১. পণ্ণত্তিৱাৰো
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
২-৩. খন্ধযমকে …পে… পৰিঞ্ঞা চ ৱত্তব্বাতি ইদং পধানভাৱেন ৱত্তব্বদস্সনং. অভিঞ্ঞেয্যকথা হি অভিধম্মো, সা চ যাৱদেৱ পৰিঞ্ঞত্তাতি পৰিঞ্ঞাসু চ ন ৱিনা তীৰণপৰিঞ্ঞায পহানপৰিঞ্ঞা, তীৰণঞ্চ সম্পুণ্ণপৰানুগ্গহস্স অধিপ্পেতত্তা কালপুগ্গলোকাসৱিভাগমুখেন খন্ধানং ৱিসুং সহ চ উপ্পাদনিৰোধলক্খণপৰিগ্গহৱসেন সাতিসযং সম্ভৱতি, নাঞ্ঞথাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ছসু কালভেদেসু…পে… পৰিঞ্ঞা চ ৱত্তব্বা’’তি পধানং ৱত্তব্বং উদ্ধৰতি. তত্থ পন যথা ন তীৰণপৰিঞ্ঞায ৱিনা পহানপৰিঞ্ঞা, এৱং তীৰণপৰিঞ্ঞা ৱিনা ঞাতপৰিঞ্ঞায. সা চ সুতমযঞাণমূলিকাতি দেসনাকুসলো সত্থা অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ সমুদাযাৱযৱপদত্থাদিৱিভাগদস্সনমুখেন খন্ধেসু পৰিঞ্ঞাপ্পভেদং পকাসেতুকামো ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিনা দেসনং আৰভীতি দস্সেন্তো ‘‘তে পন খন্ধা’’তিআদিমাহ. পঞ্চহি পদেহীতি পঞ্চহি সমুদাযপদেহি.
তত্থাতি তেসু সমুদাযাৱযৱপদেসু. ধম্মোতি ৰুপ্পনাদিকো ঞেয্যধম্মো. সমুদাযপদস্সাতি ৰূপক্খন্ধাদিসমুদাযপদস্স. যদিপি অৱযৱৱিনিমুত্তো পৰমত্থতো সমুদাযো নাম নত্থি, যথা পন অৱযৱো সমুদাযো ন হোতি, এৱং ন সমুদাযোপি অৱযৱোতি সতিপি সমুদাযাৱযৱানং ভেদে দ্ৱিন্নং পদানং সমানাধিকৰণভাৱতো অত্থেৱাভেদোতি পদদ্ৱযস্স সমানত্থতায সিযা আসঙ্কাতি আহ ‘‘এতস্মিং সংসযট্ঠানে’’তি. ‘‘চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদীসু একদেসো সমুদাযপদত্থো ৱুত্তো, ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং…পে… অযং ৱুচ্চতি ৰূপক্খন্ধো’’তিআদীসু (ৱিভ. ২) পন সকলোতি আহ ‘‘ৰূপাদি…পে… অত্থো’’তি. অৱযৱপদানঞ্চেত্থ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বৱিসযানং সমানাধিকৰণতায সমুদাযপদত্থতা ৱুত্তা, ততো এৱ সমুদাযপদানম্পি অৱযৱপদত্থতা. ন হি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বানং অত্থানং অচ্চন্তং ভেদো অভেদো ৱা ইচ্ছিতো, অথ খো ভেদাভেদো, তস্মা অভেদদস্সনৱসেন পঠমনযো ৱুত্তো, ভেদদস্সনৱসেন দুতিযনযো. যো হি ৰুপ্পনাদিসঙ্খাতো ৰাসট্ঠো অৱযৱপদেহি ৰূপাদিসদ্দেহি চ খন্ধসদ্দেন চ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তো, স্ৱাযং অত্থতো ৰাসিভাৱেন অপেক্খিতো ৰুপ্পনাদিঅত্থো এৱাতি.
যথা অৱযৱপদেহি ৱুচ্চমানোপি সমুদাযপদস্স অত্থো হোতি, এৱং সমুদাযপদেহি ৱুচ্চমানোপি অৱযৱপদস্স অত্থোতি ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপঞ্চেৱ ৰূপক্খন্ধো চ, ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি? আমন্তা’’তিআদিনা পদসোধনা কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰূপাদিঅৱযৱপদেহি…পে… পদসোধনৱাৰো ৱুত্তো’’তি. তত্থ একচ্চস্স অৱযৱপদস্স অঞ্ঞত্থ ৱুত্তিযা অৱযৱপদত্থস্স সমুদাযপদত্থতায সিযা অনেকন্তিকতা, সমুদাযপদস্স পন তং নত্থীতি সমুদাযপদত্থস্স অৱযৱপদত্থতায ব্যভিচাৰাভাৱো ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি? আমন্তা’’তি পাড়িযা পকাসিতোতি ৱুত্তং ‘‘ৰূপাদি…পে… দস্সেতু’’ন্তি.
‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তিআদীসু খন্ধত্থস্স ৱিসেসিতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘পধানভূতস্স খন্ধপদস্সা’’তি. ৱেদনাদিউপপদত্থস্স চ সম্ভৱতো ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদীসু. ৰূপাৱযৱপদেন ৱুত্তস্সাতি ৰূপসঙ্খাতেন অৱযৱপদেন ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তস্স খন্ধত্থস্স ৰূপক্খন্ধভাৱো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি? আমন্তা’’তি. তত্থাতি তস্মিং ৰূপক্খন্ধপদে. পধানভূতেন ৱিসেসিতব্বত্তা খন্ধাৱযৱপদেন ৱুত্তস্স ৰুপ্পনট্ঠস্স কিং ৱেদনাক্খন্ধাদিভাৱো হোতীতি যোজনা. সমানে অৱযৱপদাভিধেয্যভাৱে অপ্পধানেন পদেন যো অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, সো কস্মা পধানেন ন ৱিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো. খন্ধাৱযৱপদেন ৱুত্তো ধম্মোতি ৰাসট্ঠমাহ. তত্থ কোচীতি ৰুপ্পনট্ঠো. কেনচি সমুদাযপদেনাতি ৰূপক্খন্ধপদেন, ন ৱেদনাক্খন্ধাদিপদেন. তেনাহ ‘‘ন সব্বো সব্বেনা’’তি. এস নযো ৱেদনাক্খন্ধাদীসু. ৰূপৰূপক্খন্ধাদিঅৱযৱসমুদাযপদসোধনমুখেন তত্থ চ চতুক্খন্ধৱসেন পৱত্তা পাড়িগতি পদসোধনমূলচক্কৱাৰো. এৱঞ্চ দস্সেন্তেনাতি ইমিনা য্ৱাযং ৰূপাদিঅৱযৱপদেহি ৰূপক্খন্ধাদিসমুদাযপদেহি চ দস্সিতাকাৰো অত্থৱিসেসো, তং পচ্চামসতি. ৱিসেসনভাৱো ভেদকতায সামঞ্ঞতো অৱচ্ছেদকত্তা, ৱিসেসিতব্বভাৱো অভেদযোগেন ভেদন্তৰতো অৱিচ্ছিন্দিতব্বত্তা, সমানাধিকৰণভাৱো তেসং ভেদাভেদানং একৱত্থুসন্নিস্সযত্তা.
তেনাতি যথাৱুত্তেন ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন. এত্থাতি এতস্মিং সমানাধিকৰণে. তেনাতি ৱা সমানাধিকৰণভাৱেন. এত্থাতি ৰূপক্খন্ধপদে. যথা নীলুপ্পলপদে উপ্পলৱিসেসনভূতং নীলং ৱিসিট্ঠমেৱ হোতি, ন যং কিঞ্চি, এৱমিধাপি খন্ধৱিসেসনভূতং ৰূপম্পি ৱিসিট্ঠমেৱ সিযাতি দস্সেন্তো ‘‘কিং খন্ধতো…পে… হোতী’’তি আহ. তথা ‘‘ৰূপঞ্চ তং খন্ধো চা’’তি সমানাধিকৰণভাৱেনেৱ যং ৰূপং, সো খন্ধো. যো খন্ধো, তং ৰূপন্তি অযম্পি আপন্নো এৱাতি আহ ‘‘সব্বেৱ…পে… ৱিসেসিতব্বা’’তি. ৱিসেসনেন চ নাম নিদ্ধাৰিতৰূপেন ভৱিতব্বং অৱচ্ছেদকত্তা, ন অনিদ্ধাৰিতৰূপেনাতি আহ ‘‘কিং পন ত’’ন্তিআদি, তস্সেৱ গহিতত্তা ন পিযৰূপসাতৰূপস্সাতি অধিপ্পাযো. ন হি তং খন্ধৱিসেসনভাৱেন গহিতং, ৱিস্সজ্জনং কতং তস্সেৱাতি যোজনা. ন খন্ধতো অঞ্ঞং ৰূপং অত্থীতি ইদং ৰুপ্পনট্ঠো ৰূপন্তি কত্ৱা ৱুত্তং, ন হি সো খন্ধৱিনিমুত্তো অত্থি. তেনেৱাতি যথাৱুত্তৰূপস্স খন্ধৱিনিমুত্তস্স অভাৱেনেৱ. ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপং, দস্সেন্তেনপ্পক’’ন্তি চ আদীসু অতদত্থস্স ৰূপসদ্দস্স লব্ভমানত্তা ‘‘তেন ৰূপসদ্দেনা’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. ৱুচ্চমানং ভূতুপাদাযম্পি ভেদং ধম্মজাতং. সুদ্ধেনাতি কেৱলেন, ৰূপসদ্দেন ৱিনাপীতি অত্থো. তযিদং পকৰণাদিঅৱচ্ছিন্নতং সন্ধায ৱুত্তং, সমানাধিকৰণতং ৱা. যো হি ৰূপসদ্দেন সমানাধিকৰণো খন্ধসদ্দো, তেন যথাৱুত্তৰূপসদ্দেন ৱিয তদত্থো ৱুচ্চতেৱ. তেনাহ ‘‘খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তি. যদিপি যথাৱুত্তং ৰূপং খন্ধো এৱ চ, খন্ধো পন ন ৰূপমেৱাতি আহ ‘‘ন চ সব্বে…পে… ৱিসেসিতব্বা’’তি. তেনেৱাতি অৰূপসভাৱস্স খন্ধস্স অত্থিভাৱেনেৱ. তেতি খন্ধা. ৱিভজিতব্বাতি ‘‘খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘ৰূপক্খন্ধো খন্ধো চেৱ ৰূপক্খন্ধো চ, অৱসেসা খন্ধা ন ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা ৱিভাগেন দস্সেতব্বা.
খন্ধানং ৰূপৱিসেসন…পে… সংসযো হোতীতি এত্থ কিং খন্ধতো অঞ্ঞাপি ৱেদনা অত্থি, যতো ৱিনিৱত্তা ৱেদনা খন্ধৱিসেসনং হোতি, সব্বে চ খন্ধা কিং খন্ধৱিসেসনভূতায ৱেদনায ৱিসেসিতব্বাতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা. কেচীতি অনুভৱনাদিপ্পকাৰা. কেনচি ৱিসেসনেনাতি ৱেদনাদিনা ৱিসেসনেন.
এত্থ চ ৰূপাদিপণ্ণত্তি খন্ধপণ্ণত্তি চ ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা ৱিসুং সহ চ ৰুপ্পনাদিকে অত্থে পৱত্তমানা কদাচি অৱযৱভূতে পৱত্ততি, কদাচি সমুদাযভূতে, তস্সা পন তথা পৱত্তনাকাৰে নিদ্ধাৰিতে যস্মা ৰূপাদিক্খন্ধা পদতো অত্থতো চ ৱিসোধিতা নাম হোন্তি তব্বিসযকঙ্খাপনোদনতো, তস্মা ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপঞ্চেৱ ৰূপক্খন্ধো চ, ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি? আমন্তা’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন পঠমৱাৰেন ৰূপাদিঅৱযৱপদেহি অৱযৱত্থো ৱিয সমুদাযত্থোপি ৱুচ্চতি, তথা সমুদাযপদেহিপীতি অযমত্থো দস্সিতো. ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন পন দুতিযৱাৰেন ৱিসেসৱাচী ৱিয ৰূপাদিঅৱযৱপদেহি সামঞ্ঞভূতেনপি তংতংৱিসিট্ঠেন খন্ধাৱযৱপদেন সো সো এৱ সমুদাযত্থো ৱুচ্চতি, ন সব্বোতি অযমত্থো দস্সিতো. খন্ধৱিনিমুত্তস্স যথাধিপ্পেতস্স অভাৱা যদিপি খন্ধোযেৱ ৰূপং, সো পন ন সব্বো ৰূপং, অথ খো তদেকদেসো, তথা ৱেদনাদযোপীতি অযমত্থো ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপ’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তেন ততিযৱাৰেন দস্সিতো. ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন পন চতুত্থৱাৰেন ‘‘ৰূপং খন্ধো’’তি ৰূপস্স খন্ধভাৱে নিচ্ছিতে খন্ধো নামাযং ন কেৱলং ৰূপমেৱ, অথ খো ৱেদনাদি চাতি ৱেদনাদীনম্পি খন্ধভাৱপ্পকাসনে ন সব্বে খন্ধা ৱেদনাদিৱিসেসৱন্তো, কেচিদেৱ পন তেন তেন ৱিসেসেন তথা ৱুচ্চন্তীতি অযমত্থো দস্সিতো. এৱং দস্সেন্তী চেসা পাড়ি খন্ধানং যথাৱুত্তপণ্ণত্তিসোধনমুখেন সৰূপাৱধাৰণায সংৱত্ততি, তঞ্চ তেসং যাৱদেৱ উপ্পাদাদিনিচ্ছযত্থন্তি দস্সেন্তো ‘‘এৱং যেসং…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ.
একদেসেপি সমুদাযৱোহাৰো দিস্সতি যথা পটো দড্ঢো, সমুদ্দো দিট্ঠোতি আহ ‘‘চক্কাৱযৱভাৱতো চক্কানীতি যমকানি ৱুত্তানী’’তি. বন্ধিত্ৱাতি যমকভাৱেন বন্ধিত্ৱা, যমকমূলভাৱেনেৱ ৱা. মূলভাৱেন গহণং সম্বন্ধভাৱো, তংসম্বন্ধতা চ মূলপদাদীনং নাভিআদিসদিসতা দট্ঠব্বা. অপুব্বস্স ৱত্তব্বস্স অভাৱতো নযিধ দেসনা মণ্ডলভাৱেনেৱ সম্বজ্ঝতীতি আহ ‘‘ন মণ্ডলভাৱেন সম্বজ্ঝনতো’’তি. যদিপি ৰূপক্খন্ধমূলকে অপুব্বং নত্থি, ৱেদনাক্খন্ধাদিমূলকেসু পন সঞ্ঞাদিমুখেন দেসনপ্পৱত্তিযং অপুব্বৱসেনেৱ গতো সিযা মণ্ডলভাৱেন সম্বন্ধো, ন তথা পাঠো পৱত্তোতি আহ ‘‘ৱেদনাক্খন্ধ…পে… সম্বন্ধেনা’’তি. পচ্ছিমস্স পুৰিমেন অসম্বজ্ঝনমেৱ হি হেট্ঠিমসোধনং. সুদ্ধক্খন্ধলাভমত্তমেৱ গহেত্ৱাতি ‘‘খন্ধা ৰূপ’’ন্তি এত্থ খন্ধাতি খন্ধসদ্দেন লব্ভমানং ৰূপাদীহি অসম্মিস্সং খন্ধট্ঠমত্তমেৱ উদ্দেসৱসেন গহেত্ৱা. যদিপি উদ্দেসে খন্ধৱিসেসনং ৰূপাদি ‘‘খন্ধা ৰূপ’’ন্তি সুদ্ধৰূপাদিমত্তমেৱ গহিতং, তথাপি ৱিসেসৰহিতস্স সামঞ্ঞস্স অভাৱতো তত্থ সুদ্ধৰূপাদিমত্ততায অট্ঠত্ৱা. খন্ধৱিসেসনভাৱসঙ্খাতন্তি যথাধিগতং খন্ধানং ৱিসেসনভাৱেন কথিতং ৰুপ্পনাদিকং ৱিসেসনত্থং দস্সেতুং. কেৱলমেৱ তং অগ্গণ্হন্তো খন্ধসদ্দেন সহ যোজেত্ৱা…পে… ৱিভত্তত্তা সুদ্ধক্খন্ধৱাৰোতি ৱুত্তোতি যোজনা.
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.