২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

২৭-১৬৪. দুক্খপৰিঞ্ঞা যাৱ দুক্খসমতিক্কমনত্থাতি সপ্পদেসং পৱত্তাপি সা তদত্থাৱহা ভৱেয্যাতি কস্সচি আসঙ্কা সিযাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিযত্তা…পে… কত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি. কেচি পনেত্থ ‘‘অন্তিমভৱে ঠিতত্তা’’তি কাৰণং ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি উপপত্তিযা দুক্খৱিচাৰত্তা, ন চ সব্বে সুদ্ধাৱাসা অন্তিমভৱিকা উদ্ধংসোতৱচনতো. ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি উপ্পাদাৱত্থা. অৱিসেসেন দুক্খসচ্চপৰিযাপন্না ধম্মা সম্বন্ধীভাৱেনেৱ তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো ৱুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বে উপপজ্জন্তা’’তিআদিং ৱত্ৱা স্ৱাযমত্থো যস্মা নিচ্ছযৰূপেন গহিতো, নিচ্ছিতস্সেৱ চ অত্থস্স ৱিভাগদস্সনেন ভৱিতব্বং, তস্মা ‘‘তেস্ৱেৱ…পে… উপপন্নমেৱা’’তি আহ. তত্থ তেস্ৱেৱ কেচি দস্সীযন্তীতি সম্বন্ধো. এককোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনোতি দুক্খকোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনো. তেসূতি সন্নিট্ঠানেন গহিতেসু. মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীসূতি মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীনং, অযমেৱ ৱা পাঠো.

এত্থ চাতিআদিনা ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদিপাড়িযা পিণ্ডত্থং দস্সেতি. তত্থ সমুদযসচ্চুপ্পাদৱোমিস্সস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্সাতি ইদং অনাদৰে সামিৱচনং. কত্থচি সমুদযসচ্চুপ্পাদৱোমিস্সেপি দুক্খসচ্চে তংৰহিতস্স সমুদযসচ্চুপ্পাদৰহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি যোজনা. কেচি পন ‘‘সমুদযসচ্চাৱোমিস্সস্সা’’তি পঠন্তি, তেসং ‘‘তংৰহিতস্সা’’তি ইদং পুৰিমপদস্স অত্থৱিৱৰণং ৱেদিতব্বং. তংসহিতস্সাতি সমুদযসচ্চুপ্পাদসহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি যোজনা. তেসন্তি অসঞ্ঞসত্তানং, পৱত্তিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো ‘‘পৱত্তে’’তিআদিনা ৱুত্তেসু দ্ৱীসুপি কোট্ঠাসেসু ন গহিতোতি অত্থো. পটিসন্ধিযং পন তেসং উপ্পাদস্স পঠমকোট্ঠাসেন গহিততা দস্সিতা এৱ. তথা নিৰোধো চাতি যথা অসঞ্ঞসত্তানং পটিসন্ধিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো পঠমকোট্ঠাসেন গহিতো, পৱত্তিযং পন সো দ্ৱীহি কোট্ঠাসেহি ন গহিতো, তথা তেসং দুক্খসচ্চস্স নিৰোধোপীতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং চৱন্তানং পৱত্তে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিনা (যম. ১.সচ্চযমক.৮৮) নিৰোধৱাৰে পাড়ি পৱত্তা. এসেৱ নযোতি য্ৱাযং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা সমুদযসচ্চযমকে পাড়িযা অত্থনযো ৱুত্তো, মগ্গসচ্চযমকেপি এসেৱ নযো, এৱমেৱ তত্থাপি অত্থো নেতব্বোতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা তত্থ পাড়ি পৱত্তা.

এৱঞ্চ সতীতি এৱং খণৱসেন ওকাসগ্গহণে সতীতি যথাৱুত্তমত্থং অননুজাননৱসেন পচ্চামসতি. এতস্স ৱিস্সজ্জনেতি এতস্স যমকপদস্স ৱিস্সজ্জনে. ‘‘অগ্গমগ্গস্স উপ্পাদক্খণে, অৰহন্তানং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৭১) পুৰিমকোট্ঠাসস্স আগতত্তা ৱিৰোধো নত্থীতি ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্মাতি যস্মা ন উপপত্তিচিত্তুপ্পাদক্খণো ভাৱিনো সমুদযপচ্চুপ্পাদস্স আধাৰো, অথ খো কামাৱচৰাদিওকাসো, তস্মা. পুগ্গলোকাসৱাৰো হেসাতি যস্মা পুগ্গলোকাসৱাৰো এস, তস্মা ‘‘তেসং তত্থা’’তি এত্থ ওকাসৱসেন তত্থ-সদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো. যদি পুগ্গলোকাসৱাৰে কামাৱচৰাদিওকাসৱসেনেৱ অত্থো গহেতব্বো, ন খণৱসেন, অথ কস্মা ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা ওকাসং অনামসিত্ৱা তত্থ ৱিস্সজ্জনং পৱত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থ…পে… সো এৱা’’তি. তত্থ তত্থাতি ওকাসৱাৰে. পুগ্গলৱিসেসদস্সনত্থন্তি পুগ্গলসঙ্খাতৱিসেসদস্সনত্থং. যত্থ তেতি যস্মিং কামাৱচৰাদিওকাসে তে পুগ্গলা.

কেচীতি ধম্মসিৰিত্থেৰং সন্ধাযাহ. সো হি ‘‘পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ চিত্তজৰূপমেৱ অধিপ্পেতং চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিত্তাতি কাৰণং ৱদতি. অপৰে ‘‘অৰূপেতি ইমং পুৰিমাপেক্খম্পি হোতীতি তেন পৱত্তং ৱিসেসেত্ৱা অৰূপভৱৱসেন অযমত্থো ৱুত্তো, তস্মা ‘যস্স ৱা পন সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতি, তস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? নো’তিআদীসুপি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো’’তি ৱদন্তি. পুগ্গলো ন চিত্তং অপেক্খিত্ৱাৱ গহিতোতি ইদং চিত্তস্স অনধিকতত্তা ৱুত্তং. যত্থ পন সমুদযসচ্চস্স উপ্পাদনিচ্ছযো, তত্থেৱ তস্স অনুপ্পাদনিচ্ছযেনপি ভৱিতব্বং চিত্তেন চ ৱিনা পুগ্গলস্সেৱ অনুপলব্ভনতোতি ‘‘যস্স সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ সমুদযসচ্চাধাৰং চিত্তং অত্থতো গহিতমেৱাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. অপিচ ইন্দ্ৰিযবদ্ধেপি ন সব্বো ৰূপুপ্পাদো একন্তেন চিত্তুপ্পাদাধীনোতি সক্কা ৱত্তুং চিত্তুপ্পত্তিযা ৱিনাপি তত্থ ৰূপুপ্পত্তিদস্সনতো, তস্মা চিত্তজৰূপমেৱ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জতি, ন ইতৰং, ইতৰং পন তস্স তীসুপি খণেসু উপ্পজ্জতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. ৱিভজিতব্বা অৱিভত্তা নাম নত্থীতি সিযাযং পসঙ্গো পঠমৱাৰে, দুতিযৱাৰে পন ৱিভজনা এৱ সাতি নাযং পসঙ্গো লব্ভতি, পঠমৱাৰেপি ৱা নাযং পসঙ্গো. কস্মা? এসা হি যমকস্স পকতি, যদিদং যথালাভৱসেন যোজনা.

দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানেতি এত্থ ‘‘পঠমং ভৱঙ্গং, দুতিযং চিত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. ভৱনিকন্তিযা আৱজ্জনম্পি ৱিপাকপ্পৱত্তিতো ৱিসদিসত্তা ‘‘দুতিয’’ন্তি ৱত্তুং সক্কা, ততো পট্ঠায পুব্বে তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থাতি ৱত্তব্বাতি অপৰে. ভৱনিকন্তিযা পন সহজাতং পঠমং চিত্তং ইধ দুতিযং চিত্তন্তি অধিপ্পেতং. ততো পুব্বে পৱত্তং সব্বং অব্যাকতভাৱেন সমানজাতিকত্তা একন্তি কত্ৱা ততো পট্ঠায হেট্ঠা তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থেৱাতি. তেনাহ ‘‘সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেনা’’তিআদি. তস্মিন্তি দুতিযে চিত্তে. তেন সমানগতিকত্তাতি তেন যথাৱুত্তদুতিযচিত্তেন চ তংসমঙ্গিনো ৱা দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ সমুদযসচ্চন্তি ৱত্তব্বভাৱেন সমানগতিকত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱাতি তেন সমানগতিকতায দস্সিতত্তা এৱ. যথাৱুত্তাতি দুতিযাকুসলচিত্ততো পুৰিমসব্বচিত্তসমঙ্গিনো অগ্গহিতা হোন্তি ইতৰভাৱাভাৱতো. ৱুত্তমেৱত্থং পাঠন্তৰেন সমত্থেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. তেতি চতুৱোকাৰা. ৱজ্জেতব্বাতি ‘‘ইতৰেস’’ন্তি ৱিসেসনেন নিৱত্তেতব্বা. পঞ্চৱোকাৰা ৱিয যথাৱুত্তা সুদ্ধাৱাসাতি দুতিযচিত্তক্খণসমঙ্গিভাৱেন ৱুত্তপ্পকাৰা যথা সুদ্ধাৱাসসঙ্খাতা পঞ্চৱোকাৰা পুব্বে ৱুত্তা সন্তি, এৱং চতুৱোকাৰা পুব্বে ৱুত্তা ন হি সন্তীতি যোজনা.

‘‘যস্স যত্থা’’তি পুগ্গলোকাসা আধেয্যাধাৰভাৱেন অপেক্খিতাতি আহ ‘‘পুগ্গলোকাসা অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিচ্ছিন্না গহিতা’’তি. কামাৱচৰে…পে… উপপন্নাতি এত্থ কামাৱচৰে অভিসমেতাৱিনো ৰূপাৱচৰং উপপন্না, ৰূপাৱচৰে অভিসমেতাৱিনো অৰূপাৱচৰং উপপন্না, ৱা-সদ্দেন কামাৱচৰে অভিসমেতাৱিনো অৰূপাৱচৰং উপপন্নাতি চ যোজেতব্বং. তত্থাতি উপপন্নোকাসে. অভিসমযোতি উপৰিমগ্গাভিসমযো যাৱ উপপন্নো ন ভৱিস্সতি, তাৱ তে তত্থ উপপন্নপুগ্গলা এত্থ এতস্মিং ‘‘অভিসমেতাৱীন’’ন্তিআদিনা ৱুত্তে দুতিযকোট্ঠাসে ন গয্হন্তি পুগ্গলোকাসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিচ্ছিন্নত্তা. যদি এৱং কিং তে ইমস্মিং যমকে অসঙ্গহিতাতি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. তত্থ যং ৱুত্তং ‘‘সমানগতিকাতি ৱিসুং ন দস্সিতা’’তি, তং পাকটতৰং কাতুং ‘‘অনভিসমেতাৱীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – ‘‘অনভিসমেতাৱীন’’ন্তি ইমিনা পঠমপদেন গহিতা সব্বত্থ মগ্গুপ্পত্তিৰহে সম্পত্তিভৱে তত্থ সুদ্ধাৱাসে যে অনভিসমেতাৱিনো, তেসু দ্ৱিপ্পকাৰেসু সুদ্ধাৱাসা যস্মিং কালে তত্থ অনভিসমেতাৱিনোতি গহেতব্বা, তত্থ নেসং তথা গহেতব্বকালস্স ৱিসেসনত্থং ‘‘সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানে’’তি ৱুত্তন্তি.

এতেনাতি এতেন ৱচনেন. ৱোদানচিত্তং নাম মগ্গচিত্তানং অনন্তৰপচ্চযভূতং চিত্তং, ইধ পন অগ্গমগ্গচিত্তস্স. ততোতি যথাৱুত্তৱোদানচিত্ততো পুৰিমতৰচিত্তসমঙ্গিনো, অনুলোমঞাণসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গিনো, অৱসিট্ঠৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাচিত্তাদিসমঙ্গিনোপি. তেনাহ ‘‘যাৱ সব্বন্তিমতণ্হাসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গী, তাৱ দস্সিতা’’তি.

পটিসন্ধিচুতিচিত্তানং ভঙ্গুপ্পাদক্খণা পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গুপ্পাদক্খণেহি দুক্খসচ্চাদীনং নুপ্পাদাদীসু সমানগতিকাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পৱত্তে চিত্তস্সা’’তিআদি. তত্থ চুতিচিত্তস্সপি উপ্পাদক্খণস্স গহণং দট্ঠব্বন্তি যোজনা. দ্ৱীসুপি কোট্ঠাসেসূতি সমুদযসচ্চস্স ভাৱিনো নিৰোধস্স অপ্পটিক্খেপপটিক্খেপৱসেন পৱত্তেসু পুৰিমপচ্ছিমকোট্ঠাসেসু. ন ৱিসেসিতন্তি যথাৱুত্তে অপ্পটিক্খেপে চ সতিপি ৱিসেসেত্ৱা ন ৱুত্তন্তি অত্থো. একস্সপি পুগ্গলস্স তাদিসস্স মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণসমঙ্গিনো পুৰিমকোট্ঠাসস্সেৱ অভজনতো কোট্ঠাসদ্ৱযসম্ভৱাভাৱতোতি অত্থো. ইদানি তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘যস্স দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. কেসঞ্চি পুগ্গলানং. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. ‘‘মগ্গস্স চ ফলস্স চা’’তি ৱুত্তমগ্গফলানি দস্সেন্তো ‘‘তিণ্ণং ফলানং দ্ৱিন্নঞ্চ মগ্গান’’ন্তি আহ. তানি পন হেট্ঠিমানি তীণি ফলানি মজ্ঝে চ দ্ৱে মগ্গা ৱেদিতব্বা. নিৰন্তৰং অনুপ্পাদেত্ৱাতি পটিপক্খধম্মেহি অৱোকিণ্ণং কত্ৱা সহ ৱিপস্সনায মগ্গং উপ্পাদেন্তেন যা সাতচ্চকিৰিযা কাতব্বা, তং অকত্ৱাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অন্তৰন্তৰা…পে… উপ্পাদেত্ৱা’’তি. ‘‘অৰূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণে’’তি অৱিসেসতো ৱুত্তে কথমযং ৱিসেসো লব্ভতীতি আহ ‘‘সামঞ্ঞৱচনেনপী’’তিআদি. তেন অপৱাদৱিসযপৰিযাযেন উপসগ্গা অভিনিৱিসন্তীতি লোকসিদ্ধোযং ঞাযোতি দস্সেতি.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.