১. ব্ৰহ্মজালসুত্তং
পৰিব্বাজককথাৱণ্ণনা
১. এত্তাৱতা চ পৰমসণ্হসুখুমগম্ভীৰদুদ্দসানেকৱিধনযসমলঙ্কতং ব্ৰহ্মজালস্স সাধাৰণতো বাহিৰনিদানং দস্সেত্ৱা ইদানি অব্ভন্তৰনিদানং সংৱণ্ণেন্তো অত্থাধিগমস্স সুনিক্খিত্তপদমূলকত্তা, সুনিক্খিত্তপদভাৱস্স চ ‘‘ইদমেৱ’’ন্তি সভাৱৱিভাৱনেন পদৱিভাগেন সাধেতব্বত্তা পঠমং তাৱ পদৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ এৱ’’ন্তিআদিমাহ. পদৱিভাগেন হি ‘‘ইদং নাম এতং পদ’’ন্তি ৱিজাননেন তংতংপদানুৰূপং লিঙ্গৱিভত্তি ৱচন কালপযোগাদিকং সম্মাপতিট্ঠাপনতো যথাৱুত্তস্স পদস্স সুনিক্খিত্ততা হোতি, তায চ অত্থস্স সমধিগমিযতা. যথাহ ‘‘সুনিক্খিত্তস্স ভিক্খৱে – পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি সুনযোহোতী’’তিআদি. অপিচ সম্বন্ধতো, পদতো, পদৱিভাগতো, পদত্থতো অনুযোগতো, পৰিহাৰতো চাতি ছহাকাৰেহি অত্থৱণ্ণনা কাতব্বা. তত্থ সম্বন্ধো নাম দেসনাসম্বন্ধো, যং লোকিযা ‘‘উম্মুগ্ঘাতো’’তিপি ৱদন্তি, সো পন পাড়িযা নিদানপাড়িৱসেন, নিদানপাড়িযা চ সঙ্গীতিৱসেন ৱেদিতব্বো. পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেন্তেন হি নিদানপাড়িযা সম্বন্ধো দস্সিতো, তস্মা পদাদিৱসেনেৱ সংৱণ্ণনং কৰোন্তো ‘‘এৱ’’ন্তিআদিমাহ. এত্থ চ ‘‘এৱন্তি নিপাতপদন্তিআদিনা পদতো, পদৱিভাগতো চ সংৱণ্ণনং কৰোতি পদানং তব্বিসেসানঞ্চ দস্সিতত্তা. পদৱিভাগোতি হি পদানং ৱিসেসোযেৱ অধিপ্পেতো, ন পদৱিগ্গহো. পদানি চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগো. অথ ৱা পদৱিভাগো চ পদৱিগ্গহো চ পদৱিভাগোতি একসেসৱসেন পদপদৱিগ্গহাপি পদৱিভাগসদ্দেন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. পদৱিগ্গহতো পন ‘‘ভিক্খূনং সঙ্ঘো’’তিআদিনা উপৰি সংৱণ্ণনং কৰিস্সতি, তথা পদত্থানুযোগপৰিহাৰেহিপি. এৱন্তি এত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠইতি-সদ্দো আদিঅত্থো অন্তৰাসদ্দ চ সদ্দাদীনম্পি সঙ্গহিতত্তা, নযগ্গহণেন ৱা তে গহিতা. তেনাহ ‘‘মেতিআদীনি নামপদানী’’তি. ইতৰথা হি অন্তৰাসদ্দং চ সদ্দাদীনম্পি নিপাতভাৱো ৱত্তব্বো সিযা. মেতিআদীনীতি এত্থ পন আদি-সদ্দেন যাৱ পটিসদ্দো, তাৱ তদৱসিট্ঠাযেৱ সদ্দা সঙ্গহিতা. পটীতি উপসগ্গপদং পতিসদ্দস্স কাৰিযভাৱতো.
ইদানি অত্থুদ্ধাৰক্কমেন পদত্থতো সংৱণ্ণনং কৰোন্তো ‘‘অত্থতো পনা’’তিআদিমাহ. ইমস্মিং পন ঠানে সোতূনং সংৱণ্ণনানযকোসল্লত্থং সংৱণ্ণনাপ্পকাৰা ৱত্তব্বা. কথং?
একনাড়িকা কথা চ, চতুৰস্সা তথাপি চ;
নিসিন্নৱত্তিকা চেৱ, তিধা সংৱণ্ণনং ৱদে.
তত্থ পাড়িং ৱত্ৱা একেকপদস্স অত্থকথনং একায নাড়িযা মিনিতসদিসত্তা, একেকং ৱা পদং নাড়ং মূলং, একমেকং পদং ৱা নাড়িকা অত্থনিগ্গমনমগ্গো এতিস্সাতি কত্ৱা একনাড়িকা নাম. পটিপক্খং দস্সেত্ৱা, পটিপক্খস্স চ উপমং দস্সেত্ৱা, সপক্খং দস্সেত্ৱা, সপক্খস্স চ উপমং দস্সেত্ৱা, কথনং চতূহি ভাগেহি ৱুত্তত্তা, চত্তাৰো ৱা ৰস্সা সল্লক্খণূপাযা এতিস্সাতি কত্ৱা চতুৰস্সা নাম, ৱিসভাগধম্মৱসেনেৱ পৰিযোসানং গন্ত্ৱা পুন সভাগধম্মৱসেনেৱ পৰিযোসানগমনং নিসীদাপেত্ৱা পতিট্ঠাপেত্ৱা আৱত্তনযুত্তত্তা, নিযমতো ৱা নিসিন্নস্স আৰদ্ধস্স ৱত্তো সংৱত্তো এতিস্সাতি কত্ৱা নিসিন্নৱত্তিকা নাম, যথাৰদ্ধস্স অত্থস্স ৱিসুং ৱিসুং পৰিযোসানাপি নিযুত্তাতি ৱুত্তং হোতি, সোদাহৰণা পন কথা অঙ্গুত্তৰট্ঠকথায তট্টীকাযং একাদসনিপাতে গোপালকসুত্তৱণ্ণনাতো গহেতব্বা.
ভেদকথা তত্ৱকথা, পৰিযাযকথাপি চ;
ইতি অত্থক্কমে ৱিদ্ৱা, তিধা সংৱণ্ণনং ৱদে.
তত্থ পকতিআদিৱিচাৰণা ভেদকথা যথা ‘‘বুজ্ঝতীতি বুদ্ধো’’তিআদি. সৰূপৱিচাৰণা তত্ৱকথা যথা ‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো’’তিআদি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১). ৱেৱচনৱিচাৰণা পৰিযাযকথা যথা ‘‘বুদ্ধো ভগৱা সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো’’তিআদি (নেত্তি. ৩৮ ৱেৱচনাহাৰৱিভঙ্গনিস্সিতো পাড়ি).
পযোজনঞ্চ পিণ্ডত্থো, অনুসন্ধি চ চোদনা;
পৰিহাৰো চ সব্বত্থ, পঞ্চধা ৱণ্ণনং ৱদে.
তত্থ পযোজনং নাম দেসনাফলং, তং পন সুতমযঞাণাদি. পিণ্ডত্থো নাম ৱিপ্পকিণ্ণস্স অত্থস্স সুৱিজাননত্থং সম্পিণ্ডেত্ৱা কথনং. অনুসন্ধি নাম পুচ্ছানুসন্ধাদি. চোদনা নাম যথাৱুত্তস্স ৱচনস্স ৱিৰোধিকথনং. পৰিহাৰো নাম তস্স অৱিৰোধিকথনং.
উম্মুগ্ঘাতো পদঞ্চেৱ, পদত্থো পদৱিগ্গহো;
চালনা পচ্চুপট্ঠানং, ছধা সংৱণ্ণনং ৱদে. (ৱজিৰ. টী. পঠমমহাসঙ্গীতিৱণ্ণনা);
তত্থ অজ্ঝত্তিকাদিনিদানং উম্মুগ্ঘাতো. ‘‘এৱমিদ’’ন্তি নানাৱিধেন পদৱিসেসতাকথনং পদং, সদ্দত্থাধিপ্পাযত্থাদি পদত্থো. অনেকধা নিব্বচনং পদৱিগ্গহো.চালনা নাম চোদনা. পচ্চুপট্ঠানং পৰিহাৰো.
সমুট্ঠানং পদত্থো চ, ভাৱানুৱাদৱিধযো;
ৱিৰোধো পৰিহাৰো চ, নিগমনন্তি অট্ঠধা.
তত্থ সমুট্ঠানন্তি অজ্ঝত্তিকাদিনিদানং. পদত্থোতি অধিপ্পেতানধিপ্পেতাদিৱসেন অনেকধা পদস্স অত্থো. ভাৱোতি অধিপ্পাযো. অনুৱাদৱিধযোতি পঠমৱচনং ৱিধি, তদাৱিকৰণৱসেন পচ্ছা ৱচনং অনুৱাদো, ৱিসেসনৱিসেস্যানং ৱা ৱিধানুৱাদ সমঞ্ঞা. ৱিৰোধোতি অত্থনিচ্ছযনত্থং চোদনা. পৰিহাৰোতি তস্সা সোধনা. নিগমনন্তি অনুসন্ধিযা অনুৰূপং অপ্পনা.
আদিতো তস্স নিদানং, ৱত্তব্বং তপ্পযোজনং;
পিণ্ডত্থো চেৱ পদত্থো, সম্বন্ধো অধিপ্পাযকো;
চোদনা সোধনা চেতি, অট্ঠধা ৱণ্ণনং ৱদে.
তত্থ সম্বন্ধো নাম পুব্বাপৰসম্বন্ধো, যো ‘‘অনুসন্ধী’’তি ৱুচ্চতি. সেসা ৱুত্তত্থাৱ, এৱমাদিনা তত্থ তত্থাগতে সংৱণ্ণনাপ্পকাৰে ঞত্ৱা সব্বত্থ যথাৰহং ৱিচেতব্বাতি.
এৱমনেকত্থপ্পভেদতা পযোগতোৱ ঞাতব্বাতি তব্বসেন তং সমত্থেতুং ‘‘তথা হেসা’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা অযং সদ্দো ইমস্সত্থস্স ৱাচকোতি সঙ্কেতৱৱত্থিতাযেৱ সদ্দা তং তদত্থস্স ৱাচকা, সঙ্কেতো চ নাম পযোগৱসেন সিদ্ধোতি দস্সেতুম্পি ইদং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৱমীদিসেসু. ননু চ –
‘‘যথাপি পুপ্ফৰাসিম্হা, কযিৰা মালাগুণে বহূ;
এৱং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি. (ধ. প. ৫৩);
এত্থ এৱং-সদ্দেন উপমাকাৰস্সেৱ ৱুত্তত্তা আকাৰত্থোযেৱ এৱং-সদ্দো সিযাতি? ন, ৱিসেসসব্ভাৱতো. ‘‘এৱং ব্যা খো’’তিআদীসু (ম. নি. ২৩৪, ৩৯৬) হি আকাৰমত্তৱাচকোযেৱ আকাৰত্থোতি অধিপ্পেতো, ন পন আকাৰৱিসেসৱাচকো. এত্থ হি কিঞ্চাপি পুপ্ফৰাসিসদিসতো মনুস্সূপপত্তি সপ্পুৰিসূপনিস্সয সদ্ধম্মসৱন যোনিসোমনসিকাৰভোগসম্পত্তিআদিদানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণযোগেন মালাগুণসদিসিযো বহুকা পুঞ্ঞকিৰিযা মৰিতব্বসভাৱতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি অত্থস্স জোতিতত্তা পুপ্ফৰাসিমালাগুণাৱ উপমা নাম উপমীযতি এতাযাতি কত্ৱা, তেসং উপমাকাৰো চ যথাসদ্দেন অনিযমতো জোতিতো, তস্মা ‘‘এৱং-সদ্দো নিযমতো উপমাকাৰনিগমনত্থো’’তি ৱত্তুং যুত্তং, তথাপি সো উপমাকাৰো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৱ হোতি নিস্সযভূতং তমন্তৰেন নিস্সিতভূতস্স উপমাকাৰস্স অলব্ভমানত্তাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. অথ ৱা উপমীযনং সদিসীকৰণন্তি কত্ৱা পুপ্ফৰাসিমালাগুণেহি সদিসভাৱসঙ্খাতো উপমাকাৰোযেৱ উপমা নাম. ‘‘সদ্ধম্মত্তং সিযোপমা’’তি হি ৱুত্তং, তস্মা আকাৰমত্তৱাচকোৱ আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো. উপমাসঙ্খাতআকাৰৱিসেসৱাচকো পন উপমাত্থোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘উপমাযং আগতো’’তি.
তথা ‘‘এৱং ইমিনা আকাৰেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসাৰুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা উপদিসনাকাৰোপি অত্থতো উপদেসোযেৱাতি আহ ‘‘এৱং…পে… উপদেসে’’তি. এৱমেতন্তি এত্থ পন ভগৱতা যথাৱুত্তমত্থং অৱিপৰীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৱিজ্জমানগুণানং পকাৰেহি হংসনং উদগ্গতাকৰণং সম্পহংসনং. তত্থ সম্পহংসনাকাৰোপি অত্থতো সম্পহংসনমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘সম্পহংসনেতি. এৱমেৱ পনাযন্তি এত্থ চ দোসৱিভাৱনেন গাৰয্হৱচনং গৰহণং, তদাকাৰোপি অত্থতো গৰহণং নাম, তস্মা ‘‘গৰহণে’’তি ৱুত্তং. সো চেত্থ গৰহণাকাৰো ‘‘ৱসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো এৱং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৱিঞ্ঞাযতি, যথা চেত্থ এৱং উপমাকাৰাদযোপি উপমাদিৱসেন ৱুত্তানং পুপ্ফৰাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতোতি দট্ঠব্বং. জোতকমত্তা হি নিপাতাতি. এৱমেৱাতি চ অধুনা ভাসিতাকাৰেনেৱ. অযং ৱসলগুণযোগতো ৱসলী কাড়কণ্ণী যস্মিং ৱা তস্মিং ৱা ঠানে ভাসতীতি সম্বন্ধো. এৱং ভন্তেতি সাধু ভন্তে, সুট্ঠু ভন্তেতি ৱুত্তং হোতি. এত্থ পন ধম্মস্স সাধুকং সৱনমনসিকাৰে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি তত্থ অত্তনো ঠিতভাৱস্স পটিজাননমেৱ ৱচনসম্পটিগ্গহো, তদাকাৰোপি অত্থতো ৱচনসম্পটিগ্গহোযেৱ নাম, তেনাহ ‘‘ৱচনসম্পটিগ্গহে’’তি.
এৱং ব্যা খোতি এৱং ৱিয খো. এৱং খোতি হি ইমেসং পদানমন্তৰে ৱিযসদ্দস্স ব্যাপদেসোতি নেৰুত্তিকা ‘‘ৱ-কাৰস্স, ব-কাৰং, য-কাৰসংযোগঞ্চ কত্ৱা দীঘৱসেন পদসিদ্ধী’’তিপি ৱদন্তি. আকাৰেতি আকাৰমত্তে. অপ্পাবাধন্তি ৱিসভাগৱেদনাভাৱং. অপ্পাতঙ্কন্তিকিচ্ছজীৱিতকৰৰোগাভাৱং. লহুট্ঠানন্তি নিগ্গেলঞ্ঞতায লহুতাযুত্তং উট্ঠানং. বলন্তি কাযবলং. ফাসুৱিহাৰন্তি চতূসু ইৰিযাপথেসু সুখৱিহাৰং. ৱিত্থাৰো দসম সুভসুত্তট্ঠকথায মেৱ (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৪৫) আৱি ভৱিস্সতি. এৱঞ্চ ৱদেহীতি যথাহং ৱদামি, এৱম্পি সমণং আনন্দং ৱদেহি. ‘‘সাধু কিৰ ভৱ’’ন্তিআদিকং ইদানি ৱত্তব্বৱচনং, সো চ ৱদনাকাৰো ইধ এৱং-সদ্দেন নিদস্সীযতীতি ৱুত্তং ‘‘নিদস্সনে’’তি. কালামাতি কালামগোত্তসম্বন্ধে জনে আলপতি. ‘‘ইমে…পে… ৱা’’তি যং মযা ৱুত্তং, তং কিং মঞ্ঞথাতি অত্থো. সমত্তাতি পৰিপূৰিতা. সমাদিন্নাতি সমাদিযিতা. সংৱত্তন্তি ৱা নো ৱা সংৱত্তন্তি এত্থ ৱচনদ্ৱযে কথং ৱো তুম্হাকং মতি হোতীতি যোজেতব্বং. এৱং নোতি এৱমেৱ অম্হাকং মতি এত্থ হোতি, অম্হাকমেত্থ মতি হোতি যেৱাতিপি অত্থো. এত্থ চ তেসং যথাৱুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৱহভাৱে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগ্গহণৱসেন ‘‘সংৱত্তন্তি নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৱং নো এত্থ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা তদাকাৰসন্নিট্ঠানং এৱং-সদ্দেন ৱিভাৱিতং, সো চ তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৱত্তনাকাৰো নিযমিযমানো অত্থতো অৱধাৰণমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘অৱধাৰণে’’তি. আকাৰত্থমঞ্ঞত্ৰ সব্বত্থ ৱুত্তনযেন চোদনা, সোধনা চ ৱেদিতব্বা.
আদিসদ্দেন চেত্থ ইদমত্থপুচ্ছাপৰিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৱংগতানি, এৱংৱিধো, এৱমাকাৰো’’তি চ আদীসু ইদমত্থে, গতৱিধাকাৰসদ্দা পন পকাৰপৰিযাযা. গতৱিধযুত্তাকাৰসদ্দে হি লোকিযা পকাৰত্থে ৱদন্তি. ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুত্তমণিকুণ্ডলাভৰণা ওদাতৱত্থৱসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকোতি? নো হিদং ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৱং লহুপৰিৱত্তং (অ. নি. ১.৪৮), এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি (পাৰা. ১২) চ আদীসু পৰিমাণে. এত্থাপি ‘‘সুন্হাতা সুৱিলিত্তা’’তিআদিৱচনং পুচ্ছা, লহুপৰিৱত্তং, আযূনং পমাণঞ্চ পৰিমাণং, তদাকাৰোপি অত্থতো পুচ্ছা চ পৰিমাণঞ্চ নাম, তস্মা এতেসু পুচ্ছত্থো, পৰিমাণত্থো চ এৱংসদ্দো ৱেদিতব্বোতি. ইধ পন সো কতমেসু ভৱতি, সব্বত্থ ৱা, অনিযমতো পদেসে ৱাতি চোদনায ‘‘স্ৱাযমিধা’’তিআদি ৱুত্তং.
ননু একস্মিংযেৱ অত্থে সিযা, কস্মা তীসুপীতি চ, হোতু তিব্বিধেসু অত্থেসু, কেন কিমত্থং দীপেতীতি চ অনুযোগং পৰিহৰন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু তীসু অত্থেসু. একত্তনানত্তঅব্যাপাৰএৱংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৱত্ততিপুক্খলসীহৱিক্কীড়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৱা আধাৰাদিভেদৱসেন নানাৱিধা নযা নানানযা, পাড়িগতিযো ৱা নযা, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তি আদিৱসেন, সঙ্খেপৱিত্থাৰাদিৱসেন, সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সকাদিৱসেন, কুসলাদিৱসেন, খন্ধাদিৱসেন, সঙ্গহাদিৱসেন, সমযৱিমুত্তাদিৱসেন, ঠপনাদিৱসেন, কুসলমূলাদিৱসেন, তিকপট্ঠানাদিৱসেন চ পিটকত্তযানুৰূপং নানাপ্পকাৰাতি নানানযা. তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমং তথা. আসযোৱ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন, তত্থ চ অপ্পৰজক্খতাদিৱসেন অনেকা, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৱ ৱা সমুট্ঠানমুপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি তথা, উপনেতব্বাভাৱতো অত্থব্যঞ্জনে হি সম্পন্নং পৰিপুণ্ণং তথা. অপিচ সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খৰপদব্যঞ্জনআকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সম্পন্নং সমন্নাগতং তথা. অথ ৱা ৱিঞ্ঞূনং হদযঙ্গমতো, সৱনে অতিত্তিজননতো, ব্যঞ্জনৰসৱসেন পৰমগম্ভীৰভাৱতো, ৱিচাৰণে অতিত্তিজননতো, অত্থৰসৱসেন চ সম্পন্নং সাদুৰসং তথা.
পাটিহাৰিযপদস্স ৱচনত্থং ‘‘পটিপক্খহৰণতো ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱদন্তি. ভগৱতো পন পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি, যে হৰিতব্বা বোধিমূলেযেৱ সৱাসনসকলসংকিলেসানং পহীনত্তা. পুথুজ্জনানম্পি চ ৱিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে সতিযেৱ ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা পুথুজ্জনেসু পৱত্তৱোহাৰেনপি ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱত্তুং, সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতাৱ কিলেসা পটিপক্খা সংসাৰপঙ্কনিমুগ্গস্স সত্তনিকাযস্স সমুদ্ধৰিতুকামতো, তস্মা তেসং ৱেনেয্যগতকিলেসসঙ্খাতানং পটিপক্খানং হৰণতো পাটিহাৰিযন্তি ৱুত্তং অস্স, এৱং সতি যুত্তমেতং.
অথ ৱা ভগৱতো সাসনস্স পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং তিত্থিযভূতানং পটিপক্খানং হৰণতো পাটিহাৰিযন্তিপি যুজ্জতি. কামঞ্চেত্থ তিত্থিযা হৰিতব্বা নাস্সু, তেসং পন সন্তানগতদিট্ঠিহৰণৱসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থতাকাৰণেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীসঙ্খাতেহি তীহিপি পাটিহাৰিযেহি তে হৰিতা অপনীতা নাম হোন্তি. পটীতি ৱা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূড়নি. ৪) ৱিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতূপক্লেসে কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পটিহাৰিযং, তদেৱ দীঘৱসেন, সকত্থৱুত্তিপচ্চযৱসেন ৱা পাটিহাৰিযং, অত্তনো ৱা উপক্লেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা তদঞ্ঞেসং হৰণং পাটিহাৰিযং ৱুত্তনযেন. ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো হি ৱিগতূপক্লেসেন, কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হতেসু চ অত্তনো উপক্লেসেসু পৰসত্তানং উপক্লেসহৰণানি চ হোন্তীতি তদুভযম্পি নিব্বচনং যুজ্জতি.
অপিচ যথাৱুত্তেহি নিব্বচনেহি ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীসঙ্খাতো সমুদাযো পটিহাৰিযং নাম. একেকং পন তস্মিং ভৱং ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি ৱিসেসত্থজোতকপচ্চযন্তৰেন সদ্দৰচনাৱিসেসসম্ভৱতো, পটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং, মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং. ৱিচিত্ৰা হি তদ্ধিতৱুত্তি. তস্স পন ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীভেদেন, ৱিসযভেদেন চ বহুৱিধস্স ভগৱতো দেসনায লব্ভমানত্তা ‘‘ৱিৱিধপাটিহাৰিযন্তি ৱুত্তং. ভগৱা হি কদাচি ইদ্ধিৱসেনাপি দেসনং কৰোতি নিম্মিতবুদ্ধেন সহ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনাদীসু, কদাচি আদেসনাৱসেনাপি আমগন্ধব্ৰাহ্মণস্স ধম্মদেসনাদীসু (সু. নি. অট্ঠ. ১.২৪১), যেভুয্যেন পন অনুসাসনিযা. অনুসাসনীপাটিহাৰিযঞ্হি বুদ্ধানং সততং ধম্মদেসনা. ইতি তংতংদেসনাকাৰেন অনেকৱিধপাটিহাৰিযতা দেসনায লব্ভতি. অযমত্থো উপৰি একাদসমস্স কেৱট্টসুত্তস্স ৱণ্ণনায (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪৮১) আৱি ভৱিস্সতি. অথ ৱা তস্স ৱিৱিধস্সাপি পাটিহাৰিযস্স ভগৱতো দেসনায সংসূচনতো ‘‘ৱিৱিধপাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, অনেকৱিধপাটিহাৰিযদস্সনন্তি অত্থো.
ধম্মনিৰুত্তিযাৱ ভগৱতি ধম্মং দেসেন্তে সব্বেসং সুণন্তানং নানাভাসিতানং তংতংভাসানুৰূপতো দেসনা সোতপথমাগচ্ছতীতি আহ ‘‘সব্ব…পে… মাগচ্ছন্ত’’ন্তি. সোতমেৱ সোতপথো, সৱনং ৱা সোতং, তস্স পথো তথা, সোতদ্ৱাৰন্তি অত্থো. সব্বাকাৰেনাতি যথাদেসিতাকাৰেন. কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতুং, অসমত্থোযেৱ, তস্মাতি পাঠসেসো. পনাতি একংসত্থে, তেন সদ্ধাসতিধিতিৱীৰিযাদিবলসঙ্খাতেন সব্বথামেন একংসেনেৱ সোতুকামতাসঙ্খাতকুসলচ্ছন্দস্স জননং দস্সেতি. জনেত্ৱাপীতি এত্থ পি-সদ্দো, অপি-সদ্দো ৱা সম্ভাৱনত্থো ‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধভাৱং ভাৱেত্ৱা’’তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ ১; ম. নি. অট্ঠ. ১; সং. নি. অট্ঠ. ১; অ. নি. অট্ঠ ১.পঠমগন্থাৰম্ভকথা) ৱিয, তেন ‘‘সব্বথামেন একংসেনেৱ সোতুকামতং জনেত্ৱাপি নাম একেনাকাৰেন সুতং, কিমঙ্গং পন অঞ্ঞথা’’তি তথাসুতে ধম্মে সম্ভাৱনং কৰোতি. কেচি পন ‘‘এদিসেসু গৰহত্থো’’তি ৱদন্তি, তদযুত্তমেৱ গৰহত্থস্স অৱিজ্জমানত্তা, ৱিজ্জমানত্থস্সেৱ চ উপসগ্গনিপাতানং জোতকত্তা. ‘‘নানানযনিপুণ’’ন্তিআদিনা হি সব্বপ্পকাৰেন সোতুমসক্কুণেয্যভাৱেন ধম্মস্স ইধ সম্ভাৱনমেৱ কৰোতি, তস্মা ‘‘অপি দিব্বেসু কামেসু, ৰতিং সো নাধিগচ্ছতী’’তিআদীসুযেৱ (ধ. প. ১৮৭) গৰহত্থসম্ভৱেসু গৰহত্থো ৱেদিতব্বোতি. অপি-সদ্দো চ ঈদিসেসু ঠানেসু নিপাতোযেৱ, ন উপসগ্গো. তথা হি ‘‘অপি-সদ্দো চ নিপাতপক্খিকো কাতব্বো, যত্থ কিৰিযাৱাচকতো পুব্বো ন হোতী’’তি অক্খৰচিন্তকা ৱদন্তি. মযাপীতি এত্থ পন ন কেৱলং মযাৱ, অথ খো অঞ্ঞেহিপি তথাৰূপেহীতি সম্পিণ্ডনত্থো গহেতব্বো.
সামং ভৱতীতি সযম্ভূ, অনাচৰিযকো. ন মযং ইদং সচ্ছিকতন্তি এত্থ পন ‘‘ন অত্তনো ঞাণেনেৱ অত্তনা সচ্ছিকত’’ন্তি পকৰণতো অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. সামঞ্ঞৱচনস্সাপি হি সম্পযোগৱিপ্পযোগসহচৰণৱিৰোধসদ্দন্তৰসন্নিধানলিঙ্গওচিত্যকালদেসপকৰণাদিৱসেন ৱিসেসত্থগ্গহণং সম্ভৱতি. এৱং সব্বত্থ. পৰিমোচেন্তোতি ‘‘পুন চপৰং ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং পৰিযাপুণিত্ৱা অত্তনো দহতী’’তি (পাৰা. ১৯৫) ৱুত্তদোসতো পৰিমোচাপনহেতু. হেত্ৱত্থে হি অন্ত-সদ্দো ‘‘অসম্বুধং বুদ্ধনিসেৱিত’’ন্তিআদীসু (ৱি. অট্ঠ. ১.গন্থাৰম্ভকথা) ৱিয. ইমস্স সুত্তস্স সংৱণ্ণনাপ্পকাৰৱিচাৰণেন অত্তনো ঞাণস্স পচ্চক্খতং সন্ধায ‘‘ইদানি ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. এসা হি সংৱণ্ণনাকাৰানং পকতি, যদিদং সংৱণ্ণেতব্বধম্মে সব্বত্থ ‘‘অযমিমস্স অত্থো, এৱমিধ সংৱণ্ণযিস্সামী’’তি পুৰেতৰমেৱ সংৱণ্ণনাপ্পকাৰৱিচাৰণা.
এতদগ্গপদস্সত্থো ৱুত্তোৱ. ‘‘বহুস্সুতান’’ন্তিআদীসু পন অঞ্ঞেপি থেৰা বহুস্সুতা, সতিমন্তো, গতিমন্তো, ধিতিমন্তো, উপট্ঠাকা চ অত্থি, অযং পনাযস্মা বুদ্ধৱচনং গণ্হন্তো দসবলস্স সাসনে ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তিযং ঠত্ৱা গণ্হি, তস্মা বহুস্সুতানং অগ্গো নাম জাতো. ইমস্স চ থেৰস্স বুদ্ধৱচনং উগ্গহেত্ৱা ধাৰণসতি অঞ্ঞেহি থেৰেহি বলৱতৰা অহোসি, তস্মা সতিমন্তানং অগ্গো নাম জাতো. অযমেৱাযস্মা একপদে ঠত্ৱা সট্ঠিপদসহস্সানি গণ্হন্তো সত্থাৰা কথিতনিযামেন সব্বপদানি জানাতি, তস্মা গতিমন্তানং অগ্গো নাম জাতো. তস্সেৱ চাযস্মতো বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হনৱীৰিযং, সজ্ঝাযনৱীৰিযঞ্চ অঞ্ঞেহি অসদিসং অহোসি, তস্মা ধিতিমন্তানং অগ্গো নাম জাতো. তথাগতং উপট্ঠহন্তো চেস ন অঞ্ঞেসং উপট্ঠাকভিক্খূনং উপট্ঠহনাকাৰেন উপট্ঠহতি. অঞ্ঞেপি হি তথাগতং উপট্ঠহিংসু, ন চ পন বুদ্ধানং মনং গহেত্ৱা উপট্ঠহিতুং সক্কোন্তি, অযং পন থেৰো উপট্ঠাকট্ঠানং লদ্ধদিৱসতো পট্ঠায আৰদ্ধৱীৰিযো হুত্ৱা তথাগতস্স মনং গহেত্ৱা উপট্ঠহি, তস্মা উপট্ঠাকানং অগ্গো নাম জাতো. অত্থকুসলোতি ভাসিতত্থে, পযোজনত্থে চ ছেকো. ধম্মোতি পাড়িধম্মো, নানাৱিধো ৱা হেতু. ব্যঞ্জনন্তি অক্খৰং অত্থস্স ব্যঞ্জনতো. পদেন হি ব্যঞ্জিতোপি অত্থো অক্খৰমূলকত্তা পদস্স ‘‘অক্খৰেন ব্যঞ্জিতো’’তি ৱুচ্চতি. অত্থস্স ৱিযঞ্জনতো ৱা ৱাক্যম্পি ইধ ব্যঞ্জনং নাম. ৱাক্যেন হি অত্থো পৰিপুণ্ণং ব্যঞ্জীযতি, যতো ‘‘ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰতী’’তি আযস্মতা মহাকচ্চাযনত্থেৰেন ৱুত্তং. নিৰুত্তীতি নিব্বচনং, পঞ্চৱিধা ৱা নিৰুত্তিনযা. তেসম্পি হি সদ্দৰচনাৱিসেসেন অত্থাধিগমহেতুতো ইধ গহণং যুজ্জতি. পুব্বাপৰং নাম পুব্বাপৰানুসন্ধি, সুত্তস্স ৱা পুব্বভাগেন অপৰভাগস্স সংসন্দনং. ভগৱতা চ পঞ্চৱিধএতদগ্গট্ঠানেন ধম্মসেনাপতিনা চ পঞ্চৱিধকোসল্লেন পসট্ঠভাৱানুৰূপন্তি সম্বন্ধো. ধাৰণবলন্তি ধাৰণসঙ্খাতং বলং, ধাৰণে ৱা বলং, উভযত্থাপি ধাৰেতুং সামত্থিযন্তি ৱুত্তং হোতি. দস্সেন্তো হুত্ৱা, দস্সনহেতূতিপি অত্থো. তঞ্চ খো অত্থতো ৱা ব্যঞ্জনতো ৱা অনূনমনধিকন্তি অৱধাৰণফলমাহ. ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্বন্তি পন নিৱত্তেতব্বত্থং. ন অঞ্ঞথাতি চ ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো ন অঞ্ঞথা, ন পন ভগৱতা দেসিতাকাৰতো. অচিন্তেয্যানুভাৱা হি ভগৱতো দেসনা, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি হেট্ঠা ৱুত্তৱচনং সমত্থিতং হোতি, ইতৰথা ভগৱতা দেসিতাকাৰেনেৱ সোতুং সমত্থত্তা তদেতং ন ৱত্তব্বং সিযা. যথাৱুত্তেন পন অত্থেন ধাৰণবলদস্সনঞ্চ ন ৱিৰুজ্ঝতি সুতাকাৰাৱিৰুজ্ঝনৱসেন ধাৰণস্স অধিপ্পেতত্তা, অঞ্ঞথা ভগৱতা দেসিতাকাৰেনেৱ ধাৰিতুং সমত্থনতো হেট্ঠা ৱুত্তৱচনেন ৱিৰুজ্ঝেয্য. ন হেত্থ দ্ৱিন্নং অত্থানং অত্থন্তৰতাপৰিহাৰো যুত্তো তেসং দ্ৱিন্নম্পি অত্থানং সুতভাৱদীপনেন একৱিসযত্তা, ইতৰথা থেৰো ভগৱতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে পচ্ছিমত্থৱসেন সমত্থো, পুৰিমত্থৱসেন চ অসমত্থোতি আপজ্জেয্যাতি.
‘‘যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা’’তি ৱুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সন্ততিযা পৱত্তনকো তিৱিধোপি মে-সদ্দো, তস্মা কিঞ্চাপি নিযকজ্ঝত্তসন্ততিৱসেন একস্মিং যেৱত্থে মে-সদ্দো দিস্সতি, তথাপি কৰণসম্পদানসামিনিদ্দেসৱসেন ৱিজ্জমানৱিভত্তিভেদং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি, তীসু ৱিভত্তিযত্থেসু অত্তনা সঞ্ঞুত্তৱিভত্তিতো দিস্সতীতি অত্থো. গাথাভিগীতন্তি গাথায অভিগীতং অভিমুখং গাযিতং. অভোজনেয্যন্তি ভোজনং কাতুমনৰহৰূপং. অভিগীতপদস্স কত্তুপেক্খত্তা মযাতি অত্থো. এৱং সেসেসুপি যথাৰহং. সুতসদ্দস্স কম্মভাৱসাধনৱসেন দ্ৱাধিপ্পাযিকপদত্তা যথাযোগং ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৱযে যুজ্জতি.
কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিৰিযং ৱিসেসেতি, জোতকমত্তভাৱতো পন সতিপি তস্মিং সুতসদ্দোযেৱ তং তং অত্থং ৱদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি আহ ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তি. অস্সাতি সুতসদ্দস্স. উপসগ্গৱসেনপি ধাতুসদ্দো ৱিসেসত্থৱাচকো যথা ‘‘অনুভৱতি পৰাভৱতী’’তি ৱুত্তং ‘‘গচ্ছন্তোতি অত্থো’’তি. তথা অনুপসগ্গোপি ধাতুসদ্দো সউপসগ্গো ৱিয ৱিসেসত্থৱাচকোতি আহ ‘‘ৱিস্সুতধম্মস্সাতি অত্থো’’তি. এৱমীদিসেসু. সোতৱিঞ্ঞেয্যন্তি সোতদ্ৱাৰনিস্সিতেন ৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতব্বং, সসম্ভাৰকথা ৱা এসা, সোতদ্ৱাৰেন ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি অত্থো. সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতধৰোতি সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন মনোৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতধম্মধৰো. ন হি সোতদ্ৱাৰনিস্সিতৱিঞ্ঞাণমত্তেন ধম্মো ৱিঞ্ঞাযতি, অথ খো তদনুসাৰমনোৱিঞ্ঞাণেনেৱ, সুতধৰোতি চ তথা ৱিঞ্ঞাতধম্মধৰো ৱুত্তো, তস্মা তদত্থোযেৱ সম্ভৱতীতি এৱং ৱুত্তং. কম্মভাৱসাধনানি সুতসদ্দে সম্ভৱন্তীতি দস্সেতুং ‘‘ইধ পনা’’তিআদিমাহ. পুব্বাপৰপদসম্বন্ধৱসেন অত্থস্স উপপন্নতা, অনুপপন্নতা চ ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা সুতসদ্দস্সেৱ ৱসেন অযমত্থো ‘‘উপপন্নো, অনুপপন্নো’’তি ৱা ন ৱিঞ্ঞাতব্বোতি চোদনায পুব্বাপৰপদসম্বন্ধৱসেন এতদত্থস্স উপপন্নতং দস্সেতুং ‘‘মে-সদ্দস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. মযাতি অত্থে সতীতি কত্তুত্থে কৰণনিদ্দেসৱসেন মযাতি অত্থে ৱত্তব্বে সতি, যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৱসেন কৰণনিদ্দেসো, তদাতি ৱুত্তং হোতি. মমাতি অত্থে সতীতি সম্বন্ধীযত্থে সামিনিদ্দেসৱসেন মমাতি অত্থে ৱত্তব্বে সতি, যদা সম্বন্ধৱসেন সামি নিদ্দেসো, তদাতি ৱুত্তং হোতি.
এৱং সদ্দতো ঞাতব্বমত্থং ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ইদানি তেহি দস্সেতব্বমত্থং নিদস্সেন্তো ‘‘এৱমেতেসূ’’তিআদিমাহ. সুতসদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৱং-সদ্দেন সৱনকিৰিযাজোতকেনেৱ ভৱিতব্বং ৱিজ্জমানত্থস্স জোতকমত্তত্তা নিপাতানন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. সৱনায এৱ হি আকাৰো, নিদস্সনং, অৱধাৰণম্পি, তস্মা যথাৱুত্তো এৱং-সদ্দস্স তিৱিধোপি অত্থো সৱনকিৰিযাজোতকভাৱেন ইধাধিপ্পেতোতি. আদি-সদ্দেন চেত্থ সম্পটিচ্ছনাদীনং সোতদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং, তদভিনিপাতানঞ্চ মনোদ্ৱাৰিক ৱিঞ্ঞাণানং গহণং ৱেদিতব্বং, যতো সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাতত্থে ইধ সুতসদ্দোতি ৱুত্তো. অৱধাৰণফলত্তা সদ্দপযোগস্স সব্বম্পি ৱাক্যং অন্তোগধাৱধাৰণং, তস্মা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৱাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. এতেন হি ৱচনেন অৱধাৰণেন নিৰাকতং দস্সেতি. যথা পন যং সুতং সুতমেৱাতি নিযমেতব্বং, তথা চ তং সুতং সম্মা সুতং হোতীতি অৱধাৰণফলং দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৱা সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতি, তস্মা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স অসুতং ন হোতীতি অযমত্থো লব্ভতীতি সন্ধায ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি ৱুত্তং, ইমিনা দিট্ঠাদিনিৱত্তনং কৰোতি দিট্ঠাদীনং ‘‘অসুত’’ন্তি সদ্দন্তৰত্থভাৱেন নিৱত্তেতব্বত্তা. ইদং ৱুত্তং হোতি – ন ইদং মযা অত্তনো ঞাণেন দিট্ঠং, ন চ সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সুতং সম্মদেৱাতি. তদেৱ সম্মা সুতভাৱং সন্ধাযাহ ‘‘অনূনা…পে… দস্সন’’ন্তি. হোতি চেত্থ –
‘‘এৱাদিসত্তিযা চেৱ, অঞ্ঞত্থাপোহনেন চ;
দ্ৱিধা সদ্দো অত্থন্তৰং, নিৱত্তেতি যথাৰহ’’ন্তি.
অপিচ অৱধাৰণত্থে এৱং-সদ্দে অযমত্থযোজনা কৰীযতীতি তদপেক্খস্স সুতসদ্দস্স সাৱধাৰণত্থো ৱুত্তো ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি, তদৱধাৰণফলং দস্সেতি ‘‘অনূ…পে… দস্সন’’ন্তি ইমিনা. সৱন-সদ্দো চেত্থ ভাৱসদ্দেন যোগতো কম্মসাধনো ৱেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি. অনূনাধিকতায ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো অৱিপৰীতং, অৱিপৰীতস্স ৱা সুত্তস্স গহণং, তস্স নিদস্সনং তথা, ইতি সৱনহেতু সুণন্তপুগ্গলসৱনৱিসেসৱসেন অযং যোজনা কতা.
এৱং পদত্তযস্স একেন পকাৰেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি পকাৰন্তৰেনাপি তং দস্সেতুং ‘‘তথা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা ভগৱতো সম্মুখা ধম্মস্সৱনাকাৰেন পৱত্তা মনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণৱীথি, তস্সা. সা হি নানাপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিতুং সমত্থা, ন সোতদ্ৱাৰিক ৱিঞ্ঞাণৱীথি একাৰম্মণেযেৱ পৱত্তনতো, তথা চেৱ ৱুত্তং ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেনা’’তি. তেন হি সোতদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণৱীথি নিৱত্ততি. নানপ্পকাৰেনাতি ৱক্খমানেন অনেকৱিহিতেন ব্যঞ্জনত্থগ্গহণাকাৰসঙ্খাতেন নানাৱিধেন আকাৰেন, এতেন ইমিস্সা যোজনায আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো গহিতোতি দস্সেতি. পৱত্তিভাৱপ্পকাসনন্তি পৱত্তিযা অত্থিভাৱপ্পকাসনং. যস্মিং পকাৰে ৱুত্তপ্পকাৰা ৱিঞ্ঞাণৱীথি নানপ্পকাৰেন পৱত্তা, তদেৱ আৰম্মণং সন্ধায ‘‘ধম্মপ্পকাসন’’ন্তি ৱুত্তং, ন পন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থং, তেন ৱুত্তং ‘‘অযং ধম্মো সুতো’’তি. তস্সা হি ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা আৰম্মণমেৱ ‘‘অযং ধম্মো সুতো’’তি ৱুচ্চতি. তঞ্চ নিযমিযমানং যথাৱুত্তায ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা আৰম্মণভূতং সুত্তমেৱ. অযঞ্হেত্থাতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটীকৰণং. তপ্পাকটীকৰণত্থো হেত্থ হি-সদ্দো. ৱিঞ্ঞাণৱীথিযা কৰণভূতায মযা ন অঞ্ঞং কতং, ইদং পন আৰম্মণং কতং. কিং পন তন্তি চে? অযং ধম্মো সুতোতি. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো – আকাৰত্থে এৱং-সদ্দে ‘‘একেনাকাৰেনা’’তি যো আকাৰো ৱুত্তো, সো অত্থতো সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাণৱীথিযা নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিভাৱোযেৱ, তেন চ তদাৰম্মণভূতস্স ধম্মস্সেৱ সৱনং কতং, ন অঞ্ঞন্তি. এৱং সৱনকিৰিযায কৰণকত্তুকম্মৱিসেসো ইমিস্সা যোজনায দস্সিতো.
অঞ্ঞম্পি যোজনমাহ ‘‘তথা’’তিআদিনা. নিদস্সনত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা নিদস্সনেন চ নিদস্সিতব্বস্সাৱিনাভাৱতো ‘‘এৱন্তি নিদস্সিতব্বপ্পকাসন’’ন্তি ৱুত্তং. ইমিনা হি তদৱিনাভাৱতো এৱংসদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি, সুতসদ্দস্স কিৰিযাপৰত্তা, সৱনকিৰিযায চ সাধাৰণৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপটিবদ্ধত্তা তস্মিঞ্চ ৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধে পুগ্গলৱোহাৰোতি ৱুত্তং ‘‘পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. সাধাৰণৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধো হি পণ্ণত্তিযা ইধ পুগ্গলো নাম, সৱনকিৰিযা পন তস্স কিচ্চং নাম. ন হি পুগ্গলৱোহাৰৰহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৱনকিৰিযা লব্ভতি ৱোহাৰৱিসযত্তা তস্সা কিৰিযাযাতি দট্ঠব্বং. ‘‘ইদ’’ন্তিআদি পিণ্ডত্থদস্সনং মযাতি যথাৱুত্তৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধসঙ্খাতপুগ্গলভূতেন মযা. সুতন্তি সৱনকিৰিযাসঙ্খাতেন পুগ্গলকিচ্চেন যোজিতং, ইমিস্সা পন যোজনায পুগ্গলব্যাপাৰৱিসযস্স পুগ্গলস্স, পুগ্গলব্যাপাৰস্স চ নিদস্সনং কতন্তি দট্ঠব্বং.
আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা পুৰিমযোজনায অঞ্ঞথাপি অত্থযোজনং দস্সেতুং ‘‘তথা’’তিআদি ৱুত্তং. চিত্তসন্তানস্সাতি যথাৱুত্তৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধস্স. নানাকাৰপ্পৱত্তিযাতি নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিযা. নানপ্পকাৰং অত্থব্যঞ্জনস্স গহণং, নানপ্পকাৰস্স ৱা অত্থব্যঞ্জনস্স গহণং তথা, ততোযেৱ সা ‘‘আকাৰপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তাতি তদেৱত্থং সমত্থেতি ‘‘এৱন্তি হী’’তিআদিনা. আকাৰপঞ্ঞত্তীতি চ উপাদাপঞ্ঞত্তিযেৱ, ধম্মানং পন পৱত্তিআকাৰমুপাদায পঞ্ঞত্তত্তা তদঞ্ঞায উপাদাপঞ্ঞত্তিযা ৱিসেসনত্থং ‘‘আকাৰপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তা ৱিসযনিদ্দেসোতি উপ্পত্তিট্ঠাননিদ্দেসো. সোতব্বভূতো হি ধম্মো সৱনকিৰিযাকত্তুভূতস্স পুগ্গলস্স সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তিট্ঠানং কিৰিযায কত্তুকম্মট্ঠত্তা তব্বসেন চ তদাধাৰস্সাপি দব্বস্স আধাৰভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা, ইধ পন কিৰিযায কত্তুপৱত্তিট্ঠানভাৱো ইচ্ছিতোতি কম্মমেৱ আধাৰৱসেন ৱুত্তং, তেনাহ ‘‘কত্তু ৱিসযগ্গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি, আৰম্মণমেৱ ৱা ৱিসযো. আৰম্মণঞ্হি তদাৰম্মণিকস্স পৱত্তিট্ঠানং. এৱম্পি হি অত্থো সুৱিঞ্ঞেয্যতৰো হোতি. যথাৱুত্তৱচনে পিণ্ডত্থং দস্সেতুং ‘‘এত্তাৱতা’’তিআদি ৱুত্তং. এত্তাৱতা এত্তকেন যথাৱুত্তত্থেন পদত্তযেন, কতং হোতীতি সম্বন্ধো. নানাকাৰপ্পৱত্তেনাতি নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তেন. চিত্তসন্তানেনাতি যথাৱুত্তৱিঞ্ঞাণৱীথিসঙ্খাতেন চিত্তপ্পবন্ধেন. গহণসদ্দে চেতং কৰণং. চিত্তসন্তানৱিনিমুত্তস্স কস্সচি কত্তু পৰমত্থতো অভাৱেপি সদ্দৱোহাৰেন বুদ্ধিপৰিকপ্পিতভেদৱচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞমিৱ তংসমঙ্গিং কত্ৱা অভেদেপি ভেদৱোহাৰেন ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো’’তি ৱুত্তং. ৱোহাৰৱিসযো হি সদ্দো নেকন্তপৰমত্থিকোতি (কাৰকৰূপসিদ্ধিযং যো কাৰেতি সহেতুসুত্তং পস্সিতব্বং) সৱনকিৰিযাৱিসযোপি সোতব্বধম্মো সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পৰমত্থতো কত্তুভাৱতো তস্স ৱিসযোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘কত্তু ৱিসযগ্গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি.
অপিচ সৱনৱসেন চিত্তপ্পৱত্তিযা এৱ সৱনকিৰিযাভাৱতো তংৱসেন তদঞ্ঞনামৰূপধম্মসমুদাযভূতস্স তংকিৰিযাকত্তু চ ৱিসযো হোতীতি কত্ৱা তথা ৱুত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – পুৰিমনযে সৱনকিৰিযা, তক্কত্তা চ পৰমত্থতো তথাপৱত্তচিত্তসন্তানমেৱ, তস্মা কিৰিযাৱিসযোপি ‘‘কত্তু ৱিসযো’’তি ৱুত্তো. পচ্ছিমনযে পন তথাপৱত্তচিত্তসন্তানং কিৰিযা, তদঞ্ঞধম্মসমুদাযো পন কত্তা, তস্মা কামং একন্ততো কিৰিযাৱিসযোযেৱেস ধম্মো, তথাপি কিৰিযাৱসেন ‘‘তব্বন্তকত্তু ৱিসযো’’তি ৱুত্তোতি. তংসমঙ্গিনোতি তেন চিত্তসন্তানেন সমঙ্গিনো. কত্তূতি কত্তাৰস্স. ৱিসযোতি আৰম্মণৱসেন পৱত্তিট্ঠানং, আৰম্মণমেৱ ৱা. সুতাকাৰস্স চ থেৰস্স সম্মা নিচ্ছিতভাৱতো ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং.
অপৰো নযো – যস্স…পে… আকাৰপঞ্ঞত্তীতি আকাৰত্থেন এৱং-সদ্দেন যোজনং কত্ৱা তদেৱ অৱধাৰণত্থম্পি গহেত্ৱা ইমস্মিংযেৱ নযে যোজেতুং ‘‘গহণং কতং’’ ইচ্চেৱ অৱত্ৱা ‘‘গহণসন্নিট্ঠানং কত’’ন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অৱধাৰণেন হি সন্নিট্ঠানমিধাধিপ্পেতং, তস্মা ‘‘এত্তাৱতা’’তিআদিনা অৱধাৰণত্থম্পি এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা অযমেৱ যোজনা কতাতি দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং, ইমিস্সা পন যোজনায গহণাকাৰগাহকতব্বিসযৱিসেসনিদস্সনং কতন্তি দট্ঠব্বং.
অঞ্ঞম্পি যোজনমাহ ‘‘অথ ৱা’’তিআদিনা. পুব্বে অত্তনা সুতানং নানাৱিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধাৰিতৰূপস্স আকাৰস্স নিদস্সনস্স, অৱধাৰণস্স ৱা পকাসনসভাৱো এৱং-সদ্দোতি তদাকাৰাদিভূতস্স উপধাৰণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপ্পবন্ধব্যাপাৰতায ‘‘পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং অত্তনা সুতানঞ্হি অত্থব্যঞ্জনানং পুন উপধাৰণং আকাৰাদিত্তযং, তঞ্চ এৱং-সদ্দস্স অত্থো. সো পন যং ধম্মপ্পবন্ধং উপাদায পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পৱত্তা, তস্স ব্যাপাৰভূতং কিচ্চমেৱ, তস্মা এৱং-সদ্দেন পুগ্গলকিচ্চং নিদ্দিসীযতীতি. কামং সৱনকিৰিযা পুগ্গলব্যাপাৰোপি অৱিসেসেন, তথাপি ৱিসেসতো ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰোৱাতি ৱুত্তং ‘‘ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. তথা হি পুগ্গলৱাদীনম্পি সৱনকিৰিযা ৱিঞ্ঞাণনিৰপেক্খা নত্থি সৱনাদীনং ৱিসেসতো ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰভাৱেন ইচ্ছিতত্তা. মেতি সদ্দপ্পৱত্তিযা একন্তেনেৱ সত্তৱিসযত্তা, ৱিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ সত্তৱিঞ্ঞাণানমভেদকৰণৱসেন তত্থেৱ সমোদহিতব্বতো ‘‘উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং. ‘‘অয’’ন্তিআদি তপ্পাকটীকৰণং. এত্থ হি সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনাতি এৱং-সদ্দেন নিদ্দিট্ঠং পুগ্গলকিচ্চং সন্ধায ৱুত্তং, তং পন পুগ্গলস্স সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গীভাৱেন পুগ্গলকিচ্চং নামাতি দস্সেতুং ‘‘পুগ্গলকিচ্চসমঙ্গিনা’’তি অৱত্ৱা ‘‘সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা’’তি আহ, তস্মা ‘‘পুগ্গলকিচ্চ’’ন্তি নিদ্দিট্ঠসৱনকিচ্চৱতা ৱিঞ্ঞাণেন সমঙ্গিনাতি অত্থো. ৱিঞ্ঞাণৱসেন, লদ্ধসৱনকিচ্চৱোহাৰেনাতি চ সুতসদ্দেন নিদ্দিট্ঠং ৱিঞ্ঞাণকিচ্চং সন্ধায ৱুত্তং. সৱনমেৱ কিচ্চং যস্সাতি তথা. সৱনকিচ্চন্তি ৱোহাৰো সৱনকিচ্চৱোহাৰো, লদ্ধো সো যেনাতি তথা. লদ্ধসৱনকিচ্চৱোহাৰেন ৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতেন ৱসেন সামত্থিযেনাতি অত্থো. অযং পন সম্বন্ধো – সৱনকিচ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিনা পুগ্গলেন মযা লদ্ধসৱনকিচ্চৱোহাৰেন ৱিঞ্ঞাণৱসেন কৰণভূতেন সুতন্তি.
অপিচ ‘‘এৱ’’ন্তি সদ্দস্সত্থো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, ‘‘সুত’’ন্তি সদ্দস্সত্থো ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, তস্মা তে তথাৰূপপঞ্ঞত্তি উপাদানভূতপুগ্গলব্যাপাৰভাৱেনেৱ দস্সেন্তো আহ ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. ন হি পৰমত্থতোযেৱ নিযমিযমানে সতি পুগ্গলকিচ্চৱিঞ্ঞাণকিচ্চৱসেন অযং ৱিভাগো লব্ভতীতি. ইমিস্সা পন যোজনায কত্তুব্যাপাৰকৰণব্যাপাৰকত্তুনিদ্দেসো কতোতি ৱেদিতব্বো.
সব্বস্সাপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৱ পটিপজ্জিতব্বত্তা, সব্বাসঞ্চ পঞ্ঞত্তীনং ৱিজ্জমানাদিৱসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তাসু ‘‘এৱ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সৰূপং নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘এৱন্তি চা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘এৱ’’ন্তি চ ‘‘মে’’তি চ ৱুচ্চমানস্স অত্থস্স আকাৰাদিভূতস্স ধম্মানং অসল্লক্খণভাৱতো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱোতি আহ ‘‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেনাতি চ ভূতত্থউত্তমত্থৱসেনাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতত্থো, অনুস্সৱাদীহি গহেতব্বো ৱিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো ৰূপসদ্দাদিসভাৱো, ৰুপ্পনানুভৱনাদিসভাৱো ৱা অত্থো ‘‘সচ্চিকট্ঠো, পৰমত্থো’’তি চ ৱুচ্চতি, ‘‘এৱং মে’’তি পদানং পন অত্থো অভূতত্তা, অনুত্তমত্তা চ ন তথা ৱুচ্চতি, তস্মা ভূতত্থউত্তমত্থসঙ্খাতেন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন ৱিসেসনভূতেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৱাতি. এতেন চ ৱিসেসনেন বালজনেহি ‘‘অত্থী’’তি পৰিকপ্পিতং পঞ্ঞত্তিমত্তং নিৱত্তেতি. তদেৱত্থং পাকটং কৰোতি, হেতুনা ৱা সাধেতি ‘‘কিঞ্হেত্থ ত’’ন্তিআদিনা. যং ধম্মজাতং, অত্থজাতং ৱা ‘‘এৱ’’ন্তি ৱা ‘‘মে’’তি ৱা নিদ্দেসং লভেথ, তং এত্থ ৰূপফস্সাদিধম্মসমুদাযে, ‘‘এৱং মে’’তি পদানং ৱা অত্থে. পৰমত্থতো ন অত্থীতি যোজনা. ৰূপফস্সাদিভাৱেন নিদ্দিট্ঠো পৰমত্থতো এত্থ অত্থেৱ, ‘‘এৱং মে’’তি পন নিদ্দিট্ঠো নত্থীতি অধিপ্পাযো. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. ‘‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেনা’’তি চেত্থ অধিকাৰো. ‘‘যঞ্হী’’তিআদি তপ্পাকটীকৰণং, হেতুদস্সনং ৱা. যং তং সদ্দাযতনং সোতেন সোতদ্ৱাৰেন, তন্নিস্সিতৱিঞ্ঞাণেন ৱা উপলদ্ধং অধিগমিতব্বন্তি অত্থো. তেন হি সদ্দাযতনমিধ গহিতং কম্মসাধনেনাতি দস্সেতি.
এৱং অট্ঠকথানযেন পঞ্ঞত্তিসৰূপং নিদ্ধাৰেত্ৱা ইদানি অট্ঠকথামুত্তকেনাপি নযেন ৱুত্তেসু ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু ‘‘এৱ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সৰূপং নিদ্ধাৰেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. উপাদাপঞ্ঞত্তি আদযো হি পোৰাণট্ঠকথাতো মুত্তা সঙ্গহকাৰেনেৱ আচৰিযেন ৱুত্তা. ৱিত্থাৰো অভিধম্মট্ঠকথায গহেতব্বো. তং তন্তি তং তং ধম্মজাতং, সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধাৰিতাকাৰনিদস্সনাৱধাৰণস্স পচ্চামসনৱসেন এৱন্তি চ সসন্ততিপৰিযাপন্নে খন্ধে উপাদায মেতি চ ৱত্তব্বত্তাতি অত্থো. ৰূপৱেদনাদিভেদেহি ধম্মে উপাদায নিস্সায কাৰণং কত্ৱা পঞ্ঞত্তি উপাদাপঞ্ঞত্তি যথা ‘‘তানি তানি অঙ্গানি উপাদায ৰথো গেহং, তে তে ৰূপৰসাদযো উপাদায ঘটো পটো, চন্দিমসূৰিযপৰিৱত্তাদযো উপাদায কালো দিসা’’তিআদি. পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তি নাম, ন পঞ্ঞাপনট্ঠেন. যা পন তস্স অত্থস্স পঞ্ঞাপনা, অযং অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৱ. দিট্ঠাদীনিউপনিধায ৱত্তব্বতোতি দিট্ঠমুতৱিঞ্ঞাতে উপনিধায উপত্থম্ভং কত্ৱা অপেক্খিত্ৱা ৱত্তব্বত্তা. দিট্ঠাদিসভাৱৱিৰহিতে সদ্দাযতনে ৱত্তমানোপি হি সুতৱোহাৰো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৱিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৱিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৱা পৱত্তো ‘‘উপনিধাপঞ্ঞতী’’তি ৱুচ্চতে. সা পনেসা অনেকৱিধা তদঞ্ঞপেক্খূপনিধা হত্থগতূপনিধা সম্পযুত্তূপনিধাসমাৰোপিতূপনিধা অৱিদূৰগতূপনিধা পটিভাগূপনিধা তব্বহুলূপনিধাতব্বিসিট্ঠূপনিধা’’তিআদিনা. তাসু অযং ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকা ৱিয পঠমাদীনং দিট্ঠাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞমপেক্খিত্ৱা ৱুত্তত্তা তদঞ্ঞপেক্খূপনিধাপঞ্ঞত্তি নাম.
এৱং পঞ্ঞত্তিযাপি অত্থাধিগমনীযতাসঙ্খাতং দস্সেতব্বত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি সদ্দসামত্থিযেন দীপেতব্বমত্থং নিদ্ধাৰেত্ৱা দীপেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ. এত্থাতি এতস্মিং ৱচনত্তযে. চ-সদ্দো উপন্যাসো অত্থন্তৰং আৰভিতুকামেন যোজিতত্তা. ‘‘সুত’’ন্তি ৱুত্তে অসুতং ন হোতীতি পকাসিতোযমত্থো, তস্মা তথা সুত-সদ্দেন পকাসিতা অত্তনা পটিৱিদ্ধসুত্তস্স পকাৰৱিসেসা ‘‘এৱ’’ন্তি থেৰেন পচ্চামট্ঠাতি তেন এৱং-সদ্দেন অসম্মোহো দীপিতো নাম, তেনাহ ‘‘এৱন্তি ৱচনেন অসম্মোহং দীপেতী’’তি. অসম্মোহন্তি চ যথাসুতে সুত্তে অসম্মোহং. তদেৱ যুত্তিযা, ব্যতিৰেকেন চ সমত্থেহি ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৱক্খমানঞ্চ সুত্তং নানপ্পকাৰং দুপ্পটিৱিদ্ধঞ্চ. এৱং নানপ্পকাৰে দুপ্পটিৱিদ্ধে সুত্তে কথং সম্মূড়্হো নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো ভৱিস্সতি. ইমায যুত্তিযা, ইমিনা চ ব্যতিৰেকেন থেৰস্স তত্থ অসম্মূড়্হভাৱসঙ্খাতো দীপেতব্বো অত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱুত্তং হোতি. এৱমীদিসেসু যথাৰহং. ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰস্স যাথাৱতো উপৰি থেৰেন দস্সিযমানত্তা ‘‘সুত্তস্স অসম্মোসং দীপেতী’’তি ৱুত্তং. কালন্তৰেনাতি সুতকালতো অপৰেন কালেন. যস্স…পে… পটিজানাতি, থেৰস্স পন সুৱণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৱসা ৱিয অনস্সমানং অসম্মুট্ঠং তিট্ঠতি, তস্মা সো এৱং পটিজানাতীতি ৱুত্তং হোতি. এৱং দীপিতেন পন অত্থেন কিং পকাসিতন্তি আহ ‘‘ইচ্চস্সা’’তিআদি. তত্থ ইচ্চস্সাতি ইতি অস্স, তস্মা অসম্মোহস্স, অসম্মোসস্স চ দীপিতত্তা অস্স থেৰস্সপঞ্ঞাসিদ্ধীতিআদিনা সম্বন্ধো. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৱেন. পঞ্ঞাৱজ্জিতসমাধিআদিধম্মজাতেন তংসম্পযুত্তায পঞ্ঞায সিদ্ধি সহজাতাদিসত্তিযা সিজ্ঝনতো. সম্মোহপটিপক্খেন ৱা পঞ্ঞাসঙ্খাতেন ধম্মজাতেন. সৱনকালসম্ভূতায হি পঞ্ঞায তদুত্তৰিকালপঞ্ঞাসিদ্ধি উপনিস্সযাদিকোটিযা সিজ্ঝনতো. ইতৰত্থাপি যথাৰহং নযো নেতব্বো.
এৱং পকাসিতেন পন অত্থেন কিং ৱিভাৱিতন্তি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থাতি তেসু দুব্বিধেসু ধম্মেসু. ব্যঞ্জনানং পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো নাতিগম্ভীৰো, যথাসুতধাৰণমেৱ তত্থ কৰণীযং, তস্মা তত্থ সতিযা ব্যাপাৰো অধিকো, পঞ্ঞা পন গুণীভূতাতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি. পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমা পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাতি হি নিব্বচনং, পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানভাৱো ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. প. ১) ৱিয. অপিচ যথা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু আৱজ্জনাদযো পুব্বঙ্গমা সমানাপি তদাৰম্মণস্স অৱিজাননতো অপ্পধানভূতা, এৱং পুব্বঙ্গমাযপি অপ্পধানত্তে সতি পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি নিব্বচনম্পি যুজ্জতি. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পুৰেচাৰিভাৱো. ইতি সহজাতপুব্বঙ্গমো পুৰেজাতপুব্বঙ্গমোতি দুৱিধোপি পুব্বঙ্গমো ইধ সম্ভৱতি, যথা চেত্থ, এৱং সতি ‘‘পুব্বঙ্গমাযা’’তি এত্থাপি যথাসম্ভৱমেস নযো ৱেদিতব্বো. এৱং ৱিভাৱিতেন সমত্থতাৱচনেন কিমনুভাৱিতন্তি আহ ‘‘তদুভযসমত্থতাযোগেনা’’তিআদি. তত্থ অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনেন পৰিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসনাদীহি ৱা ছহি অত্থপদেহি, অক্খৰাদীহি চ ছহি ব্যঞ্জনপদেহি সমন্নাগতস্স, অত্থব্যঞ্জনসঙ্খাতেন ৱা ৰসেন সাদুৰসস্স. পৰিযত্তিধম্মোযেৱ নৱলোকুত্তৰৰতনসন্নিধানতো সত্তৱিধস্স, দসৱিধস্স ৱা ৰতনস্স সন্নিধানো কোসো ৱিযাতি ধম্মকোসো, তথা ধম্মভণ্ডাগাৰো, তত্থ নিযুত্তোতি ধম্মভণ্ডাগাৰিকো. অথ ৱা নানাৰাজভণ্ডৰক্খকো ভণ্ডাগাৰিকো ৱিযাতি ভণ্ডাগাৰিকো, ধম্মস্স অনুৰক্খকো ভণ্ডাগাৰিকোতি তমেৱ সদিসতাকাৰণদস্সনেন ৱিসেসেত্ৱা ‘‘ধম্মভণ্ডাগাৰিকো’’তি ৱুত্তো. যথাহ –
‘‘বহুস্সুতো ধম্মধৰো, সব্বপাঠী চ সাসনে;
আনন্দো নাম নামেন, ধম্মাৰক্খো তৱং মুনে’’তি. (অপ. ১.৫৪২);
অঞ্ঞথাপি দীপেতব্বমত্থং দীপেতি ‘‘অপৰো নযো’’তিআদিনা, এৱং সদ্দেন ৱুচ্চমানানং আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থানং অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযত্তা তব্বিসযেহি তেহি অত্থেহি যোনিসো মনসিকাৰস্স দীপনং যুত্তন্তি ৱুত্তং ‘‘যোনি…পে… দীপেতী’’তি. ‘‘অযোনিসো’’তিআদিনা ব্যতিৰেকেন ঞাপকহেতুদস্সনং. তত্থ কত্থচি হি-সদ্দো দিস্সতি, সো কাৰণে, কস্মাতি অত্থো, ইমিনা ৱচনেনেৱ যোনিসো মনসিকৰোতো নানপ্পকাৰপটিৱেধসম্ভৱতো অগ্গি ৱিয ধূমেন কাৰিযেন কাৰণভূতো সো ৱিঞ্ঞাযতীতি তদন্ৱযম্পি অত্থাপত্তিযা দস্সেতি. এস নযো সব্বত্থ যথাৰহং. ‘‘ব্ৰহ্মজালং আৱুসো কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদি পুচ্ছাৱসেন অধুনা পকৰণপ্পত্তস্স ৱক্খমানস্স সুত্তস্স ‘‘সুত’’ন্তি পদেন ৱুচ্চমানং ভগৱতো সম্মুখা সৱনং সমাধানমন্তৰেন ন সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অৱিক্খেপং দীপেতী’’তি. ‘‘ৱিক্খিত্তচিত্তস্সা’’তিআদিনা ব্যতিৰেককাৰণেন ঞাপকহেতুং দস্সেত্ৱা তদেৱ সমত্থেতি ‘‘তথা হী’’তিআদিনা. সব্বসম্পত্তিযাতি সব্বেন অত্থব্যঞ্জনদেসকপযোজনাদিনা সম্পত্তিযা. কিং ইমিনা পকাসিতন্তি আহ ‘‘যোনিসো মনসিকাৰেন চেত্থা’’তিআদি. এত্থাতি এতস্মিং ধম্মদ্ৱযে. ‘‘ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তো’’তিআদিনা কাৰণভূতেন অৱিক্খেপেন, সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৱনস্স সিদ্ধিযা এৱ সমত্থনং ৱুত্তং, অৱিক্খেপেন পন সপ্পুৰিসূপনিস্সযস্স সিদ্ধিযা সমত্থনং ন ৱুত্তং. কস্মাতি চে? ৱিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুৰিসে পযিৰুপাসনাভাৱস্স অত্থতো সিদ্ধত্তা. অত্থৱসেনেৱ হি সো পাকটোতি ন ৱুত্তো.
এত্থাহ – যথা যোনিসো মনসিকাৰেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং কাৰণভূতানং সিদ্ধি ৱুত্তা তদৱিনাভাৱতো, এৱং অৱিক্খেপেন ফলভূতেন সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযানং কাৰণভূতানং সিদ্ধি ৱত্তব্বা সিযা অস্সুতৱতো, সপ্পুৰিসূপনিস্সযৱিৰহিতস্স চ তদভাৱতো. এৱং সন্তেপি ‘‘ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তো’’তিআদিসমত্থনৱচনেন অৱিক্খেপেন, সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চ কাৰণভূতেন সদ্ধম্মস্সৱনস্সেৱ ফলভূতস্স সিদ্ধি ৱুত্তা, কস্মা পনেৱং ৱুত্তাতি? ৱুচ্চতে – অধিপ্পাযন্তৰসম্ভৱতো হি তথা সিদ্ধি ৱুত্তা. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো – সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৱিক্খেপস্স কাৰণং বাহিৰকাৰণত্তা, অৱিক্খেপো পন সপ্পুৰিসূপনিস্সযো ৱিয সদ্ধম্মস্সৱনস্স একন্তকাৰণং অজ্ঝত্তিককাৰণত্তা, তস্মা একন্তকাৰণে হোন্তে কিমত্থিযা অনেকন্তকাৰণং পতি ফলভাৱপৰিকপ্পনাতি তথাযেৱেতস্স সিদ্ধি ৱুত্তাতি. এত্থ চ পঠমং ফলেন কাৰণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূৰেন ৱিয উপৰি ৱুট্ঠিসব্ভাৱস্স, দুতিযং কাৰণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং একন্তৱস্সিনা ৱিয মেঘৱুট্ঠানেন ৱুট্ঠিপৱত্তিযা.
‘‘অপৰো নযো’’তিআদিনা অঞ্ঞথাপি দীপেতব্বত্থমাহ, যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. এৱন্তি…পে… নানাকাৰনিদ্দেসোতি হেট্ঠা ৱুত্তং, সো চ আকাৰোতি সোতদ্ৱাৰানুসাৰৱিঞ্ঞাণৱীথিসঙ্খাতস্স চিত্তসন্তানস্স নানাকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিযা নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণসঙ্খাতো সো ভগৱতো ৱচনস্স অত্থব্যঞ্জনপ্পভেদপৰিচ্ছেদৱসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনাকাৰো. এৱং ভদ্দকোতি নিৰৱসেসপৰহিতপাৰিপূৰিভাৱকাৰণত্তা এৱং যথাৱুত্তেন নানত্থব্যঞ্জনগ্গহণেন সুন্দৰো সেট্ঠো, সমাসপদং ৱা এতং এৱং ঈদিসো ভদ্দো যস্সাতি কত্ৱা. ন পণিহিতো অপ্পণিহিতো, সম্মা অপ্পণি হিতো অত্তা যস্সাতি তথা, তস্স. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতগুণদ্ৱযসম্পত্তিং. গুণস্সেৱ হি অপৰাপৰৱুত্তিযা পৱত্তনট্ঠেন চক্কভাৱো. চৰন্তি ৱা এতেন সত্তা সম্পত্তিভৱং, সম্পত্তিভৱেসূতি ৱা চক্কং. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰিমানি ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩১) পচ্ছিমভাৱো চেত্থ দেসনাক্কমৱসেনেৱ. পুৰিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিন্তি পতিৰূপদেসৱাসসপ্পুৰিসূপনিস্সযসঙ্খাতগুণদ্ৱযসম্পত্তিং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. তস্মাতি পুৰিমকাৰণং পুৰিমস্সেৱাতি ইধ কাৰণমাহ ‘‘ন হী’’তিআদিনা.
তেন কিং পকাসিতন্তি আহ ‘‘ইচ্চস্সা’’তিআদি. ইতি ইমায চতুচক্কসম্পত্তিযা কাৰণভূতায. অস্স থেৰস্স. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৱযস্স অত্থিভাৱেন সিদ্ধিযা. আসযসুদ্ধীতি ৱিপস্সনাঞাণসঙ্খাতায অনুলোমিকখন্তিযা, কম্মস্সকতাঞাণ-মগ্গঞাণসঙ্খাতস্স যথাভূতঞাণস্স চাতি দুৱিধস্সাপি আসযস্স অসুদ্ধিহেতুভূতানং কিলেসানং দূৰীভাৱেন সুদ্ধি. তদেৱ হি দ্ৱযং ৱিৱট্টনিস্সিতানং সুদ্ধসত্তানং আসযো. সম্মাপণিহিতত্তো হি পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি, (ধ. প. ৪৩) ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. কেচি পন ‘‘কত্তুকম্যতাছন্দো আসযো’’তি ৱদন্তি, তদযুত্তমেৱ ‘‘তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি ৱচনেন ৱিৰোধতো. এৱম্পি মগ্গঞাণসঙ্খাতস্স আসযস্স সুদ্ধি ন যুত্তা তায অধিগমব্যত্তিসিদ্ধিযা অৱত্তব্বতোতি? নো ন যুত্তো পুৰিমস্স মগ্গস্স, পচ্ছিমানং মগ্গানং, ফলানঞ্চ কাৰণভাৱতো. পযোগসুদ্ধীতি যোনিসোমনসিকাৰপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৱনপযোগস্স ৱিসদভাৱেন সুদ্ধি, সব্বস্স ৱা কাযৱচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৱেন সুদ্ধি. পতিৰূপদেসৱাসী, হি সপ্পুৰিসসেৱী চ যথাৱুত্তৱিসুদ্ধপযোগো হোতি. তথাৱিসুদ্ধেন যোনিসোমনসিকাৰপুব্বঙ্গমেন ধম্মস্সৱনপযোগেন, ৱিপ্পটিসাৰাভাৱাৱহেন চ কাযৱচীপযোগেন অৱিক্খিত্তচিত্তো পৰিযত্তিযং ৱিসাৰদো হোতি, তথাভূতো চ থেৰো, তেন ৱিঞ্ঞাযতি পুৰিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযা থেৰস্স পযোগসুদ্ধি সিদ্ধাৱাতি. তেন কিং ৱিভাৱিতন্তি আহ ‘‘তায চা’’তিআদি. অধিগমব্যত্তিসিদ্ধীতি পটিৱেধসঙ্খাতে অধিগমে ছেকভাৱসিদ্ধি. অধিগমেতব্বতো হি পটিৱিজ্ঝিতব্বতো পটিৱেধো ‘‘অধিগমো’’তি অট্ঠকথাসু ৱুত্তো, আগমোতি চ পৰিযত্তি আগচ্ছন্তি অত্তত্থপৰত্থাদযো এতেন, আভুসো ৱা গমিতব্বো ঞাতব্বোতি কত্ৱা.
তেন কিমনুভাৱিতন্তি আহ ‘‘ইতী’’তিআদি. ইতীতি এৱং ৱুত্তনযেন, তস্মা সিদ্ধত্তাতি ৱা কাৰণনিদ্দেসো. ৱচনন্তি নিদানৱচনং লোকতো, ধম্মতো চ সিদ্ধায উপমায তমত্থং ঞাপেতুং ‘‘অৰুণুগ্গং ৱিযা’’তিআদিমাহ. ‘‘উপমায মিধেকচ্চে, অত্থং জানন্তি পণ্ডিতা’’তি (জা. ২.১৯.২৪) হি ৱুত্তং. অৰুণোতি সূৰিযস্স উদযতো পুব্বভাগে উট্ঠিতৰংসি, তস্স উগ্গং উগ্গমনং উদযতো উদযন্তস্স উদযাৱাসমুগ্গচ্ছতো সূৰিযস্স পুব্বঙ্গমং পুৰেচৰং ভৱিতুং অৰহতি ৱিযাতি সম্বন্ধো. ইদং ৱুত্তং হোতি – আগমাধিগমব্যত্তিযা ঈদিসস্স থেৰস্স ৱুত্তনিদানৱচনং ভগৱতো ৱচনস্স পুব্বঙ্গমং ভৱিতুমৰহতি, নিদানভাৱং গতং হোতীতি ইদমত্থজাতং অনুভাৱিতন্তি.
ইদানি অপৰম্পি পুব্বে ৱুত্তস্স অসম্মোহাসম্মোসসঙ্খাতস্স দীপেতব্বস্সত্থস্স দীপকেহি এৱং-সদ্দ সুত-সদ্দেহি পকাসেতব্বমত্থং পকাসেন্তো ‘‘অপৰো নযো’’তিআদিমাহ. তত্থ হি ‘‘নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেন, সোতব্বপ্পভেদপটিৱেধদীপকেনা’’তি চ ইমিনা তেহি সদ্দেহি পুব্বে দীপিতং অসম্মোহাসম্মোসসঙ্খাতং দীপেতব্বত্থমাহ অসম্মোহেন নানপ্পকাৰপটিৱেধস্স, অসম্মোসেন চ সোতব্বপ্পভেদপটিৱেধস্স সিজ্ঝনতো. ‘‘অত্তনো’’তিআদীহি পন পকাসেতব্বত্থং. তেন ৱুত্তং আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ‘‘নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেনাতিআদিনা এৱং-সদ্দ সুত-সদ্দানং থেৰস্স অত্থব্যঞ্জনেসু অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৱসেন অত্থযোজনং দস্সেতী’’তি (দী. নি. টী. ১.১). হেতুগব্ভঞ্চেতং পদদ্ৱযং, নানপ্পকাৰপটিৱেধসঙ্খাতস্স, সোতব্বপ্পভেদ-পটিৱেধসঙ্খাতস্স চ দীপেতব্বত্থস্স দীপকত্তাতি ৱুত্তং হোতি. সন্তস্স ৱিজ্জমানস্স ভাৱো সব্ভাৱো, অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাহি সম্পত্তিযা সব্ভাৱো তথা. ‘‘সম্ভৱ’’ন্তিপি পাঠো, সম্ভৱনং সম্ভৱো, অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তীনং সম্ভৱো তথা. এৱং ইতৰত্থাপি. ‘‘সোতব্বপ্পভেদপটিৱেধদীপকেনা’’তি এতেন পন অযং সুত-সদ্দো এৱং-সদ্দসন্নিধানতো, ৱক্খমানাপেক্খায ৱা সামঞ্ঞেনেৱ ৱুত্তেপি সোতব্বধম্মৱিসেসং আমসতীতি দস্সেতি. এত্থ চ সোতব্বধম্মসঙ্খাতায পাড়িযা নিদস্সেতব্বানং ভাসিতত্থপযোজনত্থানং, তীসু চ ঞাণেসু পৱত্তঞাণস্স নানপ্পকাৰভাৱতো তব্ভাৱপটিৱেধদীপকেন এৱং-সদ্দেন অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱদীপনং যুত্তং, সোতব্বধম্মস্স পন অত্থাধিগমহেতুতো, তংৱসেন চ তদৱসেসহেতুপ্পভেদস্স গহিতত্তা, নিৰুত্তিভাৱতো চ সোতব্বপ্পভেদদীপকেন সুত-সদ্দেন ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পত্তিসব্ভাৱদীপনং যুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তদেৱত্থঞ্হি ঞাপেতুং ‘‘অসম্মোহদীপকেন, অসম্মোসদীপকেনা’’তি চ অৱত্ৱা তথা ৱুত্তন্তি.
এৱং অসম্মোহাসম্মোসসঙ্খাতস্স দীপেতব্বস্সত্থস্স দীপকেহি এৱং-সদ্দ সুত-সদ্দেহি পকাসেতব্বমত্থং পকাসেত্ৱা ইদানি যোনিসোমনসিকাৰাৱিক্খেপসঙ্খাতস্স দীপেতব্বস্সত্থস্স দীপকেহিপি তেহি পকাসেতব্বমত্থং পকাসেন্তো ‘‘এৱন্তি চা’’তিআদিমাহ. তত্থ হি ‘‘এৱন্তি…পে… ভাসমানো, সুতন্তি ইদং…পে… ভাসমানো’’তি চ ইমিনা তেহি সদ্দেহি পুব্বে দীপিতং যোনিসোমনসিকাৰাৱিক্খেপসঙ্খাতং দীপেতব্বত্থমাহ, ‘‘এতে মযা’’তিআদীহি পন পকাসেতব্বত্থং সৱনযোগদীপকন্তি চ অৱিক্খেপৱসেন সৱনযোগস্স সিজ্ঝনতো তদেৱ সন্ধাযাহ. তথা হি আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং ‘‘সৱনধাৰণৱচীপৰিচৰিযা পৰিযত্তিধম্মানং ৱিসেসেন সোতাৱধাৰণপটিবদ্ধাতি তে অৱিক্খেপদীপকেন সুতসদ্দেন যোজেত্ৱা’’তি (দী. নি. টী. ১.১). মনোদিট্ঠীহি পৰিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৱেধা ৱিসেসতো মনসিকাৰপটিবদ্ধা, তস্মা তদ্দীপকৱচনেনেৱ এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধাতি ইমমত্থং পকাসেতীতি ৱুত্তং ‘‘এৱন্তি চ…পে… দীপেতী’’তি তত্থ ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মা. মনসানুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকাৱ এত্থ অনুসন্ধযো’’তিআদিভেদেন মনসা অনুপেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তিসঙ্খাতায, ঞাতপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৱা দিট্ঠিযা তত্থ ৱুত্তৰূপাৰূপধম্মে ‘‘ইতি ৰূপং, এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৱৱত্থাপেত্ৱা পটিৱিদ্ধা.
সৱনধাৰণৱচীপৰিচৰিযা চ পৰিযত্তিধম্মানং ৱিসেসেন সোতাৱধাৰণপটিবদ্ধা, তস্মা তদ্দীপকৱচনেনেৱ বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৱচসা পৰিচিতাতি ইমমত্থং পকাসেতীতি ৱুত্তং ‘‘সুতন্তি ইদং…পে… দীপেতী’’তি. তত্থ সুতাতি সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাতা. ধাতাতি সুৱণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৱসা ৱিয মনসি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন উপধাৰিতা. ৱচসা পৰিচিতাতি পগুণতাসম্পাদনেন ৱাচায পৰিচিতা সজ্ঝাযিতা. ইদানি পকাসেতব্বত্থদ্ৱযদীপকেন যথাৱুত্তসদ্দদ্ৱযেন ৱিভাৱেতব্বমত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘তদুভযেনপী’’তিআদিমাহ. তত্থ তদুভযেনাতি পুৰিমনযে, পচ্ছিমনযে চ যথাৱুত্তস্স পকাসেতব্বস্সত্থস্স পকাসকেন তেন দুব্বিধেন সদ্দেন. অত্থব্যঞ্জনপাৰিপূৰিং দীপেন্তোতি আদৰজননস্স কাৰণৱচনং. তদেৱ কাৰণং ব্যতিৰেকেন ৱিৱৰতি, যুত্তিযা ৱা দড়্হং কৰোতি ‘‘অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণঞ্হী’’তিআদিনা. অসুণন্তোতি চেত্থ লক্খণে, হেতুম্হি ৱা অন্ত-সদ্দো. মহতা হিতাতি মহন্ততো হিতস্মা. পৰিবাহিৰোতি সব্বতো ভাগেন বাহিৰো.
এতেন পন ৱিভাৱেতব্বত্থদীপকেন সদ্দদ্ৱযেন অনুভাৱেতব্বত্থমনুভাৱেন্তো ‘‘এৱং মে সুতন্তি ইমিনা’’তিআদিমাহ. পুব্বে ৱিসুং ৱিসুং অত্থে যোজিতাযেৱ এতে সদ্দা ইধ একস্সেৱানুভাৱত্থস্স অনুভাৱকভাৱেন গহিতাতি ঞাপেতুং ‘‘সকলেনা’’তি ৱুত্তং. কামঞ্চ মে-সদ্দো ইমস্মিং ঠানে পুব্বেন যোজিতো, তদপেক্খানং পন এৱং-সদ্দ সুত-সদ্দানং সহচৰণতো, অৱিনাভাৱতো চ তথা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তথাগতপ্পৱেদিতন্তি তথাগতেন পকাৰতো ৱিদিতং, ভাসিতং ৱা. অত্তনো অদহন্তোতি অত্তনি ‘‘মমেদ’’ন্তি অট্ঠপেন্তো. ভুম্মত্থে চেতং সামিৱচনং. অসপ্পুৰিসভূমিন্তি অসপ্পুৰিসৱিসযং, সো চ অত্থতো অপকতঞ্ঞুতাসঙ্খাতা ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং পৰিযাপুণিত্ৱা অত্তনো দহতী’’তি (পাৰা. ১৯৫) এৱং মহাচোৰদীপকেন ভগৱতা ৱুত্তা অনৰিযৱোহাৰাৱত্থা, তথা চাহ ‘‘তথাগত…পে… অদহন্তো’’তি. হুত্ৱাতি চেত্থ সেসো. তথা সাৱকত্তং পটিজানন্তোতি সপ্পুৰিসভূমিওক্কমনসৰূপকথনং. ননু চ আনন্দত্থেৰস্স ‘‘মমেতং ৱচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেৰাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৱতো অসপ্পুৰিসভূমিসমতিক্কমাদিৱচনং নিৰত্থকং সিযাতি? নযিদমেৱং ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ৱদন্তেন অযম্পি অত্থো অনুভাৱিতোতি অত্থস্সেৱ দস্সনতো. তেন হি অনুভাৱেতব্বমত্থংযেৱ তথা দস্সেতি, ন পন আনন্দত্থেৰস্স অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেৰাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায সম্ভৱন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. কেচি পন ‘‘দেৱতানং পৰিৱিতক্কাপেক্খং তথাৱচনং, তস্মা এদিসী চোদনা অনৱকাসা’’তি ৱদন্তি. তস্মিং কিৰ সমযে একচ্চানং দেৱতানং এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি ‘‘ভগৱা চ পৰিনিব্বুতো, অযঞ্চাযস্মা আনন্দো দেসনাকুসলো, ইদানি ধম্মং দেসেতি, সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা, চূড়পিতুপুত্তো চ, কিং নু খো সো সযং সচ্ছিকতং ধম্মং দেসেতি, উদাহু ভগৱতোযেৱ ৱচনং যথাসুত’’ন্তি, তেসমেৱ চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায তদভিপৰিহৰণত্থং অসপ্পুৰিসভূমিসমতিক্কমনাদিঅত্থো অনুভাৱিতোতি. সাযেৱ যথাৱুত্তা অনৰিযৱোহাৰাৱত্থা অসদ্ধম্মো, তদৱত্থানোক্কমনসঙ্খাতা চ সাৱকত্তপটিজাননা সদ্ধম্মো. এৱং সতি পৰিযাযন্তৰেন পুৰিমত্থমেৱ দস্সেতীতি গহেতব্বং. অপিচ কুহনলপনাদিৱসেন পৱত্তো অকুসলৰাসি অসদ্ধম্মো, তব্বিৰহিতভাৱো চ সদ্ধম্মো.‘‘কেৱল’’ন্তিআদিনাপি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পৰিযাযন্তৰেন দস্সনং, যথাৱুত্তায অনৰিযৱোহাৰাৱত্থায পৰিমোচেতি. সাৱকত্তং পটিজাননেন সত্থাৰং অপদিসতীতি অত্থো. অপিচ সত্থুকপ্পাদিকিৰিযতো অত্তানং পৰিমোচেতি তক্কিৰিযাসঙ্কায সম্ভৱতো. ‘‘সত্থু ভগৱতোযেৱ ৱচনং মযাসুত’’ন্তি সত্থাৰং অপদিসতীতি অত্থন্তৰমনুভাৱনং হোতি. ‘‘জিনৱচন’’ন্তিআদিপি পৰিযাযন্তৰদস্সনং, অত্থন্তৰমনুভাৱনমেৱ ৱা. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেসু যথাৰহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মোযেৱ নেত্তি তথা. ৱুত্তনযেন চেত্থ উভযথা অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.
অপৰম্পি অনুভাৱেতব্বমত্থমনুভাৱেতি ‘‘অপিচা’’তিআদিনা. তত্থ উপ্পাদিতভাৱতন্তি দেসনাৱসেন পৱত্তিতভাৱং. পুৰিমৱচনং ৱিৱৰন্তোতি ভগৱতা দেসিতৱসেন পুৰিমতৰং সংৱিজ্জমানং ভগৱতা ৱচনমেৱ উত্তানিং কৰোন্তো, ইদং ৱচনন্তি সম্বন্ধো. চতূহি ৱেসাৰজ্জঞাণেহি ৱিসাৰদস্স, ৱিসাৰদহেতুভূতচতুৱেসাৰজ্জঞাণসম্পন্নস্স ৱা. দসঞাণবলধৰস্স. সম্মাসম্বুদ্ধভাৱসঙ্খাতে উত্তমট্ঠানে ঠিতস্স, উসভস্স ইদন্তি ৱা অত্থেন আসভসঙ্খাতে অকম্পনসভাৱভূতে ঠানে ঠিতস্স. ‘‘এৱমেৱ খো ভিক্খৱে, যদা তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি…পে… সো ধম্মং দেসেতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.৩৩) সীহোপমসুত্তাদীসু আগতেন অনেকনযেন সীহনাদনদিনো. সব্বসত্তেসু, সব্বসত্তানং ৱা উত্তমস্স. ন চেত্থ নিদ্ধাৰণলক্খণাভাৱতো নিদ্ধাৰণৱসেন সমাসো. সব্বত্থ হি সক্কতগন্থেসু, সাসনগন্থেসু চ এৱমেৱ ৱুত্তং. ধম্মেন সত্তানমিস্সৰস্স. ধম্মস্সেৱ ইস্সৰস্স তদুপ্পাদনৱসেনাতিপি ৱদন্তি. সেসপদদ্ৱযং তস্সেৱত্থস্স পৰিযাযন্তৰদীপনং. ধম্মেন লোকস্স পদীপমিৱ ভূতস্স, তদুপ্পাদকভাৱেন ৱা ধম্মসঙ্খাতপদীপসম্পন্নস্স. ‘‘ধম্মকাযোতি ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (দী. নি. ৩.১১৮) হি ৱুত্তং. ধম্মেন লোকপটিসৰণভূতস্স, ধম্মসঙ্খাতেন ৱা পটিসৰণেন সম্পন্নস্স. ‘‘যংনূনাহং…পে… তমেৱ ধম্মং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা মানেত্ৱা পূজেত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্য’’ন্তি (অ. নি. ৪.২১; সং. নি. ১.১৭৩) হি ৱুত্তং. সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিসদ্ধম্মসঙ্খাতস্স ৱৰচক্কস্স পৱত্তিনো, সদ্ধম্মানমেতস্স ৱা আণাচক্কৱৰস্স পৱত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স তস্স ভগৱতো ইদং ৱচনং সম্মুখাৱ মযা পটিগ্গহিতন্তি যোজেতব্বং. ব্যঞ্জনেতি পদসমুদাযভূতে ৱাক্যে. কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱাতি এত্থ দড়্হতৰং নিৱিট্ঠা ৱিচিকিচ্ছা কঙ্খা. নাতিসংসপ্পনং মতিভেদমত্তং ৱিমতি. সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযাতি তথা অকত্তব্বভাৱকাৰণৱচনং. অত্তনাউপ্পাদিতভাৱং অপ্পটিজানন্তো পুৰিমৱচনং ৱিৱৰন্তোতি পন অস্সদ্ধিযৱিনাসনস্স, সদ্ধাসম্পদমুপ্পাদনস্স চ কাৰণৱচনং. ‘‘তেনেত’’ন্তিআদিনা যথাৱুত্তমেৱত্থং উদানৱসেন দস্সেতি.
‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি এৱং ৱদন্তো গোতমগোত্তস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাৱকো, গোতমগোত্তসম্বন্ধো ৱা সাৱকো আযস্মা আনন্দো ভগৱতা ভাসিতভাৱস্স, সম্মুখা পটিগ্গহিতভাৱস্স চ সূচনতো, তথাসূচনেনেৱ চ খলিতদুন্নিৰুত্তাদিগহণদোসাভাৱস্স সিজ্ঝনতো সাসনে অস্সদ্ধং ৱিনাসযতি, সদ্ধং ৱড্ঢেতীতি অত্থো. এত্থ চ পঞ্চমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকাৰাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৱিসেসমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা দস্সিতা, ততো পৰা তিস্সো আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱিভাৱিতা, পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকাৰত্থং, নিদস্সনত্থং, অৱধাৰণত্থঞ্চ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা যোজিতাতি দট্ঠব্বং. হোন্তি চেত্থ –
‘‘দস্সনং দীপনঞ্চাপি, পকাসনং ৱিভাৱনং;
অনুভাৱনমিচ্চত্থো, কিৰিযাযোগেন পঞ্চধা.
দস্সিতো পৰম্পৰায, সিদ্ধো নেকত্থৱুত্তিযা;
এৱং মে সুতমিচ্চেত্থ, পদত্তযে নযঞ্ঞুনা’’তি.
এক-সদ্দো পন অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) অঞ্ঞত্থে দিস্সতি, ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮; পাৰা. ১১) সেট্ঠে, ‘‘একোৱূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫; দী. নি. ২.২১৫; ম. নি. ১.৮০; সং. নি. ৩.৬৩; ৱিভ. ৪.৪৪৫) অসহাযে, ‘‘একোৱ খো ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) সঙ্খ্যাযং, ইধাপি সঙ্খ্যাযমেৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি (ইতিৱু. অট্ঠ. ১; দী. নি. টী. ১.পৰিব্বাজককথাৱণ্ণনা) একোযেৱেস সমযো, ন দ্ৱে ৱা তযো ৱাতি ঊনাধিকাভাৱেন গণনস্স পৰিচ্ছেদনিদ্দেসো একন্তি অযং সদ্দোতি অত্থো, তেন কস্স পৰিচ্ছিন্দনন্তি অনুযোগে সতি ‘‘সময’’ন্তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সমযন্তি পৰিচ্ছিন্ননিদ্দেসো’’তি. এৱং পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নৱসেন ৱুত্তেপি ‘‘অযং নাম সমযো’’তি সৰূপতো অনিযমিতত্তা অনিযমিতৱচনমেৱাতি দস্সেতি ‘‘একং…পে…. দীপন’’ন্তি ইমিনা.
ইদানি সমযসদ্দস্স অনেকত্থৱুত্তিতং অত্থুদ্ধাৰৱসেন দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতমত্থং নিযমেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি তস্মিং ‘‘একং সময’’ন্তি পদদ্ৱযে, সমভিনিৱিট্ঠো সময সদ্দোতি সম্বন্ধো. ন পন দিস্সতীতি তেস্ৱেকস্মিংযেৱ অত্থে ইধ পৱত্তনতো. সমৱাযেতি পচ্চযসামগ্গিযং, কাৰণসমৱাযেতি অত্থো. খণেতি ওকাসে. হেতুদিট্ঠীসূতি হেতুম্হি চেৱ লদ্ধিযঞ্চ. অস্সাতি সমযসদ্দস্স. কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি এত্থ কালো নাম উপসঙ্কমনস্স যুত্তকালো. সমযো নাম তস্সেৱ পচ্চযসামগ্গী, অত্থতো পন তদনুৰূপসৰীৰবলঞ্চেৱ তপ্পচ্চযপৰিস্সযাভাৱো চ. উপাদানং নাম ঞাণেন তেসং গহণং, তস্মা যথাৱুত্তং কালঞ্চ সমযঞ্চ পঞ্ঞায গহেত্ৱা উপধাৰেত্ৱাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে অম্হাকং স্ৱে গমনস্স যুত্তকালো ভৱিস্সতি, কাযে বলমত্তা চ ফৰিস্সতি, গমনপচ্চযা চ অঞ্ঞো অফাসুৱিহাৰো ন ভৱিস্সতি, অথেতং কালঞ্চ গমনকাৰণসমৱাযসঙ্খাতং সমযঞ্চ উপধাৰেত্ৱা অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি আগচ্ছেয্যামাতি. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৱ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৱুচ্চতি, সো একোৱাতি অধিপ্পাযো. দিযড্ঢো মাসো সেসো গিম্হানং উণ্হসমযো. ৱস্সানস্স পঠমো মাসো পৰিড়াহসমযো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমাসো ৱা এস, ব্যাসো ৱা. পৱুট্ঠং ৱনং পৱনং, তস্মিং, কপিলৱত্থুসামন্তে মহাৱনসঙ্খাতে ৱনসণ্ডেতি অত্থো. সমযোপি খোতি এত্থ সমযোতি সিক্খাপদপূৰণস্স হেতু. ভদ্দালীতি তস্স ভিক্খুস্স নামং. ইদং ৱুত্তং হোতি – তযা ভদ্দালি পটিৱিজ্ঝিতব্বযুত্তকং একং কাৰণং অত্থি, তম্পি তে ন পটিৱিদ্ধং ন সল্লক্খিতন্তি. কিং তং কাৰণন্তি আহ ‘‘ভগৱাপি খো’’তিআদি.
‘‘উগ্গহমানো’’তিআদীসু মানোতি তস্স পৰিব্বাজকস্স পকতিনামং, কিঞ্চি কিঞ্চি পন সিপ্পং উগ্গহেতুং সমত্থতায ‘‘উগ্গহমানো’’তি নং সঞ্জানন্তি, তস্মা ‘‘উগ্গহমানো’’তি ৱুচ্চতি. সমণমুণ্ডিকস্স পুত্তো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো. সো কিৰ দেৱদত্তস্স উপট্ঠাকো. সমযং দিট্ঠিং পকাৰেন ৱদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৱাদকো, তস্মিং, দিট্ঠিপ্পৱাদকেতি অত্থো. তস্মিং কিৰ ঠানে চঙ্কীতাৰুক্খপোক্খৰসাতিপ্পভূতযো ব্ৰাহ্মণা, নিগণ্ঠাচেলকপৰিব্বাজকাদযো চ পব্বজিতা সন্নিপতিত্ৱা অত্তনো অত্তনো সমযং পকাৰেন ৱদন্তি কথেন্তি দীপেন্তি, তস্মা সো আৰামো ‘‘সমযপ্পৱাদকো’’তি ৱুচ্চতি. স্ৱেৱ তিন্দুকাচীৰসঙ্খাতায তিম্বৰূসকৰুক্খপন্তিযা পৰিক্খিত্তত্তা ‘‘তিন্দুকাচীৰো’’তি ৱুচ্চতি. একা সালা এত্থাতি একসালকো. যস্মা পনেত্থ পঠমং একা সালা অহোসি, পচ্ছা পন মহাপুঞ্ঞং পোট্ঠপাদপৰিব্বাজকং নিস্সায বহূ সালা কতা, তস্মা তমেৱ পঠমং কতং একং সালং উপাদায লদ্ধপুব্বনামৱসেন ‘‘একসালকো’’তি ৱুচ্চতি. মল্লিকায নাম পসেনদিৰঞ্ঞো দেৱিযা উয্যানভূতো সো পুপ্ফফলসচ্ছন্নো আৰামো, তেন ৱুত্তং ‘‘মল্লিকায আৰামে’’তি. পটিৱসতীতি তস্মিং ফাসুতায ৱসতি.
দিট্ঠে ধম্মেতি পচ্চক্খে অত্তভাৱে. অত্থোতি ৱুড্ঢি. কম্মকিলেসৱসেন সম্পৰেতব্বতো সম্মা পাপুণিতব্বতো সম্পৰাযো, পৰলোকো, তত্থ নিযুত্তো সম্পৰাযিকো, পৰলোকত্থো. অত্থাভিসমযাতি যথাৱুত্তউভযত্থসঙ্খাতহিতপটিলাভা. সম্পৰাযিকোপি হি অত্থো কাৰণস্স নিপ্ফন্নত্তা পটিলদ্ধো নাম হোতীতি তং অত্থদ্ৱযমেকতো কত্ৱা ‘‘অত্থাভিসমযা’’তি ৱুত্তং. ধিযা পঞ্ঞায তংতদত্থে ৰাতি গণ্হাতি, ধী ৱা পঞ্ঞা এতস্সত্থীতি ধীৰো. পণ্ডা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা. সা হি সুখুমেসুপি অত্থেসু পডতি গচ্ছতি, দুক্খাদীনং ৱা পীড়নাদিআকাৰং জানাতীতি পণ্ডা. তায ইতো গতোতি পণ্ডিতো. অথ ৱা ইতা সঞ্জাতা পণ্ডা এতস্স, পডতি ৱা ঞাণগতিযা গচ্ছতীতি পণ্ডিতো. সম্মা মানাভিসমযাতি মানস্স সম্মা পহানেন. সম্মাতি চেত্থ অগ্গমগ্গঞাণেন সমুচ্ছেদপ্পহানং ৱুত্তং. অন্তন্তি অৱসানং. পীড়নং তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৱিপ্ফাৰিতাকৰণং. তদেৱ অত্থো তথা ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা. সমেচ্চ পচ্চযেহি কতভাৱো সঙ্খতট্ঠো. দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তাপনং পৰিদহনং সন্তাপট্ঠো. জৰায, মৰণেন চাতি দ্ৱিধা ৱিপৰিণামেতব্বো ৱিপৰিণামট্ঠো. অভিসমেতব্বো পটিৱিজ্ঝিতব্বো অভিসমযট্ঠো, পীড়নাদীনিযেৱ. তানি হি অভিসমেতব্বভাৱেন একীভাৱমুপনেত্ৱা ‘‘অভিসমযট্ঠো’’তি ৱুত্তানি. অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স অত্থো গোচৰো অভিসমযট্ঠোতি তানিযেৱ তব্বিসয-ভাৱূপগমন-সামঞ্ঞতো একত্তেন ৱুত্তানি. এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা তস্স তস্স অত্থস্স ৱাচকো সমযসদ্দো এৱাতি সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰেপি সউপসগ্গো অভিসমযো ৱুত্তো.
তেসু পন অত্থেসু অযং ৱচনত্থো – সহকাৰীকাৰণৱসেন সন্নিজ্ঝং সমেতি সমৱেতীতি সমযো, সমৱাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযমেত্থ তদাধাৰপুগ্গলৱসেনাতি সমযো, খণো. সমেন্তি এত্থ, এতেন ৱা সংগচ্ছন্তি ধম্মা, সত্তা ৱা সহজাতাদীহি, উপ্পাদাদীহি চাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায হি অত্থতো অভূতোপি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং, কৰণং ৱিয চ পৰিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰীযতি. সমং, সম্মা ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱানং সহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহো, ন পন অৱযৱৱিনিমুত্তো সমূহো নাম কোচি পৰমত্থতো অত্থি. পচ্চযন্তৰসমাগমে এতি ফলং উপ্পজ্জতি, পৱত্ততি ৱা এতস্মাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সো হি পচ্চযন্তৰসমাগমনেনেৱ অত্তনো ফলং উপ্পাদট্ঠিতিসমঙ্গীভাৱং কৰোতি. সমেতি সংযোজনভাৱতো সম্বন্ধো হুত্ৱা এতি অত্তনো ৱিসযে পৱত্ততি, দড়্হগ্গণভাৱতো ৱা তংসঞ্ঞুত্তা সত্তা অযন্তি এতেন যথাভিনিৱেসং পৱত্তন্তীতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানং সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিৰোধস্স যানং পাপুণনং, সম্মা ৱা যানং অপগমো অপ্পৱত্তি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অভিগন্তব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতো সভাৱো. অভিমুখভাৱেন তং তং সভাৱং সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং যথাভূতসভাৱাৱবোধো.
ননু চ অত্থমত্তং যথাধিপ্পেতং পতি সদ্দা অভিনিৱিসন্তীতি ন একেন সদ্দেন অনেকে অত্থা অভিধীযন্তি, অথ কস্মা ইধ সমযসদ্দস্স অনেকধা অত্থো ৱুত্তোতি? সচ্চমেতং সদ্দৱিসেসে অপেক্খিতে সদ্দৱিসেসে হি অপেক্খিতে ন একেন সদ্দেন অনেকত্থাভিধানং সম্ভৱতি. ন হি যো কালাদিঅত্থো সময-সদ্দো, সোযেৱ সমূহাদিঅত্থং ৱদতি. এত্থ পন তেসং তেসমত্থানং সমযসদ্দৱচনীযতাসামঞ্ঞমুপাদায অনেকত্থতা সময-সদ্দস্স ৱুত্তাতি. এৱং সব্বত্থ অত্থুদ্ধাৰে. হোতি চেত্থ –
‘‘সামঞ্ঞৱচনীযতং, উপাদায অনেকধা;
অত্থং ৱদে ন হি সদ্দো, একো নেকত্থকো সিযা’’তি.
সমৱাযাদিঅত্থানং ইধ অসম্ভৱতো, কালস্সেৱ চ অপদিসিতব্বত্তা ‘‘ইধ পনস্স কালো অত্থো’’তি ৱুত্তং. দেসদেসকাদীনং ৱিয হি কালস্স নিদানভাৱেন অধিপ্পেতত্তা সোপি ইধ অপদিসীযতি. ‘ইমিনা কীদিসং কালং দীপেতীতি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি. তেনাতি কালত্থেন সময-সদ্দেন. অড্ঢমাসো পক্খৱসেন ৱুত্তো, পুব্বণ্হাদিকো দিৱসভাগৱসেন, পঠমযামাদিকো পহাৰৱসেন. আদি-সদ্দেন খণলযাদযো সঙ্গহিতা, অনিযমিতৱসেন একং কালং দীপেতীতি অত্থো.
কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৱসেন কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৱচ্ছৰাদিনা নিযমিতৱসেনাতি আহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. কিঞ্চাপি পঞ্ঞায ৱিদিতং সুৱৱত্থাপিতং, তথাপীতি সম্বন্ধো. ৱচসা ধাৰেতুং ৱা সযং উদ্দিসিতুং ৱা পৰেন উদ্দিসাপেতুং ৱা ন সক্কা নানপ্পকাৰভাৱতো বহু চ ৱত্তব্বং হোতি যাৱ কালপ্পভেদো, তাৱ ৱত্তব্বত্তা. ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তে পন ন সো কালপ্পভেদো অত্থি, যো এত্থানন্তোগধো সিযাতি দস্সেতি ‘‘একেনেৱ পদেন তমত্থং সমোধানেত্ৱা’’তি ইমিনা. এৱং লোকিযসম্মতকালৱসেন সমযত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি সাসনে পাকটকালৱসেন সমযত্থং দস্সেতুং ‘‘যে ৱা ইমে’’তিআদি ৱুত্তং. অপিচ উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমং অকত্ৱা সমযসদ্দস্স ৱচনে অযম্পি গুণো লদ্ধোযেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৱা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতি তস্সা ৱিসেসপৰিহাৰৱিসযত্তা. তত্থ যে ইমে সমযাতি সম্বন্ধো. ভগৱতো মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালো চেত্থ গব্ভোক্কন্তিসমযো. চত্তাৰি নিমিত্তানি পস্সিত্ৱা সংৱেজনকালো সংৱেগসমযো. ছব্বস্সানি সম্বোধিসমধিগমায চৰিযকালো দুক্কৰকাৰিকসমযো. দেৱসিকং ঝানফলসমাপত্তীহি ৱীতিনামনকালো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো, ৱিসেসতো পন সত্তসত্তাহানি ঝানসমাপত্তিৱড়ঞ্জনকালো. পঞ্চচত্তালীসৱস্সানি তংতংধম্মদেসনাকালো দেসনাসমযো. আদি-সদ্দেন যমকপাটিহাৰিযসমযাদযো সঙ্গণ্হাতি. পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পনওভাসপাতুভাৱাদীহি পাকটা. ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তে তদঞ্ঞেপি সমযা সন্তীতি অত্থাপত্তিতো তেসু সমযেসু ইধ দেসনাসমযসঙ্খাতো সমযৱিসেসো ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তোতি দীপেতীতি অধিপ্পাযো.
যথাৱুত্তপ্পভেদেসুযেৱ সমযেসু একদেসং পকাৰন্তৰেহি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ হি ঞাণকিচ্চসমযো, অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযোযেৱ. অৰিযতুণ্হীভাৱসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো. কৰুণাকিচ্চপৰহিতপটিপত্তিধম্মিকথাসমযো দেসনাসমযো, তস্মা তেসু ৱুত্তপ্পভেদেসু সমযেসু একদেসোৱ পকাৰন্তৰেন দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. ‘‘সন্নিপতিতানং ৱো ভিক্খৱে দ্ৱযং কৰণীযং ধম্মী কথা ৱা অৰিযো ৱা তুণ্হীভাৱো’’তি (উদা. ১২) ৱুত্তসমযে সন্ধায ‘‘সন্নিপতিতানং কৰণীযদ্ৱযসমযেসূ’’তি ৱুত্তং. তেসুপি সমযেসূতি কৰুণাকিচ্চপৰহিতপটিপত্তিধম্মিকথাদেসনাসমযেসুপি. অঞ্ঞতৰং সমযং সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি ৱুত্তং অত্থতো অভেদত্তা.
অঞ্ঞত্থ ৱিয ভুম্মৱচনেন চ কৰণৱচনেন চ নিদ্দেসমকত্ৱা ইধ উপযোগৱচনেন নিদ্দেসপযোজনং নিদ্ধাৰেতুকামো পৰম্মুখেন চোদনং সমুট্ঠপেতি ‘‘কস্মা পনেত্থা’’তিআদিনা. এত্থাতি ‘‘একং সময’’ন্তি ইমস্মিং পদে, কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো যথাতি সম্বন্ধো. ভৱন্তি এত্থাতি ভুম্মং, ওকাসো, তত্থ পৱত্তং ৱচনং ৱিভত্তি ভুম্মৱচনং. কৰোতি কিৰিযমভিনিপ্ফাদেভি এতেনাতি কৰণং, কিৰিযানিপ্ফত্তিকাৰণং. উপযুজ্জিতব্বো কিৰিযাযাতি উপযোগো, কম্মং, তত্থ ৱচনং তথা. ‘‘তত্থা’’তিআদিনা যথাৱুত্তচোদনং পৰিহৰতি. তত্থাতি তেসু অভিধম্মতদঞ্ঞসুত্তপদৱিনযেসু. তথাতি ভুম্মৱচনকৰণৱচনেহি অত্থসম্ভৱতো চাতি যোজেতব্বং, অধিকৰণভাৱেনভাৱলক্খণত্থানং, হেতুকৰণত্থানঞ্চ সম্ভৱতোতি অত্থো. ইধাতি ইধস্মিং সুত্তপদে. অঞ্ঞথাতি উপযোগৱচনেন. অত্থসম্ভৱতোতি অচ্চন্তসংযোগত্থস্স সম্ভৱতো.
‘‘তত্থ হী’’তিআদি তব্বিৱৰণং. ইতোতি ‘‘একং সময’’ন্তি সুত্তপদতো. অধিকৰণত্থোতি আধাৰত্থো. ভৱনং ভাৱো, কিৰিযা, কিৰিযায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং, তদেৱত্থো তথা. কেন সমযত্থেন ইদং অত্থদ্ৱযং সম্ভৱতীতি অনুযোগে সতি তদত্থদ্ৱযসম্ভৱানুৰূপেন সমযত্থেন, তং দড়্হং কৰোন্তো ‘‘অধিকৰণঞ্হী’’তিআদিমাহ. পদত্থতোযেৱ হি যথাৱুত্তমত্থদ্ৱযং সিদ্ধং, ৱিভত্তি পন জোতকমত্তা. তত্থ কালসঙ্খাতো, কালসদ্দস্স ৱা অত্থো যস্সাতি কালত্থো. সমূহসঙ্খাতো, ‘সমূহসদ্দস্স ৱা অত্থো যস্সাতি সমূহত্থো, কো সো? সমযো. ইদং ৱুত্তং হোতি – কালত্থো, সমূহত্থো চ সমযো তত্থ অভিধম্মে ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং অধিকৰণং আধাৰোতি, যস্মিং কালে, ধম্মপুঞ্জে ৱা কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ কালে, ধম্মপুঞ্জে ৱা ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. ননু চাযং উপাদাপঞ্ঞত্তিমত্তো কালো, ৱোহাৰমত্তো চ সমূহো, সো কথং অধিকৰণং সিযা তত্থ ৱুত্তধম্মানন্তি? নাযং দোসো. যথা হি কালো সযং পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি সভাৱধম্মপৰিচ্ছিন্নত্তা আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাতো, সভাৱধম্মপৰিচ্ছিন্নো চ তঙ্খণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে, পৰতো চ অভাৱতো ‘‘পুব্বণ্হেজাতো, সাযন্হে আগচ্ছতী’’তিআদীসু, সমূহো চ অৱযৱৱিনিমুত্তো ৱিসুং অৱিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধত্তা অৱযৱানং আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাপীযতি ‘‘ৰুক্খে সাখা, যৱৰাসিযং পত্তসম্ভূতো’’তিআদীসু, এৱমিধাপি সভাৱধম্মপৰিচ্ছিন্নত্তা, কপ্পনামত্তসিদ্ধত্তা চ তদুভযং তত্থ ৱুত্তধম্মানং অধিকৰণভাৱেন পঞ্ঞাপীযতীতি.
‘‘খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্সা’’তিআদি ভাৱেনভাৱলক্খণত্থসম্ভৱদস্সনং. তত্থ খণো নাম অট্ঠক্খণৱিনিমুত্তো নৱমো বুদ্ধুপ্পাদক্খণো, যানি ৱা পনেতানি ‘‘চত্তাৰিমানি ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমুস্সানং চতুচক্কং পৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) এত্থ পতিৰূপদেসৱাসো সপ্পুৰিসূপনিস্সযো অত্তসম্মাপণীধি পুব্বেকতপুঞ্ঞতাতি চত্তাৰি চক্কানি ৱুত্তানি, তানি একজ্ঝং কত্ৱা ওকাসট্ঠেন ‘‘খণো’’তি ৱেদিতব্বানি. তানি হি কুসলুপ্পত্তিযা ওকাসভূতানি. সমৱাযো নাম ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩, ৪৪; সং. নি. ৩.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) নিদ্দিট্ঠা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসাধাৰণফলনিপ্ফাদকত্তেন সণ্ঠিতা চক্খুৰূপাদিপচ্চযসামগ্গী. চক্খুৰূপাদীনঞ্হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদি সাধাৰণফলং. হেতু নাম যোনিসোমনসিকাৰাদিজনকহেতু. যথাৱুত্তস্স খণসঙ্খাতস্স, সমৱাযসঙ্খাতস্স, হেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স সত্তাসঙ্খাতেন ভাৱেন তেসং ফস্সাদীনং ধম্মানং সত্তাসঙ্খাতো ভাৱো লক্খীযতি ৱিঞ্ঞাযতীতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ‘‘গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি এত্থ দোহনকিৰিযায গমনকিৰিযা লক্খীযতি, এৱমিধাপি যথাৱুত্তস্স সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিৰিযা, ফস্সাদীনং ভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতীতি. ননু চেত্থ সত্তাকিৰিযা অৱিজ্জমানাৱ, কথং তায লক্খীযতীতি? সচ্চং, তথাপি ‘‘যস্মিং সমযে’’তি চ ৱুত্তে সতীতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱহোতি অঞ্ঞকিৰিযাসম্বন্ধাভাৱে পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভাৱতো, তস্মা অত্থতো গম্যমানায তায সত্তাকিৰিযায লক্খীযতীতি. অযঞ্হি তত্থ অত্থো – যস্মিং যথাৱুত্তে খণে, পচ্চযসমৱাযে, হেতুম্হি ৱা সতি কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ খণে, পচ্চযসমৱাযে, হেতুম্হি ৱা সতি ফস্সাদযোপি হোন্তীতি. অযং পন অত্থো অভিধম্মেযেৱ (অট্ঠসা. কামাৱচৰকুসলপদভাজনীযে) নিদস্সনৱসেন ৱুত্তো, যথাৰহমেস নযো অঞ্ঞেসুপি সুত্তপদেসূতি. তস্মাতি অধিকৰণত্থস্স, ভাৱেনভাৱলক্খণত্থস্স চ সম্ভৱতো. তদত্থজোতনত্থন্তি তদুভযত্থস্স সমযসদ্দত্থভাৱেন ৱিজ্জমানস্সেৱ ভুম্মৱচনৱসেন দীপনত্থং. ৱিভত্তিযো হি পদীপো ৱিয ৱত্থুনো ৱিজ্জমানস্সেৱ অত্থস্স জোতকাতি, অযমত্থো সদ্দসত্থেসু পাকটোযেৱ.
হেতুঅত্থো, কৰণত্থো চ সম্ভৱতীতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, ৱিজ্জায ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয হেতুঅত্থো, ‘‘ফৰসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৱিয কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. কথং পন সম্ভৱতীতি আহ ‘‘যো হি সো’’তিআদি. ৱিনযে (পাৰা. ২০) আগতসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনৱত্থুৱসেন থেৰং মৰিযাদং কত্ৱা ‘‘সাৰিপুত্তাদীহিপি দুৱিঞ্ঞেয্যো’’তি ৱুত্তং. তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেনাতি এত্থ পন তংতংৱত্থুৱীতিক্কমোৱ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতু চেৱ কৰণঞ্চ. তথা হি যদা ভগৱা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা পঠমমেৱ তেসং তেসং তত্থ তত্থ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুভূতং তং তং ৱীতিক্কমং অপেক্খমানো ৱিহৰতি, তদা তং তং ৱীতিক্কমং অপেক্খিত্ৱা তদত্থং ৱসতীতি সিদ্ধো ৱত্থুৱীতিক্কমস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুভাৱো ‘‘অন্নেনৱসতী’’তিআদীসু অন্নমপেক্খিত্ৱা তদত্থং ৱসতীতিআদিনা কাৰণেন অন্নাদীনং হেতুভাৱো ৱিয. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকালে পন তেনেৱ পুব্বসিদ্ধেন ৱীতিক্কমেন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতি, তস্মা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা সাধকতমত্তা কৰণভাৱোপি ৱীতিক্কমস্সেৱ সিদ্ধো ‘‘অসিনা ছিন্দতী’’তিআদীসু অসিনা ছিন্দনকিৰিযং সাধেতীতিআদিনা কাৰণেন অসিআদীনং কৰণভাৱো ৱিয. এৱং সন্তেপি ৱীতিক্কমং অপেক্খমানো তেনেৱ সদ্ধিং তন্নিস্সিতম্পি কালং অপেক্খিত্ৱা ৱিহৰতীতি কালস্সাপি ইধ হেতুভাৱো ৱুত্তো, সিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তো চ তং তং ৱীতিক্কমকালং অনতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ কালেন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতীতি ৱীতিক্কমনিস্সযস্স কালস্সাপি কৰণভাৱো ৱুত্তো, তস্মা ইমিনা পৰিযাযেন কালস্সাপি হেতুভাৱো, কৰণভাৱো চ লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেনা’’তি, নিপ্পৰিযাযেন পন ৱীতিক্কমোযেৱ হেতুভূতো, কৰণভূতো চ. সো হি ৱীতিক্কমক্খণে হেতু হুত্ৱা পচ্ছা সিক্খাপদপঞ্ঞাপনক্খণে কৰণম্পি হোতীতি. সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তোতি ৱীতিক্কমং পুচ্ছিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা ওতিণ্ণৱত্থুং তং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৱা, ৱিগৰহিত্ৱা চ তং তং ৱত্থুওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ কালেন কৰণভূতেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানোতি ততিযপাৰাজিকাদীসু (পাৰা. ১৬২) ৱিয সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতুভূতং তং তং ৱত্থুৱীতিক্কমসমযং অপেক্খমানো তেন সমযেন হেতুভূতেন ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসীতি অত্থো.
‘‘সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো’’তি ইদং যথাক্কমং কৰণভাৱস্স, হেতুভাৱস্স চ সমত্থনৱচনং, তস্মা তদনুৰূপং ‘‘তেনসমযেন কৰণভূতেন হেতুভূতেনা’’তি এৱং ৱত্তব্বেপি পঠমং ‘‘হেতুভূতেনা’’তি উপ্পটিপাটিৱচনং তত্থ হেতুভাৱস্স সাতিসযমধিপ্পেতত্তা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘ভগৱা হি ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰন্তো ধম্মসেনাপতিত্থেৰস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতং পৰিৱিতক্কসমযং অপেক্খমানো তেন সমযেন হেতুভূতেন ৱিহাসী’’তি তীসুপি কিৰ গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. ‘‘কিং পনেত্থ যুত্তিচিন্তায, আচৰিযস্স ইধ কমৱচনিচ্ছা নত্থীতি এৱমেতং গহেতব্বং – অঞ্ঞাসুপি হি অট্ঠকথাসু অযমেৱ অনুক্কমো ৱুত্তো, ন চ তাসু ‘তেন সমযেন ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’তি ৱিনযপাড়িপদে হেতুঅত্থস্সেৱ সাতিসযং অধিপ্পেতভাৱদীপনত্থং ৱুত্তো অৱিসযত্তা, সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো হেতুভূতেন, কৰণভূতেন চ সমযেন ৱিহাসি, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো হেতুভূতেন সমযেন ৱিহাসীতি এৱমেত্থ যথালাভং সম্বন্ধভাৱতো এৱং ৱুত্তো’’তিপি ৱদন্তি. তস্মাতি যথাৱুত্তস্স দুৱিধস্সাপি অত্থস্স সম্ভৱতো. তদত্থজোতনত্থন্তি ৱুত্তনযেন কৰণৱচনেন তদুভযত্থস্স জোতনত্থং. তত্থাতি তস্মিং ৱিনযে. এত্থ চ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা এৱ ৱীতিক্কমসমযস্স সাধকতমত্তা তস্স কৰণভাৱে ‘‘সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো’’তি অজ্ঝাহৰিতপদেন সম্বন্ধো, হেতুভাৱে পন তদপেক্খনমত্তত্তা ‘‘ৱিহৰতী’’তি পদেনেৱাতি দট্ঠব্বং. তথাযেৱ হি ৱুত্তং ‘‘তেন সমযেন হেতুভূতেন, কৰণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসী’’তি. কৰণঞ্হি কিৰিযত্থং, ন হেতু ৱিয কিৰিযাকাৰণং. হেতু পন কিৰিযাকাৰণং, ন কৰণং ৱিয কিৰিযত্থোতি.
‘‘ইধ পনা’’তিআদিনা উপযোগৱচনস্স অচ্চন্তসংযোগত্থসম্ভৱদস্সনং, অচ্চন্তমেৱ দব্বগুণকিৰিযাহি সংযোগো অচ্চন্তসংযোগো, নিৰন্তৰমেৱ তেহি সংযুত্তভাৱোতি ৱুত্তং হোতি. সোযেৱত্থো তথা. এৱংজাতিকেতি এৱংসভাৱে. কথং সম্ভৱতীতি আহ ‘‘যঞ্হী’’তিআদি. অচ্চন্তমেৱাতি আৰব্ভতো পট্ঠায যাৱ দেসনানিট্ঠানং, তাৱ একংসমেৱ, নিৰন্তৰমেৱাতি অত্থো. কৰুণাৱিহাৰেনাতি পৰহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন কৰুণাৱিহাৰেন. তথা হি কৰুণানিদানত্তা দেসনায ইধ পৰহিতপটিপত্তি ‘‘কৰুণাৱিহাৰো’’তি ৱুত্তা, ন পন কৰুণাসমাপত্তিৱিহাৰো. ন হি দেসনাকালে দেসেতব্বধম্মৱিসযস্স দেসনাঞাণস্স সত্তৱিসযায মহাকৰুণায সহুপ্পত্তি সম্ভৱতি ভিন্নৱিসযত্তা, তস্মা কৰুণায পৱত্তো ৱিহাৰোতি কত্ৱা পৰহিতপটিপত্তিৱিহাৰো ইধ ‘‘কৰুণাৱিহাৰো’’তি ৱেদিতব্বো. তস্মাতি অচ্চন্তসংযোগত্থসম্ভৱতো. তদত্থজোতনত্থন্তি ৱুত্তনযেন উপযোগৱিভত্তিযা তদত্থস্স জোতনত্থং উপযোগনিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং সজ্ঝাযতি, দিৱসং ভুঞ্জতী’’তি. তেনাতি যেন কাৰণেন অভিধম্মে, ইতো অঞ্ঞেসু চ সুত্তপদেসু ভুম্মৱচনস্স অধিকৰণত্থো, ভাৱেনভাৱলক্খণত্থো চ, ৱিনযে কৰণৱচনস্স হেতুঅত্থো, কৰণত্থো চ ইধ উপযোগৱচনস্স অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৱতি, তেনাতি অত্থো. এতন্তি যথা ৱুত্তস্সত্থস্স সঙ্গহগাথাপদং অঞ্ঞত্ৰাতি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু, ৱিনযে চ. সমযোতি সমযসদ্দো. সদ্দেযেৱ হি ৱিভত্তিপৰা ভৱতিঅত্থে অসম্ভৱতো. সোতি স্ৱেৱ সমযসদ্দো.
এৱং অত্তনো মতিং দস্সেত্ৱা ইদানি পোৰাণাচৰিযমতিং দস্সেতুং ‘‘পোৰাণা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পোৰাণাতি চ পুৰিমা অট্ঠকথাচৰিযা. ‘‘তস্মিং সমযে’’তি ৱা…পে… ‘‘একং সময’’ন্তি ৱা এস ভেদোতি সম্বন্ধো. অভিলাপমত্তভেদোতি ৱচনমত্তেন ভেদো ৱিসেসো, ন পন অত্থেন, তেনাহ ‘‘সব্বত্থ ভুম্মমেৱত্থো’’তি, সব্বেসুপি অত্থতো আধাৰো এৱ অত্থোতি ৱুত্তং হোতি. ইমিনা চ ৱচনেন সুত্তৱিনযেসু ৱিভত্তিৱিপৰিণামো কতো, ভুম্মত্থে ৱা উপযোগকৰণৱিভত্তিযো সিদ্ধাতি দস্সেতি. ‘‘তস্মা’’তিআদিনা তেসং মতিদস্সনে গুণমাহ.
ভাৰিযট্ঠেন গৰু. তদেৱত্থং সঙ্কেততো সমত্থেতি ‘‘গৰুং হী’’তিআদিনা সঙ্কেতৱিসযো হি সদ্দো তংৱৱত্থিতোযেৱ চেস অত্থবোধকোতি. গৰুন্তি গৰুকাতব্বং জনং. ‘‘লোকে’’তি ইমিনা ন কেৱলং সাসনেযেৱ, লোকেপি গৰুকাতব্বট্ঠেন ভগৱাতি সঙ্কেতসিদ্ধীতি দস্সেতি. যদি গৰুকাতব্বট্ঠেন ভগৱা, অথ অযমেৱ সাতিসযং ভগৱা নামাতি দস্সেন্তো ‘‘অযঞ্চা’’তিআদিমাহ. তথা হি লোকনাথো অপৰিমিতনিৰুপমপ্পভাৱসীলাদিগুণৱিসেসসমঙ্গিতায, সব্বানত্থপৰিহাৰপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তুপকাৰিতায চ অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং উত্তমং গাৰৱট্ঠানন্তি. ন কেৱলং লোকেযেৱ, অথ খো সাসনেপীতি দস্সেতি ‘‘পোৰাণেহী’’তিআদিনা, পোৰাণেহীতি চ অট্ঠকথাচৰিযেহীতি অত্থো. সেট্ঠৱাচকৱচনম্পি সেট্ঠগুণসহচৰণতো সেট্ঠমেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠ’’ন্তি. ৱুচ্চতি অত্থো, এতেনাতি হি ৱচনং, সদ্দো. অথ ৱা ৱুচ্চতীতি ৱচনং, অত্থো, তস্মা যো ‘‘ভগৱা’’তি ৱচনেন ৱচনীযো অত্থো, সো সেট্ঠোতি অত্থো. ভগৱাতি ৱচনমুত্তমন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. গাৰৱযুত্তোতি গৰুভাৱযুত্তো গৰুগুণযোগত্তা, সাতিসযং ৱা গৰুকৰণাৰহতায গাৰৱযুত্তো, গাৰৱাৰহোতি অত্থো. যেন কাৰণত্তযেন সো তথাগতো গৰু ভাৰিযট্ঠেন, তেন ‘‘ভগৱা’’তি ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. গৰুতাকাৰণদস্সনঞ্হেতং পদত্তযং. ‘‘সিপ্পাদিসিক্খাপকাপি গৰূযেৱ নাম হোন্তি, ন চ গাৰৱযুত্তা, অযং পন তাদিসো ন হোতি, তস্মা গৰূতি কত্ৱা ‘গাৰৱযুত্তো’তি ৱুত্ত’’ন্তি কেচি. এৱং সতি তদেতং ৱিসেসনপদমত্তং, পুৰিমপদদ্ৱযমেৱ কাৰণদস্সনং সিযা.
অপিচাতি অত্থন্তৰৱিকপ্পত্থে নিপাতো, অপৰো নযোতি অত্থো. তত্থ –
‘‘ৱণ্ণগমো ৱণ্ণৱিপৰিযাযো,
দ্ৱে চাপৰে ৱণ্ণৱিকাৰনাসা;
ধাতূনমত্থাতিসযেন যোগো,
তদুচ্চতে পঞ্চৱিধা নিৰুত্তী’’তি. –
ৱুত্তং নিৰুত্তিলক্খণং গহেত্ৱা, ‘‘পিসোদৰাদীনি যথোপদিট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তসদ্দনযেন ৱা পিসোদৰাদিআকতিগণপক্খেপলক্খণং গহেত্ৱা লোকিয লোকুত্তৰসুখাভিনিব্বত্তকং সীলাদিপাৰপ্পত্তং ভাগ্যমস্স অত্থীতি ‘‘ভাগ্যৱা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ভাগ্যৱা’’তি. তথা অনেকভেদভিন্নকিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৱা পঞ্চমাৰে অভঞ্জীতি ‘‘ভগ্গৱা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘ভগ্গৱা’’তি ইমিনা. লোকে চ ভগ-সদ্দো ইস্সৰিযধম্মযসসিৰীকামপযত্তেসু ছসু ধম্মেসু পৱত্ততি, তে চ ভগসঙ্খাতা ধম্মা অস্স সন্তীতি ভগৱাতি অত্থং দস্সেতুং ‘‘যুত্তো ভগেহি চা’’তি ৱুত্তং. কুসলাদীহি অনেকভেদেহি সব্বধম্মে ৱিভজি ৱিভজিত্ৱা ৱিৱৰিত্ৱা দেসেসীতি ‘‘ৱিভত্তৱা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৱিভত্তৱা’’তি. দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰে, কাযচিত্তউপধিৱিৱেকে, সুঞ্ঞতানিমিত্তাপ্পণিহিতৱিমোক্খে, অঞ্ঞে চ লোকিযলোকুত্তৰে উত্তৰিমনুস্সধম্মে ভজি সেৱি বহুলমকাসীতি ‘‘ভত্তৱা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি ‘‘ভত্তৱা’’তি ইমিনা. তীসু ভৱেসু তণ্হাসঙ্খাতং গমনমনেন ৱন্তং ৱমিতন্তি ‘‘ভৱেসু ৱন্তগমনো’’তি ৱত্তব্বে ভৱসদ্দতো ভ-কাৰং গমনসদ্দতো গ-কাৰং ৱন্তসদ্দতো ৱ-কাৰং আদায, তস্স চ দীঘং কত্ৱা ৱণ্ণৱিপৰিযাযেন ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘ৱন্তগমনো ভৱেসূ’’তি ৱুত্তং. ‘‘যতো ভাগ্যৱা, ততো ভগৱা’’তিআদিনা পচ্চেকং যোজেতব্বং. অস্স পদস্সাতি ‘‘ভগৱা’’তি পদস্স. ৱিত্থাৰত্থোতি ৱিত্থাৰভূতো অত্থো. ‘‘সো চা’’তিআদিনা গন্থমহত্তং পৰিহৰতি. ৱুত্তোযেৱ, ন পন ইধ পন ৱত্তব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
অপিচ ভগে ৱনি, ৱমীতি ৱা ভগৱা. সো হি ভগে সীলাদিগুণে ৱনি ভজি সেৱি, তে ৱা ভগসঙ্খাতে সীলাদিগুণে ৱিনেয্যসন্তানেসু ‘‘কথং নু খো উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ৱনি যাচি পত্থযি, এৱং ভগে ৱনীতি ভগৱা, ভগে ৱা সিৰিং, ইস্সৰিযং, যসঞ্চ ৱমি খেড়পিণ্ডং ৱিয ছড্ডযি. তথা হি ভগৱা হত্থগতং চক্কৱত্তিসিৰিং, চতুদীপিস্সৰিযং, চক্কৱত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযঞ্চ সত্তৰতনসমুজ্জলং যসং অনপেক্খো ছড্ডযি. অথ ৱা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি ভগা আকাৰস্স ৰস্সং কত্ৱা, সিনেৰুযুগন্ধৰাদিগতা ভাজনলোকসোভা. তা ভগা ৱমি তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন পজহি, এৱং ভগে ৱমীতি ভগৱাতি এৱমাদীহি তত্থ তত্থাগতনযেহি চস্স অত্থো ৱত্তব্বো, অম্হেহি পন সো গন্থভীৰুজনানুগ্গহণত্থং, গন্থগৰুতাপৰিহৰণত্থঞ্চ অজ্ঝুপেক্খিতোতি.
এৱমেতেসং অৱযৱত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি সমুদাযত্থং দস্সেন্তো পুৰিমপদত্তযস্স সমুদাযত্থেন ৱুত্তাৱসেসেন তেসমত্থানং পটিযোগিতায তেনাপি সহ দস্সেতুং ‘‘এত্তাৱতা’’তিআদিমাহ. এত্তাৱতাতি এতস্স ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ৱচনেন ‘‘একং সমযং ভগৱা’’ তিৱচনেনাতি ইমেহি সম্বন্ধো. এত্থাতি এতস্মিং নিদানৱচনে. যথাসুতং ধম্মং দেসেন্তোতি এত্থ অন্ত-সদ্দো হেতুঅত্থো. তথাদেসিতত্তা হি পচ্চক্খং কৰোতি নাম. এস নযো অপৰত্থাপি. ‘‘যো খো আনন্দ, মযা ধম্মো চ…পে… সত্থা’’তি ৱচনতো ধম্মস্স সত্থুভাৱপৰিযাযো ৱিজ্জতেৱাতি কত্ৱা ‘‘ধম্মসৰীৰং পচ্চক্খং কৰোতী’’তি ৱুত্তং. ধম্মকাযন্তি হি ভগৱতো সম্বন্ধীভূতং ধম্মসঙ্খাতং কাযন্তি অত্থো. তথা চ ৱুত্তং ‘‘ধম্মকাযোতি ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি. তং পন কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি. তেনাতি চ তাদিসেন পচ্চক্খকৰণেনাতি অত্থো. ইদং অধুনা ৱক্খমানসুত্তং পাৱচনং পকট্ঠং উত্তমং বুদ্ধস্স ভগৱতো ৱচনং নাম. তস্মা তুম্হাকং অতিক্কন্তসত্থুকং অতীতসত্থুকভাৱো ন হোতীতি অত্থো. ভাৱপ্পধানো হি অযং নিদ্দেসো, ভাৱলোপো ৱা, ইতৰথা পাৱচনমেৱ অনতিক্কন্তসত্থুকং, সত্থুঅদস্সনেন পন উক্কণ্ঠিতস্স জনস্স অতিক্কন্তসত্থুকভাৱোতি অত্থো আপজ্জেয্য, এৱঞ্চ সতি ‘‘অযং ৱো সত্থাতি সত্থুঅদস্সনেন উক্কণ্ঠিতং জনং সমস্সাসেতী’’ তিৱচনেন সহ ৱিৰোধো ভৱেয্যাতি ৱদন্তি. ইদং পাৱচনং সত্থুকিচ্চনিপ্ফাদনেন ন অতীতসত্থুকন্তি পন অত্থো. সত্থূতি কম্মত্থে ছট্ঠী, সমাসপদং ৱা এতং সত্থুঅদস্সনেনাতি. উক্কণ্ঠনং উক্কণ্ঠো, কিচ্ছজীৱিতা. ‘‘কঠ কিচ্ছজীৱনে’’তি হি ৱদন্তি. তমিতো পত্তোতি উক্কণ্ঠিতো, অনভিৰতিযা ৱা পীড়িতো ৱিক্খিত্তচিত্তো হুত্ৱা সীসং উক্খিপিত্ৱা উদ্ধং কণ্ঠং কত্ৱা ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো আহিণ্ডতি, ৱিহৰতি চাতি উক্কণ্ঠিতো নিৰুত্তিনযেন, তং উক্কণ্ঠিতং. সদ্দসামত্থিযাধিগতমত্তো চেস, ৱোহাৰতো পন অনভিৰতিযা পীড়িতন্তি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. সমস্সাসেতীতি অস্সাসং জনেতি.
তস্মিং সমযেতি ইমস্স সুত্তস্স সঙ্গীতিসমযে. কামং ৱিজ্জমানেপি ভগৱতি এৱং ৱত্তুমৰহতি, ইধ পন অৱিজ্জমানেযেৱ তস্মিং এৱং ৱদতি, তস্মা সন্ধাযভাসিতৱসেন তদত্থং দস্সেতীতি আহ ‘‘অৱিজ্জমানভাৱং দস্সেন্তো’’তি. পৰিনিব্বানন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুৱসেন খন্ধপৰিনিব্বানং. তেনাতি তথাসাধনেন. এৱংৱিধস্সাতি এৱংপকাৰস্স, এৱংসভাৱস্সাতিপি অত্থো. নাম-সদ্দো গৰহাযং নিপাতো ‘‘অত্থি নাম আনন্দ থেৰং ভিক্খুং ৱিহেসিযমানং অজ্ঝুপেক্খিস্সথা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৬৬) ৱিয, তেন এদিসো অপি ভগৱা পৰিনিব্বুতো, কা নাম কথা অঞ্ঞেসন্তি গৰহত্থং জোতেতি. অৰিযধম্মস্সাতি অৰিযানং ধম্মস্স, অৰিযভূতস্স ৱা ধম্মস্স. দসৱিধস্স কাযবলস্স, ঞাণবলস্স চ ৱসেন দসবলধৰো. ৱজিৰস্স নাম মণিৱিসেসস্স সঙ্ঘাতো সমূহো একগ্ঘনো, তেন সমানো কাযো যস্সাতি তথা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ৱজিৰসঙ্ঘাতো নাম ন অঞ্ঞেন মণিনা ৱা পাসাণেন ৱা ভেজ্জো, অপি তু সোযেৱ অঞ্ঞং মণিং ৱা পাসাণং ৱা ভিন্দতি. তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘ৱজিৰস্স নত্থি কোচি অভেজ্জো মণি ৱা পাসাণো ৱা’’তি, এৱং ভগৱাপি কেনচি অভেজ্জসৰীৰো. ন হি ভগৱতো ৰূপকাযে কেনচি অন্তৰাযো কাতুং সক্কাতি. নামসদ্দস্স গৰহাজোতকত্তা পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনজোতকো ‘‘ন কেৱলং ভগৱাযেৱ, অথ খো অঞ্ঞেপী’’তি. এত্থ চ এৱংগুণসমন্নাগতত্তা অপৰিনিব্বুতসভাৱেন ভৱিতুং যুত্তোপি এস পৰিনিব্বুতো এৱাতি পকৰণানুৰূপমত্থং দস্সেতুং ‘‘এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আসা পত্থনা কেন জনেতব্বা, ন জনেতব্বা এৱাতি অত্থো. ‘‘অহং চিৰং জীৱিং, চিৰং জীৱামি, চিৰং জীৱিস্সামি, সুখং জীৱিং, সুখং জীৱামি, সুখং জীৱিস্সামী’’তি মজ্জনৱসেন উপ্পন্নো মানো জীৱিতমদো নাম, তেন মত্তো পমত্তো তথা. সংৱেজেতীতি সংৱেগং জনেতি, ততোযেৱ অস্স জনস্স সদ্ধম্মে উস্সাহং জনেতি. সংৱেজনঞ্হি উস্সাহহেতু ‘‘সংৱিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি ৱচনতো.
দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ৱক্খমানস্স সকলসুত্তস্স ‘‘এৱ’’ন্তি নিদস্সনতো. সাৱকসম্পত্তিন্তি সুণন্তপুগ্গলসম্পত্তিং নিদ্দিসতি পটিসম্ভিদাপ্পত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৱতা এতদগ্গে ঠপিতেন, পঞ্চসু চ কোসল্লেসু আযস্মতা ধম্মসেনাপতিনা পসংসিতেন মযা মহাসাৱকেন সুতং, তঞ্চ খো সযমেৱ সুতং ন অনুস্সুতং, ন চ পৰম্পৰাভতন্তি অত্থস্স দীপনতো. কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ভগৱাতিসদসন্নিধানে পযুত্তস্স সমযসদ্দস্স বুদ্ধুপ্পাদ-পটিমণ্ডিত-সময-ভাৱ-দীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপৰমা হি কালসম্পদা. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘কপ্পকসাযকলিযুগে, বুদ্ধুপ্পাদো অহো মহচ্ছৰিযং;
হুতৱহমজ্ঝে জাতং, সমুদিতমকৰন্দমৰৱিন্দ’’ন্তি. (দী. নি. টী. ১.১; সং. নি. টী. ১.১);
তস্সাযমত্থো – কপ্পসঙ্খাতকালসঞ্চযস্স লেখনৱসেন পৱত্তে কলিযুগসঙ্খাতে সকৰাজসম্মতে ৱস্সাদিসমূহে জাতো বুদ্ধুপ্পাদখণসঙ্খাতো দিনসমূহো অন্ধস্স পব্বতাৰোহনমিৱ কদাচি পৱত্তনট্ঠেন, অচ্ছৰং পহৰিতুং যুত্তট্ঠেন চ মহচ্ছৰিযং হোতি. কিমিৱ জাতন্তি চে? হুতৱহসঙ্খাতস্স পাৱকস্স মজ্ঝে সম্মা উদিতমধুমন্তং অৰৱিন্দসঙ্খাতং ৱাৰিজমিৱ জাতন্তি. দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগাৰৱাধিৱচনতো.
এৱং পদছক্কস্স পদানুক্কমেন নানপ্পকাৰতো অত্থৱণ্ণনং কত্ৱা ইদানি ‘‘অন্তৰা চ ৰাজগহ’’ন্তিআদীনং পদানমত্থৱণ্ণনং কৰোন্তো ‘‘অন্তৰা চা’’তিআদিমাহ. অন্তৰা চ ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দন্তি এত্থ সমভিনিৱিট্ঠো অন্তৰা-সদ্দো দিস্সতি সামঞ্ঞৱচনীযত্থমপেক্খিত্ৱা পকৰণাদিসামত্থিযাদিগতত্থমন্তৰেনাতি অত্থো. এৱং পনস্স নানত্থভাৱো পযোগতো অৱগমীযতীতি দস্সেতি ‘‘তদন্তৰ’’ন্তিআদিনা. তত্থ তদন্তৰন্তি তং কাৰণং. মঞ্চ তঞ্চ মন্তেন্তি, কিমন্তৰং কিং কাৰণন্তি অত্থো. ৱিজ্জন্তৰিকাযাতি ৱিজ্জুনিচ্ছৰণক্খণে. ধোৱন্তী ইত্থী অদ্দসাতি সম্বন্ধো. অন্তৰতোতি হদযে. কোপাতি চিত্তকালুস্সিযকৰণতো চিত্তপকোপা ৰাগাদযো. অন্তৰা ৱোসানন্তি আৰম্ভনিপ্ফত্তীনং ৱেমজ্ঝে পৰিযোসানং আপাদি. অপিচাতি তথাপি, এৱং পভৱসম্পন্নেপীতি অত্থো. দ্ৱিন্নং মহানিৰযানন্তি লোহকুম্ভীনিৰযে সন্ধাযাহ. অন্তৰিকাযাতি অন্তৰেন. ৰাজগহনগৰং কিৰ আৱিজ্ঝিত্ৱা মহাপেতলোকো. তত্থ দ্ৱিন্নং মহালোহকুম্ভীনিৰযানং অন্তৰেন অযং তপোদা নদী আগচ্ছতি, তস্মা সা কুথিতা সন্দতীতি. স্ৱাযমিধ ৱিৱৰে পৱত্ততি তদঞ্ঞেসমসম্ভৱতো. এত্থ চ ‘‘তদন্তৰং কো জানেয্য, (অ. নি. ৬.৪৪; ১০.৭৫) এতেসং অন্তৰা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা, (বু. ৱং. ২৮.৯) অন্তৰন্তৰা কথং ওপাতেতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৪২৬; পহা. ৱ. ৬৬; চূড়ৱ. ৩৭৬) ৱিয কাৰণৱেমজ্ঝেসু ৱত্তমানা অন্তৰাসদ্দাযেৱ উদাহৰিতব্বা সিযুং, ন পন চিত্তখণৱিৱৰেসু ৱত্তমানা অন্তৰিকঅন্তৰসদ্দা. অন্তৰাসদ্দস্স হি অযমত্থুদ্ধাৰোতি. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো সিযা – যেসু অত্থেসু অন্তৰিকসদ্দো, অন্তৰসদ্দো চ পৱত্ততি, তেসু অন্তৰাসদ্দোপীতি সমানত্থত্তা অন্তৰাসদ্দত্থে ৱত্তমানো অন্তৰিকসদ্দো, অন্তৰসদ্দো, চ উদাহটোতি. অথ ৱা অন্তৰাসদ্দোযেৱ ‘‘যস্সন্তৰতো’’তি (উদা. ২০) এত্থ গাথাবন্ধসুখত্থং ৰস্সং কত্ৱা ৱুত্তো –
‘‘যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপা,
ইতিভৱাভৱতঞ্চ ৱীতিৱত্তো;
তং ৱিগতভযং সুখিং অসোকং,
দেৱা নানুভৱন্তি দস্সনাযা’’তি. (উদা. ২০); –
হি অযং উদানে ভদ্দিযসুত্তে গাথা. সোযেৱ ইক-সদ্দেন সকত্থপৱত্তেন পদং ৱড্ঢেত্ৱা ‘‘অন্তৰিকাযা’’তি চ ৱুত্তো, তস্মা উদাহৰণোদাহৰিতব্বানমেত্থ ৱিৰোধাভাৱো ৱেদিতব্বোতি. কিমত্থং অত্থৱিসেসনিযমো কতোতি আহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ননু চেত্থ উপযোগৱচনমেৱ, অথ কস্মা সম্বন্ধীযত্থো ৱুত্তো, সম্বন্ধীযত্থে ৱা কস্মা উপযোগৱচনং কতন্তি অনুযোগসম্ভৱতো তং পৰিহৰিতুং ‘‘অন্তৰাসদ্দেন পনা’’তিআদি ৱুত্তং, তেন সম্বন্ধীযত্থে সামিৱচনপ্পসঙ্গে সদ্দন্তৰযোগেন লদ্ধমিদং উপযোগৱচনন্তি দস্সেতি, ন কেৱলং সাসনেৱ, লোকেপি এৱমেৱিদং লদ্ধন্তি দস্সেন্তো ‘‘ঈদিসেসু চা’’তিআদিমাহ. ৱিসেসযোগতাদস্সনমুখেন হি অযমত্থোপি দস্সিতো. একেনপি অন্তৰা-সদ্দেন যুত্তত্তা দ্ৱে উপযোগৱচনানি কাতব্বানি. দ্ৱীহি পন যোগে কা কথাতি অত্থস্স সিজ্ঝনতো. অক্খৰং চিন্তেন্তি লিঙ্গৱিভত্তিযাদীহীতি অক্খৰচিন্তকা, সদ্দৱিদূ. অক্খৰ-সদ্দেন চেত্থ তম্মূলকানি পদাদীনিপি গহেতব্বানি. যদিপি সদ্দতো একমেৱ যুজ্জন্তি, অত্থতো পন সো দ্ৱিক্খত্তুং যোজেতব্বো একস্সাপি পদস্স আৱুত্তিযাদিনযেন অনেকধা সম্পজ্জনতোতি দস্সেতি ‘‘দুতিযপদেনপী’’তিআদিনা. কো পন দোসো অযোজিতেতি আহ ‘‘অযোজিযমানে উপযোগৱচনং ন পাপুণাতী’’তি. দুতিযপদং ন পাপুণাতীতি অত্থো সদ্দন্তৰযোগৱসা সদ্দেযেৱ সামিৱচনপ্পসঙ্গে উপযোগৱিভত্তিযা ইচ্ছিতত্তা. সদ্দাধিকাৰো হি ৱিভত্তিপযোগো.
অদ্ধান-সদ্দো দীঘপৰিযাযোতি আহ ‘‘দীঘমগ্গ’’ন্তি. কিত্তাৱতা পন সো দীঘো নাম তদত্থভূতোতি চোদনমপনেতি ‘‘অদ্ধানগমনসমযস্স হী’’তিআদিনা. অদ্ধানগমনসমযস্স ৱিভঙ্গেতি গণভোজনসিক্খাপদাদীসু অদ্ধানগমনসমযসদ্দস্স পদভাজনীযভূতে ৱিভঙ্গে (পাচি. ২১৭). অড্ঢযোজনম্পি অদ্ধানমগ্গো, পগেৱ তদুত্তৰি. অড্ঢমেৱ যোজনস্স অড্ঢযোজনং, দ্ৱিগাৱুতমত্তং. ইধ পন চতুগাৱুতপ্পমাণং যোজনমেৱ, তস্মা ‘‘অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো’’তি ৱদতীতি অধিপ্পাযো.
মহন্তসদ্দো উত্তমত্থো, বহ্ৱত্থো চ ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘মহতা’’তিআদি. গুণমহত্তেনাতি অপ্পিচ্ছতাদিগুণমহন্তভাৱেন. সঙ্খ্যামহত্তেনাতি গণনমহন্তভাৱেন. তদেৱত্থং সমত্থেতি ‘‘সো হী’’তিআদিনা. সো ভিক্খুসঙ্ঘোতি ইধ আগতো তদা পৰিৱাৰভূতো ভিক্খুসঙ্ঘো. মহাতি উত্তমো. ৱাক্যেপি হি তমিচ্ছন্তি পযোগৱসা. অপ্পিচ্ছতাতি নিল্লোভতা সদ্দো চেত্থ সাৱসেসো, অত্থো পন নিৰৱসেসো. ন হি ‘‘অপ্পলোভতাতি অভিত্থৱিতুমৰহতী’’তি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং. মজ্ঝিমাগমটীকাকাৰো পন আচৰিযধম্মপালত্থেৰো এৱমাহ ‘‘অপ্পসদ্দস্স পৰিত্তপৰিযাযং মনসি কত্ৱা ‘ব্যঞ্জনং সাৱসেসং ৱিযা’তি (মহানি. অট্ঠ. ৮৫) অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. অপ্পসদ্দো পনেত্থ ‘অভাৱত্থো’ তিপি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং ‘অপ্পাবাধতঞ্চসঞ্জানামী’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৫) ৱিযা’’তি. সঙ্খ্যাযপি মহাতি গণনাযপি বহু অহোসি, ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি পদাৱত্থিকন্তৱচনৱসেন সংৱণ্ণেতব্বপদস্স ছেদনমিৱ হোতীতি তদপৰামসিত্ৱা ‘‘তেন ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি পুন ৱাক্যাৱত্থিকন্তৱচনৱসেন সংৱণ্ণেতব্বপদেন সদিসীকৰণং. এসা হি সংৱণ্ণনকানং পকতি, যদিদং ৱিভত্তিযানপেক্খাৱসেন যথাৰহং সংৱণ্ণেতব্বপদত্থং সংৱণ্ণেত্ৱা পুন তত্থ ৱিজ্জমানৱিভত্তিৱসেন পৰিৱত্তেত্ৱা নিক্খিপনন্তি. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘোতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতেন সমণগণেনা’’তি. এত্থ পন ‘‘যাযং দিট্ঠি অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; পৰি. ২৭৪) এৱং ৱুত্তায দিট্ঠিযা. ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপৰামট্ঠানি সমাধিসংৱত্তনিকানি, তথাৰূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৩; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১১; পৰি. ২৭৪) এৱং ৱুত্তানঞ্চ সীলানং সামঞ্ঞেন সঙ্ঘাতো সঙ্ঘটিতো সমেতোতি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতো, সমণগণো, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাটসঙ্খাতেনা’’ তিপি পাঠো. তথা সঙ্খাতেন কতিতেনাতি অত্থো. তথা হি দিট্ঠিসীলাদীনং নিযতসভাৱত্তা সোতাপন্নাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতা, পগেৱ সকদাগামিআদযো, তথা চ ৱুত্তং ‘‘নিযতো সম্বোধিপৰাযণো’’তি, (সং. নি. ২.৪১; ৫.১৯৮, ১০০৪) ‘‘অট্ঠানমেতং ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চপাণং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি চ আদি. অৰিযপুগ্গলস্স হি যত্থ কত্থচি দূৰে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহততাযেৱ, ‘‘তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতি, (ম. নি. ১.৪৯২) তথাৰূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (ম. নি. ১.৪৯২) ৱচনতো পন পুথুজ্জনানম্পি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৱো লব্ভতিযেৱ. সদ্ধিং-সদ্দো একতোতি অত্থে নিপাতো. পঞ্চ…পে… মত্তানীতি পঞ্চ-সদ্দেন মত্তসদ্দং সঙ্খিপিত্ৱা বাহিৰত্থসমাসো ৱুত্তো. এতেসন্তি ভিক্খুসতানং. পুন পঞ্চ মত্তা পমাণাতি ব্যাসো, নিকাৰলোপো চেত্থ নপুংসকলিঙ্গত্তা.
সুপ্পিযোতি তস্স নামমেৱ, ন গুণাদি. ন কেৱলং ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ভগৱাযেৱ, অথ খো সুপ্পিযোপি পৰিব্বাজকো ব্ৰহ্মদত্তেন মাণৱেন সদ্ধিন্তি পুগ্গলং সম্পিণ্ডেতি, তঞ্চ খো মগ্গপটিপন্নসভাগতায এৱ, ন সীলাচাৰাদিসভাগতাযাতি ৱুত্তং ‘‘পি-কাৰো’’তিআদি. সুখুচ্চাৰণৱসেন পুব্বাপৰপদানং সম্বন্ধমত্তকৰভাৱং সন্ধায ‘‘পদসন্ধিকৰো’’তি ৱুত্তং, ন পন সৰব্যঞ্জনাদিসন্ধিভাৱং, তেনাহ ‘‘ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাৱসেন ৱুত্তো’’তি, এতেন পদপূৰণমত্তন্তি দস্সেতি. অপিচ অৱধাৰণত্থোপি খো-সদ্দো যুত্তো ‘‘অস্সোসি খো ৱেৰঞ্জো ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু (পাৰা. ১) ৱিয, তেন অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো অহোসিযেৱ, নাস্স মগ্গপটিপত্তিযা কোচি অন্তৰাযো অহোসীতি অযমত্থো দীপিতো হোতি. সঞ্জযস্সাতি ৰাজগহৱাসিনো সঞ্জযনামস্স পৰিব্বাজকস্স, যস্স সন্তিকে পঠমং উপতিস্সকোলিতাপি পব্বজিংসু ছন্নপৰিব্বাজকোৱ, ন অচেলকপৰিব্বাজকো. ‘‘যদা, তদা’’তি চ এতেন সমকালমেৱ অদ্ধানমগ্গপটিপন্নতং দস্সেতি. অতীতকালত্থো পাড়িযং হোতিসদ্দো যোগৱিভাগেন, তংকালাপেক্খায ৱা এৱং ৱুত্তং, তদা হোতীতি অত্থো.
অন্তেতি সমীপে. ৱসতীতি ৱত্তপটিৱত্তাদিকৰণৱসেন সব্বিৰিযাপথসাধাৰণৱচনং, অৱচৰতীতি ৱুত্তং হোতি, তেনেৱাহ ‘‘সমীপচাৰো সন্তিকাৱচৰো সিস্সো’’তি. চোদিতা দেৱদূতেহীতি দহৰকুমাৰো জৰাজিণ্ণসত্তো গিলানো কম্মকাৰণা, কম্মকাৰণিকা ৱা মতসত্তোতি ইমেহি পঞ্চহি দেৱদূতেহি চোদিতা ওৱদিতা সংৱেগং উপ্পাদিতা সমানাপি. তে হি দেৱা ৱিয দূতা, ৱিসুদ্ধিদেৱানং ৱা দূতাতি দেৱদূতা. হীনকাযূপগাতি অপাযকাযমুপগতা. নৰসঙ্খাতা তে মাণৱাতি সম্বন্ধো. সামঞ্ঞৱসেন চেত্থ সত্তো ‘‘মাণৱো’’তি ৱুত্তো, ইতৰে পন ৱিসেসৱসেন. পকৰণাধিগতো হেস অত্থুদ্ধাৰোতি. কতকম্মেহীতি কতচোৰকম্মেহি. তৰুণোতি সোড়সৱস্সতো পট্ঠায পত্তৱীসতিৱস্সো, উদানট্ঠকথাযঞ্হি ‘‘সত্তা জাতদিৱসতো পট্ঠায যাৱ পঞ্চদসৱস্সকা, তাৱ ‘কুমাৰকা, বালা’তি চ ৱুচ্চন্তি. ততো পৰং ৱীসতিৱস্সানি ‘যুৱানো’’’তি (উদা. অট্ঠ. ৪৪) ৱুত্তং. তৰুণো, মাণৱো, যুৱাতি চ অত্থতো একং, লোকিযা পন ‘‘দ্ৱাদসৱস্সতো পট্ঠায যাৱ জৰমপ্পত্তো, তাৱ তৰুণো’’তিপি ৱদন্তি.
তেসু ৱা দ্ৱীসু জনেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. যো ৱা ‘‘একং সময’’ন্তি পুব্বে অধিগতো কালো, তস্স পটিনিদ্দেসো তত্ৰাতি যঞ্হি সমযং ভগৱা অন্তৰা ৰাজগহঞ্চ নাড়ন্দঞ্চ অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো, তস্মিংযেৱ সমযে সুপ্পিযোপি তং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো অৱণ্ণং ভাসতি, ব্ৰহ্মদত্তো চ ৱণ্ণং ভাসতীতি. নিপাতমত্তন্তি এত্থ মত্তসদ্দেন ৱিসেসত্থাভাৱতো পদপূৰণত্তং দস্সেতি. মধুপিণ্ডিকপৰিযাযোতি মধুপিণ্ডিকদেসনা নাম ইতি নং সুত্তন্তং ধাৰেহি, ৰাজঞ্ঞাতি পাযাসিৰাজঞ্ঞনামকং ৰাজানমালপতি. পৰিযাযতি পৰিৱত্ততীতি পৰিযাযো, ৱাৰো. পৰিযাযেতি দেসেতব্বমত্থং পটিপাদেতীতি পৰিযাযো, দেসনা. পৰিযাযতি অত্তনো ফলং পটিগ্গহেত্ৱা পৱত্ততীতি পৰিযাযো, কাৰণং. অনেকসদ্দেনেৱ অনেকৱিধেনাতি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি অধিপ্পাযমত্তেনাতি আহ ‘‘অনেকৱিধেনা’’তি. কাৰণঞ্চেত্থ কাৰণপতিৰূপকমেৱ, ন একংসকাৰণং অৱণ্ণকাৰণস্স অভূতত্তা, তস্মা কাৰণেনাতি কাৰণপতিৰূপকেনাতি অত্থো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘অকাৰণমেৱ ‘কাৰণ’ন্তি ৱত্ৱা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১). জাতিৱসেনিদং বহ্ৱত্থে একৱচনন্তি দস্সেতি ‘‘বহূহী’’তিআদিনা.
‘‘অৱণ্ণৱিৰহিতস্স অসমানৱণ্ণসমন্নাগতস্সপী’’তি ৱক্খমানকাৰণস্স অকাৰণভাৱহেতুদস্সনত্থং ৱুত্তং, দোসৱিৰহিতস্সপি অসদিসগুণসমন্নাগতস্সাপীতি অত্থো. বুদ্ধস্স ভগৱতো অৱণ্ণং দোসং নিন্দন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যং লোকে’’তিআদিনা অৰসৰূপনিব্ভোগঅকিৰিযৱাদউচ্ছেদৱাদজেগুচ্ছীৱেনযিকতপস্সীঅপগব্ভভাৱানং কাৰণপতিৰূপকং দস্সেতি. তস্মাতি হি এতং ‘‘অৰসৰূপো…পে… অপগব্ভো’’তি ইমেহি পদেহি সম্বন্ধিতব্বং. ইদং ৱুত্তং হোতি – লোকসম্মতো অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলীকম্মসামীচিকম্মআসনাভিনিমন্তনসঙ্খাতো সামগ্গীৰসো সমণস্স গোতমস্স নত্থি, তস্মা সো সামগ্গীৰসসঙ্খাতেন ৰসেন অসম্পন্নসভাৱো, তেন সামগ্গীৰসসঙ্খাতেন পৰিভোগেন অসমন্নাগতো. তস্স অকত্তব্বতাৱাদো, উচ্ছিজ্জিতব্বতাৱাদো চ, তং সব্বং গূথং ৱিয মণ্ডনজাতিযো পুৰিসো জেগুচ্ছী. তস্স ৱিনাসকো সোৱ তদকৰণতো ৱিনেতব্বো. তদকৰণেন ৱযোৱুড্ঢে তাপেতি তদাচাৰৱিৰহিততায ৱা কপণপুৰিসো. তদকৰণেন দেৱলোকগব্ভতো অপগতো, তদকৰণতো ৱা সো হীনগব্ভো চাতি এৱং তদেৱ অভিৱাদনাদিঅকৰণং অৰসৰূপতাদীনং কাৰণপতিৰূপকং দট্ঠব্বং. ‘‘নত্থি…পে… ৱিসেসো’’তি এতস্স পন ‘‘সুন্দৰিকায নাম পৰিব্বাজিকায মৰণানৱবোধো, সংসাৰস্স আদিকোটিযা অপঞ্ঞাযনপটিঞ্ঞা, ঠপনীযপুচ্ছায অব্যাকতৱত্থুব্যাকৰণ’’ন্তি এৱমাদীনি কাৰণপতিৰূপকানি নিদ্ধাৰিতব্বানি, তথা ‘‘তক্কপৰিযাহতং সমণো…পে… সযম্পটিভান’’ন্তি এতস্স ‘‘অনাচৰিযকেন সামং পটিৱেধেন তত্থ তত্থ তথা তথা ধম্মদেসনা, কত্থচি পৰেসং পটিপুচ্ছাকথনং, মহামোগ্গল্লানাদীহি আৰোচিতনযেনেৱ ব্যাকৰণ’’ন্তি এৱমাদীনি, ‘‘সমণো…পে… ন অগ্গপুগ্গলো’’তি এতেসং পন ‘‘সব্বধম্মানং কমেনেৱ অনৱবোধো, লোকন্তস্স অজাননং, অত্তনা ইচ্ছিততপচাৰাভাৱো’’তি এৱমাদীনি. ঝানৱিমোক্খাদি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন উত্তৰিমনুস্সধম্মো. অৰিযং ৱিসুদ্ধং, উত্তমং ৱা ঞাণসঙ্খাতং দস্সনং, অলং কিলেসৱিদ্ধংসনসমত্থং অৰিযঞাণদস্সনং এত্থ, এতস্সাতি ৱা অলমৰিযঞাণদস্সনো. স্ৱেৱ ৱিসেসো তথা. অৰিযঞাণদস্সনমেৱ ৱা ৱিসেসং ৱুত্তনযেন অলং পৰিযত্তং যস্স, যস্মিন্তি ৱা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো, উত্তৰিমনুস্সধম্মোৱ. তক্কপৰিযাহতন্তি কপ্পনামত্তেন সমন্ততো আহৰিতং, ৱিতক্কেন ৱা পৰিঘটিতং. ৱীমংসানুচৰিতন্তি ৱীমংসনায পুনপ্পুনং পৰিমজ্জিতং. সযম্পটিভানন্তি সযমেৱ অত্তনো ৱিভূতং, তাদিসং ধম্মন্তি সম্বন্ধো. অকাৰণন্তি অযুত্তং অনুপপত্তিং. কাৰণপদে চেতং ৱিসেসনং. ন হি অৰসৰূপতাদযো দোসা ভগৱতি সংৱিজ্জন্তি, ধম্মসঙ্ঘেসু চ দুৰক্খাতদুপ্পটিপন্নাদযো অকাৰণন্তি ৱা যুত্তিকাৰণৰহিতং অত্তনা পটিঞ্ঞামত্তং. পকতিকম্মপদঞ্চেতং. ইমস্মিঞ্চ অত্থে কাৰণং ৱত্ৱাতি এত্থ কাৰণং ইৱাতি ইৱ-সদ্দত্থো ৰূপকনযেন যোজেতব্বো পতিৰূপককাৰণস্স অধিপ্পেতত্তা. তথা তথাতি জাতিৱুড্ঢানমনভিৱাদনাদিনা তেন তেন আকাৰেন. ৱণ্ণসদ্দস্স গুণপসংসাসু পৱত্তনতো যথাক্কমং ‘‘অৱণ্ণং দোসং নিন্দ’’ন্তি ৱুত্তং.
দুৰক্খাতোতি দুট্ঠুমাক্খাতো, তথা দুপ্পটিৱেদিতো. ৱট্টতো নিয্যাতীতি নিয্যানং, তদেৱ নিয্যানিকো, ততো ৱা নিয্যানং নিস্সৰণং, তত্থ নিযুত্তোতি নিয্যানিকো. ৱট্টতো ৱা নিয্যাতীতি নিয্যানিকো য-কাৰস্স ক-কাৰং, ঈ-কাৰস্স চ ৰস্সং কত্ৱা. ‘‘অনীয-সদ্দো হি বহুলা কত্তুঅভিধাযকো’’তি সদ্দৱিদূ ৱদন্তি, ন নিয্যানিকো তথা. সংসাৰদুক্খস্স অনুপসমসংৱত্তনিকো ৱুত্তনযেন. পচ্চনীকপটিপদন্তি সম্মাপটিপত্তিযা ৱিৰুদ্ধপটিপদং. অননুলোমপটিপদন্তি সপ্পুৰিসানং অননুলোমপটিপদং. অধম্মানুলোমপটিপদন্তি লোকুত্তৰধম্মস্স অননুলোমপটিপদং. কস্মা পনেত্থ ‘‘অৱণ্ণং ভাসতি, ৱণ্ণং ভাসতী’’তি চ ৱত্তমানকালনিদ্দেসো কতো, ননু সঙ্গীতিকালতো সো অৱণ্ণৱণ্ণানং ভাসনকালো অতীতোতি? সচ্চমেতং, ‘‘অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো হোতী’’তি এত্থ হোতি-সদ্দো ৱিয অতীতকালত্থত্তা পন ভাসতি-সদ্দস্স এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা যস্মিং কালে তেহি অৱণ্ণো ৱণ্ণো চ ভাসীযতি, তমপেক্খিত্ৱা এৱং ৱুত্তং, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘তত্ৰা’’তি পদস্স কালপটিনিদ্দেসৱিকপ্পনং অট্ঠকথাযং অৱুত্তম্পি সুপপন্নং হোতি.
‘‘সুপ্পিযস্স পন…পে… ভাসতী’’তি পাড়িযা সম্বন্ধদস্সনং ‘‘অন্তেৱাসী পনস্সা’’তিআদিৱচনং. অপৰামসিতব্বং অৰিযূপৱাদকম্মং, তথা অনক্কমিতব্বং.স্ৱাযন্তি সো আচৰিযো. অসিধাৰন্তি অসিনা তিখিণভাগং. ককচদন্ত পন্তিযন্তি খন্ধককচস্স দন্তসঙ্খাতায ৱিসমপন্তিযা. হত্থেন ৱা পাদেন ৱা যেন কেনচি ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গেন পহৰিত্ৱা কীড়মানো ৱিয. অক্খিকণ্ণকোসসঙ্খাতট্ঠানৱসেন তীহি পকাৰেহি ভিন্নো মদো যস্সাতি পভিন্নমদো, তং. অৱণ্ণং ভাসমানোতি অৱণ্ণং ভাসনহেতু. হেতুঅত্থো হি অযং মান-সদ্দো. ন অযো ৱুড্ঢি অনযো. সোযেৱ ব্যসনং, অতিৰেকব্যসনন্তি অত্থো, তং পাপুণিস্সতি একন্তমহাসাৱজ্জত্তা ৰতনত্তযোপৱাদস্স. তেনেৱাহ –
‘‘যো নিন্দিযং পসংসতি,
তং ৱা নিন্দতি যো পসংসিযো;
ৱিচিনাতি মুখেন সো কলিং,
কলিনা তেন সুখং ন ৱিন্দতী’’তি. (সু. নি. ৬৬৩; সং নি. ১.১৮০-১৮১; নেত্তি. ৯২);
‘‘অম্হাকং আচৰিযো’’তিআদিনা ব্ৰহ্মদত্তস্স সংৱেগুপ্পত্তিং, অত্তনো আচৰিযে চ কাৰুঞ্ঞপ্পৱত্তিং দস্সেত্ৱা কিঞ্চাপি অন্তেৱাসিনা আচৰিযস্স অনুকূলেন ভৱিতব্বং, অযং পন পণ্ডিতজাতিকত্তা ন ঈদিসেসু ঠানেসু তমনুৱত্ততীতি ইদানিস্স কম্মস্সকতাঞাণপ্পৱত্তিং দস্সেন্তো ‘‘আচৰিযে খো পনা’’তিআদিমাহ. হলাহলন্তি তঙ্খণঞ্ঞেৱ মাৰণকং ৱিসং. হনতীতি হি হলো ন-কাৰস্স ল-কাৰং কত্ৱা, হলানম্পি ৱিসেসো হলো হলাহলো মজ্ঝেদীঘৱসেন, এতেন চ অঞ্ঞে অট্ঠৱিধে ৱিসে নিৱত্তেতি. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘পুমে পণ্ডে চ কাকোল, কাড়কূটহলাহলা;
সৰোত্থিকোসুঙ্কিকে যো, ব্ৰহ্মপুত্তো পদীপনো;
দাৰদো ৱচ্ছনাভো চ, ৱিসভেদা ইমে নৱা’’তি.
খৰোদকন্তি চণ্ডসোতোদকং. ‘‘খাৰোদক’’ন্তিপি পাঠো, অতিলোণতায তিত্তোদকন্তি অত্থো. নৰকপপাতন্তি চোৰপপাতং. মাণৱকাতি অত্তানমেৱ ওৱদিতুং আলপতি ‘‘সমযোপি খো তে ভদ্দালি অপ্পটিৱিদ্ধোঅহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) ৱিয. ‘‘কম্মস্সকা’’তি কম্মমেৱ অত্তসন্তকভাৱং ৱত্ৱা তদেৱ ৱিৱৰতি ‘‘অত্তনো কম্মানুৰূপমেৱ গতিং গচ্ছন্তী’’তিআদিনা. যোনিসোতি উপাযেন ঞাযেন. উম্মুজ্জিত্ৱাতি আচৰিযো ৱিয অযোনিসো অৰিযূপৱাদে অনিম্মুজ্জন্তো যোনিসো অৰিযূপৱাদতো উম্মুজ্জিত্ৱা, উদ্ধং হুত্ৱাতি অত্থো. মদ্দমানোতি মদ্দন্তো ভিন্দন্তো. একংসকাৰণমেৱ ইধ কাৰণন্তি দস্সেতুকামেন ‘‘সম্মা’’তি ৱুত্তং. ‘‘যথা ত’’ন্তিআদিনা তস্স সমাৰদ্ধভাৱং দস্সেতি, ন্তি চ নিপাতমত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা অঞ্ঞো পণ্ডিতসভাৱো জাতি আচাৰৱসেন কুলপুত্তো অনেকপৰিযাযেন তিণ্ণং ৰতনানং ৱণ্ণং ভাসিতুমাৰভতি, তথা অযম্পি আৰদ্ধো, তঞ্চ খো অপি নামাযমাচৰিযো এত্তকেনাপি ৰতনত্তযাৱণ্ণভাসতো ওৰমেয্যাতি.
সপ্পৰাজৱণ্ণন্তি অহিৰাজৱণ্ণং. ৱণ্ণপোক্খৰতাযাতি ৱণ্ণসুন্দৰতায, ৱণ্ণসৰীৰেন ৱা. ৱাৰিজং কমলং ন পহৰামি ন ভঞ্জামি, আৰা দূৰতোৱ উপসিঙ্ঘামীতি অত্থো. অথাতি এৱং সন্তেপি. গন্ধত্থেনোতি গন্ধচোৰো. সঞ্ঞূড়্হাতি গন্থিতা বন্ধিতা. গহপতীতি উপালিগহপতিং নাটপুত্তস্স আলপনং. এত্থ চ ৱণ্ণিতব্বো ‘‘অযমীদিসো’’তি পকাসেতব্বোতি ৱণ্ণো, সণ্ঠানং. ৱণ্ণীযতি অসঙ্কৰতো ৱৱত্থাপীযতীতি ৱণ্ণো, জাতি. ৱণ্ণেতি ৱিকাৰমাপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি ৱণ্ণো, ৰূপাযতনং. ৱণ্ণীযতি ফলমেতেন যথাসভাৱতো ৱিভাৱীযতীতি ৱণ্ণো, কাৰণং. ৱণ্ণীযতি অপ্পমহন্তাদিৱসেন পমীযতীতি ৱণ্ণো, পমাণং. ৱণ্ণীযতি পসংসীযতীতি ৱণ্ণো, গুণো. ৱণ্ণনং গুণসংকিত্তনং ৱণ্ণো, পসংসা. এৱং তত্থ তত্থ ৱণ্ণসদ্দস্সুপ্পত্তি ৱেদিতব্বা. আদিসদ্দেন জাতৰূপপুড়িনক্খৰাদযো সঙ্গণ্হাতি. ‘‘ইধ গুণোপি পসংসাপী’’তি ৱুত্তমেৱ সমত্থেতি ‘‘অযং কিৰা’’তিআদিনা. কিৰাতি চেত্থ অনুস্সৱনত্থে, পদপূৰণমত্তে ৱা. গুণূপসঞ্হিতন্তি গুণোপসঞ্ঞুতং. ‘‘গুণূপসঞ্হিতং পসংস’’ন্তি পন ৱদন্তো পসংসায এৱ গুণভাসনং সিদ্ধং তস্সা তদৱিনাভাৱতো, তস্মা ইদমত্থদ্ৱযং যুজ্জতীতি দস্সেতি.
কথং ভাসতীতি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. একো চ সো পুগ্গলো চাতি একপুগ্গলো. কেনট্ঠেন একপুগ্গলো? অসদিসট্ঠেন, গুণৱিসিট্ঠট্ঠেন, অসমসমট্ঠেন চ. সো হি পঠমাভিনীহাৰকালে দসন্নং পাৰমীনং পটিপাটিযা আৱজ্জনং আদিং কত্ৱা বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণগুণেহি চেৱ বুদ্ধগুণেহি চ সেসমহাজনেন অসদিসো. যে চস্স গুণা, তেপি অঞ্ঞসত্তানং গুণেহি ৱিসিট্ঠা, পুৰিমকা চ সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি পন অযমেৱেকো ৰূপকাযনামকাযেহি সমো.লোকেতি সত্তলোকে. ‘‘উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতী’’তি পন ইদং উভযম্পি ৱিপ্পকতৱচনমেৱ উপ্পাদকিৰিযায ৱত্তমানকালিকত্তা. উপ্পজ্জমানো বহুজনহিতায উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেন কাৰণেনাতি এৱং পনেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. লক্খণে হেস মান-সদ্দো, এৱৰূপঞ্চেত্থ লক্খণং ন সক্কা অঞ্ঞেন সদ্দলক্খণেন পটিবাহিতুং. অপিচ উপ্পজ্জমানো নাম, উপ্পজ্জতি নাম, উপ্পন্নো নামাতি অযমেত্থ ভেদো ৱেদিতব্বো. এস হি দীপঙ্কৰপাদমূলতো পট্ঠায যাৱ অনাগামিফলং, তাৱ উপ্পজ্জমানো নাম, অৰহত্তমগ্গক্খণে উপ্পজ্জতি নাম, অৰহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম. বুদ্ধানঞ্হি সাৱকানং ৱিয ন পটিপাটিযা ইদ্ধিৱিধঞাণাদীনি উপ্পজ্জন্তি, সহেৱ পন অৰহত্তমগ্গেন সকলোপি সব্বঞ্ঞুগুণৰাসি আগতোৱ নাম হোতি, তস্মা নিব্বত্তসব্বকিচ্চত্তা অৰহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম, তদনিব্বত্তত্তা তদঞ্ঞক্খণে যথাৰহং ‘‘উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি’’ চ্চেৱ ৱুচ্চতি. ইমস্মিম্পি সুত্তে অৰহত্তফলক্খণংযেৱ সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অতীতকালিকস্সাপি ৱত্তমানপযোগস্স কত্থচি দিট্ঠত্তা উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. এৱং সতি ‘‘উপ্পজ্জমানো’’তি চেত্থ মান-সদ্দো সামত্থিযত্থো. যাৱতা সামত্থিযেন মহাবোধিসত্তানং চৰিমভৱে উপ্পত্তি ইচ্ছিতব্বা, তাৱতা সামত্থিযেন বোধিসম্ভাৰভূতেন পৰিপুণ্ণেন সমন্নাগতো হুত্ৱাতি অত্থো. তথাসামত্থিযযোগেন হি উপ্পজ্জমানো নামাতি. সব্বসত্তেহি অসমো, অসমেহি পুৰিমবুদ্ধেহেৱ সমো মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণ নিক্খং ৱিয নিব্বিসিট্ঠো, ‘‘একপুগ্গলো’’তি চেতস্স ৱিসেসনং. আলযসঙ্খাতং তণ্হং সমুগ্ঘাতেতি সমুচ্ছিন্দতীতি আলযসমুগ্ঘাতো. ৱট্টং উপচ্ছিন্দতীতি ৱট্টুপচ্ছেদো.
পহোন্তেনাতি সক্কোন্তেন. ‘‘পঞ্চনিকাযে’’তি ৱত্ৱাপি অনেকাৱযৱত্তা তেসং ন এত্তকেন সব্বথা পৰিযাদানন্তি ‘‘নৱঙ্গং সত্থুসাসনংচতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি ৱুত্তং. অতিত্থেনাতি অনোতৰণট্ঠানেন. ন ৱত্তব্বো অপৰিমাণৱণ্ণত্তা বুদ্ধাদীনং, নিৰৱসেসানঞ্চ তেসং ইধ পকাসনেন পাড়িসংৱণ্ণনায এৱ সম্পজ্জনতো, চিত্তসম্পহংসনকম্মট্ঠানসম্পজ্জনৱসেন চ সফলত্তা. থামো ৱেদিতব্বো সব্বথামেন পকাসিতত্তা. কিং পন সো তথা ওগাহেত্ৱা ভাসতীতি আহ. ‘‘ব্ৰহ্মদত্তো পনা’’তিআদি. অনুক্কমেন পুনপ্পুনং ৱা সৱনং অনুস্সৱো, পৰম্পৰসৱনং. আদি-সদ্দেন আকাৰপৰিৱিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযো সঙ্গণ্হাতি. তত্থ ‘‘সুন্দৰমিদং কাৰণ’’ন্তি এৱং সযমেৱ কাৰণপৰিৱিতক্কনং আকাৰপৰিৱিতক্কো. অত্তনো দিট্ঠিযা নিজ্ঝাযিত্ৱা খমনং ৰুচ্চনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তীতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং, তেহিযেৱ সম্বন্ধিতেনাতি অত্থো. মত্ত-সদ্দো হেত্থ ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো, তেন যথাৱুত্তং কাৰণং নিৱত্তেতি. অত্তনো থামেনাতি অত্তনো ঞাণবলেনেৱ, ন পন বুদ্ধাদীনং গুণানুৰূপন্তি অধিপ্পাযো. অসঙ্খ্যেয্যাপৰিমেয্যপ্পভেদা হি বুদ্ধাদীনং গুণা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে,
ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; বু. ৱং. অট্ঠ. ৪.১; অপ. অট্ঠ. ২.৯১; চৰিযা. অট্ঠ. ৯, ৩২৯);
ইধাপি ৱক্খতি ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেত’’ন্তিআদি.
ইতি-সদ্দো নিদস্সনত্থো ৱুত্তপ্পকাৰং নিদস্সেতি. হ-কাৰো নিপাতমত্তন্তি আহ ‘‘এৱং তে’’তি. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সা’’তি ইদং ৰুড়্হিপদং ‘‘একো একাযা’’তি (পাৰা. ৪৪৪, ৪৫২) পদং ৱিযাতি দস্সেন্তো ‘‘অঞ্ঞোঅঞ্ঞস্সা’’তি ৰুড়্হিপদেনেৱ ৱিৱৰতি. ‘‘উজুমেৱা’’তি সাৱধাৰণসমাসতং ৱত্ৱা তেন নিৱত্তেতব্বত্থং আহ ‘‘ঈসকম্পি অপৰিহৰিত্ৱা’’তি, থোকতৰম্পি অৱিৰজ্ঝিত্ৱাতি অত্থো. কথন্তি আহ ‘‘আচৰিযেন হী’’তিআদি. পুব্বে একৱাৰমিৱ অৱণ্ণৱণ্ণভাসনে নিদ্দিট্ঠেপি ‘‘উজুৱিপচ্চনীকৱাদা’’তি (দী. নি. ১.১) ৱুত্তত্তা অনেকৱাৰমেৱ তে এৱং ভাসন্তীতি ৱেদিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘পুন ইতৰো অৱণ্ণং ইতৰো ৱণ্ণ’’ন্তি ৱুত্তং. তেন হি ৱিসদ্দস্স ৱিৱিধত্থতং সমত্থেতি. সাৰফলকেতি সাৰদাৰুফলকে, উত্তমফলকে ৱা. ৱিসৰুক্খআণিন্তি ৱিসদাৰুমযপটাণিং. ইৰিযাপথানুবন্ধনেন অনুবন্ধা হোন্তি, ন সম্মাপটিপত্তিঅনুবন্ধনেন.
সীসানুলোকিনোতি সীসেন অনুলোকিনো, সীসং উক্খিপিত্ৱা মগ্গানুক্কমেন ওলোকযমানাতি অত্থো. তস্মিং কালেতি যম্হি সংৱচ্ছৰে, উতুম্হি, মাসে, পক্খে ৱা ভগৱা তং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো, তস্মিং কালে. তেন হি অনিযমতো সংৱচ্ছৰউতুমাসড্ঢমাসাৱ নিদ্দিসিতা ‘‘তং দিৱস’’ন্তি দিৱসস্স ৱিসুং নিদ্দিট্ঠত্তা, মুহুত্তাদীনঞ্চ দিৱসপৰিযাপন্নতো. ‘‘তং অদ্ধানং পটিপন্নো’’তি চেত্থ আধাৰৱচনমেতং. তেনেৱ হি কিৰিযাৱিচ্ছেদদস্সনৱসেন ‘‘ৰাজগহে পিণ্ডায চৰতী’’তি সহ পুব্বকালকিৰিযাহি ৱত্তমাননিদ্দেসো কতো, ইতৰথা তস্মিং কালে ৰাজগহে পিণ্ডায চৰতি, তং অদ্ধানমগ্গঞ্চ পটিপন্নোতি অনধিপ্পেতত্থো আপজ্জেয্য. ন হি অসমানৱিসযা কিৰিযা একাধাৰা সম্ভৱন্তি, যা চেত্থ অধিপ্পেতা অদ্ধানপটিপজ্জনকিৰিযা, সা চ অনিযমিতা ন যুত্তাতি. ৰাজগহপৰিৱত্তকেসূতি ৰাজগহং পৰিৱত্তেত্ৱা ঠিতেসু. ‘‘অঞ্ঞতৰস্মি’’ন্তি ইমিনা তেসু ভগৱতো অনিবদ্ধৱাসং দস্সেতি. সোতি এৱং ৰাজগহে ৱসমানো সো ভগৱা. পিণ্ডায চৰণেনপি হি তত্থ পটিবদ্ধভাৱৱচনতো সন্নিৱাসত্তমেৱ দস্সেতি. যদি পন ‘‘পিণ্ডায চৰমানো সো ভগৱা’’তি পচ্চামসেয্য, যথাৱুত্তোৱ অনধিপ্পেতত্থো আপজ্জেয্যাতি. তং দিৱসন্তি যং দিৱসং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো, তং দিৱস. তং অদ্ধানং পটিপন্নোতি এত্থ অচ্চন্তসংযোগৱচনমেতং. ভত্তভুঞ্জনতো পচ্ছা পচ্ছাভত্তং, তস্মিং পচ্ছাভত্তসমযে. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি যত্থ পিণ্ডপাতত্থায চৰিত্ৱা ভুঞ্জন্তি, ততো অপক্কন্তো. তং অদ্ধানং পটিপন্নোতি ‘‘নাড়ন্দাযং ৱেনেয্যানং ৱিৱিধহিতসুখনিপ্ফত্তিং আকঙ্খমানো ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা তিৱিধসীলালঙ্কতং নানাৱিধকুহনলপনাদিমিচ্ছাজীৱৱিদ্ধংসনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিজালৱিনিৱেঠনং দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পনং ব্ৰহ্মজালসুত্তং দেসেস্সামী’’তি তং যথাৱুত্তং দীঘমগ্গং পটিপন্নো, ইদং পন কাৰণং পকৰণতোৱ পাকটন্তি ন ৱুত্তং. এত্তাৱতা ‘‘কস্মা পন ভগৱা তং অদ্ধানং পটিপন্নো’’তি চোদনা ৱিসোধিতা হোতি.
ইদানি ইতৰম্পি চোদনং ৱিসোধিতুং ‘‘সুপ্পিযোপী’’তি ৱুত্তং. তস্মিং কালে, তং দিৱসং অনুবন্ধোতি চ ৱুত্তনযেন সম্বন্ধো. পাতো অসিতব্বোতি পাতৰাসো, সো ভুত্তো যেনাতি ভুত্তপাতৰাসো. ইচ্চেৱাতি এৱমেৱ মনসি সন্নিধায, ন পন ‘‘ভগৱন্তং, ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধিস্সামী’’তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ভগৱতো তং মগ্গং পটিপন্নভাৱং অজানন্তোৱা’’তি, তথা অজানন্তো এৱ হুত্ৱা অনুবন্ধোতি অত্থো. ন হি সো ভগৱন্তং দট্ঠুমেৱ ইচ্ছতি, তেনাহ ‘‘সচে পন জানেয্য, নানুবন্ধেয্যা’’তি. এত্তাৱতা ‘‘কস্মা চ সুপ্পিযো অনুবন্ধো’’তি চোদনা ৱিসোধিতা হোতি. ‘‘সো’’তিআদিনা অপৰম্পি চোদনং ৱিসোধেতি. কদাচি পন ভগৱা অঞ্ঞতৰৱেসেনেৱ গচ্ছতি অঙ্গুলিমালদমনপক্কুসাতিঅভিগ্গমনাদীসু, কদাচি বুদ্ধসিৰিযা, ইধাপি ঈদিসায বুদ্ধসিৰিযাতি দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধসিৰিযা সোভমান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সিৰীতি চেত্থ সৰীৰসোভগ্গাদিসম্পত্তি, তদেৱ উপমাৱসেন দস্সেতি ‘‘ৰত্তকম্বলপৰিক্খিত্তমিৱা’’তিআদিনা. গচ্ছতীতি জঙ্গমো যথা ‘‘চঙ্কমো’’তি. চঞ্চলমানো গচ্ছন্তো গিৰি, তাদিসস্স কনকগিৰিনো সিখৰমিৱাতি অত্থো.
‘‘তস্মিং কিৰা’’তিআদি তব্বিৱৰণং, পাড়িযং অদস্সিতত্তা, পোৰাণট্ঠকথাযঞ্চ অনাগতত্তা অনুস্সৱসিদ্ধা অযং কথাতি দস্সেতুং ‘‘কিৰা’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি, তথা ৱা হোতু অঞ্ঞথা ৱা, অত্তনা অদিট্ঠং, অসুতং, অমুতঞ্চ অনুস্সৱমেৱাতি দট্ঠব্বং. নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সৰৱসেন ছব্বণ্ণা. সমন্তাতি সমন্ততো দসহি দিসাহি. অসীতিহত্থপ্পমাণেতি তেসং ৰস্মীনং পকতিযা পৱত্তিট্ঠানৱসেন ৱুত্তং, তস্মা সমন্ততো, উপৰি চ পচ্চেকং অসীতিহত্থমত্তে পদেসে পকতিযাৱ ঘনীভূতা ৰস্মিযো তিট্ঠন্তীতি দট্ঠব্বং, ৱিনযটীকাযং পন ‘‘তাযেৱ ব্যামপ্পভা নাম. যতো ছব্বণ্ণা ৰস্মিযো তড়াকতো মাতিকা ৱিয দসসু দিসাসু ধাৱন্তি, সা যস্মা ব্যামমত্তা ৱিয খাযতি, তস্মা ব্যামপ্পভাতি ৱুচ্চতী’’তি ৱুত্তং, (ৱি. ৱি. টী. ১.১৬) সঙ্গীতিসুত্তৱণ্ণনাযং পন ৱক্খতি ‘‘পুৰত্থিমকাযতো সুৱণ্ণৱণ্ণা ৰস্মি উট্ঠহিত্ৱা অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. পচ্ছিমকাযতো. দক্খিণহত্থতো. ৱামহত্থতো সুৱণ্ণৱণ্ণা ৰস্মি উট্ঠহিত্ৱা অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. উপৰি কেসন্ততো পট্ঠায সব্বকেসাৱট্টেহি মোৰগীৱৱণ্ণা ৰস্মি উট্ঠহিত্ৱা গগনতলে অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. হেট্ঠা পাদতলেহি পৱাড়ৱণ্ণা ৰস্মি উট্ঠহিত্ৱা ঘনপথৱিযং অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. এৱং সমন্তা অসীতিহত্থমত্তং ঠানং ছব্বণ্ণা বুদ্ধৰস্মিযো ৱিজ্জোতমানা ৱিপ্ফন্দমানা ৱিধাৱন্তী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.২৯৯) কেচি পন অঞ্ঞথাপি পৰিকপ্পনামত্তেন ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং তথা অঞ্ঞত্থ অনাগতত্তা, অযুত্তত্তা চ. তাসং পন বুদ্ধৰস্মীনং তদা অনিগ্গূহিতভাৱদস্সনত্থং ‘‘তস্মিং কিৰ সমযে’’তি ৱুত্তং. পক্কুসাতিঅভিগ্গমনাদীসু ৱিয হি তদা তাসং নিগ্গূহনে কিঞ্চি কাৰণং নত্থি. আধাৱন্তীতি অভিমুখং দিসং ধাৱন্তি. ৱিধাৱন্তীতি ৱিৱিধা হুত্ৱা ৱিদিসং ধাৱন্তি.
তস্মিং ৱনন্তৰে দিস্সমানাকাৰেন তাসং ৰস্মীনং সোভা ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘ৰতনাৱেড়া’’তিআদি. ৰতনাৱেড়া নাম ৰতনমযৱটংসকং মুদ্ধং অৱতি ৰক্খতীতি হি অৱেড়া,আৱেড়া ৱা, মুদ্ধমালা. উক্কা নাম যা সজোতিভূতা, তাসং সতং, নিপতনং নিপাতো, তস্স নিপাতো, তেন সমাকুলং তথা. পিসিতব্বত্তা পিট্ঠং, চীনদেসে জাতং পিট্ঠং চীনপিট্ঠং, ৰত্তচুণ্ণং, যং ‘‘সিন্দূৰো’’তিপি ৱুচ্চতি, চীনপিট্ঠমেৱ চুণ্ণং. ৱাযুনো ৱেগেন ইতো চিতো চ খিত্তং তন্তি তথা. ইন্দস্স ধনু লোকসঙ্কেতৱসেনাতি ইন্দধনু, সূৰিযৰস্মিৱসেন গগনে পঞ্ঞাযমানাকাৰৱিসেসো. কুটিলং অচিৰট্ঠাযিত্তা ৱিৰূপং হুত্ৱা জৱতি ধাৱতীতি ৱিজ্জু, সাযেৱ লতা তংসদিসভাৱেনাতি তথা, ৱাযুৱেগতো ৱলাহকঘট্টনেনেৱ জাতৰস্মি. তাযতি অৱিজহনৱসেন আকাসং পালেতীতি তাৰা, গণসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তস্স পভা তথা. ৱিপ্ফুৰিতৱিচ্ছৰিতমিৱাতি আভায ৱিৱিধং ফৰমানং, ৱিজ্জোতযমানং ৱিয চ. ৱনস্স অন্তৰং ৱিৱৰং ৱনন্তৰং, ভগৱতা পত্তপত্তৱনপ্পদেসন্তি ৱুত্তং হোতি.
অসীতিযা অনুব্যঞ্জনেহি তম্বনখতাদীহি অনুৰঞ্জিতং তথা. কমলং পদুমপুণ্ডৰীকানি, অৱসেসং নীলৰত্তসেতভেদং সৰোৰুহং উপ্পলং, ইতি পঞ্চৱিধা পঙ্কজজাতি পৰিগ্গহিতা হোতি. ৱিকসিতং ফুল্লিতং তদুভযং যস্স সৰস্স তথা. সব্বেন পকাৰেন পৰিতো সমন্ততো ফুল্লতি ৱিকসতীতি সব্বপালিফুল্লং অ-কাৰস্স আ-কাৰং, ৰ-কাৰস্স চ ল-কাৰং কত্ৱা যথা ‘‘পালিভদ্দো’’তি, তাৰানং মৰীচি পভা, তায ৱিকসিতং ৱিজ্জোতিতং তথা. ব্যামপ্পভায পৰিক্খেপো পৰিমণ্ডলো, তেন ৱিলাসিনী সোভিনী তথা. মহাপুৰিসলক্খণানি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিবদ্ধত্তা মালাকাৰেনেৱ ঠিতানীতি ৱুত্তং ‘‘দ্ৱত্তিংসৱৰলক্খণমালা’’তি. দ্ৱত্তিংসচন্দাদীনং মালা কেনচি গন্থেত্ৱা পটিপাটিযা চ ঠপিতাতি ন ৱত্তব্বা ‘‘যদি সিযা’’তি পৰিকপ্পনামত্তেন হি ‘‘গন্থেত্ৱা ঠপিতদ্ৱত্তিংসচন্দমালাযা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিকপ্পোপমা হেসা, লোকেপি চ দিস্সতি.
‘‘মযেৱ মুখসোভাস্সে, ত্যলমিন্দুৱিকত্থনা;
যতোম্বুজেপি সাত্থীতি, পৰিকপ্পোপমা অয’’ন্তি.
দ্ৱত্তিংসচন্দমালায সিৰিং অত্তনো সিৰিযা অভিভৱন্তী ইৱাতি সম্বন্ধো. এস নযো সেসেসুপি.
এৱং ভগৱতো তদা সোভং দস্সেত্ৱা ইদানি ভিক্খুসঙ্ঘস্সাপি সোভং দস্সেন্তো ‘‘তঞ্চ পনা’’তিআদিমাহ. চতুব্বিধায অপ্পিচ্ছতায অপ্পিচ্ছা. দ্ৱাদসহি সন্তোসেহি সন্তুট্ঠা. তিৱিধেন ৱিৱেকেন পৱিৱিত্তা. ৰাজৰাজমহামত্তাদীহি অসংসট্ঠা. দুপ্পটিপত্তিকানং চোদকা. পাপে অকুসলে গৰহিনো পৰেসং হিতপটিপত্তিযা ৱত্তাৰো. পৰেসঞ্চ ৱচনক্খমা. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং নাম পচ্চৱেক্খণঞাণং. ‘‘তেস’’ন্তিআদিনা তদভিসম্বন্ধেন ভগৱতো সোভং দস্সেতি. ৰত্তপদুমানং সণ্ডো সমূহো ৱনং, তস্স মজ্ঝে গতা তথা. ‘‘ৰত্তং পদুমং, সেতং পুণ্ডৰীক’’ন্তি পত্তনিযমমন্তৰেন তথা ৱুত্তং, পত্তনিযমেন পন সতপত্তং পদুমং, ঊনকসতপত্তং পুণ্ডৰীকং. পৱাড়ং ৱিদ্দুমো, তেন কতায ৱেদিকায পৰিক্খিত্তো ৱিয. মিগপক্খীনম্পীতি পি-সদ্দো, অপি-সদ্দো ৱা সম্ভাৱনাযং, তেনাহ ‘‘পগেৱ দেৱমনুস্সান’’ন্তি. মহাথেৰাতি মহাসাৱকে সন্ধাযাহ. সুৰঞ্জিতভাৱেন ঈসকং কণ্হৱণ্ণতায মেঘৱণ্ণং. একংসং কৰিত্ৱাতি একংসপাৰুপনৱসেন ৱামংসে কৰিত্ৱা. কত্তৰস্স জিণ্ণস্স আলম্বনো দণ্ডো কত্তৰদণ্ডো, বাহুল্লৱসেনাযং সমঞ্ঞা. সুৱম্মং নাম সোভণুৰচ্ছদো, তেন ৱম্মিতা সন্নদ্ধাতি সুৱম্মৱম্মিতা, ইদং তেসং পংসুকূলধাৰণনিদস্সনং. যেসং কুচ্ছিগতং সব্বম্পি তিণপলাসাদি গন্ধজাতমেৱ হোতি, তে গন্ধহত্থিনো নাম, যে ‘‘হেমৱতা’’তিপি ৱুচ্চন্তি, তেসম্পি থেৰানং সীলাদিগুণগন্ধতায তংসদিসতা. অন্তোজটাবহিজটাসঙ্খাতায তণ্হাজটায ৱিজটিতভাৱতো ৱিজটিতজটা. তণ্হাবন্ধনায ছিন্নত্তা ছিন্নবন্ধনা. ‘‘সো’’তিআদি যথাৱুত্তৱচনস্স গুণদস্সনং. অনুবুদ্ধেহীতি বুদ্ধানমনুবুদ্ধেহি. তেপি হি একদেসেন ভগৱতা পটিৱিদ্ধপটিভাগেনেৱ চত্তাৰি সচ্চানি বুজ্ঝন্তি. পত্তপৰিৱাৰিতন্তি পুপ্ফদলেন পৰিৱাৰিতং. কং ৱুচ্চতি কমলাদি, তস্মিং সৰতি ৱিৰাজতীতি কেসৰং, কিঞ্জক্খো. কণ্ণে কৰীযতীতি কণ্ণিকা. কণ্ণালঙ্কাৰো, তংসদিসণ্ঠানতায কণ্ণিকা, বীজকোসো. ছন্নং হংসকুলানং সেট্ঠো ধতৰট্ঠো হংসৰাজা ৱিয, হাৰিতো নাম মহাব্ৰহ্মা ৱিয.
এৱং গচ্ছন্তং ভগৱন্তং, ভিক্খূ চ দিস্ৱা অত্তনো পৰিসং ওলোকেসীতি সম্বন্ধো. কাজদণ্ডকেতি কাজসঙ্খাতে ভাৰাৱহদণ্ডকে, কাজস্মিং ৱা ভাৰলগ্গিতদণ্ডকে. খুদ্দকং পীঠং পীঠকং. মূলে, অগ্গে চ তিধা কতো দণ্ডো তিদণ্ডো. মোৰহত্থকো মোৰপিঞ্ছং. খুদ্দকং পসিব্বং পসিব্বকং. কুণ্ডিকা কমণ্ডলু. সা হি কং উদকং উদেতি পসৱেতি, ৰক্খতীতি ৱা কুণ্ডিকা নিৰুত্তিনযেন. গহিতং ওমকতো লুজ্জিতং, ৱিৱিধং লুজ্জিতঞ্চ পীঠক…পে… কুণ্ডিকাদিঅনেকপৰিক্খাৰসঙ্খাতং ভাৰং ভৰতি ৱহতীতি গহিত…পে… ভাৰভৰিতা. ইতীতি নিদস্সনত্থো. এৱন্তি ইদমত্থো. এৱং ইদং ৱচনমাদি যস্স ৱচনস্স তথা, তদেৱ নিৰত্থকং ৱচনং যস্সাতি এৱমাদিনিৰত্থকৱচনা. মুখং এতস্স অত্থীতি মুখৰা, সব্বেপি মুখৱন্তা এৱ, অযং পন ফৰুসাভিলাপমুখৱতী, তস্মা এৱং ৱুত্তং. নিন্দাযঞ্হি অযং ৰপচ্চযো. মুখেন ৱা অমনাপং কম্মং ৰাতি গণ্হাতীতি মুখৰা. ৱিৱিধা কিণ্ণা ৱাচা যস্সাতি ৱিকিণ্ণৱাচা. তস্সাতি সুপ্পিযস্স পৰিব্বাজকস্স. ন্তি যথাৱুত্তপ্পকাৰং পৰিসং.
ইদানীতি তস্স তথাৰূপায পৰিসায দস্সনক্খণে. পনাতি অৰুচিসংসূচনত্থো, তথাপীতি অত্থো. লাভ…পে… হানিযা চেৱ হেতুভূতায. কথং হানীতি আহ ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযানঞ্হী’’তিআদি. নিস্সিৰীকতন্তি নিসোভতং, অযমত্থো মোৰজাতকাদীহিপি দীপেতব্বো. ‘‘উপতিস্সকোলিতানঞ্চা’’তিআদিনা পক্খহানিতায ৱিত্থাৰো. আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স, মহামোগ্গল্লানস্স চ ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং সন্ধায ‘‘তেসু পন পক্কন্তেসূ’’তি ৱুত্তং. তেসং পব্বজিতকালেযেৱ অড্ঢতেয্যসতং পৰিব্বাজকপৰিসা পব্বজি, ততো পৰম্পি তদনুপব্বজিতা পৰিব্বাজকপৰিসা অপৰিমাণাতি দস্সেতি ‘‘সাপি তেসং পৰিসা ভিন্না’’তি ইমিনা. যায কাযচি হি পৰিব্বাজকপৰিসায পব্বজিতায তস্স পৰিসা ভিন্নাযেৱ নাম সমানগণত্তাতি তথা ৱুত্তং. ‘‘ইমেহী’’তিআদিনা লাভপক্খহানিং নিগমনৱসেন দস্সেতি. উসূযসঙ্খাতস্স ৱিসস্স উগ্গাৰো উগ্গিলনং উসূযৱিসুগ্গাৰো, তং. এত্থ চ ‘‘যস্মা পনেসা’’তিআদিনাৱ ‘‘কস্মা চ সো ৰতনত্তযস্স অৱণ্ণং ভাসতী’’তি চোদনং ৱিসোধেতি, ‘‘সচে’’তিআদিকং পন সব্বম্পি তপ্পৰিৱাৰৱচনমেৱাতি তেহিপি সা ৱিসোধিতাযেৱ নাম. ভগৱতো ৱিৰোধানুনযাভাৱৱীমংসনত্থং এতে অৱণ্ণং ৱণ্ণং ভাসন্তি. ‘‘মাৰেন অন্ৱাৱিট্ঠা এৱং ভাসন্তী’’তি চ কেচি ৱদন্তি, তদযুত্তমেৱ অট্ঠকথায উজুৱিপচ্চনীকত্তা. পাকটোযেৱাযমত্থোতি.
২. যস্মা অত্থঙ্গতো সূৰিযো, তস্মা অকালো দানি গন্তুন্তি সম্বন্ধো.
অম্বলট্ঠিকাতি সামীপিকৱোহাৰো যথা ‘‘ৱৰুণনগৰং, গোদাগামো’’তি আহ ‘‘তস্স কিৰা’’তিআদি. তৰুণপৰিযাযো লট্ঠিকা-সদ্দো ৰুক্খৱিসযে যথা ‘‘মহাৱনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা বেলুৱলট্ঠিকায মূলে দিৱাৱিহাৰং নিসীদী’’তিআদীসূতি দস্সেতি’’ ‘‘তৰুণম্বৰুক্খো’’তি ইমিনা. কেচি পন ‘‘অম্বলট্ঠিকা নাম ৱুত্তনযেন একো গামো’’তি ৱদন্তি, তেসং মতে অম্বলট্ঠিকাযন্তি সমীপত্থে ভুম্মৱচনং. ছাযূদকসম্পন্নন্তি ছাযায চেৱ উদকেন চ সম্পন্নং. মঞ্জুসাতি পেড়া. পটিভানচিত্তৱিচিত্তন্তি ইত্থিপুৰিসসঞ্ঞোগাদিনা পটিভানচিত্তেন ৱিচিত্তং, এতেন ৰঞ্ঞো অগাৰং, তদেৱ ৰাজাগাৰকন্তি দস্সেতি. ৰাজাগাৰকং নাম ৱেস্সৱণমহাৰাজস্স দেৱাযতনন্তি একে.
বহুপৰিস্সযোতি বহুপদ্দৱো. কেহীতি ৱুত্তং ‘‘চোৰে’হিপী’’তিআদি. হন্দাতি ৱচনৱোস্সগ্গত্থে নিপাতো, তদানুভাৱতো নিপ্পৰিস্সযত্থায ইদানি উপগন্ত্ৱা স্ৱে গমিস্সামীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সদ্ধিং অন্তেৱাসিনা ব্ৰহ্মদত্তেন মাণৱেনা’’ তিচ্চেৱ সীহড়ট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তঞ্চ খো পাড়িআৰুড়্হৱসেনেৱ, ন পন তদা সুপ্পিযস্স পৰিসায অভাৱতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘সদ্ধিং অত্তনো পৰিসাযা’’তি ইধ ৱুত্তং. কস্মা পনেত্থ ব্ৰহ্মদত্তোযেৱ পাড়িযমাৰুড়্হো, ন পন তদৱসেসা সুপ্পিযস্স পৰিসাতি? দেসনানধীনভাৱেন পযোজনাভাৱতো. যথা চেতং, এৱং অঞ্ঞম্পি এদিসং পযোজনাভাৱতো সঙ্গীতিকাৰকেহি ন সঙ্গীতন্তি দট্ঠব্বং. কেচি পন ‘‘পাড়িযং ৱুত্ত’’ন্তি আধাৰং ৱত্ৱা ‘তদেতং ন সীহড়ট্ঠকথানযদস্সনং, পাড়িযং ৱুত্তভাৱদস্সনমেৱা’তি’’ ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি. পাড়িআৰুড়্হৱসেনেৱ পাড়িযং ৱুত্তন্তি অধিপ্পেতত্থস্স আপজ্জনতো. তস্মা যথাৱুত্তনযেনেৱ অত্থো গহেতব্বোতি. ‘‘ৱুত্তন্তি ৱা অম্হেহিপি ইধ ৱত্তব্বন্তি অত্থো. এৱঞ্হি তদা অঞ্ঞাযপি পৰিসায ৱিজ্জমানভাৱদস্সনত্থং এৱং ৱুত্তং, পাড়িযমাৰুড়্হৱসেন পন অঞ্ঞথাপি ইধ ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো যুত্তো’’তি ৱদন্তি.
ইদানি ‘‘তত্ৰাপি সুদ’’ন্তিআদিপাড়িযা সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘‘এৱং ৱাসং উপগতো পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্নো হোতীতি সম্বন্ধো. কুচ্ছিতং কত্তব্বন্তি কুকতং, তস্স ভাৱো কুক্কুচ্চং, কুচ্ছিতকিৰিযা, ইতো চিতো চ চঞ্চলনন্তি অত্থো, হত্থস্স কুক্কুচ্চং তথা. ‘‘সা হী’’তিআদিনা তথাভূততায কাৰণং দস্সেতি. নিৱাতেতি ৱাতৱিৰহিতট্ঠানে. যথাৱুত্তদোসাভাৱেন নিচ্চলা. তং ৱিভূতিন্তি তাদিসং সোভং. ৱিপ্পলপন্তীতি সতিৱোস্সগ্গৱসেন ৱিৱিধা লপন্তি. নিল্লালিতজিৱ্হাতি ইতো চিতো চ নিক্খন্তজিৱ্হা. কাকচ্ছমানাতি কাকানং সদ্দসদিসং সদ্দং কুৰুমানা. ঘৰুঘৰুপস্সাসিনোতি ঘৰুঘৰুইতি সদ্দং জনেত্ৱা পস্সসন্তা. ইস্সাৱসেনাতি যথাৱুত্তেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি উসূযনৱসেন. ‘‘সব্বং ৱত্তব্ব’’ন্তি ইমিনা ‘‘আদিপেয্যালনযোয’’ন্তি দস্সেতি.