১. পণ্ণত্তিৱাৰো
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১. ইন্দ্ৰিযযমকে ৱিভঙ্গে ৱিযাতি যথা ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে পুৰিসিন্দ্ৰিযানন্তৰং জীৱিতিন্দ্ৰিযং উদ্দিট্ঠং, ন মনিন্দ্ৰিযানন্তৰং, এৱং ইমস্মিং ইন্দ্ৰিযযমকে. তঞ্চ সুত্তদেসনানুৰোধেনাতি দস্সেন্তো ‘‘তীণিমানি…পে… সুত্তে দেসিতক্কমেনা’’তি আহ. সোযং যদত্থং তস্স সুত্তে দেসিতক্কমেন উদ্দেসো, তং দস্সেতুং ‘‘পৱত্তিৱাৰেহী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথা ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিয’’ন্তি ইদং ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চ সামঞ্ঞতো গহণং, এৱং উপাদিন্নস্স অনুপাদিন্নস্স চাতি আহ ‘‘কম্মজানং অকম্মজানঞ্চ অনুপালক’’ন্তি. অথ ৱা সহজধম্মানুপালকম্পি জীৱিতিন্দ্ৰিযং ন কেৱলং খণট্ঠিতিযা এৱ কাৰণং, অথ খো পবন্ধানুপচ্ছেদস্সপি কাৰণমেৱ. অঞ্ঞথা আযুক্খযমৰণং ন সম্ভৱেয্য, তস্মা ‘‘কম্মজানঞ্চ অনুপালক’’ন্তি অৱিসেসতো ৱুত্তং, চুতিপটিসন্ধীসু চ পৱত্তমানানং কম্মজানং অনুপালকং. ইতীতি তস্মা. তংমূলকানীতি জীৱিতিন্দ্ৰিযমূলকানি. চুতিপটিসন্ধিপৱত্তিৱসেনাতি চুতিপটিসন্ধিৱসেন পৱত্তিৱসেন চ. তত্থ যং উপাদিন্নং, তং চুতিপটিসন্ধিৱসেনেৱ, ইতৰং ইতৰৱসেনপি ৱত্তব্বং. যস্মা চক্খুন্দ্ৰিযাদীসু পুৰিসিন্দ্ৰিযাৱসানেসু একন্তউপাদিন্নেসু অতংসভাৱত্তা যং মনিন্দ্ৰিযং মূলমেৱ ন হোতি, তস্মা তং ঠপেত্ৱা অৱসেসমূলকানি চক্খুন্দ্ৰিযাদিমূলকানি. আযতনযমকে ৱিযাতি যথা আযতনযমকে পটিসন্ধিৱসেনাযতনানং উপ্পাদো, মৰণৱসেন চ নিৰোধো ৱুত্তো, এৱমিধাপি চুতিউপপত্তিৱসেনেৱ ৱত্তব্বানি, তস্মা অতংসভাৱত্তা জীৱিতিন্দ্ৰিযং তেসং চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং মজ্ঝে অনুদ্দিসিত্ৱা অন্তে পুৰিসিন্দ্ৰিযানন্তৰং উদ্দিট্ঠং. যং পন চক্খুন্দ্ৰিযাদিমূলকেসু মনিন্দ্ৰিযং সব্বপচ্ছা এৱ গহিতং, তত্থ কাৰণং অট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱ.
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
৯৪. কোচি সভাৱো নত্থীতি কোচি সভাৱধম্মো নত্থি. যদি এৱং ‘‘নত্থী’’তি পটিক্খেপো এৱ যুত্তোতি আহ ‘‘ন চ ৰূপাদী’’তিআদি. ‘‘সুখা দুক্খা অদুক্খমসুখা’’তিআদীসু সুখদুক্খসদ্দানং সামঞ্ঞৱচনভাৱেপি ইন্দ্ৰিযদেসনাযং তে ৱিসিট্ঠৱিসযা এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘সুখস্স…পে… গহিতোযেৱা’’তি আহ. দুক্খস্স চ ভেদং কত্ৱা.
১৪০. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি হোন্তীতি আমন্তাতি ৱুত্তন্তি পজাননট্ঠেন অধিপতেয্যট্ঠেন চ পঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি হোন্তি, দস্সনট্ঠেন পন চক্খূনি চাতি চক্খু, ইন্দ্ৰিযন্তি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘তণ্হাসোতমেৱাহা’’তি ৱুত্তং, ‘‘যস্স ছত্তিংসতি সোতা’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৩৯) পন দিট্ঠিআদীনম্পি সোতভাৱো আগতো.
পণ্ণত্তিনিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা
১৮৬. অঞ্ঞধম্মনিস্সযেনাতি ‘‘যো তেসং ৰূপীনং ধম্মানং আযু ঠিতী’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৩৪) অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন গহেতব্বং. পৱত্তিঞ্চ গহেত্ৱা গতেসু ৱিস্সজ্জনেসু, চুতিপটিসন্ধিযো গহেত্ৱা গতেসু যোজনা ন লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. অলব্ভমানা চ সুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্ৰিযেহেৱ ন লব্ভতি. তংমূলকা চ নযাতি সুখিন্দ্ৰিযাদিমূলকা চ নযা. তেহীতি সুখিন্দ্ৰিযাদীহি. যোজনাতি ‘‘পৱত্তে সুখিন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তিআদিনা উপ্পজ্জমানেহি যোজনা. তংমূলকা চ তথাযোজনামূলভূতা চ নযা জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিমূলকা চ নযা. পাকটাযেৱাতি পাড়িগতিযা এৱ ৱিঞ্ঞাযমানযোজনত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যা এৱ.
তং ৱচনং. সোমনস্সৱিৰহিতসচক্খুকপটিসন্ধিনিদস্সনৱসেনাতি সোমনস্সৱিৰহিতসচক্খুকপটিসন্ধিযেৱ নিদস্সনন্তি যোজেতব্বং. কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘নিদস্সনমত্তমেতং, ন পন গণনপৰিচ্ছিন্দন’’ন্তি আহ ‘‘ন হি চতুন্নংযেৱাতি নিযমো কতো’’তি. তংসমানলক্খণাতি তায সচক্খুকপটিসন্ধিতায সমানলক্খণাতি পৰিত্তৱিপাকগ্গহণং. তত্থ সসোমনস্সপটিসন্ধিযো সন্ধায উপেক্খাপটিসন্ধিযো নিদস্সনভাৱেন ৱুত্তাতি কেচি. পৰিত্তৱিপাকপটিসন্ধি চ কুসলৱিপাকাহেতুকপটিসন্ধি ৱেদিতব্বা. সাপি হি সচক্খুকা সিযা. তংসমানলক্খণাতি ৱা তায উপেক্খাসহগতায সমানলক্খণা যথাৱুত্তঅহেতুকপটিসন্ধি চ পঞ্চমজ্ঝানপটিসন্ধি চ. যদি এৱং ‘‘চতুন্ন’’ন্তি কস্মা গণনপৰিচ্ছেদোতি আহ ‘‘কামাৱচৰে…পে… নিদস্সনং কত’’ন্তি. তেনাতি উপেক্খাসহগতমহাৱিপাকনিদস্সনেন, যেহি সমানতায ইমে নিদস্সনভাৱেন ৱুত্তা, তে একংসেন তংসভাৱা এৱাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘যথা সসোমনস্স…পে… তো হোতী’’তি.
ননু চ গব্ভসেয্যকেসু অযমত্থো একংসতো ন লব্ভতীতি আসঙ্কং সন্ধাযাহ ‘‘গব্ভসেয্যকানঞ্চ…পে… দস্সিতা হোতী’’তি. তেনাহ ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদি. তত্থ যদি সহেতুকপটিসন্ধিকানং কামাৱচৰানং নিযমতো সচক্খুকাদিভাৱদস্সনং গব্ভসেয্যকৱসেন লব্ভেয্য, যুত্তমেতং সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘গব্ভসেয্যকেপি হী’’তিআদি. তথা আযতনযমকে দস্সিতন্তি ইদং আযতনযমকৱণ্ণনাযং অত্তনা ৱুত্তং ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা ইন্দ্ৰিযযমকে’’তিআদিৱচনং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ হি সোমনস্সিন্দ্ৰিযুপ্পাদককম্মস্স একন্তেন চক্খুন্দ্ৰিযুপ্পাদনতো গব্ভেপি যাৱ চক্খুন্দ্ৰিযুপ্পত্তি, তাৱ উপ্পজ্জমানতায ‘‘অভিনন্দিতব্বত্তা’’তি ৱুত্তং. সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতানন্তি ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতী’’তি এতেন সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতানং. ইত্থীনং অঘানকানং উপপজ্জন্তীনন্তি আদীসূতি আদি-সদ্দেন ‘‘ইত্থীনং অচক্খুকানং উপপজ্জন্তীন’’ন্তিআদিং সঙ্গণ্হাতি. তে এৱাতি গব্ভসেয্যকা এৱ.
তংসমানলক্খণন্তি সোপেক্খঅচক্খুকপটিসন্ধিভাৱেন সমানলক্খণং. তত্থাতি অহেতুকপটিসন্ধিচিত্তে. সমাধিলেসো দুব্বলসমাধি যো চিত্তট্ঠিতিমত্তো. তস্মাতি যস্মা চিত্তট্ঠিতি ৱিয দুব্বলং ৱীৰিযং নত্থি, যো ‘‘ৱীৰিযলেসো’’তি ৱত্তব্বো, তস্মা, লেসমত্তস্সপি ৱীৰিযস্স অভাৱাতি অত্থো. অঞ্ঞেসূতি অহেতুকপটিসন্ধিচিত্ততো অঞ্ঞেসু. কেসুচীতি একচ্চেসু. উভযেনপি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনহসিতুপ্পাদচিত্তং ৱদতি. ইধাতি অহেতুকপটিসন্ধিচিত্তে. সমাধিৱীৰিযানি ইন্দ্ৰিযপ্পত্তানি চ ন হোন্তীতি সমাধিকিচ্চং পটিক্খিপতি, ন সমাধিমত্তং, ন ৱীৰিযলেসস্স সব্ভাৱতোতি যোজেতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘ৱিসেসনঞ্হি ৱিসেসিতব্বে পৱত্ততী’’তি. যস্মিং ৱীৰিযে সতি ইন্দ্ৰিযুপ্পত্তি সিযা, তদেৱ তত্থ নত্থীতি অত্থো.
অপাযে ওপপাতিকৱসেনাতি ইদং সুগতিযং ওপপাতিকো ৱিকলিন্দ্ৰিযো ন হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং, ‘‘লব্ভন্তেৱ ঞাণৱিপ্পযুত্তান’’ন্তি পন ৱুত্তত্তা ‘‘দুহেতুকপটিসন্ধিকানং ৱসেনা’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তেসন্তি ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযসন্তানানং. ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানং পন উপ্পাদনিৰোধা অভিণ্হসোৱ হোন্তীতি. পঠমকপ্পিকাদীনন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন গহিতানং পৰিৱত্তমানলিঙ্গানং ৱসেন উপ্পাদনিৰোধগ্গহণং ৱেদিতব্বং. পঠমকপ্পিকানং পন ৱসেন উপ্পাদো এৱ লব্ভতি. ‘‘চুতিউপপত্তিৱসেনেৱ দুতিযপুচ্ছাসুপি সন্নিট্ঠানেহি গহণং ৱেদিতব্ব’’ন্তি ইদং উপাদিন্নইন্দ্ৰিযেহি নিযমিতত্তা ৱুত্তং.
১৯০. সন্তানুপ্পত্তিনিৰোধদস্সনতোতি সন্তানৱসেন উপ্পাদনিৰোধানং দিস্সমানত্তা. এতেন ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চক্খুন্দ্ৰিযাদিসমানগতিকতং যুত্তিতো সাধেতি. আগমতো পন ‘‘ৱিনা সোমনস্সেনা’’তিআদিনা পৰতো সাধেস্সতি. ছেদোতি নামং দট্ঠব্বং সৰূপদস্সনেনেৱ সংসযছেদনতো.
তস্সাতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স. তে চ অসঞ্ঞসত্তা. ননু চ উপ্পাদোৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চুতিউপপত্তিৱসেন ৱত্তব্বো, ন অনুপ্পাদোতি আহ ‘‘অনুপ্পাদো…পে… ন পৱত্তে’’তি. অযঞ্চ নযো ন কেৱলং পুৰিমকোট্ঠাসে এৱ, অথ খো ইতৰকোট্ঠাসেপি গহিতো এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসেপী’’তিআদিমাহ.
‘‘উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি কস্মা ৱুত্তন্তি যেনাধিপ্পাযেন চোদনা কতা, তমধিপ্পাযং ৱিৱৰিতুং ‘‘ননু সুদ্ধাৱাস’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ন ৱত্তব্বন্তি ‘‘উপপজ্জন্তান’’ন্তি ন ৱত্তব্বং, ‘‘উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’ইচ্চেৱ ৱত্তব্বন্তি অত্থো. ইদানি যথা ‘‘উপপজ্জন্তান’’ন্তি ন ৱত্তব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. সোমনস্সমনিন্দ্ৰিযানন্তি সোমনস্সিন্দ্ৰিযমনিন্দ্ৰিযানং, অযমেৱ ৱা পাঠো. তদাতি পঠমস্স ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স ধৰমানকালে. তস্মাতি যস্মা ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযানং অত্থেৱ কালভেদো, উভযঞ্চেত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৱা গয্হতি, তস্মা. উভযন্তি সোমনস্সিন্দ্ৰিযজীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি ইদং উভযং. উপ্পাদক্খণেন নিদস্সিতন্তি এতেন ‘‘উপপত্তিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে’’তি ইদং নিদস্সনমত্তন্তি দস্সেতি. ইদানি তমেৱত্থং উদাহৰণেন পাকটতৰং কাতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথা তাদিসানং অনেকেসং চিত্তানং ভঙ্গক্খণে লব্ভমানং তদেকদেসেন সব্বপঠমস্স উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেন নিদস্সিতং, এৱমিধাপি খণদ্ৱযে লব্ভমানং তদেকদেসেন উপ্পাদক্খণেন নিদস্সিতন্তি এৱং নিদস্সনত্থো ৱেদিতব্বো.
তেসন্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনং. অঞ্ঞত্থাতি পৱত্তে. ইধাতি অনাগতকালভেদে. ন ন সম্ভৱতি উপপত্তিক্খণস্স ৱিয ততো পৰং পৱত্তিক্খণস্সপি অনাগতকালভাৱতো. তস্মাতি উপপত্তিতো অঞ্ঞত্থাপি যথাধিপ্পেতউপ্পাদসম্ভৱতো. অযঞ্চ অত্থো ৱাৰন্তৰেপি দিস্সতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তিআদি. ন হীতিআদিনা তমেৱত্থং সমত্থেতি. তত্থ অপি পচ্ছিম…পে… সন্ধিকস্সাতি অপি-সদ্দেন ‘‘কো পন ৱাদো অপচ্ছিমভৱিকস্স সোমনস্সসহগতপটিসন্ধিকস্সা’’তি দস্সেতি. অপচ্ছিমভৱিকস্স চুতিতো পচ্ছা ‘‘সোমনস্সিন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি আহ ‘‘চুতিতো পুব্বেৱা’’তি. এত্থ হি পঠমপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানত্থোতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – এত্থ ‘‘যস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি এৱমাদীসু যমকেসু যা পঠমপুচ্ছা, তাসু সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতো অত্থো. পুচ্ছিতব্বত্থনিস্সযোতি ‘‘তস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদিকস্স পুচ্ছিতব্বস্স অত্থস্স নিস্সযভূতো মাদিসোৱ মযা সদিসো এৱ অত্থো উপপত্তিউপ্পাদিন্দ্ৰিযৱা উপপত্তিক্খণে উপ্পাদাৱত্থইন্দ্ৰিযসহিতো, উভযুপ্পাদিন্দ্ৰিযৱা পটিসন্ধিপৱত্তীসু উপ্পাদাৱত্থইন্দ্ৰিযসহিতো ৱা. পটিনিৱত্তিত্ৱাপি পুচ্ছিতব্বত্থস্স নিস্সযোতি ‘‘যস্স ৱা পনা’’তিআদিনা পটিনিৱত্তিত্ৱা পুচ্ছিতব্বস্সপি সংসযত্থস্স নিস্সযোতি এৱং ইমিনা ৱিয অজ্ঝাসযেন ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদীসু দুতিযপুচ্ছাসু সন্নিট্ঠানত্থমেৱ সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতমেৱ অত্থং নিযমেতি. তত্থেৱ তাসু এৱ পুব্বে ৱুত্তপঠমপুচ্ছাসু এৱ. পুচ্ছিতব্বং ‘‘তস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তিআদীসু অনাগতভাৱমত্তেন সৰূপতো গহিতং উপ্পাদং উপ্পাদসঙ্খাতং, ‘‘তস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তিআদীসু অনাগতভাৱমত্তেন সৰূপতো গহিতং নিৰোধং ৱা নিৰোধসঙ্খাতং ৱা সংসযত্থং ন নিযমেতীতি. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন সন্নিট্ঠানত্থস্স নিযমো হোতি, ন সংসযত্থস্স, তস্মা ‘‘যস্স ৱা পন…পে… আমন্তা’’তি ৱুত্তং. এস নযোতি য্ৱাযং উপ্পাদৱাৰে ৱিচাৰো ৱুত্তো, নিৰোধৱাৰেপি এসেৱ নযো. তথা হি ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝিস্সতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং নিৰুজ্ঝিস্সতীতি? আমন্তা’’তি ৱুত্তং.
এৱং অৱুত্তত্তাতি উপ্পাদনিৰোধানং অনাগতানং সৰূপেন অৱুত্তত্তা. ন হি তত্থ তে সৰূপেন ৱুত্তা, অথ খো ‘‘নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি পটিক্খেপমুখেন ৱুত্তা. তত্থাতি অনুলোমে. ন এৱং যোজেতব্বা পটিলোমে. তমেৱ অযোজেতব্বতং ‘‘যথা হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. উপ্পাদনিৰোধে অতিক্কমিত্ৱা উপ্পাদনিৰোধা সম্ভৱন্তি যোজেতুং, তথা উপ্পাদনিৰোধে অপ্পত্ৱা উপ্পাদনিৰোধা সম্ভৱন্তি যোজেতুন্তি যোজনা. ইদঞ্চ দ্ৱযং যথানুলোমে সম্ভৱতি, ন এৱং পটিলোমে. তেনাহ ‘‘ন এৱং…পে… সম্ভৱন্তী’’তি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘অভূতাভাৱস্স…পে… সম্ভৱানুপপত্তিতো’’তি. অভূতাভাৱস্সাতি অভূতস্স অভাৱস্স, অভূতস্স উপ্পাদস্স নিৰোধস্স চ অভাৱস্সাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অভূতুপ্পাদনিৰোধাভাৱো চ পটিলোমে পুচ্ছিতো’’তি, তস্মা ‘‘আমন্তা’’তি চ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ৱিস্সজ্জনন্তি সম্বন্ধো. অস্স ৱিসেসৰহিতস্স অভূতাভাৱস্সাতি ইমস্স যথাৱুত্তস্স যথা ৰূপাভাৱো ৱেদনাভাৱোতি কোচি অভাৱোপি ৱিসেসসহিতো, ন এৱমযন্তি ৱিসেসৰহিতস্স অভূতাভাৱস্স.
কালন্তৰযোগাভাৱতোতি কালৱিসেসযোগাভাৱতো. যাদিসানন্তি যানি ভূতানি ন ৱত্তমানানি সতি পচ্চযে উপ্পজ্জনাৰহানি, তেসং অনাগতানন্তি অত্থো. উপ্পাদনিৰোধাভাৱেন পুচ্ছিতব্বস্সাতি ‘‘নুপ্পজ্জিস্সতি ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি এৱং উপ্পাদস্স নিৰোধস্স চ অভাৱেন পুচ্ছিতব্বস্স অত্থস্স. সন্নিস্সযো নিস্সযভূতো সন্নিট্ঠানেন সন্নিচ্ছিতো সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতো. সো যথাৱুত্তো অত্থো নিস্সযো এতেসন্তি তন্নিস্সযা. তাদিসানংযেৱ অনাগতানংযেৱ উপপত্তিচুতিউপ্পাদনিৰোধানং উপপত্তিচুতিসঙ্খাতউপ্পাদনিৰোধানং অনুপ্পাদানিৰোধানং পটিক্খেপৱসেন. জীৱিতাদীনম্পি জীৱিতমনিন্দ্ৰিযাদীনম্পি. অনুপ্পাদানিৰোধা সংসযপদেন পুচ্ছিতা হোন্তি ‘‘যস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি. ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং ৱিভজিত্ৱা ৱত্তব্বস্স অভাৱতো. তেনাহ ‘‘ন ৱুত্তং…পে… ৱিস্সজ্জন’’ন্তি.
যে সোপেক্খপটিসন্ধিকা ভৱিস্সন্তি ৰূপলোকে, তে সঙ্গহিতাতি যোজনা. তংসমানলক্খণতাযাতি তেন সোপেক্খপটিসন্ধিকভাৱেন সমানলক্খণতায. তং পমাদলিখিতং ধম্মযমকে তাদিসস্সেৱ ৱচনস্স অভাৱতো. তত্থপি যং ৱত্তব্বং, তং চিত্তযমকে ৱুত্তং ‘‘ন হি খণপচ্চুপ্পন্নে উপ্পজ্জিত্থাতি অতীতৱোহাৰো অত্থী’’তিআদিনা.
পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা
৪৩৫-৪৮২. লোকিযঅব্যাকতেহীতি ফলধম্মনিব্বানৱিনিমুত্তেহি অব্যাকতেহি. তানি উপাদাযাতি তানি লোকিযঅব্যাকতানি উপাদায. তংসমানগতিকানং মনিন্দ্ৰিযাদীনং ‘‘সো ৱেদনাক্খন্ধং পৰিজানাতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা (যম. ১.খন্ধযমক.২০৬) ৱেদনাক্খন্ধাদীনং ৱিয পৰিঞ্ঞেয্যতা ৱুত্তা. যঞ্হি পৰিজানিতব্বং, তদেৱ পৰিজানাতীতিআদিনা ৱুত্তং. এৱমৱিপৰীতে অত্থে সিদ্ধেপি চোদকো ‘‘মিস্সকত্তা’’তি এত্থ লব্ভমানং লেসং গহেত্ৱা চোদেতি ‘‘যদি পৰিঞ্ঞেয্যমিস্সকত্তা’’তিআদিনা. তস্সত্থো – যথা ইধ পৰিঞ্ঞেয্যমিস্সকানং পৰিঞ্ঞেয্যতা ৱুত্তা, এৱমঞ্ঞত্থাপি সা তেসং ৱত্তব্বা, তথা ভাৱেতব্বমিস্সকানং ভাৱেতব্বতাতি. তেনাহ ‘‘কস্মা ধম্মযমকে’’তিআদি. কুসলাকুসলেসু ভাৱনাপহানাভিনিৱেসো হোতি, যেন ৱুত্তং ‘‘সো তং অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতী’’তিআদি. ন অব্যাকতভাৱন্তি একেন যথা ফস্সদ্ৱাৰতো ৱিয ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰতো কুসলাদীনং উপ্পত্তিপৰিযাযো, এৱং ৱেদনাক্খন্ধাদীনং ৱিয ন অব্যাকতাদীনং পৰিঞ্ঞেয্যতাপৰিযাযোতি দস্সেতি.
কুসলাকুসলভাৱেন অগ্গহিতাতি সমুদযসভাৱেন অগ্গহিতাতি অত্থো. কুসলাকুসলাপীতি কুসলাকুসলভাৱাপি সমানা. ভাৱেতব্বপহাতব্বভাৱেহি ৱিনাপি হোতি, যো ন মগ্গসমুদযসচ্চপক্খিযো. যথা ‘‘অনিচ্চং ৰূপ’’ন্তি এত্থ ‘‘অনিচ্চমেৱ ৰূপং, ন নিচ্চ’’ন্তি পটিযোগিৱিনিৱত্তনমেৱ এৱ-কাৰেন কৰীযতি, ন তস্স দুক্খানত্ততাদযো নিৱাৰিতা হোন্তি, এৱং ‘‘পহাতব্বমেৱা’’তি এত্থ এৱ-সদ্দেন পটিযোগিভূতং অপ্পহাতব্বমেৱ নিৱত্তীযতি, ন ততো অঞ্ঞৱিসেসাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘এতেন পহাতব্বমেৱা’’তিআদি. ভাৱেতব্বভাৱো এৱ তস্স অঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স গহিতো উক্কংসগতিৱিজাননতো. ‘‘পৰতো লিখিতব্বং উপ্পটিপাটিযা লিখিত’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং. দ্ৱে পুগ্গলাতি হি আদি অনুলোমে আগতং উদ্ধটং, চক্খুন্দ্ৰিযং ন পৰিজানাতীতিআদি পন পটিলোমে. দোমনস্সিন্দ্ৰিযং ন পজহন্তি নামাতি ইদং ‘‘নো চ দোমনস্সিন্দ্ৰিযং পজহন্তী’’তি পাড়িপদস্স অত্থৱচনং. যং পন ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযমূলকং অতিক্কমিত্ৱা দোমনস্সিন্দ্ৰিযমূলকে ইদং ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, পটিলোমে আগতং সন্ধায ৱুত্তত্তা তং ন যুত্তং, ন তং অট্ঠকথাচৰিযা পঠমং আগতং পদং লঙ্ঘিত্ৱা তাদিসস্সেৱ পচ্ছা আগতপদস্স অত্থৱণ্ণনং কৰোন্তি. পদানুক্কমতো এৱ হি অট্ঠকথাযং অত্থৱণ্ণনা আৰদ্ধা, পৰিযোসাপিতা চ, তস্মা অনুপটিপাটিযাৱ লিখিতং, ন উপ্পটিপাটিযাতি দট্ঠব্বং ‘‘দ্ৱে পুগ্গলা’’তিআদিকস্স অনুলোমে আগতস্স উদ্ধটত্তা.
এত্থাতি এতস্মিং পৰিঞ্ঞাৱাৰে. ছ পুগ্গলাতি পুথুজ্জনেন সদ্ধিং যাৱ অনাগামিমগ্গট্ঠা ছ পুগ্গলা. অভিন্দিত্ৱা গহিতো তত্থ ভব্বাভব্বানং কিচ্চৱিসেসস্স অগ্গহিতত্তা. যত্থ পন সতি পুথুজ্জনগ্গহণসামঞ্ঞে ভব্বানং কিচ্চং গহিতং, যত্থ চ অভব্বানং, তত্থ তে এৱ ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তা হোন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং পটিলভিস্সন্তি, যে চ পুথুজ্জনা মগ্গং ন পটিলভিস্সন্তী’’তি চ আদিমাহ. অৰহাতি অৰিযো, অযমেৱ ৱা পাঠো. পঠমমগ্গফলসমঙ্গীতি পুৰিমমগ্গফলসমঙ্গী. ইতৰোতি অৰহা. এৱং পুগ্গলভেদং ঞত্ৱাতি ইধ পুথুজ্জনো সো চ অভব্বোতি গহিতো, ইধ ভব্বো ইধ অৰিযা, যে চ পঠমমগ্গফলসমঙ্গিনো যাৱ অগ্গমগ্গফলসমঙ্গিনোতি এৱং যথাৱুত্তং পুগ্গলৱিভাগং ঞত্ৱা. তত্থ তত্থাতি তেসং দ্ৱে পুথুজ্জনা অট্ঠ অৰিযাতি ইমেসং যথাৱুত্তপুগ্গলানং ভেদতো অভেদতো চ গহণৱসেন আগতে তস্মিং তস্মিং পাঠপদেসে. সন্নিট্ঠানেনাতি সন্নিট্ঠানপদৱসেন, নিচ্ছযৱসেনেৱ ৱা. নিদ্ধাৰেত্ৱাতি নীহৰিত্ৱা. ৱিস্সজ্জনং যোজেতব্বন্তি ৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তপাড়িযা যথাৱুত্তঅত্থদস্সনেন সম্বন্ধতো ৱিভাৱেতব্বোতি.
পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইন্দ্ৰিযযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
যমকপকৰণ-অনুটীকা সমত্তা.
নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স