণৱাদানং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধং. সমণভণ্ডনন্তি তেনেৱ ৱিৰোধেন ‘‘এৱংৱাদীনং তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং অযং দোসো, এৱংৱাদীনং তেসং অযং দোসো’’তি এৱং তং তং ৱাদস্স পৰিভাসনং. ইস্সৰানুৱত্তকো হি লোকোতি ধম্মতাদস্সনেন তদত্থসমত্থনং. অত্তনো দেসনাকোসল্লেন ৰঞ্ঞো ভাৰং কৰোন্তো, ন তদঞ্ঞেন পৰৱম্ভনাদিকাৰণেন.

১৬৪. নু-সদ্দো ৱিয নো-সদ্দোপি পুচ্ছাযং নিপাতোতি আহ ‘‘অভিজানাসি নূ’’তি. অযঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দো ন কেৱলং অভিজানাসিপদেনেৱ, অথ খো ‘‘পুচ্ছিতা’’তি পদেন চাতি সমুচ্চযত্থো. কথং যোজেতব্বোতি অনুযোগমপনেতি ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদিনা. পুচ্ছিতা নূতি পুব্বে পুচ্ছং কত্তা নু. নং পুট্ঠভাৱন্তি তাদিসং পুচ্ছিতভাৱং অভিজানাসি নু. ন তে সম্মুট্ঠন্তি তৱ ন পমুট্ঠং ৱতাতি অত্থো. অফাসুকভাৱোতি তথা ভাসনেন অসুখভাৱো. পণ্ডিতপতিৰূপকানন্তি (সামং ৱিয অত্তনো সক্কাৰানং পণ্ডিতভাসানং) আমং ৱিয পক্কানং পণ্ডিতা ভাসানং. (দী. নি. টী. ১.১৬৩) পাড়িপদঅত্থব্যঞ্জনেসূতি পাড়িসঙ্খাতে পদে, তদত্থে তপ্পৰিযাপন্নক্খৰে চ, ৱাক্যপৰিযাযো ৱা ব্যঞ্জনসদ্দো ‘‘অক্খৰং পদং ব্যঞ্জন’’ন্তিআদীসু (নেত্তি. ২৮) ৱিয. ভগৱতো ৰূপং সভাৱো ৱিয ৰূপমস্সাতি ভগৱন্তৰূপো, ভগৱা ৱিয একন্তপণ্ডিতোতি অত্থো.

পূৰণকস্সপৱাদৱণ্ণনা

১৬৫. একমিদাহন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং, একং সমযমিচ্চেৱ অত্থো. সম্মোদেতি সম্মোদনং কৰোতীতি সম্মোদনীযং. অনীযসদ্দো হি বহুলা কত্ৱত্থাভিধাযকো যথা ‘‘নিয্যানিকা’’তি, (ধ. স. সুত্তন্তদুকমাতিকা ৯৭) সম্মোদনং ৱা জনেতীতি সম্মোদনিযং তদ্ধিতৱসেন. সৰিতব্বন্তি সাৰণীযং, সৰণস্স অনুচ্ছৱিকন্তি ৱা সাৰণিযং, এতমত্থং দস্সেতুং ‘‘সম্মোদজনকং সৰিতব্বযুত্তক’’ন্তি ৱুত্তং, সৰিতব্বযুত্তকন্তি চ সৰণানুচ্ছৱিকন্তি অত্থো.

১৬৬. সহত্থাতি সহত্থেনেৱ, তেন সুদ্ধকত্তাৰং দস্সেতি, আণত্তিযাতি পন হেতুকত্তাৰং, নিস্সগ্গিযথাৱৰাদযোপি ইধ সহত্থ কৰণেনেৱ সঙ্গহিতা. হত্থাদীনীতি হত্থপাদকণ্ণনাসাদীনি. পচনং দহনং ৱিবাধনন্তি আহ ‘‘দণ্ডেন উপ্পীড়েন্তস্সা’’তি. পপঞ্চসূদনিযং নাম মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযং পন ‘‘পচতো’’তি এতস্স ‘‘তজ্জেন্তস্স ৱা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.৯৭) দুতিযোপি অত্থো ৱুত্তো, ইধ পন তজ্জনং, পৰিভাসনঞ্চ দণ্ডেন সঙ্গহেত্ৱা ‘‘দণ্ডেন উপ্পীড়েন্তস্স ইচ্চেৱ ৱুত্ত’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.১৬৬) আচৰিযেন ৱুত্তং, অধুনা পন পোত্থকেসু ‘‘তজ্জেন্তস্স ৱা’’তি পাঠোপি বহুসো দিস্সতি. সোকন্তি সোককাৰণং, সোচনন্তিপি যুজ্জতি কাৰণসম্পাদনেন ফলস্সপি কত্তব্বতো. পৰেহীতি অত্তনো ৱচনকৰেহি কম্মভূতেহি. ফন্দতোতি এত্থ পৰস্স ফন্দনৱসেন সুদ্ধকত্তুত্থো ন লব্ভতি, অথ খো অত্তনো ফন্দনৱসেনেৱাতি আহ ‘‘পৰং ফন্দন্তং ফন্দনকালে সযম্পি ফন্দতো’’তি, অত্তনা কতেন পৰস্স ৱিবাধনপযোগেন সযম্পি ফন্দতোতি অত্থো. ‘‘অতিপাতাপযতো’’তি পদং সুদ্ধকত্তৰি, হেতুকত্তৰি চ পৱত্ততীতি দস্সেতি ‘‘হনন্তস্সাপি হনাপেন্তস্সাপী’’তি ইমিনা. সব্বত্থাতি ‘‘আদিযতো’’তিআদীসু. কৰণকাৰণৱসেনাতি সযংকাৰপৰংকাৰৱসেন.

ঘৰভিত্তিযা অন্তো চ বহি চ সন্ধি ঘৰসন্ধি. কিঞ্চিপি অসেসেত্ৱা নিৰৱসেসো লোপো ৱিলুম্পনং নিল্লোপোতি আহ ‘‘মহাৱিলোপ’’ন্তি. একাগাৰে নিযুত্তো ৱিলোপো একাগাৰিকো. তেনাহ ‘‘একমেৱা’’তিআদি. ‘‘পৰিপন্থে তিট্ঠতো’’তি এত্থ অচ্ছিন্দনত্থমেৱ তিট্ঠতীতি অযমত্থো পকৰণতো সিদ্ধোতি দস্সেতি ‘‘আগতাগতান’’ন্তিআদিনা. ‘‘পৰিতো সব্বসো পন্থে হননং পৰিপন্থো’’তি (দী. নি. টী. ১.১৬৬) অযমত্থোপি আচৰিযেন ৱুত্তো. কৰোমীতি সঞ্ঞাযাতি সঞ্চেতনিকভাৱমাহ, তেনেতং দস্সেতি ‘‘সঞ্চিচ্চ কৰোতোপি ন কৰীযতি নাম, পগেৱ অসঞ্চিচ্চা’’তি. পাপং ন কৰীযতীতি পুব্বে অসতো উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা পাপং অকতমেৱ নাম. তেনাহ ‘‘নত্থি পাপ’’ন্তি.

যদি এৱং কথং সত্তা পাপে পৱত্তন্তীতি অত্তনো ৱাদে পৰেহি আৰোপিতং দোসমপনেতুকামো পূৰণো ইমমত্থম্পি দস্সেতীতি আহ ‘‘সত্তা পনা’’তিআদি. সঞ্ঞামত্তমেতং ‘‘পাপং কৰোন্তী’’তি, পাপং পন নত্থেৱাতি ৱুত্তং হোতি. এৱং কিৰস্স হোতি – ইমেসং সত্তানং হিংসাদিকিৰিযা অত্তানং ন পাপুণাতি তস্স নিচ্চতায নিব্বিকাৰত্তা, সৰীৰং পন অচেতনং কট্ঠকলিঙ্গৰূপমং, তস্মিং ৱিকোপিতেপি ন কিঞ্চি পাপন্তি. পৰিযন্তো ৱুচ্চতি নেমি পৰিযোসানে ঠিতত্তা. তেন ৱুত্তং আচৰিযেন ‘‘নিসিতখুৰমযনেমিনা’’তি (দী. নি. টী. ১.১৬৬). দুতিযৱিকপ্পে চক্কপৰিযোসানমেৱ পৰিযন্তো, খুৰেন সদিসো পৰিযন্তো যস্সাতি খুৰপৰিযন্তো. খুৰগ্গহণেন চেত্থ খুৰধাৰা গহিতা তদৱৰোধতো. পাড়িযং চক্কেনাতি চক্কাকাৰকতেন আৱুধৱিসেসেন. তং মংসখলকৰণসঙ্খাতং নিদানং কাৰণং যস্সাতি ততোনিদানং, ‘‘পচ্চত্তৱচনস্স তোআদেসো, সমাসে চস্স লোপাভাৱো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.২১) অট্ঠকথাসু ৱুত্তো. ‘‘পচ্চত্তত্থে নিস্সক্কৱচনম্পি যুজ্জতী’’তি (সাৰত্থ. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা) আচৰিযসাৰিপুত্তত্থেৰো. ‘‘কাৰণত্থে নিপাতসমুদাযো’’তিপি অক্খৰচিন্তকা.

গঙ্গায দক্খিণদিসা অপ্পতিৰূপদেসো, উত্তৰদিসা পন পতিৰূপদেসোতি অধিপ্পাযেন ‘‘দক্খিণঞ্চে’’তিআদি ৱুত্তং, তঞ্চ দেসদিসাপদেসেন তন্নিৱাসিনো সন্ধাযাতি দস্সেতুং ‘‘দক্খিণতীৰে’’তিআদিমাহ. হননদানকিৰিযা হি তদাযত্তা. মহাযাগন্তি মহাৱিজিতৰঞ্ঞো যঞ্ঞসদিসম্পি মহাযাগং. দমসদ্দো ইন্দ্ৰিযসংৱৰস্স, উপোসথসীলস্স চ ৱাচকোতি আহ ‘‘ইন্দ্ৰিযদমেন উপোসথকম্মেনা’’তি. কেচি পন উপোসথকম্মেনা’তি ইদং ইন্দ্ৰিযদমস্স ৱিসেসনং, তস্মা ‘উপোসথকম্মভূতেন ইন্দ্ৰিযদমেনা’তি’’ অত্থং ৱদন্তি, তদযুত্তমেৱ তদুভযত্থৱাচকত্তা দমসদ্দস্স, অত্থদ্ৱযস্স চ ৱিসেসৱুত্তিতো. অধুনা হি কত্থচি পোত্থকে ৱা-সদ্দো, চ-সদ্দোপি দিস্সতি. সীলসংযমেনাতি তদঞ্ঞেন কাযিকৱাচসিকসংৱৰেন. সচ্চৱচনেনাতি অমোসৱজ্জেন. তস্স ৱিসুং ৱচনং লোকে গৰুতৰপুঞ্ঞসম্মতভাৱতো. যথা হি পাপধম্মেসু মুসাৱাদো গৰুতৰো, এৱং পুঞ্ঞধম্মেসু অমোসৱজ্জো. তেনাহ ভগৱা ইতিৱুত্তকে –

‘‘একধম্মং অতীতস্স, মুসাৱাদিস্স জন্তুনো;

ৱিতিণ্ণপৰলোকস্স, নত্থি পাপং অকাৰিয’’ন্তি. (ইতিৱু. ২৭);

পৱত্তীতি যো কৰোতি, তস্স সন্তানে ফলুপ্পাদপচ্চযভাৱেন উপ্পত্তি. এৱঞ্হি ‘‘নত্থি কম্মং, নত্থি কম্মফল’’ন্তি অকিৰিযৱাদস্স পৰিপুণ্ণতা. সতি হি কম্মফলে কম্মানমকিৰিযভাৱো কথং ভৱিস্সতি. সব্বথাপীতি ‘‘কৰোতো’’তিআদিনা ৱুত্তেন সব্বপ্পকাৰেনপি.

লবুজন্তি লিকুচং. পাপপুঞ্ঞানং কিৰিযমেৱ পটিক্খিপতি, ন ৰঞ্ঞা পুট্ঠং সন্দিট্ঠিকং সামঞ্ঞফলং ব্যাকৰোতীতি অধিপ্পাযো. ইদঞ্হি অৱধাৰণং ৱিপাকপটিক্খেপনিৱত্তনত্থং. যো হি কম্মং পটিক্খিপতি, তেন অত্থতো ৱিপাকোপি পটিক্খিত্তোযেৱ নাম হোতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘কম্মং পটিবাহন্তেনাপী’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২).

পটিৰাজূহি অনভিভৱনীযভাৱেন ৱিসেসতো জিতন্তি ৱিজিতং, একস্স ৰঞ্ঞো আণাপৱত্তিদেসো. ‘‘মা ময্হং ৱিজিতে ৱসথা’’তি অপসাদনা পব্বজিতস্স পব্বাজনসঙ্খাতা ৱিহেঠনাযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ৱিহেঠেতব্ব’’ন্তি. তেন ৱুত্তস্স অত্থস্স ‘‘এৱমেত’’ন্তি উপধাৰণং সল্লক্খণং উগ্গণ্হনং, তদমিনা পটিক্খিপতীতি আহ ‘‘সাৰতো অগ্গণ্হন্তো’’তি. তস্স পন অত্থস্স অদ্ধনিযভাৱাপাদনৱসেন চিত্তেন সন্ধাৰণং নিক্কুজ্জনং, তদমিনা পটিক্খিপতীতি দস্সেতি ‘‘সাৰৱসেনেৱ…পে… অট্ঠপেন্তো’’তি ইমিনা. সাৰৱসেনেৱাতি উত্তমৱসেনেৱ, অৱিতথত্তা ৱা পৰেহি অনুচ্চালিতো থিৰভূতো অত্থো অফেগ্গুভাৱেন সাৰোতি ৱুচ্চতি, তংৱসেনেৱাতি অত্থো. নিস্সৰণন্তি ৱট্টতো নিয্যানং. পৰমত্থোতি অৱিপৰীতত্থো, উত্তমস্স ৱা ঞাণস্সাৰম্মণভূতো অত্থো. ব্যঞ্জনং পন তেন উগ্গহিতঞ্চেৱ নিক্কুজ্জিতঞ্চ তথাযেৱ ভগৱতো সন্তিকে ভাসিতত্তা.

মক্খলিগোসালৱাদৱণ্ণনা

১৬৮. উভযেনাতি হেতুপচ্চযপটিসেধৱচনেন. ‘‘ৱিজ্জমানমেৱা’’তি ইমিনা সভাৱতো ৱিজ্জমানস্সেৱ পটিক্খিপনে তস্স অঞ্ঞাণমেৱ কাৰণন্তি দস্সেতি. সংকিলেসপচ্চযন্তি সংকিলিস্সনস্স মলীনস্স কাৰণং. ৱিসুদ্ধিপচ্চযন্তি সংকিলেসতো ৱিসুদ্ধিযা ৱোদানস্স পচ্চযং. অত্তকাৰেতি পচ্চত্তৱচনস্স এ-কাৰৱসেন পদসিদ্ধি যথা ‘‘ৱনপ্পগুম্বে যথা ফুসিতগ্গে’’তি, (খু. পা. ১৩; সু. নি. ২৩৬) পচ্চত্তত্থে ৱা ভুম্মৱচনং যথা ‘‘ইদম্পিস্স হোতি সীলস্মি’’ন্তি (দী. নি. ১.১৯৪), তদেৱত্থং দস্সেতি ‘‘অত্তকাৰো’’তি ইমিনা. সো চ তেন তেন সত্তেন অত্তনা কাতব্বকম্মং, অত্তনা নিপ্ফাদেতব্বপযোগো ৱা. তেনাহ ‘‘যেনা’’তিআদি. সব্বঞ্ঞুতন্তি সম্মাসম্বোধিং. তন্তি অত্তনা কতকম্মং. দুতিযপদেনাতি ‘‘নত্থি পৰকাৰে’’তি পদেন. পৰকাৰো চ নাম পৰস্স ৱাহসা ইজ্ঝনকপযোগো. তেন ৱুত্তং ‘‘যং পৰকাৰ’’ন্তিআদি. ওৱাদানুসাসনিন্তি ওৱাদভূতমনুসাসনিং, পঠমং ৱা ওৱাদো, পচ্ছা অনুসাসনী. ‘‘পৰকাৰ’’ন্তি পদস্স উপলক্খণৱসেন অত্থদস্সনঞ্চেতং, লোকুত্তৰধম্মে পৰকাৰাৱস্সযো নত্থীতি আহ ‘‘ঠপেত্ৱা মহাসত্ত’’ন্তি. অত্থেৱেস লোকিযধম্মে যথা তং অম্হাকং বোধিসত্তস্স আড়াৰুদকে নিস্সায পঞ্চাভিঞ্ঞালোকিযসমাপত্তিলাভো, তঞ্চ পচ্ছিমভৱিকমহাসত্তং সন্ধায ৱুত্তং, পচ্চেকবোধিসত্তস্সপি এত্থেৱ সঙ্গহো তেসম্পি তদভাৱতো. মনুস্সসোভগ্যতন্তি মনুস্সেসু সুভগভাৱং. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন কম্মৱাদস্স, কিৰিযৱাদস্স চ পটিক্খিপনেন. জিনচক্কেতি ‘‘অত্থি ভিক্খৱে কম্মং কণ্হং কণ্হৱিপাক’’ন্তিআদি (অ. নি. ৪.২৩২) নযপ্পৱত্তে কম্মানং, কম্মফলানঞ্চ অত্থিতাপৰিদীপনে বুদ্ধসাসনে. পচ্চনীককথনং পহাৰদানসদিসন্তি ‘‘পহাৰং দেতি নামা’’তি.

যথাৱুত্তঅত্তকাৰপৰকাৰাভাৱতো এৱ সত্তানং পচ্চত্তপুৰিসকাৰো নাম কোচি নত্থীতি সন্ধায ‘‘নত্থিপুৰিসকাৰে’’তি তস্স পটিক্খিপনং দস্সেতুং ‘‘যেনা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘দেৱত্তম্পী’’তিআদিনা, ‘‘মনুস্সসোভগ্যত’’ন্তিআদিনা চ ৱুত্তপ্পকাৰা. ‘‘বলে পতিট্ঠিতা’’তি ৱত্ৱা ৱীৰিযমেৱিধ বলন্তি দস্সেতুং ‘‘ৱীৰিযং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং. সত্তানঞ্হি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিক নিব্বানসম্পত্তিআৱহং ৱীৰিযবলং নত্থীতি সো পটিক্খিপতি, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং ৱোদানিযবলস্স পটিক্খিপনং সংকিলেসিকস্সাপি বলস্স তেন পটিক্খিপনতো. যদি ৱীৰিযাদীনি পুৰিসকাৰৱেৱচনানি, অথ কস্মা তেসং ৱিসুং গহণন্তি আহ ‘‘ইদং নো ৱীৰিযেনা’’তিআদি. ইদং নো ৱীৰিযেনাতি ইদং ফলং অম্হাকং ৱীৰিযেন পৱত্তং. পৱত্তৱচনপটিক্খেপকৰণৱসেনাতি অঞ্ঞেসং পৱত্তৱোহাৰৱচনস্স পটিক্খেপকৰণৱসেন. ৱীৰিযথামপৰক্কমসম্বন্ধনেন পৱত্তবলৱাদীনং ৱাদস্স পটিক্খেপকৰণৱসেন ‘‘নত্থি বল’’ন্তি পদমিৱ সব্বানিপেতানি তেন আদীযন্তীতি অধিপ্পাযো. তঞ্চ ৱচনীযত্থতো ৱুত্তং, ৱচনত্থতো পন তস্সা তস্সা কিৰিযায উস্সন্নট্ঠেন বলং. সূৰৱীৰভাৱাৱহট্ঠেন ৱীৰিযং. তদেৱ দড়্হভাৱতো, পোৰিসধুৰং ৱহন্তেন পৱত্তেতব্বতো চ পুৰিসথামো. পৰং পৰং ঠানং অক্কমনৱসেন পৱত্তিযা পুৰিসপৰক্কমোতি ৱেদিতব্বং.

ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায সত্তা. অস্সসনপস্সসনৱসেন পৱত্তিযা পাণনতো পাণাতি ইমিনা অত্থেন সমানেপি পদদ্ৱযে একিন্দ্ৰিযাদিৱসেন পাণে ৱিভজিত্ৱা সত্ততো ৱিসেসং কত্ৱা এস ৱদতীতি আহ ‘‘একিন্দ্ৰিযো’’তিআদি. ভৱন্তীতি ভূতাতি সত্তপাণপৰিযাযেপি সতি অণ্ডকোসাদীসু সম্ভৱনট্ঠেন ততো ৱিসেসাৱ, তেন ৱুত্তাতি দস্সেতি ‘‘অণ্ড…পে… ৱদতী’’তি ইমিনা. ৱত্থিকোসো গব্ভাসযো. জীৱনতো পাণং ধাৰেন্তো ৱিয ৱড্ঢনতো জীৱা. তেনাহ ‘‘সালিযৱা’’তিআদি. আদিসদ্দেন ৱিৰুড়্হধম্মা তিণৰুক্খা গহিতা. নত্থি এতেসং সংকিলেসৱিসুদ্ধীসু ৱসো সামত্থিযন্তি অৱসা. তথা অবলা অৱীৰিযা. তেনাহ ‘‘তেস’’ন্তিআদি. নিযতাতি নিযমনা, অছেজ্জসুত্তাৱুতস্স অভেজ্জমণিনো ৱিয নিযতপ্পৱত্তিতায গতিজাতিবন্ধাপৱগ্গৱসেন নিযামোতি অত্থো. তত্থ তত্থাতি তাসু তাসু জাতীসু. ছন্নং অভিজাতীনং সম্বন্ধীভূতানং গমনং সমৱাযেন সমাগমো. সম্বন্ধীনিৰপেক্খোপি ভাৱসদ্দো সম্বন্ধীসহিতো ৱিয পকতিযত্থৱাচকোতি আহ ‘‘সভাৱোযেৱা’’তি, যথা কণ্টকস্স তিক্খতা, কপিত্থফলাদীনং পৰিমণ্ডলতা, মিগপক্খীনং ৱিচিত্তাকাৰতা চ, এৱং সব্বস্সাপি লোকস্স হেতুপচ্চযমন্তৰেন তথা তথা পৰিণামো অকুত্তিমো সভাৱোযেৱাতি অত্থো. তেন ৱুত্তং ‘‘যেনা’’তিআদি. পৰিণমনং নানপ্পকাৰতাপত্তি. যেনাতি সত্তপাণাদিনা. যথা ভৱিতব্বং, তথেৱাতি সম্বন্ধো.

ছড়ভিজাতিযো পৰতো ৱিত্থাৰীযিস্সন্তি. ‘‘সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ পটিসংৱেদেন্তী’’তি ৱদন্তো মক্খলি অদুক্খমসুখভূমিং সব্বেন সব্বং ন জানাতীতি ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞা অদুক্খমসুখভূমি নত্থীতি দস্সেতী’’তি. অযং ‘‘সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ পটিসংৱেদেন্তী’’তি ৱচনং কৰণভাৱেন গহেত্ৱা ৱুত্তা আচৰিযস্স মতি. পোত্থকেসু পন ‘‘অঞ্ঞা সুখদুক্খভূমি নত্থীতি দস্সেতী’’তি অযমেৱ পাঠো দিট্ঠো, ন ‘‘অদুক্খমসুখভূমী’’তি. এৱং সতি ‘‘ছস্ৱেৱাভিজাতীসূ’’তি ৱচনং অধিকৰণভাৱেন গহেত্ৱা ছসু এৱ অভিজাতীসু সুখদুক্খপটিসংৱেদনং, ন তেহি অঞ্ঞত্থ, তাযেৱ সুখদুক্খভূমি, ন তদঞ্ঞাতি দস্সেতীতি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অযমেৱ চ যুত্ততৰো পটিক্খেপিতব্বস্স অত্থস্স ভূমিৱসেন ৱুত্তত্তা. যদি হি ‘‘সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ পটিসংৱেদেন্তী’’তি ৱচনেন পটিক্খেপিতব্বস্স দস্সনং সিযা, অথ ‘‘অঞ্ঞা অদুক্খমসুখা নত্থী’’তি দস্সেয্য, ন ‘‘অদুক্খমসুখভূমী’’তি দস্সনহেতুৱচনস্স ভূমিঅত্থাভাৱতো. দস্সেতি চেতং তাসং ভূমিযা অভাৱমেৱ, তেন ৱিঞ্ঞাযতি অযং পাঠো, অযঞ্চত্থো যুত্ততৰোতি.

পমুখযোনীনন্তি মনুস্সেসু খত্তিযব্ৰাহ্মণাদিৱসেন, তিৰচ্ছানাদীসু সীহব্যগ্ঘাদিৱসেন পধানযোনীনং, পধানতা চেত্থ উত্তমতা. তেনাহ ‘‘উত্তমযোনীন’’ন্তি. সট্ঠি সতানীতি ছ সহস্সানি. ‘‘পঞ্চ চ কম্মুনো সতানী’’তি পদস্স অত্থদস্সনং ‘‘পঞ্চ কম্মসতানি চা’’তি. ‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা ‘‘কেৱলং তক্কমত্তকেন নিৰত্থকং দিট্ঠিং দীপেতী’’তি ইমমেৱত্থমতিদিসতি. এত্থ চ ‘‘তক্কমত্তকেনা’’তি ৱদন্তো যস্মা তক্কিকা অৱস্সযভূততথত্থগ্গহণঅঙ্কুসনযমন্তৰেন নিৰঙ্কুসতায পৰিকপ্পনস্স যং কিঞ্চি অত্তনা পৰিকপ্পিতং সাৰতো মঞ্ঞমানা তথেৱ অভিনিৱিস্স তত্থ চ দিট্ঠিগাহং গণ্হন্তি, তস্মা ন তেসং দিট্ঠিৱত্থুস্মিং ৱিঞ্ঞূহি ৱিচাৰণা কাতব্বাতি ইমমধিপ্পাযং ৱিভাৱেতি. কেচীতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিনো. পঞ্চিন্দ্ৰিযৱসেনাতি চক্খাদিপঞ্চিন্দ্ৰিযৱসেন. তে হি ‘‘চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযসঙ্খাতানি ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ‘পঞ্চ কম্মানী’তি তিত্থিযা পঞ্ঞপেন্তী’’তি ৱদন্তি ‘‘কাযৱচীমনোকম্মানি চ ‘তীণি কম্মানী’তি’’. কম্মন্তি লদ্ধীতি তদুভযং ওড়াৰিকত্তা পৰিপুণ্ণকম্মন্তি লদ্ধি. মনোকম্মং অনোড়াৰিকত্তা উপড্ঢকম্মন্তি লদ্ধীতি যোজনা. ‘‘দ্ৱাসট্ঠি পটিপদা’’তি ৱত্তব্বে সভাৱনিৰুত্তিং অজানন্তো ‘‘দ্ৱট্ঠিপটিপদা’’তি ৱদতীতি আহ ‘‘দ্ৱাসট্ঠি পটিপদা’’তি. সদ্দৰচকা পন ‘‘দ্ৱাসট্ঠিযা সলোপো, অত্তমা’’তি ৱদন্তি, তদযুত্তমেৱ সভাৱনিৰুত্তিযা যোগতো অসিদ্ধত্তা. যদি হি সা যোগেন সিদ্ধা অস্স, এৱং সভাৱনিৰুত্তিযেৱ সিযা, তথা চ সতি আচৰিযানং মতেন ৱিৰুজ্ঝতীতি ৱদন্তি. ‘‘চুল্লাসীতি সহস্সানী’’তিআদিকা পন অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠপযোগা সভাৱনিৰুত্তিযেৱ. দিস্সতি হি ৱিসুদ্ধিমগ্গাদীসু –

‘‘চুল্লাসীতি সহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মৰূ;

ন ত্ৱেৱ তেপি তিট্ঠন্তি, দ্ৱীহি চিত্তেহি সমোহিতা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৭১৫; মহানি. ১০, ৩৯);

একস্মিং কপ্পেতি চতুন্নমসঙ্খ্যেয্যকপ্পানং অঞ্ঞতৰভূতে একস্মিং অসঙ্খ্যেয্যকপ্পে. তত্থাপি চ ৱিৱট্টট্ঠাযীসঞ্ঞিতং একমেৱ সন্ধায ‘‘দ্ৱট্ঠন্তৰকপ্পা’’তি ৱুত্তং. ন হি সো অস্সুতসাসনধম্মো ইতৰে জানাতি বাহিৰকানমৱিসযত্তা, অজানন্তো এৱমাহাতি অত্থো.

উৰব্ভে হনন্তি, হন্ত্ৱা ৱা জীৱিতং কপ্পেন্তীতি ওৰব্ভিকা. এস নযো সাকুণিকাদীসুপি. লুদ্দাতি ৱুত্তাৱসেসকা যে কেচি চাতুপ্পদজীৱিকা নেসাদা. মাগৱিকপদস্মিঞ্হি ৰোহিতাদিমিগজাতিযেৱ গহিতা. বন্ধনাগাৰে নিযোজেন্তীতি বন্ধনাগাৰিকা. কুৰূৰকম্মন্তাতি দাৰুণকম্মন্তা. অযং সব্বোপি কণ্হকম্মপসুততায কণ্হাভিজাতীতি ৱদতি কণ্হস্স ধম্মস্স অভিজাতি অব্ভুপ্পত্তি যস্সাতি কত্ৱা. ভিক্খূতি বুদ্ধসাসনে ভিক্খূ. কণ্টকেতি ছন্দৰাগে. সঞ্ঞোগৱসেন তেসং পক্খিপনং. কণ্টকসদিসছন্দৰাগেন সঞ্ঞুত্তা ভুঞ্জন্তীতি হি অধিপ্পাযেন ‘‘কণ্টকে পক্খিপিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. কস্মাতি চে? যস্মা ‘‘তে পণীতপণীতে পচ্চযে পটিসেৱন্তী’’তি তস্স মিচ্ছাগাহো, তস্মা ঞাযলদ্ধেপি পচ্চযে ভুঞ্জমানা আজীৱকসমযস্স ৱিলোমগাহিতায পচ্চযেসু কণ্টকে পক্খিপিত্ৱা খাদন্তি নামাতি ৱদতি কণ্টকৱুত্তিকাতি কণ্টকেন যথাৱুত্তেন সহ জীৱিকা. অযঞ্হিস্স পাড়িযেৱাতি অযং মক্খলিস্স ৱাদদীপনা অত্তনা ৰচিতা পাড়িযেৱাতি যথাৱুত্তমত্থং সমত্থেতি. কণ্টকৱুত্তিকা এৱ নাম একে অপৰে পব্বজিতা বাহিৰকা সন্তি, তে নীলাভিজাতীতি ৱদতীতি অত্থো. তে হি সৱিসেসং অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা. তথা হি তে কণ্টকে ৱত্তন্তা ৱিয ভৱন্তীতি কণ্টকৱুত্তিকাতি ৱুত্তা. নীলস্স ধম্মস্স অভিজাতি যস্সাতি নীলাভিজাতি. এৱমিতৰেসুপি.

অম্হাকং সঞ্ঞোজনগণ্ঠো নত্থীতি ৱাদিনো বাহিৰকপব্বজিতা নিগণ্ঠা. একমেৱ সাটকং পৰিদহন্তা একসাটকা. কণ্হতো পৰিসুদ্ধো নীলো, ততো পন লোহিতোতিআদিনা যথাক্কমং তস্স পৰিসুদ্ধং ৱাদং দস্সেতুং ‘‘ইমে কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. পণ্ডৰতৰাতি ভুঞ্জননহানপটিক্খেপাদিৱতসমাযোগেন পৰিসুদ্ধতৰা কণ্হনীলমুপাদায লোহিতস্সাপি পৰিসুদ্ধভাৱেন ৱত্তব্বতো. ওদাতৱসনাতি ওদাতৱত্থপৰিদহনা. অচেলকসাৱকাতি আজীৱকসাৱকভূতা. তে কিৰ আজীৱকলদ্ধিযা ৱিসুদ্ধচিত্ততায নিগণ্ঠেহিপি পণ্ডৰতৰা হলিদ্দাভানম্পি পুৰিমে উপাদায পৰিসুদ্ধভাৱপ্পত্তিতো. ‘‘এৱ’’ন্তিআদিনা তস্স ছন্দাগমনং দস্সেতি. নন্দাদীনং সাৱকভূতা পব্বজিতা আজীৱকা. তথা আজীৱকিনিযো. নন্দাদযো কিৰ তথাৰূপং আজীৱকপটিপত্তিং উক্কংসং পাপেত্ৱা ঠিতা, তস্মা নিগণ্ঠেহি আজীৱকসাৱকেহি পব্বজিতেহি পণ্ডৰতৰা ৱুত্তা পৰমসুক্কাভিজাতীতি অযং তস্স লদ্ধি.

পুৰিসভূমিযোতি পধাননিদ্দেসো. ইত্থীনম্পি হেতা ভূমিযো এস ইচ্ছতেৱ. সত্ত দিৱসেতি অচ্চন্তসঞ্ঞোগৱচনং, এত্তকম্পি মন্দা মোমূহাতি. সম্বাধট্ঠানতোতি মাতুকুচ্ছিং সন্ধাযাহ. ৰোদন্তি চেৱ ৱিৰৱন্তি চ তমনুস্সৰিত্ৱা. খেদনং, কীড়নঞ্চ খিড্ডাসদ্দেনেৱ সঙ্গহেত্ৱা খিড্ডাভূমি ৱুত্তা. পদস্স নিক্খিপনং পদনিক্খিপনং. যদা তথা পদং নিক্খিপিতুং সমত্থো, তদা পদৱীমংসভূমি নামাতি ভাৱো. ৱতাৱতস্স জাননকালে. ভিক্খু চ পন্নকোতিআদিপি তেসং বাহিৰকানং পাড়িযেৱ. তত্থ পন্নকোতি ভিক্খায ৱিচৰণকো, তেসং ৱা পটিপত্তিযা পটিপন্নকো. জিনোতি জিণ্ণো জৰাৱসেন হীনধাতুকো, অত্তনো ৱা পটিপত্তিযা পটিপক্খং জিনিত্ৱা ঠিতো. সো কিৰ তথাভূতো ধম্মম্পি কস্সচি ন কথেসি. তেনাহ ‘‘ন কিঞ্চি আহা’’তি. ওট্ঠৱদনাদিৱিপ্পকাৰে কতেপি খমনৱসেন ন কিঞ্চি কথেতীতিপি ৱদন্তি. অলাভিন্তি ‘‘সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হাতী’’তিআদিনা নযেন মহাসীহনাদসুত্তে (দী. নি. ১.৩৯৪; ম. নি. ১.১৫৫) ৱুত্তঅলাভহেতুসমাযোগেন অলাভিং. ততোযেৱ জিঘচ্ছাদুব্বলপৰেততায সযনপৰাযনট্ঠেন সমণং পন্নভূমীতি ৱদতি.

আজীৱৱুত্তিসতানীতি সত্তানমাজীৱভূতানি জীৱিকাৱুত্তিসতানি. ‘‘পৰিব্বাজকসতানী’’তি ৱুচ্চমানেপি চেস সভাৱলিঙ্গমজানন্তো ‘‘পৰিব্বাজকসতে’’তি ৱদতি. এৱমঞ্ঞেসুপি. তেনাহ ‘‘পৰিব্বাজকপব্বজ্জাসতানী’’তি. নাগভৱনং নাগমণ্ডলং যথা ‘‘মহিংসকমণ্ডল’’ন্তি. পৰমাণুআদি ৰজো. পসুগ্গহণেন এড়কজাতি গহিতা. মিগগ্গহণেন ৰুৰুগৱযাদি মিগজাতি. গণ্ঠিম্হীতি ফড়ুম্হি, পব্বেতি অত্থো. চাতুমহাৰাজিকাদিব্ৰহ্মকাযিকাদিৱসেন, তেসঞ্চ অন্তৰভেদৱসেন বহূ দেৱা. তত্থ চাতুমহাৰাজিকানং একচ্চঅন্তৰভেদো মহাসমযসুত্তেন (দী. নি. ২.৩৩১) দীপেতব্বো. ‘‘সো পনা’’তিআদিনা অজানন্তো পনেস বহূ দেৱেপি সত্ত এৱ ৱদতীতি তস্স অপ্পমাণতং দস্সেতি. মনুস্সাপি অনন্তাতি দীপদেসকুলৱংসাজীৱাদিৱিভাগৱসেন. পিসাচা এৱ পেসাচা, তে অপৰপেতাদিৱসেন মহন্তমহন্তা, বহুতৰাতি অত্থো. বাহিৰকসমযে পন ‘‘ছদ্দন্তদহমন্দাকিনিযো কুৱাড়িযমুচলিন্দনামেন ৱোহৰিতা’’তি (দী. নি. টী. ১.১৬৮) আচৰিযেন ৱুত্তং.

গণ্ঠিকাতি পব্বগণ্ঠিকা. পব্বগণ্ঠিম্হি হি পৱুটসদ্দো. মহাপপাতাতি মহাতটা. পাৰিসেসনযেন খুদ্দকপপাতসতানি. এৱং সুপিনেসুপি. ‘‘মহাকপ্পিনো’’তি ইদং ‘‘মহাকপ্পান’’ন্তি অত্থতো ৱেদিতব্বং. সদ্দতো পনেস অজানন্তো এৱং ৱদতীতি ন ৱিচাৰণক্খমং. তথা ‘‘চুল্লাসীতি সতসহস্সানী’’তি ইদম্পি. সো হি ‘‘চতুৰাসীতি সতসহস্সানী’’তি ৱত্তুমসক্কোন্তো এৱং ৱদতি. সদ্দৰচকা পন ‘‘চতুৰাসীতিযা তুলোপো, চস্স চু, ৰস্স লো, দ্ৱিত্তঞ্চা’’তি ৱদন্তি. এত্তকা মহাসৰাতি এতপ্পমাণৱতা মহাসৰতো, সত্তমহাসৰতোতি ৱুত্তং হোতি. কিৰাতি তস্স ৱাদানুস্সৱনে নিপাতো. পণ্ডিতোপি…পে… ন গচ্ছতি, কস্মা? সত্তানং সংসৰণকালস্স নিযতভাৱতো.

‘‘অচেলকৱতেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা যেন কেনচী’’তি ৱুত্তমতিদিসতি ‘‘তাদিসেনেৱা’’তি ইমিনা. তপোকম্মেনাতি তপকৰণেন. এত্থাপি ‘‘তাদিসেনেৱা’’তি অধিকাৰো. যো…পে… ৱিসুজ্ঝতি, সো অপৰিপক্কং কম্মং পৰিপাচেতি নামাতি যোজনা. অন্তৰাতি চতুৰাসীতিমহাকপ্পসতসহস্সানমব্ভন্তৰে. ফুস্স ফুস্সাতি পত্ৱা পত্ৱা. ৱুত্তপৰিমাণং কালন্তি চতুৰাসীতিমহাকপ্পসতসহস্সপমাণং কালং. ইদং ৱুত্তং হোতি – অপৰিপক্কং সংসৰণনিমিত্তং কম্মং সীলাদিনা সীঘংযেৱ ৱিসুদ্ধপ্পত্তিযা পৰিপাচেতি নাম. পৰিপক্কং কম্মং ফুস্স ফুস্স কালেন পৰিপক্কভাৱানাপাদনেন ব্যন্তিং ৱিগমনং কৰোতি নামাতি. দোণেনাতি পৰিমিননদোণতুম্বেন. ৰূপকৱসেনত্থো লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘মিতং ৱিযা’’তি. ন হাপনৱড্ঢনং পণ্ডিতবালৱসেনাতি দস্সেতি ‘‘ন সংসাৰো’’তিআদিনা. ৱড্ঢনং উক্কংসো. হাপনং অৱকংসো.

কতসুত্তগুড়েতি কতসুত্তৱট্টিযং. পলেতীতি পৰেতি যথা ‘‘অভিসম্পৰাযো’’তি, (মহানি. ৬৯; চূড়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৪) ৰ-কাৰস্স পন ল-কাৰং কত্ৱা এৱং ৱুত্তং যথা ‘‘পলিবুদ্ধো’’তি (চূড়নি. ১৫; মি. প. ৩.৬). সো চ চুৰাদিগণৱসেন গতিযন্তি ৱুত্তং ‘‘গচ্ছতী’’তি. ইমায উপমায চেস সত্তানং সংসাৰো অনুক্কমেন খীযতেৱ, ন ৱড্ঢতি পৰিচ্ছিন্নৰূপত্তাতি ইমমত্থং ৱিভাৱেতীতি আহ ‘‘সুত্তে খীণে’’তিআদি. তত্থেৱাতি খীযনট্ঠানেযেৱ.

অজিতকেসকম্বলৱাদৱণ্ণনা

১৭১. দিন্নন্তি দেয্যধম্মসীসেন দানচেতনাযেৱ ৱুত্তা. তংমুখেন চ ফলন্তি দস্সেতি ‘‘দিন্নস্স ফলাভাৱ’’ন্তি ইমিনা. দিন্নঞ্হি মুখ্যতো অন্নাদিৱত্থু, তং কথমেস পটিক্খিপিস্সতি. এস নযো যিট্ঠং হুতন্তি এত্থাপি. সব্বসাধাৰণং মহাদানং মহাযাগো. পাহুনভাৱেন কত্তব্বসক্কাৰো পাহুনকসক্কাৰো. ফলন্তি আনিসংসফলং, নিস্সন্দফলঞ্চ. ৱিপাকোতি সদিসফলং. চতুৰঙ্গসমন্নাগতে দানে ঠানন্তৰাদিপত্তি ৱিয হি আনিসংসো, সঙ্খব্ৰাহ্মণস্স দানে (জা. ১.১০.৩৯) তাণলাভমত্তং ৱিয নিস্সন্দো, পটিসন্ধিসঙ্খাতং সদিসফলং ৱিপাকো. অযং লোকো, পৰলোকোতি চ কম্মুনা লদ্ধব্বো ৱুত্তো ফলাভাৱমেৱ সন্ধায পটিক্খিপনতো. পচ্চক্খদিট্ঠো হি লোকো কথং তেন পটিক্খিত্তো সিযা. ‘‘সব্বে তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জন্তী’’তি ইমিনা কাৰণমাহ, যত্থ যত্থ ভৱযোনিআদীসু ঠিতা ইমে সত্তা, তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জন্তি, নিৰুদযৱিনাসৱসেন ৱিনস্সন্তীতি অত্থো. তেসূতি মাতাপিতূসু. ফলাভাৱৱসেনেৱ ৱদতি, ন মাতাপিতূনং, নাপি তেসু ইদানি কৰিযমানসক্কাৰাসক্কাৰানমভাৱৱসেন তেসং লোকে পচ্চক্খত্তা. পুব্বুড়স্স ৱিয ইমেসং সত্তানং উপ্পাদো নাম কেৱলো, ন চৱিত্ৱা আগমনপুব্বকো অত্থীতি দস্সনত্থং ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘চৱিত্ৱা উপপজ্জনকা সত্তা নাম নত্থী’’তি. সমণেন নাম যাথাৱতো জানন্তেন কস্সচি অকথেত্ৱা সঞ্ঞতেন ভৱিতব্বং, অঞ্ঞথা অহোপুৰিসিকা নাম সিযা. কিঞ্হি পৰো পৰস্স কৰিস্সতি, তথা চ অত্তনো সম্পাদনস্স কস্সচি অৱস্সযো এৱ ন সিযা তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জনতোতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যে ইমঞ্চ…পে… পৱেদেন্তী’’তি আহ. অযং অট্ঠকথাৱসেসকো অত্থো.

চতূসু মহাভূতেসু নিযুত্তো চাতুমহাভূতিকো, অত্থমত্ততো পন দস্সেতুং ‘‘চতুমহাভূতমযো’’তি ৱুত্তং. যথা হি মত্তিকায নিব্বত্তং ভাজনং মত্তিকামযং, এৱমযম্পি চতূহি মহাভূতেহি নিব্বত্তো চতুমহাভূতমযোতি ৱুচ্চতি. অজ্ঝত্তিকপথৱীধাতূতি সত্তসন্তানগতা পথৱীধাতু. বাহিৰপথৱীধাতুন্তি বহিদ্ধা মহাপথৱিং, তেন পথৱীযেৱ কাযোতি দস্সেতি. অনুগচ্ছতীতি অনুবন্ধতি. উভযেনাপীতি পদদ্ৱযেনপি. উপেতি উপগচ্ছতীতি বাহিৰপথৱিকাযতো তদেকদেসভূতা পথৱী আগন্ত্ৱা অজ্ঝত্তিকভাৱপ্পত্তি হুত্ৱা সত্তভাৱেন সণ্ঠিতা, সা চ মহাপথৱী ঘটাদিগতপথৱী ৱিয ইদানি তমেৱ বাহিৰং পথৱিকাযং সমুদাযভূতং পুন উপেতি উপগচ্ছতি, সব্বসো তেন বাহিৰপথৱিকাযেন নিব্বিসেসতং একীভাৱমেৱ গচ্ছতীতি অত্থো. আপাদীসুপি এসেৱ নযোতি এত্থ পজ্জুন্নেন মহাসমুদ্দতো গহিতআপো ৱিয ৱস্সোদকভাৱেন পুনপি মহাসমুদ্দং, সূৰিযৰংসিতো গহিতইন্দগ্গিসঙ্খাততেজো ৱিয পুনপি সূৰিযৰংসিং, মহাৱাযুক্খন্ধতো নিগ্গতমহাৱাতো ৱিয পুনপি মহাৱাযুক্খন্ধং উপেতি উপগচ্ছতীতি পৰিকপ্পনামত্তেন দিট্ঠিগতিকস্স অধিপ্পাযো.

মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্ৰিযানীতি মনমেৱ ছট্ঠং যেসং চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযানং, তানি ইন্দ্ৰিযানি. আকাসং পক্খন্দন্তি তেসং ৱিসযভাৱাতি ৱদন্তি. ৱিসযীগহণেন হি ৱিসযাপি গহিতা এৱ হোন্তি. কথং গণিতা মঞ্চপঞ্চমাতি আহ ‘‘মঞ্চো চেৱ…পে… অত্থো’’তি. আড়াহনং সুসানন্তি অত্থতো একং. গুণাগুণপদানীতি গুণদোসকোট্ঠাসানি. সৰীৰমেৱ ৱা পদানি তংতংকিৰিযায পজ্জিতব্বতো. পাৰাৱতপক্খিৱণ্ণানীতি পাৰাৱতস্স নাম পক্খিনো ৱণ্ণানি. ‘‘পাৰাৱতপক্খৱণ্ণানী’’তি পাঠো, পাৰাৱতসকুণস্স পত্তৱণ্ণানীতি অত্থো. ভস্মন্তাতি ছাৰিকাপৰিযন্তা. তেনাহ ‘‘ছাৰিকাৱসানমেৱা’’তি. আহুতিসদ্দেনেত্থ ‘‘দিন্নং যিট্ঠং হুত’’ন্তি ৱুত্তপ্পকাৰং দানং সব্বম্পি গহিতন্তি দস্সেতি ‘‘পাহুনকসক্কাৰাদিভেদং দিন্নদান’’ন্তি ইমিনা, ৱিৰূপেকসেসনিদ্দেসো ৱা এস. অত্থোতি অধিপ্পাযতো অত্থো সদ্দতো তস্স অনধিগমিতত্তা. এৱমীদিসেসু. দব্বন্তি মুয্হন্তীতি দত্তূ, বালপুগ্গলা, তেহি দত্তূহি. কিং ৱুত্তং হোতীতি আহ ‘‘বালা দেন্তী’’তিআদি. পাড়িযং ‘‘লোকো অত্থী’’তি মতি যেসং তে অত্থিকা, ‘‘অত্থী’’তি চেদং নেপাতিকপদং, তেসং ৱাদো অত্থিকৱাদো, তং অত্থিকৱাদং.

তত্থাতি তেসু যথাৱুত্তেসু তীসু মিচ্ছাৱাদীসু. কম্মং পটিবাহতি অকিৰিযৱাদিভাৱতো. ৱিপাকং পটিবাহতি সব্বেন সব্বং আযতিং উপপত্তিযা পটিক্খিপনতো. ৱিপাকন্তি চ আনিসংসনিস্সন্দসদিসফলৱসেন তিৱিধম্পি ৱিপাকং. উভযং পটিবাহতি সব্বসো হেতুপটিসেধনেনেৱ ফলস্সাপি পটিসেধিতত্তা. উভযন্তি চ কম্মং ৱিপাকম্পি. সো হি ‘‘অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি, ৱিসুজ্ঝন্তি চা’’তি ৱদন্তো কম্মস্স ৱিয ৱিপাকস্সাপি সংকিলেসৱিসুদ্ধীনং পচ্চযত্তাভাৱজোতনতো তদুভযং পটিবাহতি নাম. ৱিপাকো পটিবাহিতো হোতি অসতি কম্মস্মিং ৱিপাকাভাৱতো. কম্মং পটিবাহিতং হোতি অসতি ৱিপাকে কম্মস্স নিৰত্থকতাপত্তিতো. ইতীতি ৱুত্তত্থনিদস্সনং. অত্থতোতি সৰূপতো, ৱিসুং ৱিসুং তংতংদিট্ঠিদীপকভাৱেন পাড়িযং আগতাপি তদুভযপটিবাহকাৱাতি অত্থো. পচ্চেকং তিৱিধদিট্ঠিকা এৱ তে উভযপটিবাহকত্তা. ‘‘উভযপ্পটিবাহকা’’তি হি হেতুৱচনং হেতুগব্ভত্তা তস্স ৱিসেসনস্স. অহেতুকৱাদা চেৱাতিআদি পটিঞ্ঞাৱচনং তপ্ফলভাৱেন নিচ্ছিতত্তা. তস্মা ৱিপাকপটিবাহকত্তা নত্থিকৱাদা, কম্মপটিবাহকত্তা অকিৰিযৱাদা, তদুভযপটিবাহকত্তা অহেতুকৱাদাতি যথালাভং হেতুফলতাসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. যো হি ৱিপাকপটিবাহনেন নত্থিকদিট্ঠিকো উচ্ছেদৱাদী, সো অত্থতো কম্মপটিবাহনেন অকিৰিযদিট্ঠিকো, উভযপটিবাহনেন অহেতুকদিট্ঠিকো চ হোতি. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

‘‘যে ৱা পনা’’তিআদিনা তেসমনুদিট্ঠিকানং নিযামোক্কন্তিৱিনিচ্ছযো ৱুত্তো. তত্থ তেসন্তি পূৰণাদীনং. সজ্ঝাযন্তীতি তং দিট্ঠিদীপকং গন্থং যথা তথা তেহি কতং উগ্গহেত্ৱা পঠন্তি. ৱীমংসন্তীতি তস্স অত্থং ৱিচাৰেন্তি. ‘‘তেস’’ন্তিআদি ৱীমংসনাকাৰদস্সনং. ‘‘কৰোতো…পে… উচ্ছিজ্জতী’’তি এৱং ৱীমংসন্তানং তেসন্তি সম্বন্ধো. তস্মিং আৰম্মণেতি যথাপৰিকপ্পিতে কম্মফলাভাৱাদিকে ‘‘কৰোতো ন কৰীযতি পাপ’’ন্তিআদি নযপ্পৱত্তায মিচ্ছাদস্সনসঙ্খাতায লদ্ধিযা আৰম্মণে. মিচ্ছাসতি সন্তিট্ঠতীতি মিচ্ছাসতিসঙ্খাতা লদ্ধিসহগতা তণ্হা সন্তিট্ঠতি. ‘‘কৰোতো ন কৰীযতি পাপ’’ন্তিআদিৱসেন হি অনুস্সৱূপলদ্ধে অত্থে তদাকাৰপৰিৱিতক্কনেহি সৱিগ্গহে ৱিয সৰূপতো চিত্তস্স পচ্চুপট্ঠিতে চিৰকালপৰিচযেন ‘‘এৱমেত’’ন্তি নিজ্ঝানক্খমভাৱূপগমনে, নিজ্ঝানক্খন্তিযা চ তথা তথা গহিতে পুনপ্পুনং তথেৱ আসেৱন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স মিচ্ছাৱিতক্কেন সমানীযমানা মিচ্ছাৱাযামুপত্থম্ভিতা অতংসভাৱম্পি ‘‘তংসভাৱ’’ন্তি গণ্হন্তী মিচ্ছালদ্ধিসহগতা তণ্হা মুসা ৱিতথং সৰণতো পৱত্তনতো মিচ্ছাসতীতি ৱুচ্চতি. চতুৰঙ্গুত্তৰটীকাযম্পি (অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.৩০) চেস অত্থো ৱুত্তোযেৱ. মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো ৱিয হি মিচ্ছাসতি নাম পাটিযেক্কো কোচি ধম্মো নত্থি, তণ্হাসীসেন গহিতানং চতুন্নম্পি অকুসলক্খন্ধানমেতং অধিৱচনন্তি মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযম্পি সল্লেখসুত্তৱণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৩) ৱুত্তং.

চিত্তং একগ্গং হোতীতি যথাসকং ৱিতক্কাদিপচ্চযলাভেন তস্মিং আৰম্মণে অৱট্ঠিততায অনেকগ্গতং পহায একগ্গং অপ্পিতং ৱিয হোতি, চিত্তসীসেন চেত্থ মিচ্ছাসমাধি এৱ ৱুত্তো. সো হি পচ্চযৱিসেসেহি লদ্ধভাৱনাবলো ঈদিসে ঠানে সমাধানপতিৰূপককিচ্চকৰোযেৱ হোতি ৱালৱিজ্ঝনাদীসু ৱিযাতি দট্ঠব্বং. জৱনানি জৱন্তীতি অনেকক্খত্তুং তেনাকাৰেন পুব্বভাগিযেসু জৱনৱাৰেসু পৱত্তেসু সন্নিট্ঠানভূতে সব্বপচ্ছিমে জৱনৱাৰে সত্ত জৱনানি জৱন্তি. ‘‘পঠমজৱনে সতেকিচ্ছা হোন্তি, তথা দুতিযাদীসূ’’তি ইদং ধম্মসভাৱদস্সনমেৱ, ন পন তস্মিং খণে তেসং তিকিচ্ছা কেনচি সক্কা কাতুন্তি দস্সনং তেস্ৱেৱ ঠত্ৱা সত্তমজৱনস্স অৱস্সমুপ্পজ্জমানস্স নিৱত্তিতুং অসক্কুণেয্যত্তা, এৱং লহুপৰিৱত্তে চ চিত্তৱাৰে ওৱাদানুসাসন ৱসেন তিকিচ্ছায অসম্ভৱতো. তেনাহ ‘‘বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছা অনিৱত্তিনো’’তি. অৰিট্ঠকণ্টকসদিসাতি অৰিট্ঠভিক্খুকণ্টকসামণেৰসদিসা, তে ৱিয অতেকিচ্ছা অনিৱত্তিনো মিচ্ছাদিট্ঠিগতিকাযেৱ জাতাতি ৱুত্তং হোতি.

তত্থাতি তেসু তীসু মিচ্ছাদস্সনেসু. কোচি একং দস্সনং ওক্কমতীতি যস্স একস্মিংযেৱ অভিনিৱেসো, আসেৱনা চ পৱত্তা, সো একমেৱ দস্সনং ওক্কমতি. কোচি দ্ৱে, কোচি তীণিপীতি যস্স দ্ৱীসু, তীসুপি ৱা অভিনিৱেসো, আসেৱনা চ পৱত্তা, সো দ্ৱে, তীণিপি ওক্কমতি, এতেন পন ৱচনেন যা পুব্বে ‘‘ইতি সব্বেপেতে অত্থতো উভযপ্পটিবাহকা’’তিআদিনা উভযপ্পটিবাহকতামুখেন দীপিতা অত্থতো সিদ্ধা সব্বদিট্ঠিকতা, সা পুব্বভাগিযা. যা পন মিচ্ছত্তনিযামোক্কন্তিভূতা, সা যথাসকং পচ্চযসমুদাগমসিদ্ধিতো ভিন্নাৰম্মণানং ৱিয ৱিসেসাধিগমানং একজ্ঝং অনুপ্পত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞং অব্বোকিণ্ণা এৱাতি দস্সেতি. ‘‘একস্মিং ওক্কন্তেপী’’তিআদিনা তিস্সন্নম্পি দিট্ঠীনং সমানসামত্থিযতং, সমানফলতঞ্চ ৱিভাৱেতি. সগ্গাৱৰণাদিনা হেতা সমানসামত্থিযা চেৱ সমানফলা চ, তস্মা তিস্সোপি চেতা একস্স উপ্পন্নাপি অব্বোকিণ্ণা এৱ, একায ৱিপাকে দিন্নে ইতৰা তস্সা অনুবলপ্পদাযিকাযোতি দট্ঠব্বং. ‘‘পত্তো সগ্গমগ্গাৱৰণঞ্চেৱা’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘অভব্বো’’তিআদিনা তদেৱত্থং আৱিকৰোতি. মোক্খমগ্গাৱৰণন্তি নিব্বানপথভূতস্স অৰিযমগ্গস্স নিৱাৰণং. পগেৱাতি পটিক্খেপত্থে নিপাতো, মোক্খসঙ্খাতং পন নিব্বানং গন্তুং কা নাম কথাতি অত্থো. অপিচ পগেৱাতি পা এৱ, পঠমতৰমেৱ মোক্খং গন্তুমভব্বো, মোক্খগমনতোপি দূৰতৰমেৱাতি ৱুত্তং হোতি. এৱমঞ্ঞত্থাপি যথাৰহং.

‘‘ৱট্টখাণু নামেস সত্তো’’তি ইদং ৱচনং নেয্যত্থমেৱ, ন নীতত্থং. তথা হি ৱুত্তং পপঞ্চসূদনিযং নাম মজ্ঝিমাগমট্ঠকথাযং ‘‘কিং পনেস একস্মিংযেৱ অত্তভাৱে নিযতো হোতি, উদাহু অঞ্ঞস্মিম্পীতি? একস্মিংযেৱ নিযতো, আসেৱনৱসেন পন ভৱন্তৰেপি তং তং দিট্ঠিং ৰোচেতিযেৱা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.১০৩). অকুসলঞ্হি নামেতং অবলং দুব্বলং, ন কুসলং ৱিয সবলং মহাবলং, তস্মা ‘‘একস্মিংযেৱ অত্তভাৱে নিযতো’’তি তত্থ ৱুত্তং. অঞ্ঞথা সম্মত্তনিযামো ৱিয মিচ্ছত্তনিযামোপি অচ্চন্তিকো সিযা, ন চ অচ্চন্তিকো. যদেৱং ৱট্টখাণুজোতনা কথং যুজ্জেয্যাতি আহ ‘‘আসেৱনৱসেনা’’তিআদি, তস্মা যথা সত্তঙ্গুত্তৰপাড়িযং ‘‘সকিং নিমুগ্গোপি নিমুগ্গো এৱ বালো’’তি [অ. নি. ৭.১৫ (অত্থতো সমানং)] ৱুত্তং, এৱং ৱট্টখাণুজোতনাপি ৱুত্তা. যাদিসে হি পচ্চযে পটিচ্চ অযং তং তং দস্সনং ওক্কন্তো, পুন কদাচি তপ্পটিপক্খে পচ্চযে পটিচ্চ ততো সীসুক্খিপনমস্স ন হোতীতি ন ৱত্তব্বং. তস্মা তত্থ, (ম. নি. অট্ঠ. ৩.১০২) ইধ চ অট্ঠকথাযং ‘‘এৱৰূপস্স হি যেভুয্যেন ভৱতো ৱুট্ঠানং নাম নত্থী’’তি যেভুয্যগ্গহণং কতং, ইতি আসেৱনৱসেন ভৱন্তৰেপি তংতংদিট্ঠিযা ৰোচনতো যেভুয্যেনস্স ভৱতো ৱুট্ঠানং নত্থীতি কত্ৱা ৱট্টখাণুকো নামেস জাতো, ন পন মিচ্ছত্তনিযামস্স অচ্চন্তিকতাযাতি নীহৰিত্ৱা ঞাতব্বত্থতায নেয্যত্থমিদং, ন নীতত্থন্তি ৱেদিতব্বং. যং সন্ধায অভিধম্মেপি ‘‘অৰহা, যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তি, তে ৰূপক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানন্তি, ৱেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানিস্সন্তী’’তিআদি (যম. ১.খন্ধযমক ২১০) ৱুত্তং. পথৱিগোপকোতি যথাৱুত্তকাৰণেন পথৱিপালকো. তদত্থং সমত্থেতুং ‘‘যেভুয্যেনা’’তিআদি ৱুত্তং.

এৱং মিচ্ছাদিট্ঠিযা পৰমসাৱজ্জানুসাৰেন সোতূনং সতিমুপ্পাদেন্তো ‘‘তস্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ তস্মাতি যস্মা এৱং সংসাৰখাণুভাৱস্সাপি পচ্চযো অপণ্ণকজাতো, তস্মা পৰিৱজ্জেয্যাতি সম্বন্ধো. অকল্যাণজনন্তি কল্যাণধম্মৱিৰহিতজনং অসাধুজনং. আসীৱিসন্তি আসুমাগতহলাহলং. ভূতিকামোতি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থানং ৱসেন অত্তনো গুণেহি ৱুড্ঢিকামো. ৱিচক্খণোতি পঞ্ঞাচক্খুনা ৱিৱিধত্থস্স পস্সকো, ধীৰোতি অত্থো.

পকুধকচ্চাযনৱাদৱণ্ণনা

১৭৪. ‘‘অকটা’’তি এত্থ ত-কাৰস্স ট-কাৰাদেসোতি আহ ‘‘অকতা’’তি, সমেন, ৱিসমেন ৱা কেনচিপি হেতুনা অকতা, ন ৱিহিতাতি অত্থো. তথা অকটৱিধাতি এত্থাপি. নত্থি কতৱিধো কৰণৱিধি এতেসন্তি অকটৱিধা. পদদ্ৱযেনাপি লোকে কেনচি হেতুপচ্চযেন নেসং অনিব্বত্তভাৱং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘এৱং কৰোহী’’তিআদি. ইদ্ধিযাপি ন নিম্মিতাতি কস্সচি ইদ্ধিমতো চেতোৱসিপ্পত্তস্স পুগ্গলস্স, দেৱস্স, ইস্সৰাদিনো চ ইদ্ধিযাপি ন নিম্মিতা. অনিম্মাপিতাতি কস্সচি অনিম্মাপিতা. কামং সদ্দতো যুত্তং, অত্থতো চ পুৰিমেন সমানং, তথাপি পাড়িযমট্ঠকথাযঞ্চ অনাগতমেৱ অগহেতব্বভাৱে কাৰণন্তি দস্সেতি ‘‘তং নেৱ পাড়িয’’ন্তিআদিনা.

ব্ৰহ্মজালসুত্তসংৱণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০) ৱুত্তত্থমেৱ. ইদমেত্থ যোজনামত্তং – ৱঞ্ঝাতি হি ৱঞ্ঝপসুৱঞ্ঝতালাদযো ৱিয অফলা কস্সচি অজনকা, তেন পথৱিকাযাদীনং ৰূপাদিজনকভাৱং পটিক্খিপতি. ৰূপসদ্দাদযো হি পথৱিকাযাদীহি অপ্পটিবদ্ধৱুত্তিকাতি তস্স লদ্ধি. পব্বতস্স কূটমিৱ ঠিতাতি কূটট্ঠা, যথা পব্বতকূটং কেনচি অনিব্বত্তিতং কস্সচি চ অনিব্বত্তকং, এৱমেতেপি সত্তকাযাতি অধিপ্পাযো. যমিদং ‘‘বীজতো অঙ্কুৰাদি জাযতী’’তি ৱুচ্চতি, তং ৱিজ্জমানমেৱ ততো নিক্খমতি, ন অৱিজ্জমানং, ইতৰথা অঞ্ঞতোপি অঞ্ঞস্স উপলদ্ধি সিযা, এৱমেতেপি সত্তকাযা, তস্মা এসিকট্ঠাযিট্ঠিতাতি. ঠিতত্তাতি নিব্বিকাৰভাৱেন সুপ্পতিট্ঠিতত্তা. ন চলন্তীতি ন ৱিকাৰমাপজ্জন্তি. ৱিকাৰাভাৱতো হি তেসং সত্তন্নং কাযানং এসিকট্ঠাযিট্ঠিততা, অনিঞ্জনঞ্চ অত্তনো পকতিযা অৱট্ঠানমেৱ. তেনাহ ‘‘ন ৱিপৰিণমন্তী’’তি. পকতিন্তি সভাৱং. অৱিপৰিণামধম্মত্তা এৱ ন অঞ্ঞমঞ্ঞং উপহনন্তি. সতি হি ৱিকাৰমাপাদেতব্বভাৱে উপঘাতকতা সিযা, তথা অনুগ্গহেতব্বভাৱে সতি অনুগ্গাহকতাপীতি তদভাৱং দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘নাল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পথৱীযেৱ কাযেকদেসত্তা পথৱিকাযো যথা ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি, পথৱিসমূহো ৱা কাযসদ্দস্স সমূহৱাচকত্তা যথা ‘‘হত্থিকাযো’’তি. জীৱসত্তমানং কাযানং নিচ্চতায নিব্বিকাৰভাৱতো ন হন্তব্বতা, ন ঘাতেতব্বতা চ, তস্মা নেৱ কোচি হন্তা, ঘাতেতা ৱা অত্থীতি দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘সত্তন্নং ত্ৱেৱ কাযান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যদি কোচি হন্তা নত্থি, কথং তেসং সত্থপ্পহাৰোতি তত্থ চোদনাযাহ ‘‘যথা’’তিআদি. তত্থ সত্তন্নং ত্ৱেৱাতি সত্তন্নমেৱ. ইতিসদ্দো হেত্থ নিপাতমত্তং. পহতন্তি পহৰিতং. একতোধাৰাদিকং সত্থং. অন্তৰেনেৱ পৱিসতি, ন তেসু. ইদং ৱুত্তং হোতি – কেৱলং ‘‘অহং ইমং জীৱিতা ৱোৰোপেমী’’তি তেসং তথা সঞ্ঞামত্তমেৱ, হননঘাতনাদি পন পৰমত্থতো নত্থেৱ কাযানং অৱিকোপনীযভাৱতোতি.