১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৱো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, ন হেতুপচ্চযধম্মোতি অত্থো. সোতি হেতুভাৱেন পচ্চযো. এত্থ চ পঠমৱিকপ্পে যো হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৱো ৱুত্তো, যো চ দুতিযৱিকপ্পে হেতুভাৱেন পচ্চযো ৱুত্তো, সো যস্মা অত্থতো যথাৱুত্তস্স পচ্চযধম্মস্স যথাৱুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযভাৱোযেৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘উভযথাপি হেতুভাৱেন উপকাৰকতা হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি দস্সিতং হোতী’’তি. যথা চেত্থ, এৱং ‘‘আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযভাৱো, আৰম্মণভাৱেন ৱা পচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা আৰম্মণপচ্চযাদীসু অত্থো নেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘এস নযো সেসপচ্চযেসুপী’’তি আহ. ধম্মসভাৱো এৱ, ন ধম্মতো অঞ্ঞা ধম্মসত্তি নাম অত্থীতি. উপকাৰকং ধম্মন্তি পচ্চযধম্মং আহ. উপকাৰকতন্তি পচ্চযতং.
পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠোতি পচ্চত্তৱসেন নিদ্দিট্ঠো, পঠমায ৱিভত্তিযা নিদ্দিট্ঠোতি অত্থো. তেনাতি পচ্চযধম্মনিদ্দেসভূতেন পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠেন পঠমেন হেতুসদ্দেন. এতস্সাতি হেতুসদ্দাভিধেয্যমত্থমাহ. সো হি ছব্বিধো নৱৱিধো দ্ৱাদসৱিধোতি অনেকভেদেন ভিন্নোপি হেতুভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৱা একৱচনেন ৱুত্তো. দুতিযো হেতুসদ্দোতি আনেত্ৱা যোজনা. হেতুনা সম্পযুত্তানন্তি অধিকতত্তা ৱুত্তং ‘‘হেতু সম্পযুত্তানং পচ্চযো হোন্তো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৱ পচ্চযো হোতি, ন ৱিপ্পযুত্তান’’ন্তি এৱং পদমেতং. ন হি সব্বেন সব্বং হেতুৱিপ্পযুত্তধম্মানং হেতুপচ্চযো ন হোতীতি. সম্পযুত্তসদ্দস্স সম্বন্ধীসদ্দত্তা ‘‘সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা’’তি ৱুত্তং. সম্পযুত্তোতি হি ৱুত্তে কেন সম্পযুত্তোতি একন্ততো সম্বন্ধিঅন্তৰং অপেক্খিতব্বং. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞস্স…পে… ৱিঞ্ঞাযতী’’তি. নাযং একন্তোতি য্ৱাযং ‘‘দুতিযে হেতুসদ্দে অৱিজ্জমানে’’তিআদিনা ৱুত্তো অত্থো, অযমেকন্তো ন হোতি, অঞ্ঞাপেক্খোপি সদ্দো অঞ্ঞস্স ৱিসেসনং হোতীতি ইদং ন সব্বত্থেৱ সম্ভৱতীতি অত্থো. ‘‘পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো’’তি ইমিনা পঠমস্স হেতুসদ্দস্স সম্পযুত্তসদ্দানপেক্খতং আহ. তেন ৱুত্তং ‘‘হেহুপচ্চযেন পচ্চযোতি এত্থেৱ ব্যাৱটো’’তি. অৱিসিট্ঠাতি ন ৱিসেসিতা. এৱন্তি যথা হেতুসদ্দেন অঞ্ঞত্থ ব্যাৱটেন সম্পযুত্তা ন ৱিসেসিযন্তি কিচ্চন্তৰপসুতত্তা, এৱং সম্পযুত্তসদ্দেন হেতুসদ্দৱিসেসনৰহিতেন তদত্থমত্তব্যাৱটত্তা অৱিসেসতো সম্পযুত্তানং গহণং সিযা. তেন ৱুত্তং ‘‘সম্পযুত্তসদ্দেনা’’তিআদি. আহাৰিন্দ্ৰিযাসম্পযুত্তস্স অভাৱতোতি আহাৰেহি ইন্দ্ৰিযেহি চ নসম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অভাৱতো. ন হি ফস্সচেতনাৱিঞ্ঞাণৱেদনাজীৱিতৱিৰহিতো চিত্তুপ্পাদো অত্থি. তেনাহ ‘‘ৱজ্জেতব্বা…পে… তং ন কত’’ন্তি. ৱজ্জেতব্বং হেতুৱিপ্পযুত্তং.
এৱম্পীতি দুতিযেন হেতুসদ্দেন গয্হমানেপি নাপজ্জতি. যদিপি হেতৱো বহৱো, সামঞ্ঞনিদ্দেসো চাযং, তথাপি সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসনিদ্দিট্ঠত্তাতি অধিপ্পাযো. তেন ৱুত্তং ‘‘পচ্চত্ত…পে… ৱুত্তত্তা’’তি. ৱিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৱে সিদ্ধেপীতি ইমিনা যং ৱুত্তং ‘‘নাযমেকন্তো’’তি, তমেৱ উল্লিঙ্গেতি. ন পন হেতূনন্তি ইদং হেতুস্স পচ্চযভাৱেন গহিতত্তা পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন গহণং ন যুজ্জেয্যাতি আসঙ্কমানং সন্ধায ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘এৱম্পি গহণং সিযা’’তি. সোতি দুতিযো হেতুসদ্দো. অপৰে পন ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ হেতূনঞ্চ সম্পযুত্তকানঞ্চাতি সমাসং ৱিকপ্পেন্তি. পতিট্ঠামত্তাদিভাৱেন নিৰপেক্খাতি হেতুঝানমগ্গধম্মা পতিট্ঠানউপনিজ্ঝাননিয্যানমত্তেন অঞ্ঞধম্মনিৰপেক্খা হেতুঝানমগ্গপচ্চযকিচ্চং কৰোন্তি. সাপেক্খা এৱাতি অঞ্ঞসাপেক্খা এৱ. আহৰিতব্বইসিতব্বা আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযেহি উপকত্তব্বধম্মা. তস্মাতি যস্মা যেহি সাপেক্খা, তে অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নধম্মে পচ্চযভাৱেনেৱ পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা তিট্ঠন্তি, তস্মা. তেনাহ ‘‘তে ৱিনাপি…পে… ন কত’’ন্তি. পৰিচ্ছিন্দন্তি ৱিসেসেন্তি. তন্তি দুতিযং আহাৰিন্দ্ৰিযগ্গহণং. তত্থাতি আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযনিদ্দেসে. ন কেৱলঞ্চ তত্থেৱ, ইধ চ হেতুপচ্চযনিদ্দেসে দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং পুন ৱিসেসনকিচ্চং নত্থি, কস্মা? পচ্চযভূতেনেৱ হেতুনা সম্পযুত্তানং অঞ্ঞেসঞ্চ হেতূনং অৱিচ্ছিন্নত্তা.
পুৰিমৱচনাপেক্খো ৱুত্তস্সেৱ নিদ্দেসোতি তং-সদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৱমাহ. পাকটীভূতে এৱ অত্থে পৱত্ততি, পাকটীভাৱো চ অঞ্ঞানপেক্খেন সদ্দেন পকাসিতত্তা ৱেদিতব্বো. অনপেক্খনীযো অত্থন্তৰব্যাৱটত্তা. অঞ্ঞোতি হেতুসদ্দতো অঞ্ঞো. নিদ্দিসিতব্বপকাসকো ৱুত্তো নত্থি, যো তং-সদ্দেন পটিনিদ্দেসং লভেয্য.
যদি এৱং ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ কথন্তি আহ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানন্তি ইমিনা পনা’’তিআদি. তত্থ পন-সদ্দো সতিপি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং নিদ্দেসভাৱে হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে লব্ভমানানং নিদ্দিসিতব্বানং পাকটীকৰণসঙ্খাতং হেতুসদ্দতো ৱিসেসং জোতেতি. ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ইমস্স সমাসপদস্স উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তমাহ ‘‘পচ্চযুপ্পন্নৱচনেনা’’তি. তেন চ যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স একদেসোৱ ৱুচ্চতি ধম্মানং ৱিসেসনভাৱতোতি আহ ‘‘অসমত্তেনা’’তি. ৱিসেসনং নাম ৱিসেসিতব্বাপেক্খন্তি আহ ‘‘পচ্চযুপ্পন্নৱচনন্তৰাপেক্খেনা’’তি. ৱুত্ততায ৱিনা পটিনিদ্দেসতা নত্থীতি ‘‘পুব্বে ৱুত্তেনা’’তি ৱুত্তং.
তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বন্তি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে পাকটীভূতং কিং পনাতি পুচ্ছতি. তে হেতূ চেৱ…পে… হেতুসম্পযুত্তকা চ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে পাকটীভূতাতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞথাতি ‘‘যেহি হেতূহী’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰতো অঞ্ঞথা অঞ্ঞেন পকাৰেন. তং অঞ্ঞং পকাৰং দস্সেন্তো ‘‘তে হেতূ…পে… সম্বন্ধে সতী’’তি আহ. ইধাতি অনন্তৰং ৱুত্তসম্বন্ধনং ভুম্মনিদ্দেসেন পৰামসতি. তেনেৱাতি পঠমেনেৱ হেতুসদ্দেন. তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বাতি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা যথা পাকটা, এৱং পুব্বে ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তচোদনাযম্পি এৱমেৱ তেনেৱ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা পাকটা ভৱিতুং অৰহন্তি. তথা চ সতি নিদ্দিসিতব্বস্স…পে… ন যুজ্জেয্য. দুৱিধম্পি ৱা হেতুগ্গহণং অপনেত্ৱাতি ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ কতং দ্ৱিপ্পকাৰহেতুগ্গহণং অৱিচাৰেত্ৱা ‘‘তংসম্পযুত্তকানন্তি অৱত্ৱা’’তিআদিনা তং-সদ্দৱচনীযতং চোদেতি, ‘‘নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা’’তিআদিনা পৰিহৰতি চ. হেতূ হি পচ্চযাতি ইদং অযং হেতুপচ্চযকথাতি কত্ৱা ৱুত্তং.
তং ন ৱুত্তন্তি চিত্তসমুট্ঠানৱচনং ন ৱুত্তং. তস্সাতি সহজাতপচ্চযস্স. কটত্তাৰূপস্স পচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো ভৱেয্য, ৱুত্তোৱ সো ‘‘ৱিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, তযো খন্ধা একস্স খন্ধস্স কটত্তা চ ৰূপান’’ন্তিআদিনা, তস্মা চিত্তচেতসিকানং কটত্তাৰূপপচ্চযভাৱো ন সক্কা নিৱাৰেতুং. তত্থাতি সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে. তত্থ হি ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চিত্তসমুট্ঠানৰূপানি এৱ নিদ্দিট্ঠানি. ইধাপীতি ইমস্মিং হেতুপচ্চযনিদ্দেসেপি. এৱং ভৱিতব্বন্তি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি নিদ্দেসেন ভৱিতব্বং. যদি এৱং কস্মা তথা ন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানানন্তি পনা’’তিআদি. ৱিসেসিতং হোতি সব্বচিত্তচেতসিকাসমুট্ঠানভাৱেন. ৱচনেনাতি যথাদস্সিতেন সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱচনেন. চিত্তচেতসিকানং পচ্চযভাৱো এৱ হি তত্থ পচ্চযনিদ্দেসে ৱুত্তো, ন চিত্তচেতসিকানং সমুট্ঠানভাৱোতি অধিপ্পাযো.
হেতুআদিপটিবদ্ধতঞ্চ দস্সেতি যদগ্গেন তানি চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তীনি, তদগ্গেন তংসম্পযুত্তধম্মপটিবদ্ধৱুত্তীনিপি হোন্তীতি. আৰম্মণমেতং হোতীতি যদেতং কুসলাকুসলচেতনাৱসেন মনোদ্ৱাৰে চেতনং সেসদ্ৱাৰেসু কাযৱচীপযোগৱসেন সঙ্কপ্পনং, যঞ্চ কামৰাগাদীনং সন্তানে অনুসযনং, এতং আৰম্মণং এসো পচ্চযো কম্মৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা পতিট্ঠানায. পতিট্ঠিতেতি কম্মং জৱাপেত্ৱা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতাপতিট্ঠাপত্তে কম্মৱিঞ্ঞাণে ৱিৰুড়্হেতি ততো এৱ কম্মৱিঞ্ঞাণতো পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণবীজে ৱিৰুড়্হে ৱিৰুহন্তেতি অত্থো. অথ ৱা পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতীতি কিলেসাভিসঙ্খাৰসঙ্খাতে কম্মৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা পৱত্তিযা আৰম্মণে পচ্চযে পটিসিদ্ধে আযতিপটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠা হোতি, তস্মিং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণে পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিৱসেন পতিট্ঠিতে পতিট্ঠহন্তে ৱিৰুড়্হে বীজভাৱেন ৱিৰুহন্তে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিনামৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৱুত্তা’’তি.
পুৰিমতৰসিদ্ধাযাতি খেত্তভাৱনিব্বত্তিযা পুৰেতৰমেৱ সিদ্ধায পথৱিযা. অত্তলাভোযেৱ চেত্থ পতিট্ঠানং, ন পটিলদ্ধত্তভাৱানং অৱট্ঠানন্তি দস্সেন্তো ‘‘পতিট্ঠানং কম্মস্স কটত্তা উপ্পত্তীতি ৱুত্তং হোতী’’তি আহ.
সেসৰূপানন্তি পটিসন্ধিক্খণে পথৱীধাতুআদীনং সেসৰূপানং, পৱত্তে পন তিসন্ততিৰূপানম্পি. সহভৱনমত্তং ৱা দস্সেতি. সহভাৱেনপি হি অত্থি কাচি ৱিসেসমত্তা. কত্থচি কত্থচীতি পকতিকালভৱৱিসেসাদিকে. ততিযপকতিযঞ্হি পঠমকপ্পিককালে চ ভাৱকলাপো নত্থি, ৰূপভৱে কাযকলাপোপি. আদি-সদ্দেন তত্থেৱ ঘানজিৱ্হাকলাপা, কামভৱে চ অন্ধাদীনং চক্খাদিকলাপা সঙ্গয্হন্তি. কত্থচি অভাৱাভাৱতোতি নামৰূপোকাসে কত্থচিপি অভাৱাভাৱতো.
তেসন্তি পৱত্তিযং কটত্তাৰূপাদীনং. ন হি হেতু পৱত্তিযং কটত্তাৰূপস্স পচ্চযো হোতি, উতুআহাৰজানং পন সম্ভৱোযেৱ নত্থি. তেন ৱুত্তং ‘‘পচ্চযভাৱপ্পসঙ্গোযেৱ নত্থী’’তি. ন পন লব্ভতি পচ্চযপচ্চনীযে তাদিসস্স ৱাৰস্স অনুদ্ধটত্তা. ইদন্তি ‘‘পৱত্তিযং কটত্তাৰূপাদীনং পচ্চযভাৱপটিবাহনতো’’তি ইদং ‘‘হেতূ সহজাতান’’ন্তি অদেসনায পৰিহাৰৱচনং, ঈদিসী পন চোদনা অনোকাসা এৱাতি দস্সেতুং ‘‘ভগৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. যো হি ধম্মো যথা ভগৱতা দেসিতো, সো তথেৱ গহেতব্বোতি.
হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.