২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা
১৮-২১. এতস্মিন্তি পৱত্তিৱাৰে. পুচ্ছামত্তলাভেনাতি মোঘপুচ্ছাভাৱমাহ. একেকন্তি ‘‘যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদিকং একেকং. পঞ্চাতি ‘‘যস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স গন্ধাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদীনি পঞ্চ. পুচ্ছামত্তলাভেন সঙ্গহং অনুজানন্তো ‘‘ৱিস্সজ্জনৱসেন হাপেতব্বানী’’তি আহ. ‘‘ৱক্খতি হী’’তিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং অট্ঠকথায সমত্থেতি.
সদিসৱিস্সজ্জনন্তি সামঞ্ঞৱচনং ৱিসেসনিৱিট্ঠমেৱ হোতীতি তং ৱিসেসং দস্সেন্তো ‘‘পুগ্গলৱাৰমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা তস্সা পন সদিসৱিস্সজ্জনতায অব্যাপিতত্তা যত্থ সদিসং, তত্থাপি ৱিস্সজ্জিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘ওকাসৱাৰে পন…পে… ৱিস্সজ্জিত’’ন্তি আহ. তত্থ তন্তি দুতিযং. পুগ্গলৱাৰেপীতি যত্থ সদিসং ৱিস্সজ্জনং, তত্থ পুগ্গলৱাৰেপি ৱিস্সজ্জিতং, পগেৱ ওকাসৱাৰেতি অধিপ্পাযো. ৱিৰত্তকামকম্মনিব্বত্তস্সাতি ভাৱনাবলেন ৱিৰত্তো কামো এতেনাতি ৱিৰত্তকামং, ৰূপাৱচৰকম্মং, ততো নিব্বত্তস্স. পটিসন্ধি এৱ বীজং পটিসন্ধিবীজং, তস্স. ‘‘এৱংসভাৱত্তা’’তি এতেন একন্ততো কামতণ্হানিদানকম্মহেতুকানি ঘানাদীনীতি দস্সেতি. গন্ধাদযো চ ন সন্তীতি সব্বেন সব্বং তেসম্পি অভাৱং সন্ধায ৱদতি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
‘‘সচ্চ’’ন্তি যথাৱুত্তৱসেন গহেতব্বং চোদকেন ৱুত্তমত্থং সম্পটিচ্ছিত্ৱা পুন যেনাধিপ্পাযেন তানি যমকানি সদিসৱিস্সজ্জনানি, তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – তত্থ চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন ‘‘সচক্খুকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা নযেন জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি যথা সদিসৱিস্সজ্জনানি, তথা ইধ ঘানাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন তানি জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি ‘‘যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৱ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা নযেন সদিসৱিস্সজ্জনানীতি. এৱমেত্থ উভযেসং ৱিসুং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৱিস্সজ্জনতায ইদং ৱুত্তং, ন একজ্ঝং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৱিস্সজ্জনতায. তেনাহ ‘‘তস্মা তত্থ তত্থেৱ সদিসৱিস্সজ্জনতা পাড়িঅনাৰুড়্হতায কাৰণ’’ন্তি. এৱঞ্চ সতি চক্খাযতনমূলগ্গহণং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘নিদস্সনভাৱেনা’’তিআদি. তত্থ নিদস্সনভাৱেনাতি নিদস্সনভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৱিস্সজ্জনতাসঙ্খাতেন নিদস্সনভাৱেনেৱ, ন পন তেসং নিদস্সিতব্বেহি সব্বথা সদিসৱিস্সজ্জনতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘যেভুয্যতাযা’’তি ৱুত্তং যেভুয্যতং দস্সেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদি ৱুত্তং.
এৱন্তি ইমিনা ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন যথাৱুত্তৱচনস্সেৱ ৱিস্সজ্জনভাৱানুজাননং কত্তব্বন্তি ইমমত্থং আকড্ঢতি. সাতি দুতিযপুচ্ছা. ঘানাযতনযমকেনাতি চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেনেৱ. তংসেসানীতি তেন ঘানাযতনমূলককাযাযতনযমকেন সদ্ধিং সেসানি. সদিসৱিস্সজ্জনত্তা অনাৰুড়্হানীতি এত্থ ‘‘অনাৰুড়্হানী’’তি এত্তকমেৱ তথা-সদ্দেন অনুকড্ঢীযতি, ন ‘‘সদিসৱিস্সজ্জনত্তা’’তি দস্সেন্তো ‘‘তথাতি…পে… সমঞ্ঞেনা’’তি ৱত্ৱা ইদানি ‘‘কাৰণসামঞ্ঞেনা’’তি ৱুত্তস্স সদিসৱিস্সজ্জনত্তস্স তত্থ অভাৱং দস্সেতুং ‘‘ঘানজিৱ্হাকাযাযতনানং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অগব্ভসেয্যকেসু পৱত্তমানানন্তি এত্থাপি ‘‘সহচাৰিতাযা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং, তথা ‘‘গব্ভসেয্যকেসু চ পৱত্তমানান’’ন্তি. ইতৰানি ঘানাযতনমূলকানি জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি দ্ৱে ন ৱিস্সজ্জীযন্তি, ঘানাযতনমূলকেসু চ যমকেসু ৱিস্সজ্জিতেসু ইতৰদ্ৱযমূলকানি জিৱ্হাকাযাযতনমূলকানি ন ৱিস্সজ্জীযন্তি অৱিসেসত্তা অপ্পৱিসেসত্তা চাতি যোজেতব্বং. তত্থ কাযাযতনযমকে দুতিযপুচ্ছাৱসেন অপ্পৱিসেসো, ইতৰৱসেন অৱিসেসো ৱেদিতব্বো. ৰূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি ইদং ৰূপাযতনমূলকমনাযতনৱসেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৰূপাযতন…পে… অধিপ্পাযো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘ৰূপাযতনমূলকেসু হী’’তিআদি. যমকানন্তি ৰূপাযতনমূলকগন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনযমকানং. দুতিযপুচ্ছানন্তি যথাৱুত্তযমকানংযেৱ দুতিযপুচ্ছানং. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘সৰূপকানং অচিত্তকান’’ন্তিআদিনা ৱুত্তেন নযেন. আদিপুচ্ছানন্তি তেসংযেৱ যমকানং পঠমপুচ্ছানং.
হেট্ঠিমেহীতি ইদং অৱিসেসৱচনম্পি যেসু সদিসৱিস্সজ্জনতা সম্ভৱতি, তদপেক্খন্তি আহ ‘‘গন্ধৰস…পে… অত্থো’’তি. উদ্দিট্ঠধম্মেসু উদ্দেসানুৰূপং লব্ভমানৱিসেসকথনং ৱিস্সজ্জনং, যো তত্থ ন সব্বেন সব্বং উদ্দেসানুৰূপগুণেন উপলব্ভতি, তস্স অকথনম্পি অত্থতো ৱিস্সজ্জনমেৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘অৱিস্সজ্জনেনেৱ অলব্ভমানতাদস্সনেন ৱিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তী’’তি.
চক্খুৱিকলসোতৱিকলা ৱিয চক্খুসোতৱিকলোপি লব্ভতীতি সো পন অট্ঠকথাযং পি-সদ্দেন সঙ্গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘জচ্চন্ধম্পি…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ. পৰিপুণ্ণাযতনমেৱ ওপপাতিকং সন্ধায ৱুত্তন্তি এত্থ অট্ঠানপ্পযুত্তো এৱ-সদ্দোতি তস্স ঠানং দস্সেন্তো ‘‘ৱুত্তমেৱাতি অত্থো’’তি ৱত্ৱা তেন পৰিপুণ্ণাযতনস্স তত্থ অনিযতত্তা অপৰিপুণ্ণাযতনস্সপি সঙ্গহো সিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘তেন জচ্চন্ধবধিৰম্পি সন্ধায ৱুত্ততা ন নিৱাৰিতা হোতী’’তি আহ.
২২-২৫৪. তস্মিং পুগ্গলস্স অনামট্ঠত্তাতি কস্মা ৱুত্তং, যাৱতা ‘‘ৰূপীব্ৰহ্মলোকং পুচ্ছতী’’তি ইমিনাপি ওকাসোযেৱ আমট্ঠোতি. ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞায কাৰণৱিভাৱনাধিপ্পাযেনেৱ ‘‘কস্মা পটিঞ্ঞাত’’ন্তি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৱা তং কাৰণং দস্সেতুকামো ‘‘ননূ’’তিআদিমাহ. গব্ভসেয্যকভাৱং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সতীতি পচ্ছিমভৱিকং সন্ধাযাহ. তদৱত্থস্সাতি পচ্ছিমভৱাৱত্থস্স. ভৱিস্সন্তস্সাতি ভাৱিনো. পটিঞ্ঞাতব্বত্তাতি ‘‘উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পটিঞ্ঞাতব্বত্তা.
অথ কস্মাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – যদি ‘‘যস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছাযং ৱুত্তেন ৱিধিনা পটিঞ্ঞাতব্বং, অথ কস্মা অথ কেন কাৰণেন পটিলোমে ‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞাতং, ননু ইদং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰুদ্ধন্তি? ননূতিআদিনাপি চোদকো তমেৱ ৱিৰোধং ৱিভাৱেতি. নো চ নুপ্পজ্জিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি এৱাতি অত্থো. ‘‘তস্মিং ভৱে’’তিআদি তস্স পৰিহাৰো. তত্থ তস্মিং ভৱেতি যস্মিং ভৱে ‘‘ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱুত্তং পৱত্তমানত্তা, তস্মিং ভৱে. অনাগতভাৱেন অৱচনতোতি ভাৱীভাৱেন অৱত্তব্বতো আৰদ্ধুপ্পাদভাৱেন পৱত্তমানত্তাতি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ ‘‘ভৱন্তৰে হী’’তিআদি. ন পন ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা পাঠন্তৰেন যথাৱুত্তমত্থং সমত্থেতি.
যস্মিং অত্তভাৱে যেহি আযতনেহি ভৱিতব্বং, তংতংআযতননিব্বত্তককম্মেন অৱস্সংভাৱীআযতনস্স সত্তস্স, সন্তানস্স ৱা, ‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা, যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি চ এৱং পৱত্তং পুচ্ছাদ্ৱযৱিস্সজ্জনং আযতনপটিলাভস্স জাতিভাৱতো সুট্ঠু উপপন্নং ভৱতি. পচ্ছিমভৱিকাদযোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অৰূপে উপ্পজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযনকা সঙ্গয্হন্তি. ইদম্পি ৱিস্সজ্জনং. অভিনন্দিতব্বত্তাতি ‘‘আমন্তা’’তি সম্পটিচ্ছিতব্বত্তা.
যং পন অঘানকানং কামাৱচৰং উপপজ্জন্তানন্তি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. যস্স ৱিপাকো ঘানাযতনুপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ উপচ্ছিজ্জিস্সতি, তং ঘানাযতনানিব্বত্তককম্মন্তি ৱুত্তং. কথং পনীদিসং কম্মং অত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যস্স যত্থা’’তিআদি. এৱম্পি গব্ভসেয্যকো এৱ ইধ অঘানকোতি অধিপ্পেতোতি কথমিদং ৱিঞ্ঞাযতীতি চোদনায ‘‘ন হী’’তিআদিং ৱত্ৱা তমত্থং সাধেতুং ‘‘ধম্মহদযৱিভঙ্গে’’তিআদি ৱুত্তং. অৱচনত্তম্পি হি যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে পটিক্খেপোযেৱাতি. ইধাতি ইমস্মিং আযতনযমকে. যথাদস্সিতাসূতি ‘‘যস্স ৱা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স তত্থ ৰূপাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি চ দস্সিতপ্পকাৰাসু পুচ্ছাসু. আমন্তাতি ৱুত্তন্তি অথ কস্মা ন ৱিঞ্ঞাযতীতি যোজনা. এতাসু পুচ্ছাসু কস্মা পটিৱচনেন ৱিস্সজ্জনং ন কতন্তি অধিপ্পাযো. সন্নিট্ঠানেন গহিতত্থস্সাতি ‘‘যস্স ৱা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি চ এৱমাদিকেন সন্নিট্ঠানপদেন গহিতস্স অত্থস্স. একদেসে সংসযত্থস্স সম্ভৱেনাতি একদেসে সংসযিতব্বস্স অত্থস্স সম্ভৱেন সন্নিট্ঠানত্থপটিযোগভূতসংসযত্থস্স পটিৱচনস্স অকৰণতো ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনৱিস্সজ্জনস্স অকত্তব্বতো অত্থস্স অভিন্দিত্ৱা একজ্ঝং কত্ৱা অৱত্তব্বতো. তেনাহ ‘‘ভিন্দিতব্বেহি ন পটিৱচনৱিস্সজ্জনং হোতী’’তি.
যদি সিযাতি ভিন্দিত্ৱা ৱত্তব্বেপি অত্থে যদি পটিৱচনৱিস্সজ্জনং সিযা, পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনমেৱ ন সিযা অনোকাসভাৱতো ভিন্দিতব্বতো চাতি অত্থো. তথা হি ‘‘পঞ্চৱোকাৰে পৰিনিব্বন্তানং, অৰূপে পচ্ছিমভৱিকানং, যে চ অৰূপং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৱন্তানং তেসং সোতাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জিস্সতি, চক্খাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তি চ, তথা ‘‘ৰূপাৱচৰে পৰিনিব্বন্তানং, অৰূপানং তেসং তত্থ ঘানাযতনঞ্চ ন নিৰুজ্ঝতি, ৰূপাযতনঞ্চ ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি চ তত্থ ৱিভাগৱসেন পৱত্তো পাঠসেসো. অথ কস্মাতি যদি অভিন্দিতব্বে পটিৱচনৱিস্সজ্জনং, ন ভিন্দিতব্বে, এৱং সন্তে ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইমিনা পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন গব্ভসেয্যকানং সোমনস্সপটিসন্ধি নত্থীতি কস্মা ন ৱিঞ্ঞাযতি, ভিন্দিতব্বে ন পটিৱচনৱিস্সজ্জনং হোতীতি সম্পটিচ্ছিতব্বন্তি? তং ন, অঞ্ঞায পাড়িযা তদত্থস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘কামধাতুযা’’তিআদিমাহ.
‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতি, তং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি, নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি তস্সেৱ চিত্তস্স নিৰোধো অনাগতভাৱেন তস্স উপ্পাদক্খণে যথা ৱুত্তো, এৱং তস্সেৱ কম্মজসন্তানস্স নিৰোধো তস্স উপ্পাদে অনাগতভাৱেন ৱত্তব্বো. তেনেতং দস্সেতি ‘‘একচিত্তস্স নাম উপ্পাদক্খণে নিৰোধো অনাগতভাৱেন ৱুচ্চতি, কিমঙ্গং পন একসন্তানস্সা’’তি. সব্বত্থ সব্বস্মিং অনাগতৱাৰে. উপপজ্জন্তানং এৱ ৱসেন সো নিৰোধো তথা অনাগতভাৱেন ৱুত্তো, কস্মা পনেত্থ নিৰোধো উপপন্নানং ৱসেন ন ৱুত্তোতি আহ ‘‘উপ্পন্নানং পনা’’তিআদি. তস্সেৱ যথাপৱত্তস্স কম্মজসন্তানস্স এৱ. তস্মাতি যস্মা উপ্পাদক্খণতো উদ্ধং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতি, তস্মা. ভেদে সতিপি কালভেদামসনস্স কাৰণে সতিপি. অনাগতকালামসনৱসেনেৱ নিৰোধস্সেৱ ৱসেন ৱিস্সজ্জনদ্ৱযং উপপন্নমেৱ যুত্তমেৱ হোতীতি. অঞ্ঞেসং ৱসেন নিৰোধস্সেৱ ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা ‘‘অৰহত’’ন্তি ৱুত্তং.
যদি উপপত্তিঅনন্তৰং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতি, অথ কস্মা চুতিযা নিৰোধৱচনন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তন্নিট্ঠানভাৱতো পন চুতিযা নিৰোধৱচন’’ন্তি. তন্নিট্ঠানভাৱতোতি তস্স সন্তানস্স নিট্ঠানভাৱতো. পৱত্তেতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটকৰণং. তত্থ তস্সাতি সন্তানস্স. ৱক্খতীতিআদিপি পৱত্তে নিৰোধং অনাদিযিত্ৱা চুতিনিৰোধস্সেৱ গহিততায কাৰণৱচনং. তেনাতি তেন যথাৱুত্তেন পাঠন্তৰৱচনেন. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তিআদিকে আযতনযমকে. যদি পৱত্তে নিৰুদ্ধস্সপি চুতিযা এৱ নিৰোধো ইচ্ছিতো, ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদি কথন্তি আহ ‘‘সচক্খুকানন্তিআদীসু চ পটিলদ্ধচক্খুকানন্তিআদিনা অত্থো ৱিঞ্ঞাযতী’’তি. তেতি অৰূপে পচ্ছিমভৱিকা. অচক্খুকৱচনঞ্চ সাৱসেসন্তি যোজনা.
পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আযতনযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.