১. পণ্ণত্তিৱাৰো
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
২৬. এৱং ৱুত্তন্তি এৱং দ্ৱাৰালম্বনেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তধম্মৱিভাগৱসেন ৱুত্তং. পিযসভাৱং পিযজাতিকং ‘‘কথং ৰূপেন খো, আৱুসো’’তিআদীসু ৱিয পিযসভাৱট্ঠেন ৰূপং, ন ৰুপ্পনট্ঠেনাতি ৱুত্তং ‘‘পিযৰূপং…পে… ৰূপং ন ৰূপক্খন্ধো’’তি. ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপক্খন্ধপৰিযাপন্নম্পি চক্খাদি পিযসভাৱমত্তৱচনিচ্ছাৱসেন পিযৰূপমেৱ অনুপ্পৱিসতি, ন ৰূপক্খন্ধন্তি আহ ‘‘পিযসভাৱ…পে… ন ৰূপক্খন্ধোতি ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘যো পন যত্থ ৱিসেসো’’তি ৱুত্তো ৱিসেসসদ্দো নানুৱত্ততীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱচনসেসো’’তি. ন হি অধিকাৰতো লব্ভমানস্স অজ্ঝাহৰণকিচ্চং অত্থি. দিট্ঠিসঞ্ঞাতি ৱা পদুদ্ধাৰোযং ৱেদিতব্বো. ৱিসেসতা পনস্সা ‘‘ৱিসেসং ৱণ্ণযিস্সামা’’তি পটিঞ্ঞায এৱ পাকটা. ‘‘অৱসেসা সঙ্খাৰা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সংযোজনৱসেন জানাতি অভিনিৱিসতীতি সঞ্ঞা দিট্ঠীতি আহ ‘‘দিট্ঠি এৱ সঞ্ঞা’’তি. দিট্ঠি চাতি চ-সদ্দেন অৱসিট্ঠং পপঞ্চং সঙ্গণ্হাতি. তথা হি ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা’’তি এত্থ পপঞ্চসূদনিযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২০১) ৱুত্তং ‘‘সঞ্ঞানামেন ৱা পপঞ্চা এৱ ৱুত্তা’’তি.
২৮. ‘‘খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তি এতস্মিং অনুলোমে যথা সৰূপদস্সনেন ৱিস্সজ্জনং লব্ভতি, ন এৱং ‘‘ন খন্ধা ন ৱেদনাক্খন্ধো’’তি পটিলোমে, ইধ পন পটিৱচনেন ৱিস্সজ্জনন্তি তদত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘খন্ধসদ্দপ্পৱত্তিযা চ অভাৱে ৱেদনাক্খন্ধসদ্দপ্পৱত্তিযা চ অভাৱো’’তি আহ. তেন সত্তাপটিসেধে অযং ন-কাৰোতি দস্সেতি. সদ্দগ্গহণঞ্চেত্থ সদ্দনিবন্ধনত্তা পঞ্ঞত্তিযা সদ্দসভাগতং ৱা সন্ধায কতং. পণ্ণত্তিসোধনঞ্হেতং. তেনাহ ‘‘পণ্ণত্তিসোধনমত্তমেৱ কৰোতী’’তি. তেন নিদ্ধাৰেতব্বস্স ধম্মন্তৰস্স অভাৱং দস্সেতি. যতো ৱুত্তং ‘‘ন অঞ্ঞধম্মসব্ভাৱো এৱেত্থ পমাণ’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং পাঠন্তৰেন সমত্থেতি. কামং কত্থচি সতিপি খন্ধে নত্থি ৱেদনাক্খন্ধো, অখন্ধত্তসভাৱা পন নত্থি ৱেদনাতি ‘‘ন খন্ধা ন ৱেদনাক্খন্ধোতি? আমন্তা’’তি ৱুত্তন্তি এৱং ৱা এতং দট্ঠব্বং. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঞ্ঞত্তিনিব্বানসঙ্খাতা’’তিআদি.
৩৯. ‘‘ৰূপতো অঞ্ঞে’’তি এত্থ ভূতুপাদায ধম্মো ৱিয পিযসভাৱোপি ৰূপসদ্দাভিধেয্যতাসামঞ্ঞেন গহিতোতি আহ ‘‘লোকুত্তৰা ৱেদনাদযো দট্ঠব্বা’’তি. অপ্পৱত্তিমত্তমেৱাতি খন্ধসদ্দপ্পৱত্তিযা অভাৱে ৰূপসদ্দপ্পৱত্তিযা চ অভাৱোতি পণ্ণত্তিসোধনমত্ততংযেৱ সন্ধায ৱদতি, তথা চাহ ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তিআদি. তেনেতং দস্সেতি – যথা চক্খুতো অঞ্ঞস্স সব্বস্সপি সভাৱধম্মস্স আযতনগ্গহণেন গহিতত্তা তদুভযৱিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি কেৱলং পঞ্ঞত্তিসোধনত্থং তমেৱ অভাৱং দস্সেতুং ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা ন চেৱ চক্খু ন চ আযতন’’ন্তি ৱুত্তং, এৱমিধাপি তদত্থমেৱ উভযৱিনিমুত্তস্স অভাৱং দস্সেতুং ‘‘ৰূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা ন চেৱ ৰূপং ন চ খন্ধা’’তি ৱুত্তন্তি. ৱিসমোপঞ্ঞাসো. ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৱা’’তি এত্থ হি অৱসেসগ্গহণেন গয্হমানং কিঞ্চি নত্থীতি সক্কা ৱত্তুং আযতনৱিনিমুত্তস্স সভাৱধম্মস্স অভাৱা. তেনাহ ‘‘যদি সিযা’’তি. ‘‘ৰূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৱা’’তি এত্থ পন ন তথা সক্কা ৱত্তুং খন্ধৱিনিমুত্তস্স সভাৱধম্মস্স অত্থিভাৱতো. যদি পন তাদিসং খন্ধগতং ধম্মজাতং নত্থীতি এৱমিদং ৱুত্তং সিযা, এৱং সতি যুত্তমেতং সিযা. তথা হি ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিনা পঞ্ঞত্তিগ্গহণমেৱ উদ্ধৰীযতি. তণ্হাৱত্থু চ ন সিযা অৱসেসগ্গহণেন গয্হমানন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. খন্ধো চ সিযাতি যোজনা.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা
৫০-২০৫. মিস্সককালভেদেসু যমকেসু পদানং ভিন্নকালত্তা সিযা অত্থৱিসেসোতি আহ ‘‘অমিস্সককালভেদেসু ৱাৰেসু অত্থৱিসেসাভাৱতো’’তি. ইদানি তমেৱত্থং ‘‘পুৰিমস্স হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. তেনাতি অত্থৱিসেসাভাৱেন. এত্থাতি এতস্মিং পৱত্তিৱাৰপাঠে, এতিস্সং ৱা পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনাযং. ছ এৱ ৱুত্তা, ন নৱাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অতীতেনা’’তিআদি. এতে পন তযোতি অত্তনা ৱিসুং অনন্তৰং দস্সিতে সন্ধাযাহ. যথাদস্সিতাতি অট্ঠকথাযং নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সিতব্বাকাৰা পচ্চুপ্পন্নেনাতীতাদযো যে পাড়িযং উজুকমেৱ আগতা. ‘‘ন ৱিসুং ৱিজ্জন্তী’’তি ৱুত্তমেৱত্থং ‘‘তত্থ তত্থ হী’’তিআদিনা পাকটতৰং কৰোতি. তত্থ পটিলোমপুচ্ছাহীতি ‘‘যস্স ৱা পন ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তি এৱমাদিকাহি পঠমপদে ৱুত্তস্স পটিলোমৱসেন পৱত্তাহি. তেনেৱাতি নযতো যোজেতুং সক্কুণেয্যত্তা এৱ. মিস্সককালভেদেসু চাতি ন কেৱলং অমিস্সককালভেদেসুযেৱ, অথ খো মিস্সককালভেদেসু চাতি অত্থো. ন যোজনাসুকৰতায এৱ পুৰিমে অযোজনা, অথ খো সুখগ্গহণত্থম্পীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অমিস্সক…পে… ৱুত্তানী’’তি.
যেন কাৰণেনাতি যেন একপদদ্ৱযসঙ্গহিতানং খন্ধানং উপ্পাদস্স নিৰোধস্স লাভসঙ্খাতেন কাৰণেন. যথাক্কমং পুৰেপঞ্হো পচ্ছাপঞ্হোতি চ নামং ৱুত্তং. চ-সদ্দেন পুৰেপচ্ছাপঞ্হোতি চ নামং ৱুত্তন্তি নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতব্বং. তত্থ পন ‘‘একপদদ্ৱযসঙ্গহিতান’’ন্তি ইদং একজ্ঝং কত্ৱা গহেতব্বং. তমেৱত্থম্পি ৱিৱৰতি ‘‘যস্স হী’’তিআদিনা. তত্থ যস্সাতি যস্স পঞ্হস্স. ‘‘পঞ্হো’’তি চেত্থ পুচ্ছনৱসেন পৱত্তং ৱচনং ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘পৰিপূৰেত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বত্থসঙ্গণ্হনতো’’তি. তং সৰূপদস্সনেন ৱিস্সজ্জনং তংৱিস্সজ্জনং, তং ৱা যথাৱুত্তং ৱিস্সজ্জনং এতস্সাতি তংৱিস্সজ্জনো, তস্স তংৱিস্সজ্জনস্স. পুৰিমকোট্ঠাসেনাতি পুৰিমেন উদ্দেসপদেন. তেন হি ৱিস্সজ্জনপদস্স সমানত্থতা ইধ সদিসত্থতা. একেন পদেনাতি একেন পধানাপ্পধানেন যমকপদেন, ন পঠমপদেনেৱাতি অত্থো. উপ্পাদনিৰোধলাভসামঞ্ঞমত্তেনাতি উপ্পাদস্স ৱা নিৰোধস্স ৱা লব্ভমানতায সমানতামত্তেন. সন্নিট্ঠানপদ…পে… যুত্তন্তি ইদং অট্ঠকথাযং ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা পুৰেপঞ্হস্স দস্সিতত্তা ৱুত্তং. যদিপি তত্থ ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱিস্সজ্জিতত্তা ৱেদনাক্খন্ধস্স উপ্পাদো লব্ভতীতি ৱুত্তং, যো পন সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতো ৰূপক্খন্ধস্স অনুপ্পাদো পাড়িযং অনুঞ্ঞাতৰূপেন ঠিতো, তস্স ৱসেন পুৰেপঞ্হো যুত্তোতি অধিপ্পাযো. এৱঞ্হি পুৰিমকোট্ঠাসেন সদিসত্থতা হোতি.
‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি এত্থ ৰূপক্খন্ধস্স অনুপ্পন্নপুব্বতাপটিক্খেপমুখেন ইতৰস্স পটিক্খিপীযতীতি ৰূপক্খন্ধস্সেৱ যথাৱুত্তপটিক্খেপো পধানভাৱেন ৱুত্তো. এসেৱ নযো অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসূতি আহ ‘‘সন্নিট্ঠানত্থস্সেৱ পটিক্খিপনং পটিক্খেপো’’তি. ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নিৰুজ্ঝতী’’তি এত্থ পন ৰূপক্খন্ধস্স উপ্পাদলক্খণং কত্ৱা ৱেদনাক্খন্ধস্স নিৰোধো পুচ্ছীযতীতি সো এৱ ‘‘নো’’তি পটিসেধীযতি. এস নযো অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসূতি ৱুত্তং ‘‘সংসযত্থনিৱাৰণং পটিসেধো’’তি. ‘‘ন-কাৰৱিৰহিত’’ন্তি এতেন পটিসেধস্স পটিসেধিতমাহ. যদি এৱং পাড়িগতিপটিসেধৱিস্সজ্জনানং কো ৱিসেসোতি আহ ‘‘তত্থ উপ্পত্তী’’তিআদি.
তদেকদেসপক্খেপৱসেনাতি তেসং চতুন্নং পঞ্হানং পঞ্চন্নঞ্চ ৱিস্সজ্জনানং একদেসস্স পক্খিপনৱসেন. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঠমে ঠানে পৰিপুণ্ণপঞ্হস্স পুৰিমকোট্ঠাসে সৰূপদস্সনেনা’’তিআদি. যো পনেত্থ পঞ্হেসু ৱিস্সজ্জনেসু চ সত্তৱীসতিযা ঠানেসু পক্খেপং লভতি, তং দস্সেতুং ‘‘পৰিপুণ্ণপঞ্হো এৱা’’তিআদি ৱুত্তং. পাড়িৱৱত্থানদস্সনাদিতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন পুচ্ছাৱিভঙ্গো ৱিস্সজ্জনাঠানানি একস্মিং পঞ্হে যোজনানযোতি ইমেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
সুদ্ধাৱাসানন্তিআদি পাড়িযা পদং উদ্ধৰিত্ৱা অত্থদস্সনত্থং আৰদ্ধং. ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি ইমস্স ৱিস্সজ্জনং হোতি ‘‘সুদ্ধাৱাসানং তেসং তত্থা’’তি. তত্থ একভূমিযং দুতিযা উপপত্তি নত্থীতি একিস্সা ভূমিযা একস্স অৰিযপুগ্গলস্স দুতিযৱাৰং পটিসন্ধিগ্গহণং নত্থীতি অত্থো. ততিযৱাৰাদীসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. স্ৱাযমত্থো যথা ঞাপিতো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিতো পভুতি হি…পে… পৱত্তা’’তি ৱুত্তং. তেন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৱসেনাযং দেসনা পৱত্তাতি দস্সেতি. আদাননিক্খেপপৰিচ্ছিন্নং কম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৱা তস্স ৱসেন উপ্পাদনিৰোধেসু ৱুচ্চমানেসু অকম্মজেসু কুসলাদীসু কথন্তি চোদনাযং তেপি ইধ তংনিস্সিতা এৱ কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্মিঞ্হি…পে… দস্সিতা’’তি. তেনেৱাতি কম্মজসন্তানেনেৱ. তস্মাতি এককম্মনিব্বত্তস্স ৱিপাকসন্তানস্স একত্তেন গহিতত্তা. তস্সাতি কম্মজসন্তানস্স. পঞ্চসু সুদ্ধাৱাসেসু যথা পচ্চেকং ‘‘একিস্সা ভূমিযা দুতিযা উপপত্তি নত্থী’’তি যথাৱুত্তপাড়িযা ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং ‘‘সুদ্ধাৱাসান’’ন্তি অৱিসেসৱচনতো সকলেপি সুদ্ধাৱাসে সা নত্থীতি তায কস্মা ন ৱিঞ্ঞাযতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৱা সযমেৱ পৰিহৰিতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুদ্ধাৱাসেসু হেট্ঠাভূমিকস্স অসতি ইন্দ্ৰিযপৰিপাকে উপৰিভূমিসমুপ্পত্তি ন সক্কা পটিসেধেতুং উদ্ধংসোতৱচনতো. উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৱট্টসোতঞ্চাতি হি উদ্ধংসোতো. তেনাহ ‘‘উদ্ধংসোতপাড়িসব্ভাৱা’’তি. সংসন্দেতব্বাতি যথা ন ৱিৰুজ্ঝন্তি, এৱং নেতব্বা. তথা চেৱ সংৱণ্ণিতং.
এতেন সন্নিট্ঠানেনাতি অঙ্কিতোকাসভাৱিৰূপুপ্পাদসন্নিস্সযেন নিচ্ছযেন. ৱিসেসিতা তথাভাৱিৰূপভাৱিনো. অসঞ্ঞসত্তাপীতি ন কেৱলং পঞ্চৱোকাৰা এৱ, অথ খো অসঞ্ঞসত্তাপি. তে এৱ অসঞ্ঞসত্তে এৱ গহেত্ৱা পুৰিমকোট্ঠাসেতি অধিপ্পাযো. তেন যে সন্নিট্ঠানেন ৱজ্জিতাতি তেন যথাৱুত্তসন্নিট্ঠানেন যে ৱিৰহিতা, তে তথা ন ৱত্তব্বাতি অত্থো. ইদানি ‘‘তে ততো’’তিআদিনা দস্সেতি. ততোতি অসঞ্ঞাভৱতো. পচ্ছিমভৱিকানন্তি এত্থ পচ্ছিমভৱং সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘কিং পঞ্চৱোকাৰাদী’’তিআদি ৱুত্তং. অপচ্ছিমভৱিকানম্পি অৰূপানং অৰূপভৱে যথা ৰূপক্খন্ধো নুপ্পাদি, এৱং তত্থ পচ্ছিমভৱিকানং ৱেদনাক্খন্ধোপীতি আহ ‘‘এতেন সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতত্তা’’তি. তেনাহ ‘‘তেসং…পে… আহা’’তি. তত্থ তেসন্তি পচ্ছিমভৱিকানং. তত্থাতি অৰূপভৱে. ইতৰানুপ্পত্তিভাৱঞ্চাতি ইতৰস্স ৱেদনাক্খন্ধস্স অনুপ্পজ্জনসব্ভাৱম্পি. সপ্পটিসন্ধিকানম্পি সুদ্ধাৱাসানং খন্ধভেদস্স পৰিনিব্বানপৰিযাযো ওড়াৰিকদোসপ্পহানতো কিলেসূপসমসামঞ্ঞেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং.
সব্বেসঞ্হি তেসন্তি তংতংভূমিযং ঠিতানং সব্বেসং সুদ্ধাৱাসানং. যথা পনাতিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. অনন্তা লোকধাতুযোতি ইদং ওকাসস্স পৰিচ্ছেদাভাৱংযেৱ দস্সেতুং ৱুত্তং. পুগ্গলৱসেন সমানাধাৰতায সমানকালত্তেন অসম্ভৱন্তো ওকাসৱসেন পন সম্ভৱন্তো সংকিণ্ণা ৱিয হোন্তীতি আহ ‘‘সংকিণ্ণতা হোতী’’তি.
পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা
২০৬-২০৮. তস্সাপীতি পুগ্গলোকাসৱাৰস্সপি. ওকাসে পুগ্গলস্সেৱাতি যথাগহিতে ওকাসে যো পুগ্গলো, তস্সেৱ ওকাসৱিসিট্ঠপুগ্গলস্সেৱাতি অত্থো. যথা পন পুগ্গলৱাৰে লব্ভমানে পুগ্গলোকাসৱাৰোপি লব্ভতি, এৱং ওকাসৱাৰোপি লব্ভেয্যাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ওকাসৱাৰোপি চা’’তি. তস্মাতি যস্মা ৱুচ্চমানোপি ওকাসো পুগ্গলস্স ৱিসেসভাৱেনেৱ ৱুচ্চেয্য, ন ৱিসুং, তস্মা.
অঞ্ঞথাতি পৱত্তিৱাৰে ৱিয আদাননিক্খেপপৰিচ্ছিন্নং কম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৱা তস্স উপ্পাদনিৰোধৱসেন পৰিঞ্ঞাৱচনে. ‘‘যো ৰূপক্খন্ধং পৰিজানাতী’’তি সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতত্থাভাৱদস্সনমুখেন ইতৰস্সপি অভাৱং দস্সেতুং ‘‘ৰুপক্খন্ধপৰিজাননস্স অভাৱা’’তি ৱুত্তং. ‘‘আমন্তা’’তি চ কতং, তস্মা পৱত্তে চিত্তক্খণৱসেনেৱেত্থ তযো অদ্ধো লব্ভন্তীতি অত্থো. ‘‘অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অৰহন্তঞ্চা’’তি দ্ৱিন্নং পদানং ‘‘ৰূপক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানন্তি ৱেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানিত্থা’’তি দ্ৱীহি পদেহি যথাক্কমং সম্বন্ধো. ‘‘ঠপেত্ৱা অৱসেসা পুগ্গলা’’তি পন পচ্চেকং যোজেতব্বং. অগ্গমগ্গ…পে… নত্থীতি ইমিনা অৰহত্তমগ্গঞাণস্সেৱ পৰিঞ্ঞামত্থকপ্পত্তিযা পৰিঞ্ঞাকিচ্চং সাতিসযং, তদভাৱা ন ইতৰেসন্তি দস্সেতি. যতো তস্সেৱ ৱজিৰূপমতা ৱুত্তা, সেসানঞ্চ ৱিজ্জূপমতা. তেনাতি তেন যথাৱুত্তেন ৱচনেন. তদৱসেসসব্বপুগ্গলেতি ততো অগ্গমগ্গসমঙ্গিতো অৱসেসসব্বপুগ্গলে. ইমং পন যথাৱুত্তদোসং পৰিহৰন্তা ‘‘পুথুজ্জনাদযো সন্ধাযা’’তি ৱদন্তি.
পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
খন্ধযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.