১১. কেৱট্টসুত্তৱণ্ণনা
কেৱট্টগহপতিপুত্তৱত্থুৱণ্ণনা
৪৮১. এৱং সুভসুত্তং সংৱণ্ণেত্ৱা ইদানি কেৱট্টসুত্তং সংৱণ্ণেন্তো যথানুপুব্বং সংৱণ্ণনোকাসস্স পত্তভাৱং ৱিভাৱেতুং, সুভসুত্তস্সানন্তৰং সঙ্গীতস্স সুত্তস্স কেৱট্টসুত্তভাৱং ৱা পকাসেতুং ‘‘এৱং মে সুতং…পে… নাড়ন্দাযন্তি কেৱট্টসুত্ত’’ন্তি আহ. পাৱাৰিকস্সাতি এৱংনামকস্স সেট্ঠিনো. অম্বৱনেতি অম্বৰুক্খবহুলে উপৱনে. তং কিৰ সো সেট্ঠি ভগৱতো অনুচ্ছৱিকং গন্ধকুটিং, ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানকুটিমণ্ডপাদীনি সম্পাদেত্ৱা পাকাৰপৰিক্খিত্তং দ্ৱাৰকোট্ঠকসম্পন্নং কত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স নিয্যাতেসি, পুৰিমৱোহাৰেন পনেস ৱিহাৰো ‘‘পাৱাৰিকম্বৱন’’ন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. ‘‘কেৱট্টো’’ তিদং নামমত্তং. ‘‘কেৱট্টেহি সংৰক্খিতত্তা, তেসং ৱা সন্তিকে সম্বুদ্ধত্তা’’তি কেচি. গহপতিপুত্তস্সাতি এত্থ কামঞ্চেস তদা গহপতিট্ঠানে ঠিতো, পিতু পনস্স অচিৰকালকততায পুৰিমসমঞ্ঞায ‘‘গহপতিপুত্তো’’ত্ৱেৱ ৱোহৰীযতি. তেনাহ ‘‘গহপতিমহাসালো’’তি, মহাৱিভৱতায মহাসাৰো গহপতীতি অত্থো, ৰ-কাৰস্স পন ল-কাৰং কত্ৱা ‘‘মহাসালো’’তি ৱুত্তং যথা ‘‘পলিবুদ্ধো’’তি (চূড়নি. ১৫; মি. প. ৬.৩.৭; জা. অট্ঠ. ২.৩.১০২) সদ্ধো পসন্নোতি পোথুজ্জনিকসদ্ধাৱসেন ৰতনত্তযসদ্ধায সমন্নাগতো, ততোযেৱ ৰতনত্তযপ্পসন্নো. কম্মকম্মফলসদ্ধায ৱা সদ্ধো, ৰতনত্তযপ্পসাদবহুলতায পসন্নো. সদ্ধাধিকত্তাযেৱাতি তথাচিন্তায হেতুৱচনং, সদ্ধাধিকো হি উম্মাদপ্পত্তো ৱিয হোতি.
সমিদ্ধাতি সম্মদেৱ ইদ্ধা, ৱিভৱসম্পত্তিযা ৱেপুল্লপ্পত্তা সম্পুণ্ণা, আকিণ্ণা বহূ মনুস্সা এত্থাতি অত্থং সন্ধায ‘‘অংসকূটেনা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘এহি ত্ৱং ভিক্খু অন্ৱদ্ধমাসং, অনুমাসং, অনুসংৱচ্ছৰং ৱা মনুস্সানং পসাদায ইদ্ধিপাটিহাৰিযং কৰোহী’’তি একস্স ভিক্খুনো আণাপনমেৱ সমাদিসনং, তং পন তস্মিং ঠানে ঠপনং নামাতি আহ ‘‘ঠানন্তৰে ঠপেতূ’’তি. উত্তৰিমনুস্সানন্তি পকতিমনুস্সেহি উত্তৰিতৰানং উত্তমপুৰিসানং বুদ্ধাদীনং ঝাযীনং, অৰিযানঞ্চ. ধম্মতোতি অধিগমধম্মতো, ঝানাভিঞ্ঞামগ্গফলধম্মতোতি অত্থো, নিদ্ধাৰণে চেতং নিস্সক্কৱচনং. ততো হি ইদ্ধিপাটিহাৰিযং নিদ্ধাৰেতি. এৱং উত্তৰিসদ্দং মনুস্সসদ্দেন একপদং কত্ৱা ইদানি পাটিহাৰিযসদ্দেন সম্বজ্ঝিতব্বং ৱিসুমেৱ পদং কৰোন্তো ‘‘দসকুসলসঙ্খাততো ৱা’’তিআদিমাহ. মনুস্সধম্মতোতি পকতিমনুস্সধম্মতো. পজ্জলিতপদীপোতি পজ্জলন্তপদীপো. তেলস্নেহন্তি তেলসেচনং. ৰাজগহসেট্ঠিৱত্থুস্মিন্তি ৰাজগহসেট্ঠিনো চন্দনপত্তদানৱত্থুম্হি (চূড়ৱ. ২৫২). সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসীতি ‘‘ন ভিক্খৱে গিহীনং উত্তৰিমনুস্সধম্মং ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেতব্বং. যো দস্সেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ২৫২) ৱিকুব্বনিদ্ধিপটিক্খেপকং ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি.
৪৮২. গুণসম্পত্তিতো অচাৱনং সন্ধায এতং ৱুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘ন গুণৱিনাসনেনা’’তি ইমিনা. তেনাহ ‘‘সীলভেদ’’ন্তিআদি. ৱিসহন্তো নাম নত্থীতি নিৱাৰিতট্ঠানে উস্সহন্তো নাম নত্থি. এৱম্পি ইমিনা কাৰণন্তৰেনাযং উস্সহন্তোতি দস্সেতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. যস্মা ৱিস্সাসিকো, তস্মা ৱিস্সাসং ৱড্ঢেত্ৱাতি যোজনা. ৱড্ঢেত্ৱাতি চ ব্ৰূহেত্ৱা, ৱিভূতং পাকটং কত্ৱাতি অত্থো.
ইদ্ধিপাটিহাৰিযৱণ্ণনা
৪৮৩-৪. আদীনৱন্তি দোসং. কথং তেন কতা, কত্থ ৱা উপ্পন্নাতি আহ ‘‘তত্থ কিৰা’’তিআদি. একেনাতি গন্ধাৰেন নাম ইসিনাৱ. এৱঞ্হি পুব্বেনাপৰং সংসন্দতীতি. গন্ধাৰী নামেসা ৱিজ্জা চূড়গন্ধাৰী, মহাগন্ধাৰীতি দুৱিধা হোতি. তত্থ চূড়গন্ধাৰী নাম তিৱস্সতো ওৰং মতসত্তানং উপপন্নট্ঠানজাননা ৱিজ্জা. ৱঙ্গীসৱত্থু (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২২০; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২১২) চেত্থ সাধকং. মহাগন্ধাৰী নাম তস্স চেৱ জাননা, তদুত্তৰি চ ইদ্ধিৱিধঞাণকম্মস্স সাধিকা ৱিজ্জা. যেভুয্যেন হেসা ইদ্ধিৱিধঞাণকিচ্চং সাধেতি. তস্সা কিৰ ৱিজ্জায সাধকো পুগ্গলো তাদিসে দেসে, কালে চ মন্তং পৰিজপ্পেত্ৱা বহুধাপি অত্তানং দস্সেতি, হত্থিআদীনিপি দস্সেতি, অদস্সনীযোপি হোতি, অগ্গিথম্ভম্পি কৰোতি, জলথম্ভম্পি কৰোতি, আকাসেপি অত্তানং দস্সেতি, সব্বং ইন্দজালসদিসং দট্ঠব্বং. অট্টোতি দুক্খিতো বাধিতো. তেনাহ ‘‘পীড়িতো’’তি.
আদেসনাপাটিহাৰিযৱণ্ণনা
৪৮৫. কামং ‘‘চেতসিক’’ন্তি ইদং যে চেতসি নিযুত্তা চিত্তেন সম্পযুত্তা, তেসং সাধাৰণৱচনং, সাধাৰণে পন গহিতে চিত্তৱিসেসো দস্সিতো নাম হোতি. সামঞ্ঞজোতনা চ ৱিসেসে অৱতিট্ঠতি, তস্মা চেতসিকপদস্স যথাধিপ্পেতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সোমনস্সদোমনস্সং অধিপ্পেত’’ন্তি আহ. সোমনস্সগ্গহণেন চেত্থ তদেকট্ঠা ৰাগাদযো, সদ্ধাদযো চ ধম্মা দস্সিতা হোন্তি, দোমনস্সগ্গহণেন দোসাদযো. ৱিতক্কৱিচাৰা পন সৰূপেনেৱ দস্সিতা. পি-সদ্দস্স ৱত্তব্বসম্পিণ্ডনত্থো সুৱিঞ্ঞেয্যোতি আহ ‘‘এৱং তৱ মনো’’তি, ইমিনা পকাৰেন তৱ মনো পৱত্তোতি অত্থো. কেন পকাৰেনাতি ৱুত্তং ‘‘সোমনস্সিতো ৱা’’তিআদি. ‘‘এৱম্পি তে মনো’’তি ইদং সোমনস্সিততাদিমত্তদস্সনং, ন পন যেন সোমনস্সিতো ৱা দোমনস্সিতো ৱা, তং দস্সনন্তি তং চিত্তং দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘ইতিপি তে চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ইতিসদ্দো চেত্থ নিদস্সনত্থো ‘‘অত্থীতি খো কচ্চান অযমেকো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) ৱিয. তেনাহ ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ অত্থ’’ন্তি. পি-সদ্দো ইধাপি ৱুত্তসম্পিণ্ডনত্থো. পৰস্স চিন্তং মনতি জানাতি এতাযাতি চিন্তামণি ন-কাৰস্স ণ-কাৰং কত্ৱা, সা এৱ পুব্বপদমন্তৰেন মণিকা. চিন্তা নাম ন চিত্তেন ৱিনা ভৱতীতি আহ ‘‘পৰেসং চিত্তং জানাতী’’তি. ‘‘তস্সা কিৰ ৱিজ্জায সাধকো পুগ্গলো তাদিসে দেসে, কালে চ মন্তং পৰিজপ্পিত্ৱা যস্স চিত্তং জানিতুকামো, তস্স দিট্ঠসুতাদিৱিসেসসঞ্জাননমুখেন চিত্তাচাৰং অনুমিনন্তো কথেতী’’তি কেচি. ‘‘ৱাচং নিচ্ছৰাপেত্ৱা তত্থ অক্খৰসল্লক্খণৱসেন কথেতী’’তি অপৰে. সা পন ৱিজ্জা পদকুসলজাতকেন (জা. ১.৯.৪৯ আদযো) দীপেতব্বা.
অনুসাসনীপাটিহাৰিযৱণ্ণনা
৪৮৬. পৱত্তেন্তাতি পৱত্তনকা হুত্ৱা, পৱত্তনৱসেন ৱিতক্কেথাতি ৱুত্তং হোতি. এৱন্তি হি যথানুসিট্ঠায অনুসাসনিযা ৱিধিৱসেন, পটিসেধৱসেন চ পৱত্তিআকাৰপৰামসনং, সা চ অনুসাসনী সম্মাৱিতক্কানং, মিচ্ছাৱিতক্কানঞ্চ পৱত্তিআকাৰদস্সনৱসেন তত্থ আনিসংসস্স, আদীনৱস্স চ ৱিভাৱনত্থং পৱত্ততি. অনিচ্চসঞ্ঞমেৱ, ন নিচ্চসঞ্ঞং. পটিযোগীনিৱত্তনত্থঞ্হি এৱ-কাৰগ্গহণং. ইধাপি এৱং-সদ্দস্স অত্থো, পযোজনঞ্চ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইদং-গহণেপি এসেৱ নযো. পঞ্চকামগুণিকৰাগন্তি নিদস্সনমত্তং তদঞ্ঞৰাগস্স চেৱ দোসাদীনঞ্চ পহানস্স ইচ্ছিতত্তা, তপ্পহানস্স চ তদঞ্ঞৰাগাদিখেপনস্স উপাযভাৱতো দুট্ঠলোহিতৱিমোচনস্স পুব্বদুট্ঠমংসখেপনূপাযতা ৱিয. লোকুত্তৰধম্মমেৱাতি অৱধাৰণং পটিপক্খভাৱতো সাৱজ্জধম্মনিৱত্তনপৰং দট্ঠব্বং তস্সাধিগমূপাযানিসংসভূতানং তদঞ্ঞেসং অনৱজ্জধম্মানং নানন্তৰিকভাৱতো. ইদ্ধিৱিধং ইদ্ধিপাটিহাৰিযন্তি দস্সেতি ইদ্ধিযেৱ পাটিহাৰিযন্তি কত্ৱা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.
পাটিহাৰিযপদস্স পন ৱচনত্থং (উদা. অট্ঠ. পঠমবোধিসুত্তৱণ্ণনা; ইতিৱু. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘পটিপক্খহৰণতো, ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱদন্তি, ভগৱতো পন পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি যে হৰিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি ৱিগতুপক্কিলেসে অট্ঠঙ্গগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱত্তুং. সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হৰণতো ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি যুত্তমেতং. অথ ৱা ভগৱতো চেৱ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন, দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তীতি. ‘‘পটী’’তি ৱা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তি (সু. নি. ৯৮৫; চূড়নি. ৪) পাৰাযনসুত্তপদে ৱিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতুপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পটিহাৰিযং, অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পটিহাৰিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৱিগতুপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পৰসত্তানং উপক্কিলেসহৰণানি হোন্তীতি পটিহাৰিযানি নাম ভৱন্তি, পটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং. পটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৱং একেকং ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি. পটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং, মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি ৱা পৰসন্তানে পসাদাদীনং পটিপক্খস্স কিলেসস্স হৰণতো ৱুত্তনযেন পাটিহাৰিযং. সততং ধম্মদেসনাতি সব্বকালং দেসেতব্বধম্মদেসনা.
ইদ্ধিপাটিহাৰিযেনাতি সহাদিযোগে কৰণৱচনং, তেন সদ্ধিং আচিণ্ণন্তি অত্থো. ইতৰত্থাপি এস নযো. ধম্মসেনাপতিস্স আচিণ্ণন্তি যোজেতব্বং. তমত্থং খন্ধকৱত্থুনা সাধেন্তো ‘‘দেৱদত্তে’’তিআদিমাহ. গযাসীসেতি গযাগামস্স অৱিদূৰে গযাসীসনামকো হত্থিকুম্ভসদিসো পিট্ঠিপাসাণো অত্থি, যত্থ ভিক্খুসহস্সস্সপি ওকাসো হোতি, তস্মিং পিট্ঠিপাসাণে. ‘‘চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা’’তি ইমিনা আদেসনাপাটিহাৰিযং দস্সেতি, ‘‘ধম্মং দেসেসী’’তি ইমিনা অনুসাসনীপাটিহাৰিযং, ‘‘ৱিকুব্বনং দস্সেত্ৱা’’তি ইমিনা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং. মহানাগাতি মহাখীণাসৱা অৰহন্তো. ‘‘নাগো’’তি হি অৰহতো অধিৱচনং নত্থি আগু পাপমেতস্সাতি কত্ৱা. যথাহ সভিযসুত্তে –
‘‘আগুং ন কৰোতি কিঞ্চি লোকে,
সব্বসংযোগে ৱিসজ্জ বন্ধনানি;
সব্বত্থ ন সজ্জতী ৱিমুত্তো,
নাগো তাদি পৱুচ্চতে তথত্তা’’তি. (সু. নি. ৫২৭; মহানি. ৮০; চূড়নি. ২৭, ১৩৯);
অট্ঠকথাযং পনেত্থ ‘‘ধম্মসেনাপতিস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা পঞ্চসতা ভিক্খূ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. মহামোগ্গল্লানস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা অৰহত্তফলে’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৮৬) ৱুত্তং. সঙ্ঘভেদকক্খন্ধকপাড়িযং পন ‘‘অথ খো তেসং ভিক্খূনং আযস্মতা সাৰিপুত্তেন আদেসনাপাটিহাৰিযানুসাসনিযা, আযস্মতা চ মহামোগ্গল্লানেন ইদ্ধিপাটিহাৰিযানুসাসনিযা ওৱদিযমানানং অনুসাসিযমানানং ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি ‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’ন্তি’’ (চূড়ৱ. ৩৪৫) উভিন্নম্পি থেৰানং ধম্মদেসনায তেসং ধম্মচক্খুপটিলাভোৱ দস্সিতো, তযিদং ৱিসদিসৱচনং দীঘভাণকানং, খন্ধকভাণকানঞ্চ মতিভেদেনাতি দট্ঠব্বং. সঙ্গাহকভাসিতা হি অযং পাড়ি, অট্ঠকথা চ তেহেৱ সঙ্গহমাৰোপিতা, অপিচ পাড়িযং উপৰিমগ্গফলম্পি সঙ্গহেত্ৱা ‘‘ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি ৱুত্তং যথা তং ব্ৰহ্মাযুসুত্তে, (ম. নি. ২.৩৪৩) চূড়ৰাহুলোৱাদসুত্তে (ম. নি. ৩.৪১৬) চাতি ৱেদিতব্বং.
‘‘অনুসাসনীপাটিহাৰিযং পন বুদ্ধানং সততং ধম্মদেসনা’’তি সাতিসযতায ৱুত্তং. সউপাৰম্ভানি যথাৱুত্তেন পতিৰূপকেন উপাৰম্ভিতব্বতো. সদোসানি পৰাৰোপিতদোসসমুচ্ছিন্দনস্স অনুপাযভাৱতো. সদোসত্তা এৱ অদ্ধানং ন তিট্ঠন্তি চিৰকালট্ঠাযীনি ন হোন্তি. অদ্ধানং অতিট্ঠনতো ন নিয্যন্তীতি ফলেন হেতুনো অনুমানং. অনিয্যানিকতায হি তানি অনদ্ধনিযানি. অনুসাসনীপাটিহাৰিযং অনুপাৰম্ভং ৱিসুদ্ধিপ্পভৱতো, ৱিসুদ্ধিনিস্সযতো চ. ততোযেৱ নিদ্দোসং. ন হি তত্থ পুব্বাপৰৱিৰোধাদিদোসসম্ভৱো অত্থি. নিদ্দোসত্তা এৱ অদ্ধানং তিট্ঠতি পৰপ্পৱাদৱাতেহি, কিলেসৱাতেহি চ অনুপহন্তব্বতো. অদ্ধানং তিট্ঠনতো নিয্যাতীতি ইধাপি ফলেন হেতুনো অনুমানং. নিয্যানিকতায হি তং অদ্ধনিযং. তস্মাতি যথাৱুত্তকাৰণতো, তেন চ উপাৰম্ভাদিং, অনুপাৰম্ভাদিঞ্চাতি উভযং যথাক্কমং উভযত্থ গাৰয্হপাসংসভাৱানং হেতুভাৱেন পচ্চামসতি.
ভূতনিৰোধেসকৱত্থুৱণ্ণনা
৪৮৭. অনিয্যানিকভাৱদস্সনত্থন্তি যস্মা মহাভূতপৰিযেসকো ভিক্খু পুৰিমেসু দ্ৱীসু পাটিহাৰিযেসু ৱসিপ্পত্তো সুকুসলোপি সমানো মহাভূতানং অপৰিসেসনিৰোধসঙ্খাতং নিব্বানং নাৱবুজ্ঝি, তস্মা তদুভযানি নিয্যানাৱহত্তাভাৱতো অনিয্যানিকানীতি তেসং অনিয্যানিকভাৱদস্সনত্থং. নিয্যানিকভাৱদস্সনত্থন্তি অনুসাসনীপাটিহাৰিযং তক্কৰস্স একন্ততো নিয্যানাৱহন্তি তস্সেৱ নিয্যানিকভাৱদস্সনত্থং.
এৱং এতিস্সা দেসনায মুখ্যপযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি অনুসঙ্গিকপযোজনং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. নিয্যানমেৱ হি এতিস্সা দেসনায মুখ্যপযোজনং তস্স তদত্থভাৱতো. বুদ্ধানং পন মহন্তভাৱো অনুসঙ্গিকপযোজনং অত্থাপত্তিযাৱ গন্তব্বতো. কীদিসো নামেস ভিক্খূতি আহ ‘‘যো মহাভূতে’’তিআদি. পৰিযেসন্তোতি অপৰিযেসং নিৰুজ্ঝনৱসেন মহাভূতে গৱেসন্তো, তেসং অনৱসেসনিৰোধং ৱীমংসন্তোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিচৰিত্ৱাতি ধম্মতায চোদিযমানো পৰিচৰিত্ৱা. ধম্মতাসিদ্ধং কিৰেতং, যদিদং তস্স ভিক্খুনো তথা ৱিচৰণং যথা অভিজাতিযং মহাপথৱিকম্পাদি. ৱিস্সজ্জোকাসন্তি ৱিস্সজ্জট্ঠানং, ‘‘ৱিস্সজ্জকৰ’’ন্তিপি পাঠো, ৱিস্সজ্জকন্তি অত্থো. তস্মাতি বুদ্ধমেৱ পুচ্ছিত্ৱা নিক্কঙ্খত্তা, তস্সেৱ ৱিস্সজ্জিতুং সমত্থতাযাতি ৱুত্তং হোতি. মহন্তভাৱপ্পকাসনত্থন্তি সদেৱকে লোকে অনঞ্ঞসাধাৰণস্স বুদ্ধানং মহন্তভাৱস্স মহানুভাৱতায দীপনত্থং. ইদঞ্চ কাৰণন্তি ‘‘সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সাসনে এদিসো একো ভিক্খু তদানুভাৱপ্পকাসকো হোতী’’তি ইমম্পি কাৰণং.
কত্থাতি নিমিত্তে ভুম্মং, কস্মিং ঠানে কাৰণভূতেতি অত্থং দস্সেতুং ‘‘কিং আগম্মা’’তি ৱুত্তং, কিং আৰম্মণং পচ্চযভূতং অধিগন্ত্ৱা অধিগমনহেতূতি অত্থো. তেনাহ ‘‘কিং পত্তস্সা’’তি. কিমাৰম্মণং পত্তস্স পুগ্গলস্স নিৰুজ্ঝন্তীতি সম্বন্ধো, হেতুগব্ভৱিসেসনমেতং. তেতি মহাভূতা. অপ্পৱত্তিৱসেনাতি পুন অনুপ্পজ্জনৱসেন. সব্বাকাৰেনাতি ৱচনত্থলক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠান-সমুট্ঠানকলাপচুণ্ণনানত্তেকত্তৱিনিব্ভোগা- ৱিনিব্ভোগসভাগ-ৱিসভাগঅজ্ঝত্তিকবাহিৰসঙ্গহপচ্চযসমন্নাহাৰপচ্চযৱিভাগাকাৰতো, সসম্ভাৰসঙ্খেপসসম্ভাৰৱিভত্তিসলক্খণসঙ্খেপসলক্খণৱিভত্তিআকাৰতো চাতি সব্বেন আকাৰেন.
৪৮৮. দিব্বন্তি এত্থ পঞ্চহি কামগুণেহি সমঙ্গীভূতা হুত্ৱা ৱিচৰন্তি, কীড়ন্তি, জোতেন্তি চাতি দেৱা, দেৱলোকা. তে যন্তি উপগচ্ছন্তি এতেনাতি দেৱযানিযো যথা ‘‘নিয্যানিকা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৯৭) এত্থ অনীযসদ্দো কত্ৱত্থে, তথা ইধ কৰণত্থেতি দট্ঠব্বং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘তেন হেসা’’তিআদি. ৱসং ৱত্তেন্তোতি এত্থ ৱসৱত্তনং নাম যথিচ্ছিতট্ঠানগমনং. তন্তি ইদ্ধিৱিধঞাণং. চত্তাৰো মহাৰাজানো এতেসং ইস্সৰাতি চাতুমহাৰাজিকা. কস্মা পনেস সমীপে ঠিতং সদেৱকলোকপজ্জোতং ভগৱন্তং অপুচ্ছিত্ৱা দূৰে দেৱে উপসঙ্কমীতি চোদনমপনেতি ‘‘সমীপে ঠিত’’ন্তিআদিনা. ‘‘যে দেৱা মগ্গফললাভিনো, তেপি তমত্থং একদেসেন জানেয্যুং, বুদ্ধৱিসযো পনাযং পঞ্হো পুচ্ছিতো’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ন জানামা’’তি আহংসু. তেনাহ ‘‘বুদ্ধৱিসযে’’তিআদি. ন লব্ভাতি ন সক্কা, অজ্ঝোত্থৰণং নামেত্থ পুচ্ছায নিব্বাধনন্তি ৱুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং পুচ্ছতী’’তি. ‘‘হত্থতো মোচেস্সামা’’তি ৱোহাৰৱসেন ৱুত্তং, হন্দ নং দূৰমপনেস্সামাতি ৱুত্তং হোতি. অভিক্কন্ততৰাতি এত্থ অভিসদ্দো অতিসদ্দত্থোতি আহ ‘‘অতিক্কন্ততৰা’’তি, ৰূপসম্পত্তিযা চেৱ পঞ্ঞাপটিভানাদিগুণেহি চ অম্হে অভিভুয্য পৰেসং কামনীযতৰাতি অত্থো. পণীততৰাতি উড়াৰতৰা. তেন ৱুত্তং ‘‘উত্তমতৰা’’তি.
৪৯১-৪৯৩. সহস্সক্খো পন সক্কো অভিসমেতাৱী আগতফলো ৱিঞ্ঞাতসাসনো, সো কস্মা তং ভিক্খুং উপাযেন নিয্যোজেসীতি অনুযোগমপনেতি ‘‘অযং পন ৱিসেসো’’তিআদিনা.
খজ্জোপনকন্তি ৰত্তিং জলন্তং খুদ্দককিমিং. ধমন্তো ৱিযাতি মুখৱাতং দেন্তো ৱিয. অত্থি চেৱাতি এদিসো মহাভূতপৰিযেসকো পুগ্গলো নাম ৱিজ্জমানো এৱ ভৱেয্য, মযা অপেসিতোযেৱ পচ্ছা জানিস্সতীতি অধিপ্পাযো. ততোতি তথা চিন্তনতো পৰং. ইদ্ধিৱিধঞাণস্সেৱ অধিপ্পেতত্তা দেৱযানিযসদিসোৱ. ‘‘দেৱযানিযমগ্গোতি ৱা…পে… অভিঞ্ঞাঞাণন্তি ৱা সব্বমেতং ইদ্ধিৱিধঞাণস্সেৱ নাম’’ন্তি ইদং পাড়িযং, অট্ঠকথাসু চ তত্থ তত্থ আগতৰুড়্হিনামৱসেন ৱুত্তং. সব্বাসুপি হি অভিঞ্ঞাসু দেৱযানিযমগ্গাদিএকচিত্তক্খণিকঅপ্পনাদিনামং যথাৰহং সম্ভৱতি.
৪৯৪. আগমনপুব্বভাগে নিমিত্তন্তি ব্ৰহ্মুনো আগমনস্স পুব্বভাগে উপ্পজ্জনকনিমিত্তং. উদযতো পুব্বভাগেতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ইমেতি ব্ৰহ্মকাযিকা. ৱেয্যাকৰণেনাতি ব্যাকৰণেন. অনাৰদ্ধচিত্তোতি অনাৰাধিতচিত্তো অতুট্ঠচিত্তো. ৱাদন্তি দোসং. ৱিক্খেপন্তি ৱাচায ৱিৱিধা খেপনং.
৪৯৫. কুহকত্তাতি ৱুত্তনযেন অভূততো অঞ্ঞেসং ৱিম্হাপেতুকামত্তা. ‘‘গুহকত্তা’’তি পঠিত্ৱা গুয্হিতুকামত্তাতি অত্থম্পি ৱদন্তি কেচি.
তীৰদস্সীসকুণূপমাৱণ্ণনা
৪৯৭. পদেসেনাতি একদেসেন, উপাদিন্নকেন সত্তসন্তানপৰিযাপন্নেনাতি অত্থো. অনুপাদিন্নকেপীতি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেপি. নিপ্পদেসতোতি অনৱসেসতো. তস্মাতি তথা পুচ্ছিতত্তা, পুচ্ছায অযুত্তভাৱতোতি অধিপ্পাযো. পুচ্ছামূড়্হস্সাতি পুচ্ছিতুমজাননতো পুচ্ছায সম্মূড়্হস্স. ৱিতথপঞ্হো হি ‘‘পুচ্ছামূড়্হো’’তি ৱুচ্চতি যথা ‘‘মগ্গমূড়্হো’’তি. পুচ্ছায দোসং দস্সেত্ৱাতি তেন কতপুচ্ছায পুচ্ছিতাকাৰে দোসং ৱিভাৱেত্ৱা. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনন্তি তথা সিক্খাপিতায অৱিতথপুচ্ছায ৱিস্সজ্জনং. যস্মা ৱিস্সজ্জনং নাম পুচ্ছানুৰূপং, পুচ্ছাসভাগেন ৱিস্সজ্জেতব্বতো, ন চ তথাগতা ৱিৰজ্ঝিত্ৱা কতপুচ্ছানুৰূপং ৱিৰজ্ঝিত্ৱাৱ ৱিস্সজ্জেন্তি, অত্থসভাগতায চ ৱিস্সজ্জনস্স পুচ্ছকা তদত্থং অনৱবুজ্ঝন্তা সম্মুয্হন্তি, তস্মা পুচ্ছং সিক্খাপেত্ৱা অৱিতথপুচ্ছায ৱিস্সজ্জনং বুদ্ধানমাচিণ্ণন্তি ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. দুৱিঞ্ঞাপযোতি যথাৱুত্তকাৰণেন দুৱিঞ্ঞাপেতব্বো.
৪৯৮. ন পতিট্ঠাতীতি পচ্চযং কত্ৱা ন পতিট্ঠহতি. ‘‘কত্থা’’তি ইদং নিমিত্তে ভুম্মন্তি আহ ‘‘কিং আগম্মা’’তি. অপ্পতিট্ঠাতি অপ্পচ্চযা, সব্বেন সব্বং সমুচ্ছিন্নকাৰণাতি অত্থো. উপাদিন্নংযেৱাতি ইন্দ্ৰিযবদ্ধমেৱ. যস্মা একদিসাভিমুখং সন্তানৱসেন বহুধা সণ্ঠিতে ৰূপপ্পবন্ধে দীঘসঞ্ঞা, তমুপাদায ততো অপ্পকং সণ্ঠিতে ৰস্সসঞ্ঞা, তদুভযঞ্চ ৱিসেসতো ৰূপগ্গহণমুখেন গয্হতি, তস্মা ‘‘সণ্ঠানৱসেনা’’তিআদি ৱুত্তং. অপ্পপৰিমাণে ৰূপসঙ্ঘাতে অণুসঞ্ঞা, তদুপাদায ততো মহতি থূলসঞ্ঞা, ইদম্পি দ্ৱযং ৱিসেসতো ৰূপগ্গহণমুখেন গয্হতীতি আহ ‘‘ইমিনাপী’’তিআদি. ‘‘পি-সদ্দেন চেত্থ ‘সণ্ঠানৱসেন উপাদাৰূপং ৱুত্ত’’ন্তি এত্থাপি ৱণ্ণমত্তমেৱ কথিতন্তি ইমমত্থং সমুচ্চিনাতী’’তি ৱদন্তি. ৱণ্ণসদ্দো হেত্থ ৰূপাযতনপৰিযাযোৱ. সুভন্তি সুন্দৰং, ইট্ঠন্তি অত্থো. অসুভন্তি অসুন্দৰং, অনিট্ঠন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণং পনেৱং কথিত’’ন্তি. দীঘং ৰস্সং অণুং থূলং সুভাসুভন্তি তীসুপি ঠানেসু ৰূপাযতনমুখেন উপাদাৰূপস্সেৱ গহণং ভূতৰূপানং ৱিসুং গহিতত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘কত্থ আপো চ পথৱী, তেজো ৱাযো ন গাধতী’’তি হি ভূতৰূপানি ৱিসুং গয্হন্তি. নামন্তি ৱেদনাদিক্খন্ধচতুক্কং. তঞ্হি আৰম্মণাভিমুখং নমনতো, নামকৰণতো চ ‘‘নাম’’ন্তি ৱুচ্চতি. হেট্ঠা ‘‘দীঘং ৰস্স’’ন্তিআদিনা ৱুত্তমেৱ ইধ ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপসঞ্ঞায গহিতন্তি দস্সেতি ‘‘দীঘাদিভেদ’’ন্তি ইমিনা. আদিসদ্দেন আপাদীনঞ্চ সঙ্গহো. যস্মা ৱা দীঘাদিসমঞ্ঞা ন ৰূপাযতনৱত্থুকাৱ, অথ খো ভূতৰূপৱত্থুকাপি. তথা হি সণ্ঠানং ফুসনমুখেনপি গয্হতি, তস্মা দীঘৰস্সাদিগ্গহণেন ভূতৰূপম্পি গয্হতেৱাতি ইমমত্থং ৱিঞ্ঞাপেতুং ‘‘দীঘাদিভেদং ৰূপ’’ মিচ্চেৱ ৱুত্তং. কিং আগম্মাতি কিং অধিগন্ত্ৱা কিস্স অধিগমনহেতু. ‘‘উপৰুজ্ঝতী’’তি ইদং অনুপ্পাদনিৰোধং সন্ধায ৱুত্তং, ন খণনিৰোধন্তি আহ ‘‘অসেসমেতং নপ্পৱত্ততী’’তি.
৪৯৯. তত্ৰ ৱেয্যাকৰণং ভৱতীতি অনুসন্ধিৱচনমত্তং চুণ্ণিযপাঠং ৱত্ৱা ৱেয্যাকৰণৱচনভূতং ৱিঞ্ঞাণন্তিআদিং সিলোকমাহাতি অধিপ্পাযো. ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি ৱিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞাতব্বং, সব্বঞাণুত্তমেন অৰিযমগ্গঞাণেন পচ্চক্খতো জানিতব্বন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘নিব্বানস্সেতং নাম’’ন্তি. নিদস্সীযতেতি নিদস্সনং, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং, ন নিদস্সনং অনিদস্সনং, অচক্খুৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থং ৱদন্তি. নিদস্সনং ৱা উপমা, তদেতস্স নত্থীতি অনিদস্সনং. ন হি নিব্বানস্স নিচ্চস্স একভূতস্স অচ্চন্তপণীতসভাৱস্স সদিসং নিদস্সনং কুতোচি লব্ভতীতি. যং অহুত্ৱা সম্ভোতি, হুত্ৱা পটিৱেতি, তং সঙ্খতং উদযৱযন্তেহি সঅন্তং, অসঙ্খতস্স পন নিব্বানস্স নিচ্চস্স তে উভোপি অন্তা ন সন্তি, ততো এৱ নৱভাৱাপগমসঙ্খাতা জৰতাপি তস্স নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘উপ্পাদন্তো ৱা’’তিআদি. তত্থ উপ্পাদন্তোতি উপ্পাদাৱত্থা. ৱযন্তোতি ভঙ্গাৱত্থা. ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তোতি জৰতা ৱুত্তা. অৱসেসগ্গহণেন ঠিতাৱত্থা অনুঞ্ঞাতা হোতি. তিত্থস্সাতি পানতিত্থস্স. তত্থ নিব্বচনং দস্সেতি ‘‘তঞ্হী’’তিআদিনা. পপন্তীতি পকাৰেন পিৱন্তি. তথা হি আচৰিযেন ৱুত্তং ‘‘পপন্তি এত্থাতি পপন্তি ৱুত্তং. এত্থ হি পপন্তি পানতিত্থ’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.৪৯৯) নিৰুত্তিনযেন, যথাৰুতলক্খণেন ৱা প-কাৰস্স ভ-কাৰো কতো.সব্বতোতি সব্বকম্মট্ঠানমুখতো. তেনাহ ‘‘অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানেসু যেন যেন মুখেনা’’তি. অযং অট্ঠকথাতো অপৰো নযো – পকাৰেন ভাসনং জোতনং পভা, সব্বতো পভা অস্সাতি সব্বতোপভং, কেনচি অনুপক্কিলিট্ঠতায সমন্ততো পভস্সৰং ৱিসুদ্ধন্তি অত্থো. এত্থ নিব্বানেতি নিমিত্তে ভুম্মং দস্সেতি ‘‘ইদং নিব্বানং আগম্মা’’তি ইমিনা. যেন নিব্বানমধিগতং, তং সন্ততিপৰিযাপন্নানংযেৱ ইধ অনুপ্পাদনিৰোধো অধিপ্পেতোতি ৱুত্তং ‘‘উপাদিন্নকধম্মজাতং নিৰুজ্ঝতি, অপ্পৱত্তং হোতী’’তি.
তত্থাতি যদেতং ‘‘ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেনা’’তি পদং ৱুত্তং, তস্মিং. ৱিঞ্ঞাণং উদ্ধৰতি তস্স ৱিভজ্জিতব্বত্তা. চৰিমকৱিঞ্ঞাণন্তি অৰহতো চুতিচিত্তসঙ্খাতং পৰিনিব্বানচিত্তং. অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণন্তি পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খাৰচিত্তং. এত্থেতং উপৰুজ্ঝতীতি এতস্মিং নিব্বানে এতং নামৰূপং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিৰুজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘ৱিজ্ঝাত…পে… ভাৱং যাতী’’তি. ৱিজ্ঝাতদীপসিখা ৱিযাতি নিব্বুতদীপসিখা ৱিয. ‘‘অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্সাপী’’তিআদিনা সউপাদিসেসনিব্বানধাতুমুখেন অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুমেৱ ৱদতি নামৰূপস্স অনৱসেসতো উপৰুজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. তেন ৱুত্তং ‘‘অনুপ্পাদৱসেন উপৰুজ্ঝতী’’তি. সোতাপত্তিমগ্গঞাণেনাতি কত্তৰি, কৰণে ৱা কৰণৱচনং, নিৰোধেনাতি পন হেতুম্হি. এত্থাতি নিব্বানে. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱ.
ইতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায পৰমসুখুমগম্ভীৰদুৰনুবোধত্থপৰিদীপনায সুৱিমলৱিপুলপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযজননায সাধুৱিলাসিনিযা নাম লীনত্থপকাসনিযা কেৱট্টসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপকাসনা.
কেৱট্টসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.