৩. নিক্খেপকণ্ডং

তিকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা

৯৮৫. যথাৱুত্তফস্সপঞ্চমকাদিৰাসিকিচ্চৰহিতত্তা কেচি ধম্মে ৱিসুং ঠপেত্ৱা সোৱচস্সতাদিঅৱুত্তৱিসেসসঙ্গণ্হনত্থঞ্চ, ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন ৱা ছন্দাদযো ‘‘যেৱাপনা’’তি ৱুত্তাতি যেৱাপনকানং পদুদ্ধাৰেন নিদ্দেসানৰহতায কাৰণং ৱুত্তন্তি হদযৱত্থুস্স তথা নিদ্দেসানৰহতায কাৰণং ৱদন্তো ‘‘সুখুমুপা…পে… হিতস্সা’’তি আহ. সুখুমভাৱেপি ইন্দ্ৰিযাদিসভাৱানি উপাদাযৰূপানি আধিপচ্চাদিৱসেন পাকটানি হোন্তি, ন অতংসভাৱং সুখুমুপাদাযৰূপন্তি হদযৱত্থুস্স পদুদ্ধাৰেন কুসলত্তিকপদভাজনে নিদ্দেসানৰহতা ৱুত্তা. সুখুমভাৱতোযেৱ হি তং মহাপকৰণেপি ‘‘যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) নিস্সিতধম্মমুখেন দস্সিতন্তি. ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন ৱা হদযৱত্থু পদুদ্ধাৰেন ন দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. যেন পন অধিপ্পাযেন ৰূপকণ্ডে হদযৱত্থু দুৱিধেন ৰূপসঙ্গহাদীসু ন ৱুত্তং, সো ৰূপকণ্ডৱণ্ণনায ৱিভাৱিতো এৱাতি. নিক্খিপিত্ৱাতি পদস্স পক্খিপিত্ৱাতি অত্থোতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৱিত্থাৰদেসনং অন্তোগধং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং. মূলাদিৱসেন হি দেসিতা কুসলাদিধম্মা তংতংচিত্তুপ্পাদাদিৱসেনপি দেসিতা এৱ নাম হোন্তি তংসভাৱানতিৱত্তনতোতি.

মূলৱসেনাতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনৱসেন. এতানি হেতুপদাদীনি হিনোতি ফলং এতস্মা পৱত্ততীতি হেতু, পটিচ্চ এতস্মা এতীতি পচ্চযো, জনেতীতি জনকো, নিব্বত্তেতীতি নিব্বত্তকোতি সেসানং ৱচনত্থো. ‘‘মূলট্ঠস্স…পে… ৱুত্ত’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ‘‘পীড়নট্ঠো’’তিআদীসু ৱিয মূলভাৱো মূলট্ঠো, তীণি কুসলমূলানীতি অযঞ্চ মূলতো নিক্খেপোতি? ন, মূলস্স অত্থো মূলট্ঠো, সো এৱ মূলট্ঠোতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনট্ঠেন মূলসভাৱানং অলোভাদিধম্মানং কুসলধম্মেসু কিচ্চৱিসেসস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনেৱাহ ‘‘অত্থোতি ধম্মকিচ্চ’’ন্তি. অথ ৱা অত্থৱসেনাতি ‘‘তীণি কুসলমূলানী’’তি ৱুত্তানং তেসং মূলানং সভাৱসঙ্খাতঅত্থৱসেন, ন গাথায ৱুত্তঅত্থৱসেন. যস্মা পন সো মূলট্ঠোযেৱ চ হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অলোভাদীন’’ন্তিআদি. অলোভাদযো ৱিয ৱেদনাক্খন্ধাদযোপি অধিকতত্তা তং-সদ্দেন পটিনিদ্দিসিতব্বাতি ৱুত্তং ‘‘তে কুসলমূলা তংসম্পযুত্তা’’তি. তেহি অলোভাদীহীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ৱা ৱেদনাক্খন্ধাদযোপি সঙ্গহিতাতি দস্সেতুং ‘‘তে কুসলমূলা তংসম্পযুত্তা’’তি ৱুত্তং.

‘‘কতমে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ফস্সাদিভেদতো চত্তাৰো খন্ধে দস্সেত্ৱা ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি (ধ. স. ১) ৱুত্ততা খন্ধা চ কুসলন্তি ৱুত্তং ‘‘খন্ধেহি সভাৱতো কুসলে পৰিযাদিযতী’’তি. ৱেদনাক্খন্ধো ৱাতি কুসলং…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৱাতি. অঞ্ঞস্স অত্তনো ফলস্স. মূলেহি কুসলানং অনৱজ্জতায হেতুং দস্সেতীতি ইদং ন মূলানং কুসলস্স অনৱজ্জভাৱসাধকত্তা ৱুত্তং, অথ খো তস্স অনৱজ্জতায সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধকত্তা. যদি হি মূলেহি কতো কুসলানং অনৱজ্জভাৱো ভৱেয্য, তংসমুট্ঠানৰূপস্সপি সো ভৱেয্য, মূলানং ৱা তেসং পচ্চযভাৱো ন সিযা, হোতি চ সো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘হেতূ হেতু…পে… পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১.). কিঞ্চ ভিয্যো কুসলানং ৱিয অকুসলাব্যাকতানম্পি তব্ভাৱো মূলপটিবদ্ধো ভৱেয্য, তথা সতি অহেতুকানং অকুসলাব্যাকতানং তব্ভাৱো ন সিযা, তস্মা কুসলাদীনং যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো, ন মূলপটিবদ্ধো, মূলানি পন কুসলাদীনং সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনানীতি ৱেদিতব্বং. সহেতুকা হি ধম্মা ৱিৰুড়্হমূলা ৱিয পাদপা সুপ্পতিট্ঠিতা থিৰা হোন্তি, ন তথা অহেতুকাতি. তংসম্পযোগকতং অনৱজ্জসভাৱন্তি ইদম্পি ন অনৱজ্জসভাৱস্স তংসম্পযোগেন নিপ্ফাদিতত্তা ৱুত্তং, অনৱজ্জসভাৱং পন ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতুং ৱুত্তং. অলোভাদিসম্পযোগতো হি কুসলাদীনং খন্ধানং অনৱজ্জভাৱো সুপ্পতিট্ঠিতো জাযতি, ন অহেতুকাব্যাকতানং ৱিয ন সুপ্পতিট্ঠিতোতি. যদি এৱং ন তেসং খন্ধানং কুসলাদিভাৱো দস্সিতো সিযা? ন, অধিকাৰতো কুসলভাৱস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা. কম্ম-সদ্দো ৱিয ৱিপাকধম্মতাৱাচিনো ন মূলক্খন্ধসদ্দা, সো চ ইধ অৱিসেসতো ৱুত্তোতি আহ ‘‘কম্মেহি সুখৱিপাকতং দস্সেতী’’তি. আদিকল্যাণতং কুসলানং দস্সেতীতি যোজনা. অনৱজ্জহেতুসভাৱসুখৱিপাকভাৱনিদানাদিসম্পত্তিযো দট্ঠব্বা, যোনিসোমনসিকাৰঅৱজ্জপটিপক্খতাইট্ঠৱিপাকতাৱসেনপি নিদানাদিসম্পত্তিযো যোজেতব্বা. যোনিসোমনসিকাৰতো হি কুসলা অলোভাদিমূলকা, অলোভাদিসম্পযোগতো চ লোভাদিপটিপক্খসুখৱিপাকাৱ জাতাতি.

৯৮৬. ‘‘কস্মা ৱুত্ত’’ন্তি অনুযুঞ্জিত্ৱা চোদকো ‘‘ননূ’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. ইতৰো যথাৱুত্তমোহস্স ইধ সম্পযুত্ত-সদ্দেন অৱুচ্চমানতং ‘‘সচ্চমেত’’ন্তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা ‘‘তেনা’’তিআদিনা পৰিহাৰমাহ. তস্সত্থো – ‘‘তংসম্পযুত্তা’’তিপদেন কিঞ্চাপি যথাৱুত্তমোহো পধানভাৱেন ন গহিতো, নানন্তৰিযকতায পন গুণভাৱেন গহিতোতি. অঞ্ঞত্থ অভাৱাতি যথাৱুত্তসম্পযুত্ততো অঞ্ঞত্থ অভাৱা. ন হি ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতো মোহো ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চাদিধম্মেহি ৱিনা হোতীতি.

৯৮৭. উপ্পাদাদিসঙ্খতলক্খণৱিনিৱত্তনত্থং ‘‘অনিচ্চদুক্খঅনত্ততা’’তি ৱুত্তং. উপ্পাদাদযো পন তদৱত্থধম্মৱিকাৰভাৱতো তংতংধম্মগ্গহণেন গহিতাযেৱ. তথা হি ৱুত্তং ‘‘জৰামৰণং দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১), ‘‘ৰূপস্স উপচযো’’তি চ আদি. কেসকুম্ভাদি সব্বং নামং নামপঞ্ঞত্তি, ৰূপৱেদনাদিউপাদানা ব্ৰহ্মৱিহাৰাদিগোচৰা উপাদাপঞ্ঞত্তি সত্তপঞ্ঞত্তি, তংতংভূতনিমিত্তং ভাৱনাৱিসেসঞ্চ উপাদায গহেতব্বো ঝানগোচৰৱিসেসো কসিণপঞ্ঞত্তি. পৰমত্থে অমুঞ্চিত্ৱা ৱোহৰিযমানাতি ইমিনা ৱিহাৰমঞ্চাদিপঞ্ঞত্তীনং সত্তপঞ্ঞত্তিসদিসতং দস্সেতি, যতো তা সত্তপঞ্ঞত্তিগ্গহণেন গয্হন্তি. হুত্ৱা অভাৱপটিপীড়নঅৱসৱত্তনাকাৰভাৱতো সঙ্খতধম্মানং আকাৰভাৱতো সঙ্খতধম্মানং আকাৰৱিসেসভূতানি লক্খণানি ৱিঞ্ঞত্তিআদযো ৱিয ৱত্তব্বানি সিযুং, তানি পন নিস্সযানপেক্খং ন লব্ভন্তীতি পঞ্ঞত্তিসভাৱানেৱ তজ্জাপঞ্ঞত্তিভাৱতোতি ন ৱুত্তানি, সত্তঘটাদিতো ৱিসেসদস্সনত্থং পন অট্ঠকথাযং ৱিসুং ৱুত্তানীতি. ন হি কো…পে… ৱত্তুং যুত্তং কুসলত্তিকস্স নিপ্পদেসত্তা.

৯৮৮. ভৱতি এত্থাতি ভূমি, নিস্সযপচ্চযভাৱতো সুখস্স ভূমি সুখভূমি. সুখৱেদনাসহিতং চিত্তং. তস্স ভূমিভেদেন নিদ্ধাৰণত্থং তংনিস্সযভূতা সম্পযুত্তধম্মা ‘‘কামাৱচৰে’’তি ৱুত্তা. তস্স ৱা একদেসভূতস্স সমুদাযভাৱতো আধাৰণভাৱেন অপেক্খিত্ৱা তংসমানভূমি ‘‘কামাৱচৰে’’তি ৱুত্তা. তত্থ ‘‘সুখভূমিযং কামাৱচৰে’’তি দ্ৱেপি ভুম্মৱচনানি ভিন্নাধিকৰণভাৱেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তানীতি উভযেসম্পি সমানাধিকৰণভাৱেন অত্থযোগং দস্সেতুং ‘‘সুখভূমীতি কামাৱচৰাদযোপি যুজ্জন্তী’’তি ৱুত্তং. যথেৱ হি চিত্তং, এৱং সব্বেপি পৰিত্তসুখেন সম্পযুত্তা ধম্মা তস্স নিস্সযভাৱতো ভূমি কামাৱচৰাতি. অট্ঠকথাযম্পি ৱা অযমত্থো ৱুত্তোযেৱাতি দট্ঠব্বং. ‘‘চিত্ত’’ন্তি হি চিত্তুপ্পাদোপি ৱুচ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তং উপ্পন্নন্তি এত্থ চিত্তমেৱ অগ্গহেত্ৱা পৰোপণ্ণাসকুসলধম্মেহি সদ্ধিংযেৱ চিত্তং গহিত’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱাতি সুখভূমিযন্তি চিত্তুপ্পাদস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা. ৱিভাগদস্সনং ৱিসেসদস্সনং. ভাসিতব্বং ভাসিতং, তদেৱ অত্থোতি ভাসিতত্থো. অভিধেয্যত্থো. তদত্থৱিঞ্ঞাপনেনাতি তিকদুকানং কুচ্ছিতানং সলনাদিঅত্থদীপকেন.

৯৯৪. কো পন ৱাদো খন্ধাৰম্মণস্সাতি পুব্বাপৰভাৱেন ৱত্তমানে অৰহতো খন্ধে একত্তনযৱসেন সন্তানতো ‘‘অম্হাকং মাতুলত্থেৰো’’তিআদিনা আলম্বিত্ৱা পৱত্তমানং উপাদানং তস্স উপাদানক্খন্ধেযেৱ গণ্হাতি. সতিপি তংসন্ততিপৰিযাপন্নে লোকুত্তৰক্খন্ধে তত্থ পৱত্তিতুং অসমত্থভাৱতো কা পন কথা খন্ধে আৰব্ভ পৱত্তমানে. এতেন নত্থি মগ্গো ৱিসুদ্ধিযা, নত্থি নিব্বানন্তি এৱমাদিৱসেন পৱত্তা মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো ন মগ্গাদিৱিসযা তংতংপঞ্ঞত্তিৱিসযাতি দীপিতং হোতি.

৯৯৮. এৱং সং…পে… লেসিকাতি অনুপাদানিযেহি অসংকিলেসিকানং ভেদাভাৱমাহ.

১০০৬. অৱিজ্জমানো চ সো নিচ্চাদিৱিপৰিযাসাকাৰো চাতি অৱি…পে… সাকাৰোতি পদচ্ছেদো. দিট্ঠিযা নিচ্চাদিঅৱিজ্জমানাকাৰেন গয্হমানত্তেপি ন তদাকাৰো ৱিয পৰমত্থতো অৱিজ্জমানো, অথ খো ৱিজ্জমানো কাযো সক্কাযোতি অৱিজ্জমাননিচ্চাদিৱিপৰিযাসাকাৰতো ৱিসেসনন্তি লোকুত্তৰা ন ইদং ৱিসেসনং অৰহন্তি ‘‘সন্তো ৱিজ্জমানো কাযো সক্কাযো’’তি. ৱত্থু অৱিসেসিতং হোতীতি ইদং ‘‘সতী কাযে’’তি এত্থ কায-সদ্দো সমূহত্থতায অনামসিতৱিসেসং খন্ধপঞ্চকং ৱদতীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. পসাদকাযো ৱিয কুচ্ছিতানং ৰাগাদীনং উপ্পত্তিট্ঠানতায কাযোতি ৱুচ্চতীতি এৱং পন অত্থে সতি দিট্ঠিযা ৱত্থু ৱিসেসিতমেৱ হোতীতি লোকুত্তৰাপি অপনীতা. ন হি লোকুত্তৰা খন্ধা উপ্পত্তিট্ঠানতায ‘‘কাযো’’তি ৱুচ্চন্তীতি. সুদ্ধিযা অহেতুভূতেনাতি গোসীলাদিনা, লোকিযসীলেন ৱা লোকুত্তৰসীলস্স অপদট্ঠানেন. ‘‘অৱীতিক্কমনীযতাসততংচৰিতব্বতাহি ৱা সীলং, তপোচৰণভাৱেন সমাদিন্নতায ৱতং. অত্তনো গৱাদিভাৱাধিট্ঠানং সীলং, গচ্ছন্তোযেৱ ভক্খনাদিগৱাদিকিৰিযাকৰণং ৱতং. অকত্তব্বাভিমততো নিৱত্তনং ৱা সীলং, তংসমাদানৱতো ৱেসভোজনকিচ্চচৰণাদিৱিসেসপটিপত্তি ৱত’’ন্তি চ সীলব্বতানং ৱিসেসং ৱদন্তি.

১০০৭. ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদোতি ন জননমত্তং অধিপ্পেতং, অথ খো অনিৰোধোপীতি ‘‘অৱিঘাতং জনসদ্দো ৱদতী’’তি আহ. তত্থাযং জন-সদ্দে নযো, জনিতাতি জনা, অৱিহতাতি অত্থো. পুথূ জনা এতেসন্তি পুথুজ্জনাতি পুথুসত্থুমানিনো সত্তা. অভিসঙ্খৰণাদিঅত্থো ৱা জন-সদ্দো অনেকত্থত্তা ধাতূনং. খন্ধাযতনাদীনং সৱনাধীনত্তা পঞ্ঞাচক্খুপটিলাভস্স তেসং সৱনাভাৱদীপকং ‘‘অস্সুতৱা’’তি ইদং পদং অন্ধতং ৱদতি.

কতং জানন্তীতি অত্তনা পৰেহি চ কতং কুসলাকুসলং তেহি নিপ্ফাদিতং সুখদুক্খং যাথাৱতো জানন্তি. পৰেসং অত্তনা, অত্তনো চ পৰেহি কতং উপকাৰং যথাৱুত্তাকাৰেন পাকটং কৰোন্তি. ব্যাধিআদীহি দুক্খিতস্স উপট্ঠানাদিকাতব্বং, সংসাৰদুক্খদুক্খিতস্সেৱ ৱা যথাৱুত্তাকাৰেন কাতব্বং কৰোন্তি. অৰিযকৰধম্মা অৰিযসচ্চানীতি পুৰিমসচ্চদ্ৱযৱসেন ৱুত্তং ‘‘ৱিপস্সিযমানা অনিচ্চাদযো’’তি. পৰিঞ্ঞাদিৱিসেসেন ৱা পস্সিযমানাতি অত্থে সতি অনিচ্চাদযোতি আদি-সদ্দেন নিচ্চম্পি নিব্বানং গহিতন্তি চতুসচ্চৱসেনপি যোজেতব্বং, অনিচ্চত্তাদযো ৱা ‘‘অনিচ্চাদযো’’তি ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং.

অৱসেসকিলেসা কিলেসসোতং. ঞাণন্তি যাথাৱতো জাননং. যথাভূতাৱবোধেন হি তস্স তানি অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিততায সন্তানে অপ্পৱেসাৰহানি ‘‘সংৱুতানি পিহিতানী’’তি চ ৱুচ্চন্তি. তথাতি সব্বসঙ্খাৰানং ৱিপ্পকাৰস্স খমনাকাৰেন. অৱিপৰীতধম্মা এতায নিজ্ঝাযং খমন্তীতি পঞ্ঞা খন্তীতি. অদুট্ঠস্সেৱ তিতিক্খাভাৱতো তথাপৱত্তা খন্ধাতি অদোসপ্পধানা খন্ধা ৱুত্তাতি ‘‘অদোসো এৱ ৱা’’তি ততিযো ৱিকপ্পো ৱুত্তো. সতিপটিপক্খত্তা অভিজ্ঝাদোমনস্সানং ‘‘মুট্ঠস্সচ্চ’’ন্তি ৱুত্তা. অক্খন্তি দোসো. সস্সতাদিঅন্তৱিনিমুত্তা ধম্মট্ঠিতীতি সস্সতুচ্ছেদাদিগাহো তপ্পটিলোমভাৱো ৱুত্তো. দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদো নিব্বানে পটিলোমভাৱো. চৰিমানুলোমঞাণৱজ্ঝতণ্হাদিকো কিলেসোতি ৱুত্তো, পটিপদাঞাণদস্সনঞাণদস্সনানি ৱিয গোত্ৰভুঞাণং কিলেসানং অপ্পৱত্তিকৰণভাৱেন ৱত্ততি, কিলেসৱিসযাতিলঙ্ঘনভাৱেন পন পৱত্ততীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সঙ্খাৰ…পে… পহান’’ন্তি.

দিট্ঠিযাদীনং সমুদযসভাগতা কম্মস্স ৱিকুপ্পাদনে সহকাৰীকাৰণভাৱো, দস্সনাদিব্যাপাৰং ৱা অত্তানঞ্চ দস্সনাদিকিচ্চং চক্খাদীনন্তি এৱঞ্হি যথাতক্কিতং অত্তানং ৰূপন্তি গণ্হাতি. যথাদিট্ঠন্তি তক্কদস্সনেন যথোপলদ্ধন্তি অধিপ্পাযো. ন হি দিট্ঠিগতিকো ৰূপাযতনমেৱ অত্তাতি গণ্হাতীতি. ইমিস্সাপৱত্তিযাতি সামঞ্ঞেন ৰূপং অত্তাতি সব্বসঙ্গাহকভূতায পৱত্তিযা. ৰূপে…পে… মানন্তি চক্খাদীসু তংসভাৱো অত্তাতি পৱত্তমানং অত্তগ্গহণং. অনঞ্ঞত্তাদিগ্গহণন্তি অনঞ্ঞত্তং অত্তনিযঅত্তনিস্সিতঅত্তাধাৰতাগহণং. ৱণ্ণাদীনন্তি ৱণ্ণৰুক্খপুপ্ফমণীনং. ননু চ ৰুক্খপুপ্ফমণিযো পৰমত্থতো ন ৱিজ্জন্তি? সচ্চং ন ৱিজ্জন্তি, তদুপাদানং পন ৱিজ্জতীতি তং সমুদিতাদিপ্পকাৰং ইধ ৰুক্খাদিপৰিযাযেন ৱুত্তন্তি ৰুক্খাদিনিদস্সনেপি ন দোসো ছাযাৰুক্খাদীনং ৱিয ৰূপস্স অত্তনো চ সংসামিভাৱাদিমত্তস্স অধিপ্পেতত্তা.

১০০৮. জাতিআদিসভাৱন্তি জাতিভৱাদীনং নিব্বত্তিনিব্বত্তনাদিসভাৱং, উপ্পাদনসমত্থতা পচ্চযভাৱো.

১০০৯. সামঞ্ঞেন ‘‘তদেকট্ঠা কিলেসা’’তি (ধ. স. ১০১০), পৰতো ‘‘অৱসেসো লোভো’’তিআদিৱচনতো (ধ. স. ১০১১) পাৰিসেসতো সামত্থিযতো ৱা লব্ভমানতায সতিপি আগতত্তে সৰূপেন পভেদেন ৱা দিট্ঠিআদযো ৱিয অনাগতত্তা লোভাদযো ‘‘অনাগতা’’তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘ইধ …পে… স্সেতু’’ন্তি. অত্থতো ৱিঞ্ঞাযতি লোভাদীহি সহজাতা হুত্ৱা দিট্ঠিযা এৱ পাড়িযং ৱুত্তকিলেসভাৱতো. ইতিপি অত্থো যুজ্জতি সংযোজনকিলেসানম্পি পটিনিদ্দেসাৰহত্তা সম্পযুত্তসমুট্ঠানভাৱতো চ. সংযোজনৰহিতেহীতি সংযোজনভাৱৰহিতেহি থিনউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, থিনঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি ৱা.

১০১৩. একদে…পে… ৱদতি অৱযৱেনপি সমুদাযো ৱুচ্চতীতি. হেতু এতেসং অত্থীতি ৱা হেতুকা. অনিযতোতি ন অৱধাৰিতো. পুৰিমপদাৱধাৰণৱসেন গহেতব্বত্থত্তা ৱিৱৰণীযত্থৱা. অত্থতো নিক্খিপিতুন্তি ‘‘তযো কুসলহেতূ অলোভো অদোসো অমোহো’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৬০) ৱিয পুৰিমনযেন দস্সিতধম্মেযেৱ হেতুপহাতব্বহেতুকভেদতো অত্থদস্সনৱসেন নিদ্দিসিতুন্তি অত্থো.

১০২৯. অভিঞ্ঞাযুত্তৱজ্জানং মহগ্গতানং পৰিত্তাৰম্মণত্তাভাৱা ‘‘মহগ্গতা ৱা ইদ্ধিৱিধাদযো’’তি ৱুত্তং. অতীতংসঞাণস্স কামাৱচৰত্তা ‘‘চেতো…পে… ঞাণসম্পযুত্তা’’তি আহ.

১০৩৫. অনন্তৰে নিযুত্তানীতি চুতিঅনন্তৰং ফলং অনন্তৰং, তস্মিং নিযুত্তানি তং একন্তেন নিপ্ফাদনতো অনতিক্কমনকানীতি অত্থো. ৱুত্তপ্পকাৰস্স অনন্তৰস্স কৰণং অনন্তৰং, তং সীলানীতি যোজেতব্বং. অনেকেসু আনন্তৰিযেসু কতেসু কিঞ্চাপি বলৱতোযেৱ পটিসন্ধিদানং, ন ইতৰেসং, অত্তনা পন কাতব্বকিচ্চস্স তেনেৱ কতত্তা তস্স ৱিপাকস্স উপত্থম্ভনৱসেন পৱত্তনতো ন ইতৰানি তেন নিৱাৰিতফলানি নাম হোন্তি, কো পন ৱাদো পটিপক্খেসু কুসলেসূতি ৱুত্তং ‘‘পটিপক্খেন অনিৱাৰণীযফলত্তা’’তি. ‘‘অনেকস্মিম্পি…পে… নত্থী’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু অনেকেসু আনন্তৰিযেসু কতেসু বলৱংযেৱ পটিসন্ধিদাযকন্তি তেন ইতৰেসং ৱিপাকো পটিবাহিতো হোতীতি আহ ‘‘ন চ তেস’’ন্তিআদি. তঞ্চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অপ্পটিবাহকত্তং মাতিকাৱণ্ণনাযং ৱিত্থাৰেন ৱিচাৰিতমেৱ.

অত্থতো আপন্নং অগ্গহেত্ৱা যথাৰুতৱসেনেৱ পাড়িযা অত্থং গহেত্ৱা তেসং ৱাদানং তপ্পৰভাৱেন পৱত্তিং সন্ধায অহেতুকৱাদাদীনং ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘পুৰিমৱাদো’’তিআদি ৱুত্তং. অনিয্যানিকনিয্যানিকভেদং পন সম্ভাৰকম্মং বন্ধমোক্খহেতূতি বন্ধমোক্খহেতুং পটিসেধেন্তোপি কম্মং পটিসেধেতি. সুমঙ্গলৱিলাসিনিযং পন ৱিপাকস্স কম্মকিলেসসমাধিপঞ্ঞানং হেতুভাৱতো ৱিপাকোপি বন্ধমোক্খহেতূতি ‘‘নত্থি হেতূতি ৱদন্তো উভযং পটিবাহতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২) ৱুত্তং. তত্থ কম্মং পটিসেধেন্তেনপি ৱিপাকো পটিসেধিতো হোতি, ৱিপাকং পটিসেধেন্তেনপি কম্মন্তি তযোপি এতে ৱাদা অত্থতো উভযপটিসেধকাতি ৱেদিতব্বা. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিন্তি অহেতুকৱাদাদিপটিসংযুত্তে অসদ্ধম্মে উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱিনিচ্ছযপসুতস্স ‘‘নত্থি হেতূ’’তিআদিনা ৰহো নিসীদিত্ৱা চিন্তেন্তস্স তস্মিং আৰম্মণে মিচ্ছাসতি সন্তিট্ঠতি, চিত্তং একগ্গং হোতি, জৱনানি জৱন্তি. পঠমজৱনে সতেকিচ্ছো হোতি, তথা দুতিযাদীসু. সত্তমে অতেকিচ্ছভাৱং পত্তো নাম হোতি. যা এৱং পৱত্তা দিট্ঠি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি’’ন্তি. ততো পুৰিমভাৱা অনিযতা.

১০৩৯. সহজাত অঞ্ঞমঞ্ঞ নিস্সয অত্থি অৱিগতাদিৱিসিট্ঠভাৱেপি মগ্গপচ্চযস্স সম্পযোগৱিসিট্ঠতাদীপনেনেৱ সহজাতাদিৱিসিট্ঠতাপি ৱিঞ্ঞাযতীতি পাড়িযং ‘‘সম্পযুত্তো’’তি ৱুত্তন্তি ‘‘সম্পযোগৱিসিট্ঠেনা’’তি ৱুত্তং. মগ্গ…পে… দস্সেতুং, ন পন মগ্গঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞং মগ্গপচ্চযভাৱাভাৱতোতি অধিপ্পাযো. এৱং সতীতি যদি মগ্গঙ্গানং মগ্গপচ্চযলাভিতায পকাসনো পঠমনযো, এৱং সন্তে. মগ্গঙ্গানিপি ৱেদনাদযো ৱিয মগ্গহেতুকভাৱেন ৱত্তব্বত্তা অমগ্গসভাৱানং অলোভাদীনং তদঞ্ঞেসং তদুভযসভাৱানং ধম্মানং পচ্চযভাৱদীপনে ততিযনযে ৱিয ন ঠপেতব্বানীতি আহ ‘‘ঠপেত্ৱাতি ন ৱত্তব্বং সিযা’’তি. পুব্বেতি পুৰিমনযে.

দুতিযনযেপীতি পি-সদ্দেন পঠমনযং সম্পিণ্ডেতি. তেন সম্মাদিট্ঠিযা পুৰিমস্মিং নযদ্ৱযে ঠপিতত্তা তস্স সহেতুকভাৱদস্সনো ততিযনযো আৰদ্ধোতি দস্সেতি. ততিযনযে সম্মাদিট্ঠিযা সহেতুকভাৱদস্সনং অনিচ্ছন্তো চোদকো ‘‘কথং দস্সিতো’’তি চোদেত্ৱা ‘‘ননূ’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. ইতৰো ‘‘যথা হী’’তিআদিনা দস্সনেন পহাতব্বহেতুভাৱেন ৱুত্তানম্পি লোভাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজেকট্ঠসম্পযুত্তসঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নতো দস্সনেন পহাতব্বহেতুকসঙ্গহো ৱিয মগ্গহেতুভাৱেন ৱুত্তাযপি সম্মাদিট্ঠিযা মগ্গহেতুকভাৱোপি যুজ্জতি মগ্গহেতুসম্পযুত্তসঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নভাৱতোতি দস্সেতি.

ততো অঞ্ঞস্সেৱাতি ততো সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতহেতুতো অঞ্ঞস্স অলোভাদোসস্সেৱ. অঞ্ঞেনাতি ‘‘মগ্গো হেতূ’’তি ইতো অঞ্ঞেন. অলোভাদোসানংযেৱ অধিপ্পেতত্তা তেসংযেৱ আৱেণিকেন মগ্গহেতূতি ইমিনা পৰিযাযেন. সাধাৰণেন পৰিযাযেনাতি তিণ্ণম্পি হেতূনং অধিপ্পেতত্তা মগ্গামগ্গসভাৱানং সাধাৰণেন মগ্গহেতুমগ্গহেতূতি ইমিনা পৰিযাযেন. তেসন্তি হেতূনং. অঞ্ঞেসন্তি হেতুসম্পযুত্তানং. অত্থৱিসেসৱসেনাতি ‘‘মগ্গহেতুকা’’তি পাড়িযা অত্থৱিসেসৱসেন. অমোহেন অলোভাদোসামোহেহি চ সেসধম্মানং সহেতুকভাৱদস্সনৱসেন পৱত্তা দুতিযততিযনযা ‘‘সৰূপতো হেতুহেতুমন্তদস্সন’’ন্তি ৱুত্তা. তথাঅদস্সনতোতি সৰূপেন অদস্সনতো. অত্থেন…পে… গমনতোতি ‘‘মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৱা তংসম্পযুত্তো’’তি (ধ. স. ১০৩৯) ৱচনতো মগ্গসভাৱানং ধম্মানং মগ্গপচ্চযতাসঙ্খাতো সম্পযুত্তানং হেতুভাৱো সৰূপতো দস্সিতো. মগ্গহেতুভূতায পন সম্মাদিট্ঠিযা সম্পযুত্তানং হেতুহেতুভাৱো অত্থতো ঞাপিতো হোতীতি অত্থো.

১০৪০. অসভাৱধম্মো গৰুকাতব্বো ন হোতীতি ‘‘সভাৱধম্মো’’তি ৱুত্তং. তেনেৱ পট্ঠানৱণ্ণনাযং (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.৩) ‘‘আৰম্মণাধিপতি জাতিভেদতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপনিব্বানৱসেন ছব্বিধো’’তি ৱক্খতি. মগ্গাদীনি ঠপেত্ৱাতি মগ্গাদীনি পহায. অঞ্ঞেসন্তি মগ্গাদিতো অঞ্ঞেসং. অধি…পে… ৱস্সাতি আৰম্মণাধিপতিপচ্চযভাৱস্স. পঞ্ঞুত্তৰত্তা কুসলানং লোকুত্তৰকথায চ পঞ্ঞাধুৰত্তা ৱীমংসাধিপতিস্স সেসাধিপতীনং পধানতা ৱেদিতব্বা.

১০৪১. পদেসসত্তৱিসযত্তা পঠমৱিকপ্পস্স সকলসত্তৱসেন দস্সেতুং ‘‘কপ্পসহস্সাতিক্কমেপি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. লদ্ধোকাসং যং ভৱিস্সতীতি লদ্ধোকাসং যং কম্মং পাপুণিস্সতি. কপ্পসহস্সাতিক্কমে অৱস্সং উপ্পজ্জনৱিপাকত্তা তদপি…পে… ৱুচ্চতীতি. অলদ্ধত্তলাভতায উপ্পাদাদিক্খণং অপ্পত্তস্স ৱিপাকস্স অনুপ্পন্নভাৱো নত্থিভাৱো পাকটভাৱাভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘নত্থি নাম ন হোতীতি অনুপ্পন্নো নাম ন হোতী’’তি. তত্থাতি অৰূপভৱঙ্গে.

অৱিপক্কৱিপাকং কম্মং সহকাৰীকাৰণসমৱাযালাভেন অকতোকাসং ৱিপাকাভিমুখভাৱাভাৱতো ৱিপক্কৱিপাককম্মসৰিক্খকন্তি ৱুত্তং ‘‘অলদ্ধো…পে… দেয্যা’’তি. কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অসতি উপ্পন্নম্পি কম্মং অনুপ্পন্নসমানন্তি ‘‘ওকাসো ন ভৱেয্যা’’তি এতস্স সমত্থতা ন সিযাতি অত্থমাহ. তেন অপচযগামিকম্মকিচ্চস্স ওকাসাভাৱো দস্সিতো. পুব্বে নিৰত্থকত্তা উপ্পত্তিযা ওকাসো ন ভৱেয্যাতি পযোজনাভাৱতো কম্মুপ্পত্তিযা ওকাসাভাৱো ৱুত্তো. ‘‘ৱিপাকতো অঞ্ঞস্স পৱত্তিওকাসো ন ভৱেয্যা’’তি ইমিনা অসম্ভৱতোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. ধুৱৱিপাকস্স কম্মস্স ৱিপাকেন নিদস্সনমত্তভূতেনাতি অধিপ্পাযো. অৰিযমগ্গআনন্তৰিযকম্মানং ৱিয মহগ্গতকম্মানং নিযতসভাৱতাভাৱা অট্ঠসমাপত্তীনং ‘‘বলৱৱিৰহে’’তিআদিনা সৱিসেসনধুৱৱিপাকতা ৱুত্তা. এত্থ চ ‘‘পঞ্চ আনন্তৰিযকম্মানী’’তি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযাপি ধুৱৱিপাকত্তা. যস্স কম্মস্স কতত্তা যো ৱিপাকো নিযোগতো উপ্পজ্জিস্সতি, সো তস্স অনাগতকালেপি উপ্পাদিৱোহাৰং লভতি. সো চ উপ্পাদিৱোহাৰো আযূহিতকম্মৱসেন ৱুচ্চমানো ভাৱিনা আযূহিতভাৱেন মগ্গো অনুপ্পন্নোতি এত্থ ৱুত্তোতি দস্সেতুং ‘‘যং আযূহিতং ভৱিস্সতী’’তিআদি ৱুত্তং.

১০৫০. উপাদানেহি আদিন্নাতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞেতি উপাদানাৰম্মণেহি অঞ্ঞে অনুপাদানিযাতি অত্থো. আদিকেন গহণেনাতি ‘‘অহং ফলং সচ্ছাকাসি’’ন্তি এৱং পচ্চৱেক্খণঞাণসঙ্খাতেন গহণেন. ইদানি উপেতত্থদীপকস্স উপ-সদ্দস্স ৱসেন উপাদিন্ন-সদ্দস্স অত্থং ৱত্তুং ‘‘উপাদিন্নসদ্দেন ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নিব্বানস্স অনজ্ঝত্তভাৱতো ‘‘অমগ্গফলধম্মাযেৱ ৱুত্তা’’তি আহ. ইতৰেহীতি অজ্ঝত্তপদাদীহি.

তিকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা

১০৬২. মেত্তায অযনং উপগমনং মেত্তাযনং, তঞ্চ অত্তনো সন্তানে মেত্তায লাভো উপ্পাদনং সত্তানং অনুপগমো অত্থতো মজ্জনমেৱাতি ‘‘মেত্তা, মেদন’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘সিনেহন’’ন্তি আহ.

১০৬৫. তস্মিং তস্মিং ৱিসযে চিত্তং সংৰঞ্জতীতি চিত্তস্স সংৰঞ্জনং. তণ্হাৱিচৰিতাদীতি আদি-সদ্দেন এসনাদযো সঙ্গহিতা. তণ্হায ৱিপুলতা ৱিসযৱসেন পৱত্তিৱসেন ৱা ৱেদিতব্বা. অনিচ্চাদিসভাৱস্স ৰূপাদিকস্স নিচ্চাদিতো গহণং অভিনিৱেসো ৱিসেসতো তণ্হাৱসেন হোতি তণ্হাৰহিতায দিট্ঠিযা অভাৱাতি উপচাৰৱসেন নিমিত্তস্স কত্তুভাৱমাহ ‘‘নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৱিসংৱাদিকা হোতী’’তি. পাকটেন সদ্দেন লব্ভমানত্তা যথাৰুতৱিঞ্ঞাযমানত্তা চ ৱিসত্তিকাসদ্দস্স ৱিসতসভাৱো ‘‘পধানো অত্থো’’তি ৱুত্তো. ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো. তেন তং বাধযিস্সামী’’তিআদিৱসেন (সং. নি. ১.১৫১; মহাৱ. ৩৩) মাৰেন গহিততায.

১০৬৬. অনত্থচৰণাদিঅনভিসন্ধানকতায অট্ঠানভূতেসু চ ৱস্সৱাতাদিসঙ্খাৰেসু উপ্পন্নকোপো ৱিয সত্তেসু অত্থাচৰণাদিনা আৰোপনাধিপ্পাযেসুযেৱ তদজ্ঝাৰোপনৱসেন পৱত্তো যদিপি অনাযতনুপ্পত্তিযা অট্ঠানাঘাতোযেৱ হোতি, সত্তৱিসযত্তা পন সতি চিত্তস্স একন্তব্যাপত্তিযং কম্মপথভেদো হোতিযেৱাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং, অট্ঠানুপ্পত্তিযং পনস্স ন সিযা কম্মপথভেদোতি আহ ‘‘সত্তেসু উপ্পন্নো অট্ঠানকোপো কৰোতী’’তি. পটিঘাদিপদানং ঘট্টনাপুৰিমযামৱিকাৰুপ্পত্তিসমঞ্ঞাদীসুপি দস্সনতো ‘‘পটিৱিৰোধাদিপদানি তেসং ৱিসেসনত্থানী’’তি ৱুত্তং.

১০৯১. দ্ৱে ধম্মা তযো ধম্মাতি সদ্দন্তৰসন্নিধানেন পৰিচ্ছেদৱতো বহুৱচনস্স দস্সনতো ‘‘অপৰিচ্ছেদেন বহুৱচনেনা’’তি ৱুত্তং. উদ্দেসো কতোতি ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. তেন বহুৱচনেন উদ্দেসকৰণং বহুৱচনেন পুচ্ছায কাৰণন্তি দীপেতি. উদ্দেসানুৱিধাযিনী হি পুচ্ছাতি. তথা হি সঙ্খাপৰিচ্ছিন্নে উদ্দেসে ‘‘কতমে ৱা তযো’’তি সঙ্খাপৰিচ্ছিন্নাৱ পুচ্ছা কৰীযতীতি. উদ্দেসেন ধম্মানং অত্থিতামত্তৱচনিচ্ছাযং সভাৱভূমিকাৰণফলাদিপৰিচ্ছেদো ৱিয সঙ্খাপৰিচ্ছেদোপি ন কাতব্বোতি অধিপ্পাযেন ‘‘অনিদ্ধাৰিতপৰিচ্ছেদে’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অপচ্চযা ধম্মা’’তি পদতো পন হেট্ঠা অনেকভেদভিন্না ধম্মা অপৰিচ্ছেদেন বহুৱচনেনেৱ উদ্দিট্ঠা, উদ্ধঞ্চ তথা উদ্দিসীযন্তীতি তং সোতপতিততায ভেদাভাৱেপি পৰমত্থতো অপ্পচ্চযধম্মস্স অসঙ্খতধম্মস্স চ সোপাদিসেসনিৰুপাদিসেসৰাগক্খযাদিঅসঙ্খতাদিৱচনৱচনীযভাৱেন উপচৰিতভেদেগহিতে পদদ্ৱযেন অত্থি কাচি ভেদমত্তাতি অপৰিচ্ছেদেন বহুৱচনেন উদ্দেসো কতোতি যুত্তং সিযা. উদ্দেসানুসাৰীনি পুচ্ছানিগমনানীতি তানিপি তথা পৱত্তানি. নিদ্দেসো পন যথাধিপ্পেতসভাৱাদিপৰিচ্ছেদৱিভাৱনৱসেনেৱ কাতব্বোতি অসঙ্খতা ধাতু ইচ্চেৱ কতো পৰমত্থতো ভেদাভাৱদীপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. কথেতুকামতাৱসেন পুচ্ছন্তো যস্স কথেতি, তেন কাতব্বপুচ্ছায কৰণতো তগ্গতং অজাননং সংসযং ৱা অনুৱিধাযযেৱ পুচ্ছতীতি ‘‘সভাৱ…পে… অজানন্তস্স ৱসেন পুচ্ছা কৰীযতী’’তি ৱুত্তং. নিদ্দেসতো পুব্বেতিআদিনা অট্ঠকথাযং ৱুত্তং পুচ্ছানুসন্ধিংযেৱ ৱিভাৱেতি.

১১০১. ভিন্দিত্ৱাতি ৱিভজিত্ৱা. ৰূপাৱ…পে… ৱিঞ্ঞেয্যাতি কামাৱচৰকুসলমহাকিৰিযৱিঞ্ঞাণেন মহগ্গতধম্মানং সম্মসনৱসেন যথাযোগং মহগ্গতপ্পমাণধম্মানং পচ্চৱেক্খণাদিৱসেন ৰূপৰাগাৰূপৰাগসম্পযুত্তেন অকুসলমনোৱিঞ্ঞাণেন মহগ্গতধম্মানং অভিনিৱেসনঅস্সাদনৱসেন তংতংপঞ্ঞত্তিযঞ্চ তংতংৱোহাৰৱসেন পৱত্তেন আৱজ্জনেন চ যথাৱুত্তৱিঞ্ঞাণানং পুৰেচাৰিকেন কামাৱচৰধম্মা ন ৱিঞ্ঞেয্যা. ইতৰেনাতি পৰিত্তাৰম্মণেন. কামাৱচৰানমেৱ আৰম্মণানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. ৰূপাৰম্মণাদীহি ৱিঞ্ঞাণেহি তত্থ ৰূপাৰম্মণেন ৱিঞ্ঞাণেনপি সদ্দাদীনং অৱিঞ্ঞেয্যতা ৰূপস্স চ ৱিঞ্ঞেয্যতা. এৱং সেসেসুপি যোজনা দট্ঠব্বা. চক্খুদ্ৱাৰিকেন সদ্দাদীনং অৱিঞ্ঞেয্যতা ৰূপস্স ৱিঞ্ঞেয্যতাতিআদিনা দ্ৱাৰভেদৱসেন যোজেতব্বং. ইতৰন্তি ইট্ঠমজ্ঝত্তং অনিট্ঠমনিট্ঠমজ্ঝত্তঞ্চ. ৰূপাৱচৰাদযো কামাৱচৰৱিপাকাদীহীতি ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰপঞ্ঞত্তিযো কামাৱচৰৱিপাকেহি লোকুত্তৰা কামাৱচৰতো ঞাণৱিপ্পযুত্তকুসলকিৰিযেহি অকুসলেহি চ অৱিঞ্ঞেয্যাতি যোজেতব্বং. নিব্বানস্স অৱিজাননসভাৱো এৱ অত্তসম্ভৱো.

১১০২. ৰূপাৰূপাৱচৰকম্মূপপত্তিভৱে দিট্ঠিৰহিতো লোভো ভৱাসৱোতি যথাৱুত্তৱিসযো দিট্ঠিসহিতো সব্বকামাৱচৰধম্মৱিসযো চ লোভো কামাসৱো ভৱিতুং যুত্তোতি ৱুত্তং ‘‘ভৱাসৱং…পে… সিযা’’তি. কামাসৱভৱাসৱৱিনিমুত্তস্স হি লোভস্স অভাৱং সযমেৱ ৱক্খতীতি. পাড়িযন্তি অট্ঠকথাকণ্ডপাড়িযং. তত্থ যথা ‘‘কামাসৱো অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘ভৱাসৱো অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি অৱত্ৱা ‘‘চতূসুদিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি (ধ. স. ১৪৬৫) ৱুত্তত্তা ‘‘ভৱাসৱো…পে… যুত্তেসু এৱ উপ্পজ্জতী’’তি পাড়িযং ৱুত্তোতি সাৱধাৰণং ৱুত্তং. তথা চ ৱক্খতি ‘‘ভৱাসৱো চতূসু দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তেসু অৱিজ্জাসৱেন সদ্ধিং একধাৱ একতো উপ্পজ্জতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৭৩). সোপি ৰাগোতি সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো. কামভৱপত্থনা ৱিয কামাসৱোতি যুত্তং ৱত্তুং. সস্সতদিট্ঠিসহগতৰাগকামভৱপত্থনানম্পি হি ভৱাসৱোতি ৱত্তব্বপৰিযাযো অত্থীতি ‘‘সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ভৱৰাগৱসেন পত্থনা ভৱাসৱো নামা’’তি ৱুত্তং, ন তেসং ইধ অধিপ্পেতভৱাসৱভাৱদস্সনত্থন্তি অট্ঠকথাযং অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘ৰূপাৰূপসঙ্খাতে কম্মতো চ উপপত্তিতো চ দুৱিধেপি ভৱে আসৱো ভৱাসৱো’’তি ৱুত্তন্তি. তত্থ কামভৱপত্থনায তাৱ কামাসৱভাৱো হোতু, ৰূপাৰূপভৱেসু সস্সতাভিনিৱেসসহগতৰাগস্স কথন্তি? সোপি যথাৱুত্তৱিসযে কামনৱসেন পৱত্তিতো কামাসৱোযেৱ নাম. সব্বেপি হি তেভূমকা ধম্মা কমনীযট্ঠেন কামাতি. ন চেত্থ অনিট্ঠপ্পসঙ্গো দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তলোভস্স ভৱাসৱভাৱেন ৱিসুং উদ্ধটত্তা. অৱস্সঞ্চেতমেৱং ৱিঞ্ঞাতব্বং, ইতৰথা ৰূপাৰূপভৱেসু উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতস্সপি লোভস্স ভৱাসৱভাৱো আপজ্জেয্যাতি. কামাসৱাদযো এৱ দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকাসৱভাৱেন দ্ৱিধা ৱুত্তা.

১১০৩. ইধ পাড়িযাপি ভৱাসৱৱিনিমুত্তলোভস্স কামাসৱভাৱো ন ন সক্কা যোজেতুন্তি দস্সেতুং ‘‘কামাসৱনিদ্দেসে চা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ধম্মচ্ছন্দো সদ্ধা’’তি কেচি.

১১০৫. উপাদানক্খন্ধেস্ৱেৱ পৱত্ততি তব্বিনিমুত্তস্স ধম্মস্স জীৱগ্গহণৱিসযস্স পৰমত্থতো অভাৱা. ৰূপে…পে… ৱিঞ্ঞাণে ৱা পন ন পতিট্ঠাতি ৰূপাদীনং অৱিপৰীতসভাৱমত্তে অট্ঠত্ৱা সযং সমাৰোপিতস্স তেসু পৰিকপ্পনামত্তসিদ্ধস্স কস্সচি আকাৰস্স অভিনিৱেসনতো. তেনেৱাহ ‘‘ততো অঞ্ঞং কত্ৱা’’তি. ততো উপাদানক্খন্ধতো. ৱেদনাদযোপি হি কেচি দিট্ঠিগতিকা অনিচ্চাতি পস্সন্তীতি. ততোতি ৱা সৰীৰসঙ্খাতৰূপক্খন্ধতো. ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’ন্তি হি ৱুত্তং. হোতীতি ভৱতি সস্সতং অত্তাতি অত্থো. অঞ্ঞন্তি ব্ৰহ্মইস্সৰাদিতো অঞ্ঞং.

অৰূপভৱো ৱিয ৰূপৰাগপ্পহানেন ৰূপভৱো কামৰাগপ্পহানেন পত্তব্বো. ৰূপীব্ৰহ্মানঞ্চ পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো পহীযতি, ন ৱিমানাদীসু ৰাগোতি সো অকামৰাগোতি কত্ৱা কামাসৱো ন হোতীতি অট্ঠকথাযং পটিক্খিত্তং. টীকাকাৰেহি পন কামাসৱভৱাসৱৱিনিমুত্তলোভাভাৱদস্সনেন ৰূপীব্ৰহ্মানং ৱিমানাদিৰাগস্সপি কামচ্ছন্দাদিভাৱতো দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তৰূপাৰূপভৱৰাগৱিনিমুত্তো সব্বো লোভো কামাসৱোতি দস্সিতো. তত্থ যুত্তং ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং. সিযা আসৱসম্পযুত্তো কামৰাগেন ভৱৰাগেন ৱা সহুপ্পত্তিযং, সিযা আসৱৱিপ্পযুত্তো তদঞ্ঞৰাগেন সহুপ্পত্তিযং, ‘‘চতূসু দিট্ঠিগতা’’তিআদিপাড়িযা অভাৱদস্সনেন কামাসৱভৱাসৱৱিনিমুত্তলোভাভাৱং দস্সেত্ৱা ‘‘কামাসৱো’’তিআদিপাড়িদস্সনেন দিট্ঠিৰাগস্স কামাসৱভাৱং সাধেতি. পহাতব্বদস্সনত্থন্তি পহাতব্বতাদস্সনত্থং. পহানেতি পহাননিমিত্তং.

১১২১. জাতিযাতি খত্তিযসভাৱাদিজাতিসম্পত্তিযা. গোত্তেনাতি গোতমগোত্তাদিউক্কট্ঠগোত্তেন. কোলপুত্তিযেনাতি মহাকুলভাৱেন. ৱণ্ণপোক্খৰতাযাতি ৱণ্ণসম্পন্নসৰীৰতায. ‘‘পোক্খৰ’’ন্তি হি সৰীৰং ৱুচ্চতীতি. মানং জপ্পেতীতি মানং পৱত্তেতি কৰোতি. পৱত্তো মানো পৱত্তমানো. পুগ্গলৱিসেসন্তি সেয্যস্স সেয্যোতিআদিভেদং পুগ্গলৱিসেসং. সেয্যং ভিন্দিত্ৱা পৱত্তমানো সেয্যমানো. তিণ্ণন্তি সেয্যস্স সেয্যাদীনং তিণ্ণং ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা অঞ্ঞং পুগ্গলং অনিস্সায ৱুত্তানং. সেয্যাদিৱসেন অত্তনো মননং পগ্গহো মানো, তস্স কৰণং সেয্যোহমস্মীতিআদিপৱত্তিযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘সেয্যোতি আদিকিচ্চকৰণ’’ন্তি.

১১৪০. সব্বোপি লোভো অভিজ্ঝাসভাৱোতি অভিজ্ঝা আসৱদ্ৱযসভাৱা, কামৰাগো কামাসৱসভাৱো এৱাতি আসৱদ্ৱযএকাসৱভাৱো অভিজ্ঝাকামৰাগানং ৱিসেসো ৱুত্তো. ন অভিজ্ঝা চ ধম্মা ঠপেত্ৱা দিট্ঠিং অৱিজ্জঞ্চ নোআসৱসভাৱা. অভিজ্ঝা চ আসৱদ্ৱযসভাৱা এৱ, নঅভিজ্ঝাসভাৱো চ লোভো নত্থীতি অধিপ্পাযেন ‘‘নোআসৱলোভস্স সব্ভাৱো ৱিচাৰেতব্বো’’তি আহ. গণনায হেতুযা সত্তাতি ৱুত্তন্তি পঞ্হাৱাৰপাঠং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ হি ‘‘আসৱো ধম্মো আসৱস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো. আসৱো ধম্মো নোআসৱস্স ধম্মস্স. আসৱো ধম্মো আসৱস্স চ নোআসৱস্স চ. নোআসৱো ধম্মো নোআসৱস্স. নোআসৱো ধম্মো আসৱস্স. নোআসৱো ধম্মো আসৱস্স চ নোআসৱস্স চ. আসৱো চ নোআসৱো চ ধম্মা নোআসৱস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.১৬) ইমেসং ৱাৰানং ৱসেন ‘‘গণনায সত্তা’’তি ৱুত্তং. তত্থ যদি নোআসৱসভাৱোপি লোভো সিযা, দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তস্স ৱসেন ‘‘আসৱো চ নোআসৱো চ ধম্মা মোহযথাৱুত্তলোভা আসৱস্স ধম্মস্স দিট্ঠিযা হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি সত্তমো, পাড়িযং আগতং সত্তমং অট্ঠমং কত্ৱা ‘‘আসৱো চ নোআসৱো চ ধম্মা আসৱস্স চ নোআসৱস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি নৱমো পঞ্হো ৱুচ্চেয্য, ন পন ৱুত্তোতি. এৱং দিট্ঠিসম্পযুত্তলোভস্স নোআসৱভাৱাভাৱং দস্সেত্ৱা ইতৰস্সপি তং দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তে চা’’তিআদি ৱুত্তং.

১১৬২. যথাৰূপে ৰূপপ্পবন্ধে ৱত্তমানে পুগ্গলো গচ্ছতি তিট্ঠতি নিসীদতীতি ৱুচ্চতি, তথা ৱিসদৰূপস্স উপ্পাদকং চিত্তং ইৰিযাপথূপত্থম্ভকং. তং পন কুসলতো কিৰিযতো চ পঞ্চমজ্ঝানচিত্তং অভিঞ্ঞাপ্পত্তং অপ্পত্তঞ্চ ভিন্দিত্ৱা সত্তপঞ্ঞাস জৱনানি ৱোট্ঠব্বনঞ্চাতি অট্ঠপঞ্ঞাসৱিধং. সহজাতধম্মানং অকম্মঞ্ঞভাৱকৰত্তা থিনমিদ্ধসহগতচিত্তং ৱিসদানি ৰূপানি ন সমুট্ঠপেতি ন উপত্থম্ভেতি চাতি ৱুত্তং ‘‘ইৰিযাপথং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্ত’’ন্তি.

১১৬৩. ৱিপক্খেপি ভাৱতো অনেকন্তিকত্তা ৰূপত্তাসাধকত্তং. গৰুভাৱপ্পত্তি লহুতাৱিৰহো দট্ঠব্বো. সতিপি অঞ্ঞেসম্পি অকুসলাদীনং লহুতাৱিৰহে থিনমিদ্ধানং একন্ততো লহুতাপটিপক্খত্তা কাৰণানুৰূপত্তা চ ফলস্স ‘‘থিনমিদ্ধসমুট্ঠিতৰূপেহী’’তি ৱুত্তং. ন জাগৰ…পে… সন্ততিন্তি এতেন নামকাযে সুপনস্স অসিদ্ধতং দস্সেতি. মিদ্ধস্স ফলত্তাতি এত্থ মিদ্ধংযেৱ নিদ্দাকাৰণন্তি নাযং নিযমো ইচ্ছিতো, নিদ্দাকাৰণমেৱ পন মিদ্ধন্তি নিযমো ইচ্ছিতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি খীণাসৱানং নিদ্দায মিদ্ধতো অঞ্ঞং কাৰণং কৰজকাযস্স দুব্বলভাৱো অট্ঠকথাযং দস্সিতোতি.

ছাদনং, অৱত্থৰণং ৱা ওনাহো, সো ৰূপস্সেৱ সভাৱোতি পৰস্স আসঙ্কং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘তেন সহ ৱুত্তা ওনাহপৰিযোনাহা চা’’তি. অসঙ্কোচৱসেন ৱিসদা পৱত্তি ৱিপ্ফাৰিকভাৱো. আৱৰণভাৱো ৱিযাতি এতেন আৱৰণসভাৱত্তেপি মিদ্ধস্স তব্বিধুৰো অনঞ্ঞসাধাৰণত্তা ওনহনাদিভাৱোতি দস্সেতি. সামঞ্ঞঞ্হি পঞ্চন্নম্পি কামচ্ছন্দাদীনং আৱৰণসভাৱোতি আৱৰণভাৱসদিসস্স ওনহনাদিভাৱস্স নামকাযে লব্ভমানস্স গহিততাতি এত্থাধিপ্পাযো.

পানন্তি অনুযোগোতি চ তংকিৰিযাসাধিকা চেতনা অধিপ্পেতাতি সুৰাপানস্স সুৰা…পে… যোগস্স চ অকুসলভাৱেন উপক্কিলেসদুব্বলীকৰণভাৱো যুত্তোতি ৱুত্তো. ‘‘সুৰামেৰযস্স অজ্ঝোহৰণং পানং পমাদট্ঠানানুযোগো চা’’তি পৰস্স অধিপ্পাযো. নীৱৰণং হুত্ৱা ৱাতিআদিনা ইদং দস্সেতি ‘‘নীৱৰণসভাৱানং নীৱৰণসম্পযুত্তভাৱদস্সনপৰায চোদনায নীৱৰণন্তি কত্থচি অদিট্ঠপযোগস্স অসম্পযুত্তস্স ৰূপস্স যথালাভতো গহণং ঞাযোযেৱ ন হোতি, সিদ্ধনীৱৰণভাৱসম্পযুত্তসভাৱানংযেৱ পন গহণন্তি তংসভাৱা অৰূপধম্মাযেৱ দস্সিতা, ন ৰূপন্তি থিনং ৱিয মিদ্ধম্পি অৰূপমেৱাতি ৱিঞ্ঞাযতী’’তি. যন্তি যেন ৱচনেন. অসম্ভৱৱচনতোতি অসম্ভৱৱচনভাৱতো.

তেনাতি তেন ৰূপাৰম্মণস্স ছন্দৰাগস্স পহানৱচনেন. ৰূপপ্পহানতো অঞ্ঞোতি কত্ৱা ৰূপে ছন্দৰাগপ্পহানং ‘‘অঞ্ঞো কাৰো’’তি ৱুত্তং. যং অট্ঠকথাযং ‘‘অঞ্ঞথা’’তি ৱুত্তং. ইদন্তিআদিনা ‘‘তং পজহথা’’তি পাড়িযা ন নিপ্পৰিযাযপ্পহানং অধিপ্পেতন্তি দস্সেতি. অৰূপস্সেৱ যুজ্জতীতি সুদুদ্দসং দূৰঙ্গমাদিপ্পৱত্তকং চিত্তং তংসম্পযুত্তো অৰূপধম্মোযেৱ ৱিবন্ধিতুং সমত্থোতি দস্সেতি. চেতসো পৰিযুট্ঠানন্তি কুসলচিত্তস্স গহণং. নীৱৰণানি হি উপ্পজ্জমানানি উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলৱাৰং গণ্হন্তীতি ৱুচ্চন্তি. গহণঞ্চেত্থ পৰিযুট্ঠানং ‘‘চোৰা মগ্গে পৰিযুট্ঠিংসূ’’তিআদীসু ৱিয.

১১৭৬. উদ্ধচ্চং কুক্কুচ্চঞ্চ সহ ৱুত্তন্তি উদ্দেসপুচ্ছানিগমনে সন্ধায ৱুত্তং. যং পন অট্ঠকথাযং উদ্ধচ্চস্স কুক্কুচ্চেন ৱিনাভাৱকাৰণং ৱত্ৱা ‘‘ভিন্দিত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, তং ‘‘নীৱৰণা চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তা চা’’তি পদস্স নিদ্দেসে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চানং ৱিসুং নিদ্দিট্ঠতং সন্ধায ৱুত্তং. কামচ্ছন্দস্স উক্কট্ঠনীৱৰণতা ওৰম্ভাগিযভাৱো. সো হি ৰূপৰাগাৰূপৰাগপ্পকাৰকামচ্ছন্দং উপাদায ততো তিব্বকিচ্চতায ‘‘উক্কট্ঠনীৱৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. কামচ্ছন্দনীৱৰণন্ত্ৱেৱ লোভো ৱুত্তো, ন ভিন্দিত্ৱা. কামচ্ছন্দনীৱৰণস্স চ অনৱসেসতো অনাগামিমগ্গেন পহানে ৱুচ্চমানে চতুত্থমগ্গৱজ্ঝো লোভো অনীৱৰণসভাৱো আপজ্জতীতি আহ ‘‘যদি…পে… সিযা’’তি. নোনীৱৰণো ৰূপৰাগাৰূপৰাগপ্পকাৰো লোভধম্মো নীৱৰণস্স অৱিজ্জাদিকস্স. আদি-সদ্দেন ‘‘নোনীৱৰণো ধম্মো নীৱৰণস্স চ নোনীৱৰণস্স চ ধম্মস্স. নীৱৰণো চ নোনীৱৰণো চ ধম্মা নীৱৰণস্স ধম্মস্স. নীৱৰণো চ নোনীৱৰণো চ ধম্মা নোনীৱৰণস্স ধম্মস্স. নীৱৰণো চ নোনীৱৰণো চ ধম্মা নীৱৰণস্স চ নোনীৱৰণস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.২৫) ইমে পঞ্হে সঙ্গণ্হাতি. চত্তাৰীতি ৱুত্তং নীৱৰণপদমূলকানং তিণ্ণং নোনীৱৰণমূলকস্স একস্স ৱসেন. নীৱৰণনোনীৱৰণতদুভযমূলকানং পন তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেন নৱাতি ৱুত্তং. তস্মাতি যথাদস্সিতনযায পাড়িযা অভাৱা নোনীৱৰণলোভাভাৱা.

১২১৯. তেনেৱাতি পুৰিমদিট্ঠিআকাৰেনেৱ উপ্পজ্জমানেন. দিট্ঠিগতিকেহি ৱুচ্চমানানং ‘‘নিচ্চং সুভ’’ন্তি এৱমাদিৱচনানং, দিট্ঠিৰহিতেহি ৱুচ্চমানানং গগনকুসুমাদিলোকৱোহাৰৱচনানঞ্চ ৱত্থূনি ৱাচাৱত্থুমত্তানীতি আহ ‘‘ৱাচা…পে… ৱা’’তি.

১২২১. চিত্তেন পৰলোকে ঠিতোতি যস্মিং লোকে নিব্বত্তিৱসেন সযং ঠিতো, ততো অঞ্ঞং লোকং পৰলোকোতি চিত্তেন গহেত্ৱা ঠিতো.

১২৩৬. ন হি পুৰিমেহীতিআদিনা পঠমমগ্গাদীহি সমুগ্ঘাটিতঅপাযগমনীযভাৱাদিকা এৱ ৰাগাদযো দুতিযমগ্গাদীহি পহীযন্তীতি দস্সেতি.

১২৮৭. উপট্ঠিতেপি দুগ্গতিনিমিত্তাদিকে ন তথা তিব্বো লোভো উপ্পজ্জতি, যথা সুগতিনিমিত্তাদিকেতি আহ ‘‘বলৱনিকন্তিৱিৰহেনা’’তি.

১৩০১. একস্মিং চিত্তুপ্পাদে উপ্পন্নানং ৱিয একস্মিং সন্তানে উপ্পন্নানম্পি সহপৱত্তিপৰিযাযো অত্থীতি পহানেকট্ঠেন ৰাগৰণেন ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতমোহস্স সৰণতা ৱুত্তা. উদ্ধচ্চৱিচিকিচ্ছাহি যো মোহো সহজাতো ভৱে, সোপি ৰাগেন সৰণো পহানেকট্ঠভাৱতোতি. লোভদোসমোহতদেকট্ঠকিলেসতংসম্পযুত্তক্খন্ধতংসমুট্ঠানকম্মভেদতো সব্বস্সপি অকুসলস্স সঙ্গহণৱসেন পৱত্তো সৰণপদনিদ্দেসো অৰণৱিভঙ্গসুত্তেনপি অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতীতি দস্সেতুং ‘‘অৰণৱিভঙ্গসুত্তে’’তিআদিমাহ. যং পন অট্ঠকথাযং সম্পযোগপ্পহানেকট্ঠভাৱদীপনেন ৰাগাদীনং সব্বেসং ৱা অকুসলধম্মানং সৰণভাৱদস্সনং, তং পাড়িযা যথাদস্সিতধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞসৰণভাৱদস্সনপৰং, তদঞ্ঞধম্মানং সৰণভাৱপটিসেধনপৰন্তি অৰণৱিভঙ্গসুত্তৱিৰোধোতি দট্ঠব্বং. সুত্তন্তদেসনায ৱা পৰিযাযকথাভাৱতো নিপ্পৰিযাযতো সৰণভাৱো ৱিয অৰণভাৱোপি অকুসলধম্মানংযেৱাতি তথাপৱত্তায অট্ঠকথায ন কোচি সুত্তৱিৰোধোতি দট্ঠব্বং.

সুত্তন্তিকদুকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা

১৩১৩. অহং-সদ্দেন হেতুভূতেন যো অত্থোতি এত্থ অহং-সদ্দো অত্থোতি অধিপ্পেতো. অত্থাৱবোধনত্থো হি সদ্দপ্পযোগো. অত্থপৰাধীনো কেৱলো অত্থপদত্থকো, সো পদত্থৱিপৰিযেসকাৰিনা পন ইতি-সদ্দেন পৰতো পযুত্তেন সদ্দপদত্থকো জাযতি যথা গাৱীতি অযমাহাতি গো-সদ্দং আহাতি ৱিঞ্ঞাযতি. তেন ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতো সদ্দো পঞ্ঞত্তীতি দস্সেতি. তথা হি ‘‘বুদ্ধস্স ভগৱতো ৱোহাৰো লোকিযসোতে পটিহঞ্ঞতী’’তিআদিনা (কথা. ৩৪৭) পঞ্ঞত্তিযা ৱচনভাৱং সাধযতি. অঞ্ঞথাতিআদিনা পঞ্ঞত্তিযা অসদ্দসভাৱত্তে দোসমাহ. অধিৱচনাদিতা সিযা, তথা চ অধিৱচনাদীনং অধিৱচনপথাদিতো ৱিসেসো ন সিযাতি দুকোযেৱ ন সম্ভৱেয্যাতি অধিপ্পাযো. অট্ঠকথাযং পন সকসন্ততিপৰিযাপন্নে ৰূপাদযো ধম্মে সমূহতো সন্তানতো চ একত্তৱসেন গহেত্ৱা অহন্তি ৱোহৰিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তি সঙ্খাযতি ৱোহৰীযতীতি সঙ্খাতি অধিপ্পেতা. তথা সেসেসু যথাসম্ভৱং দট্ঠব্বং. তেনেৱাহ ‘‘দত্তোতি এত্তাৱতা সত্তপঞ্ঞত্তিং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞম্পি উপাদাপঞ্ঞত্তিং দস্সেতু’’ন্তিআদি. পদত্থস্সাতি অহং-সদ্দাদিপদাভিধেয্যস্স, পৰমত্থস্স ৱা. অধিৱচনং সদ্দোতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৱদন্তেনা’’তিআদি ৱুত্তং. সো হি অত্তনা ঞাপেতব্বমত্থং সযং ঞাতো এৱ ঞাপেতীতি অগ্গহিতসম্বন্ধস্স ন সদ্দো অত্থপ্পকাসনসমত্থোতি ৱুত্তং ‘‘পুব্বে গহিতসঞ্ঞেনা’’তি. ৱিসেসেন ঞাযতীতি সমঞ্ঞাতি সং-সদ্দস্স ৱিসেসত্থতং আহ.

কৰীযতীতি ইদং ইমস্সত্থস্স অধিৱচনন্তি এৱং নিক্খিপীযতি. নামভূতং ৱচনমেৱ তং তং অত্থং নিদ্ধাৰেত্ৱা সহেতুকং কত্ৱা ৱদতি ব্যঞ্জযতি চাতি আহ ‘‘নামমিচ্চেৱ ৱুত্তং হোতী’’তি. তেনেৱাহ ‘‘ন হি পথৱী’’তিআদি. পথৱীসঙ্খাতন্তি পথৱী-সদ্দাভিধেয্যং.

আচৰিযাতি অট্ঠকথায সংৱণ্ণনকা আচৰিযা, ন অট্ঠকথাচৰিযাতি অধিপ্পাযেন ৱদতি. মাতিকাযন্তি মাতিকাৱণ্ণনাযং. তেনাতি মাতিকাৱণ্ণনাৱচনেন. ইমিস্সা পাড়িযা অট্ঠকথায চ অত্থদস্সনস্স এতস্স যথাৱুত্তস্স আচৰিযৱাদস্স ৱিৰোধো সিযা, তমেৱ ৱিৰোধং ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. তত্থ অধিৱচনপথাদিভাৱেন ৱুত্তানং ধম্মানং পকাসকস্স সভাৱস্স ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতসদ্দস্সেৱ ৱচনমত্তং অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তিআদি যুজ্জতি, ন অসভাৱস্সাতি অধিপ্পাযেন ‘‘উপ্পাদৱযকিচ্চৰহিতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অনিদ্ধাৰিতসভাৱস্সাতি পৰমত্থতো অনুপলদ্ধসভাৱস্স.

দুৱিধাতি পঞ্ঞাপনপঞ্ঞাপিতব্বভেদতো দুৱিধা. যথাৱুত্তপ্পকাৰাতি উপ্পাদৱযকিচ্চৰহিতাতিআদিপ্পকাৰা. অট্ঠকথাযং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিৱণ্ণনাযং. ননু চ তত্থ উপনিধাপঞ্ঞত্তিআদযো অপৰাপি পঞ্ঞত্তিযো ৱুত্তা, অথ কস্মা ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযোৱ ৱুত্তা’’তি ৱুত্তং? সচ্চং ৱুত্তা, তা পন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদীসু ছসু এৱ অন্তোগধাতি ‘‘অট্ঠকথাযং ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদযো ছ পঞ্ঞত্তিযোৱ ৱুত্তা’’তি ৱুত্তং.

তত্থ ৰূপাদি ৱিয অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপিতব্বত্তা চ অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অৱিজ্জমানস্স চ সত্তৰথাদিঅত্থস্স পঞ্ঞাপনতো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি এৱং অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৱচনেন যথাৱুত্তা দুৱিধাপি পঞ্ঞত্তি সঙ্গহিতাতি আহ ‘‘অৱিজ্জমান…পে… ৱুত্তা’’তি. ইতৰেহীতি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদীহি অৱসেসেহি পঞ্চহি, ৰূপৱেদনাদীনং সত্তৰথাদীনঞ্চ অত্থানং পকাৰেহি ঞাপনতো তংতংৱাচকো সদ্দোযেৱ ৱিসযভেদতো ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদিভেদা পঞ্ঞত্তি সঙ্খাদীহি দসহি পদেহি ৱুত্তাতি অযং পুৰিমো অত্থো, সো চ যথাৰুতৱসেনেৱ পাড়িযা ৱিঞ্ঞাযমানত্তা ‘‘পাড়িঅনুগতো উজুকো’’তি চ ৱুত্তো. যদি চাতিআদীসু সত্তাদিকা যথাৱুত্তপ্পকাৰা উপাদাপঞ্ঞত্তি যদি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, সা অত্থীতি ন ৱত্তব্বা. অৱিজ্জমানা চ সা পঞ্ঞাপিতব্বতো পঞ্ঞত্তি চাতি তেসং আচৰিযানং লদ্ধীতি অধিপ্পাযো. ইদানি তস্সা লদ্ধিযা ৱসেন পঞ্ঞত্তিপথাতি ৱুত্তধম্মানম্পি ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱাপত্তিচোদনেন তত্থ দোসং দস্সেতি ‘‘যথা চা’’তিআদিনা. ততোতি যস্মা অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপিতব্বত্তা চ সত্তৰথাদীনং অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো ৱিয ৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞাপিতব্বত্তা চ সব্বেসং সভাৱধম্মানং ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো আপজ্জতি, তস্মাতি অত্থো.

‘‘অথা’’তিআদিনা পঞ্ঞত্তিপথনিদ্দেসতো ৱিসিট্ঠস্স পঞ্ঞত্তিধম্মনিদ্দেসস্স সযমেৱ কাৰণমাসঙ্কতি. ‘‘নাপী’’তিআদিনা তস্স কাৰণস্স অসিদ্ধতং দস্সেতি. ‘‘পুৰিসোতি সঙ্খা’’তিআদীসু সঙ্খাদযোপি নামাদীহি অত্থতো অৱিসিট্ঠা ৱুত্তাতি আহ ‘‘সঙ্খাদিসদ্দানং সমানত্থত্তা’’তি. ৱচনগ্গহণং ৱচনুচ্চাৰণং. অঞ্ঞস্সাতি নামপঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাহ. তেসন্তি সঙ্কেতগ্গহণৱচনগ্গহণানং. অসমত্থতা ন সম্ভৱতীতি যোজনা. তমেৱ অসম্ভৱং ‘‘যদি হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. পঞ্ঞত্তিযাতি নামপঞ্ঞত্তিযা. পঞ্ঞত্তিপঞ্ঞাপনেতি যায নামপঞ্ঞত্তিযা উপাদাযপঞ্ঞত্তি ৰূপাদযো চ পঞ্ঞাপীযন্তি, যা চ সোতদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণসন্তানানন্তৰমুপ্পন্নেন গহিতপুব্বসঙ্কেতেন মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণসন্তানেন গয্হতি, সা অযং নামাতি তস্সা পঞ্ঞাপনে অসঙ্কৰতো ঠপনে. অথ ৱা সোতদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণসন্তানানন্তৰমুপ্পন্নেন মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণসন্তানেন পঞ্ঞত্তিযা গাহাপনে পৰিচ্ছিন্দনে. তস্সা অঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱত্তব্বা সিযাতি তস্সা নামপঞ্ঞত্তিযা ঞাপনে সঙ্কেতগ্গহণৱচনগ্গহণানং সহকাৰীকাৰণভূতা অঞ্ঞা নামপঞ্ঞত্তি অত্থীতি ৱত্তব্বা অনুঞ্ঞাতব্বা সিযা. ততো অত্থৱিজাননমেৱ ন সিযাতি কেৱলানি সঙ্কেতগ্গহণৱচনগ্গহণানি অত্থপঞ্ঞাপনে ৱিয পঞ্ঞত্তিঞাপনেপি অসমত্থানি, পঞ্ঞত্তি চ ঞাতাযেৱ তেসং সহকাৰীকাৰণং তংজাননত্থং পঞ্ঞত্তিঅনন্তৰপৰিকপ্পনে চ অনৱত্থানাপত্তীতি অত্থাধিগমস্স সম্ভৱো এৱ ন ভৱেয্য.

সঙ্কেতো ৰূপাদীসু ন কিঞ্চি হোতি, ভূতাদিনিমিত্তং ভাৱনাৱিসেসঞ্চ উপাদায ৱোহৰিযমানা কসিণাদিপঞ্ঞত্তি ৱিয তং তং সঙ্কেতিতব্বং সঙ্কেতকৰণঞ্চ উপাদায ৱোহাৰমত্তো, তস্স চ পঞ্ঞাপিকা নামপঞ্ঞত্তীতি যথাৱুত্তদোসাপত্তিং দস্সেন্তো ‘‘নাপি সঙ্কেতগ্গহণ’’ন্তি অৱোচ. ননু চ অত্থৱিজাননাসম্ভৱচোদনেনেৱ সঙ্কেতগ্গহণাভৱোপি দস্সিতোতি? সচ্চমেতং, সঙ্কেতে পন আচৰিযানং মতিভেদো ৱিজ্জতি. তত্থ একপক্খিকো অযং দোসোতি দস্সনত্থং তস্স ৱিসুং ৱচনং ৱুচ্চমানা ৰূপাদযো ধম্মাৱচনত্থা পঞ্ঞাপিতব্বা চ, তদভিধাযকো সদ্দো পঞ্ঞত্তীতি. এত্তাৱতা সব্বৱোহাৰো সিজ্ঝতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৱচন…পে… জনং নত্থী’’তি আহ. পঞ্ঞত্তিযা ৱচনভাৱো সিদ্ধো পটিহননসোতব্বতাদীপকত্তা তেসং পাঠানন্তি অধিপ্পাযো. আদি-সদ্দেন ‘‘অত্থি কেচি বুদ্ধস্স ভগৱতো ৱোহাৰং সুণন্তি, নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা’’তি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. তস্মাতি যস্মা ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা’’তি পদস্স যথাৱুত্তপঞ্ঞত্তিযো অত্থোতি এতস্মিং পক্খে মাতিকাৱণ্ণনায ৱিৰোধো, অট্ঠকথাযং অৱুত্ততা, ইমিস্সা পাড়িযা অননুগমো, সব্বে ধম্মা পঞ্ঞত্তীতি নিদ্দিসিতব্বতা, পঞ্ঞত্তিপথপদস্স নৱত্তব্বতা, অনৱত্থানাপত্তিতো অত্থৱিজাননাসম্ভৱোতি অনেকে দোসা, ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতস্স পন সদ্দস্স পঞ্ঞত্তিভাৱে যথাৱুত্তদোসাভাৱো অনেকেসং পাঠপ্পদেসানঞ্চ অনুলোমনং, তস্মা. তত্থ যুত্তং গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পাড়ি…পে… তব্বো’’তি.

যদি সত্তাতিআদিনা সদ্দস্স পঞ্ঞত্তিভাৱে অট্ঠকথায ৱিৰোধমাহ. এৱং পঞ্ঞত্তিভাৱে যদি সদ্দস্স পঞ্ঞত্তিভাৱো, তস্স পৰমত্থতো ৱিজ্জমানত্তা ৰূপাদিঅত্থস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো এৱ সিযা, ন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱো. ন হি তে সত্তাদযো পঞ্ঞত্তীতি. এৱঞ্চ অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযা অভাৱো এৱ সিযা. ৱুত্তা চ অট্ঠকথাযং (প. প. অট্ঠ. ১ মাতিকাৱণ্ণনা) ‘‘অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. ইতৰো ৱিসযস্স অৱিজ্জমানত্তা তস্স অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱোতি যথাৱুত্তৱিৰোধাভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অৱিজ্জমানান’’ন্তিআদিমাহ. ইদানি সত্তাদিৱিসযস্স কেনচিপি পৰিযাযেন অত্থিতায অভাৱদস্সনেন তব্বিসযায পঞ্ঞত্তিযা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱংযেৱ ৱৱত্থপেতি ‘‘অযঞ্চ ৱাদো’’তি. ৱিজ্জমানা এৱ সত্তাদযো ৰূপাদিসভাৱাভাৱৱসেন ‘‘অৱিজ্জমানা’’তি ৱুচ্চন্তি, ন সব্বথা অভাৱতো. তথা হি তথা তথা পঞ্ঞাপিযমানভাৱেন ৱিঞ্ঞাযন্তীতি যথাৱুত্তৰূপো ৱাদো ‘‘ৰূপং অত্থীতি? হেৱত্থি হেৱ নত্থীতি. সেৱত্থি সেৱ নত্থীতি. ন হেৱং ৱত্তব্বে. সেৱত্থি সেৱ নত্থীতি. আমন্তা. অত্থট্ঠো নত্থট্ঠো’’তি (কথা. ৩০৬) এৱং পৱত্তায হেৱত্থিকথায. তত্থ হি ৰূপাদযো ধম্মা ৰূপাদিসভাৱেন অত্থি, ৱেদনাদিসভাৱেন নত্থি, তস্মা সব্বমেৱিদং এৱং অত্থি এৱং নত্থীতি এৱংলদ্ধিকে সন্ধায ‘‘ৰূপং অত্থী’’তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. ‘‘হেৱত্থি হেৱ নত্থী’’তি ৱিস্সজ্জনং পৰৱাদিস্স. অথ নং সকৱাদী যদি ৰূপমেৱ এৱং অত্থি এৱং নত্থীতি লদ্ধি, এৱং সন্তে সো এৱ অত্থি সো এৱ নত্থি নামাতি পুচ্ছন্তো ‘‘সেৱত্থী’’তি আহ. ইতৰো তেনেৱ সভাৱেন অত্থিতং, তেনেৱ নত্থিতং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো সকভাৱেন অত্থিতং, পৰভাৱেন নত্থিতং সন্ধায পটিজানাতি. ততো সকৱাদী ‘‘অত্থট্ঠো নত্থট্ঠো’’তিআদিনা অত্থিতা ৱা নত্থিতা ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰুদ্ধা একস্মিং ধম্মে ৱিনা কালভেদেন অসম্ভৱত্তাতি কিং একত্তং আপজ্জতীতি দস্সেন্তো পৰৱাদিং নিগ্গণ্হাতীতি. পটিসিদ্ধোতি চ ‘‘ৰূপং ‘ৰূপ’ন্তি হেৱত্থি, ৰূপং ‘ৱেদনা’তি হেৱ নত্থী’’তিআদিনা (কথা. ৩০৬) ৱুত্তায ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানং সকভাৱেন অত্থিতায পৰভাৱেন নত্থিতায চ পটিসেধনেন সত্তাদীনম্পি তথাভাৱো পটিসেধিতো হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.

ৰূপাদযো ন হোন্তীতি ৰূপাদিসভাৱা ন হোন্তি. তথা তথাতি সমূহসন্তানাদিৱসেন. ৱিচিত্তসঞ্ঞা পৰিকপ্পৱসেন উপ্পজ্জতি. যদি সত্তৰথাদিসঞ্ঞাৱলম্বিতো ৱচনত্থো ৱিজ্জমানো ন হোতি, ননু সত্তৰথাদিঅভিলাপা অনৰিযৱোহাৰা জাযন্তীতি আহ ‘‘ন চ তে অভিলাপা’’তিআদি. অত্তনো ৱসেন কিঞ্চি অহোন্তং পঞ্ঞাপকস্স ৱচনস্সেৱ ৱসেন পঞ্ঞাপিতব্বত্তা পঞ্ঞত্তিৱোহাৰং লভতি. ইমিনাৱ অধিপ্পাযেনাতিআদি ‘‘সযং অৱিজ্জমানো’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং সন্ধাযাহ. তন্তি সত্তাদিগ্গহণং. ‘‘ব্ৰহ্মৱিহাৰচতুক্কং সত্তপঞ্ঞত্তিং আৰব্ভ পৱত্তত্তা নৱত্তব্বাৰম্মণং নাম হোতী’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৪২১) তত্থ তত্থ ন ৱত্তব্বন্তি ৱুত্তং. যদি পৰিত্তাদিভাৱেন ন ৱত্তব্বং, কথং অৱিজ্জমানস্স সত্তাদিকস্স পচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘খন্ধসমূহসন্তান’’ন্তিআদি. তন্তি খন্ধসমূহসন্তানং. তদুপাদানভূতন্তি পুগ্গলোতি গহণপঞ্ঞত্তীনং কাৰণভূতং. যদি পুগ্গলসঞ্ঞায সেৱমানস্স কুসলাদিউপ্পত্তি হোতি, কথং পুগ্গলদস্সনং মিচ্ছাদস্সনন্তি পটিসিদ্ধন্তি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. পথৱীধাতু উপলব্ভতীতি পুগ্গলাভাৱে ৱিপক্খৱসেন নিদস্সনমাহ. ইদঞ্হেত্থ অনুমানং. ন ৰূপাদযো ৱিৱেচেত্ৱা পুগ্গলো উপলব্ভতি তেসং অগ্গহণে তথাৰূপায বুদ্ধিযা অভাৱতো সেৱনাদযো ৱিযাতি. পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্ছিকট্ঠপৰমত্থেন যো ছৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যোতি সংসৰতি মুচ্চতি চাতি এৱং দিট্ঠিযা পৰিকপ্পিতপুগ্গলোৱ পটিসেধিতো, ন ৱোহাৰপুগ্গলোতি দস্সেন্তো ‘‘পটিসে…পে… দিট্ঠী’’তি আহ.

গাথায পঞ্চসু খন্ধেসু ৰূপং ৱেদনা সঞ্ঞা চেতনা ৱিঞ্ঞাণন্তি এতেসু কং নাম ধম্মং সত্তোতি জানাসি নু, এতেসু একম্পি সত্তোতি গণ্হিতুং নাৰহতীতি দস্সেতি. অথ এতেহি অঞ্ঞো একো সত্তো অত্থীতি পচ্চেসি. এৱম্পি মাৰ দিট্ঠিগতং নু তে. নু-সদ্দো দিট্ঠিগতমেৱেতি অৱধাৰণত্থো. কস্মা? যস্মা সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জোযং. তমেৱত্থং ৱিৱৰতি ‘‘নযিধ সত্তূপলব্ভতী’’তি. যস্মা পচ্চক্খতো ৱা অনুমানতো ৱা অনুপলদ্ধিতো নত্থি এত্থ কোচি সত্তো নামাতি অধিপ্পাযো. যদি সত্তো নত্থি, কথং সত্তো সংসাৰমাপাদীতিআদি নীযতীতি. কিমেত্থ নেতব্বং, সত্তোতি ৱোহাৰসত্তো অধিপ্পেতো, যস্মা সত্ত-সদ্দো ৱোহাৰে পৱত্ততীতি. দুতিযগাথায সম্বন্ধং দস্সেন্তো ‘‘সত্তো পনা’’তিআদিমাহ. অঙ্গসম্ভাৰাতি অঙ্গসম্ভাৰতো অক্খচক্কঈসাদিঅঙ্গসম্ভাৰমুপাদাযাতি অত্থো. সত্তোতি ৱোহাৰো.

অৱিজ্জমানস্সাতি অচ্চন্তং অৱিজ্জমানস্স সসৱিসাণাদিকস্স. যদি অচ্চন্তং অৱিজ্জমানং, কথং তং গয্হতীতি আহ ‘‘পৰিকপ্পিত’’ন্তি. লোকসঞ্ঞাতং ঘটাদি. এত্থ পন যথা অত্তানং আৰব্ভ উপ্পজ্জমানকধম্মানং তংসন্ততিপতিতানঞ্চ কিলেসুপতাপাভাৱেন অস্সত্থভাৱপচ্চযতায উপ্পাদাদিৰহিতম্পি নিব্বানং ‘‘অস্সাসনকৰস’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং অত্তানং আৰব্ভ পৱত্তনকধম্মৱসেন উপ্পাদাদিৰহিতাপি পঞ্ঞত্তি পৱত্তাতি ৱুত্তা. হেতুঅত্থো ৱা অন্তোনীতোতি পৱত্তিতা ৱোহাৰিতাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তথা নামপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞপেতব্বমত্থং গহিতাযেৱ পঞ্ঞাপেতি, ৱিঞ্ঞত্তি ৱিয অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতীতি সা গহেতব্বাভাৱতো ৱুচ্চমানত্থদ্ৱাৰেন ৱুচ্চমানাতি ৱুত্তা. পঞ্ঞাপিতব্বপঞ্ঞত্তিযা পন ৱুচ্চমানভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তথা পকাৰতো ঞাপনভাৱেন ঞাপেতব্বঞাপনন্তি কত্ৱা গহেতব্বত্তাযেৱ চ তস্সা অনিদ্ধাৰিতসভাৱতা পটিক্খিত্তা দট্ঠব্বা. ন হি সভাৱধম্মানং কক্খড়ফুসনাদি সৰূপতো সদ্দেন ৱচনীযভাৱং ভজতি, অপিচ খো নেসং কালদেসাদিভেদভিন্নানং ৱিনিৱত্তঅঞ্ঞজাতিযকো সজাতিযসাধাৰণো পুব্বসঙ্কেতানুৰূপং অজ্ঝাৰোপসিদ্ধো সামঞ্ঞাকাৰো ৱচনীযো. তত্থাপি ন ৱিনা কেনচি পৱত্তিনিমিত্তেন সদ্দো পৱত্ততীতি তস্স পৱত্তিনিমিত্তভূতো লোকসঙ্কেতসিদ্ধো তংতংৱচনত্থনিযতো সামঞ্ঞাকাৰৱিসেসো নাম পঞ্ঞত্তীতি পুব্বাচৰিযা. সো হি তস্মিং তস্মিং অত্থে সদ্দং নামেতি, তস্স তস্স ৱা অত্থস্স নামসঞ্ঞং কৰোতীতি নামং, পকাৰেহি ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি চাতি.

কস্স পন সো আকাৰৱিসেসোতি? পঞ্ঞাপেতব্বত্থস্সাতি ৱেদিতব্বং. অনেকাকাৰা হি অত্থাতি. এৱঞ্চ কত্ৱা তস্সা পঞ্ঞত্তিযা গহেতব্বতাৱচনঞ্চ সমত্থিতং ভৱতি, অৱস্সঞ্চ এতমেৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা ৱচনৱচনীযভেদানং সঙ্কৰো সিযা, সব্বোপি অত্থো সব্বস্স সদ্দস্স ৱচনীযো, সব্বো চ সদ্দো সব্বস্স অত্থস্স ৱাচকোতি ন চেত্থ সঙ্কেতগ্গহণেনেৱ তেসং পৱত্তাতি সক্কা ৱত্তুং ৱৱত্থিতেসু এৱ তেসু সঙ্কেতগ্গহণস্স পৱত্তিতো.

অপৰে পন ‘‘যথা ধূমতো অগ্গিঅনুমানে ন কেৱলেন ধূমেনেৱ অগ্গি ৱিঞ্ঞাযতি, ধূমস্স পন অগ্গিনা অৱিনাভাৱসঙ্খাতো সম্বন্ধো ৱিঞ্ঞাযমানো ধূমেন অগ্গি ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং সদ্দেন অত্থৱিজাননে ন কেৱলেন সদ্দেন তদত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. তংতংসদ্দস্স পন তেন তেন অত্থেন অৱিনাভাৱসঙ্খাতো সম্বন্ধো ৱিঞ্ঞাযমানো তেন তেন সদ্দেন অত্থং ঞাপেতীতি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞথা অগ্গহিতসম্বন্ধেনপি সদ্দসৱনমত্তেন তদত্থো ৱিঞ্ঞাযেয্যাতি. যো যমেত্থ যথাৱুত্তৰূপো সম্বন্ধো, সো তস্স তস্স অত্থস্স সঞ্ঞাপনভাৱেন নামন্তি পৰমত্থতো অভাৱা লোকসঙ্কেতৱসেন লোকসঙ্কেতোতি ৱা সিদ্ধো ঞাতোতি লোকসঙ্কেতসিদ্ধোতি, সদ্দেন পকাসিযমানানং অত্থপ্পকাৰানং অধিগমহেতুতায পকাৰতো ঞাপনতো পঞ্ঞত্তীতি চ ৱুত্তো’’তি ৱণ্ণযন্তি.

সঙ্খতাসঙ্খতৱিনিমুত্তস্সপি ঞেয্যৱিসেসস্স অভাৱে ঘটাদিসদ্দাভিধেয্যা ৱিয পথৱীফস্সাদিসদ্দৱচনীযোপি ন লব্ভতিযেৱাতি সব্বৱোহাৰলোপো সিযা. যস্মা চ ৰূপাৰূপধম্মা পবন্ধসঙ্খাততংতংৱিসেসাকাৰৱসেনেৱ পৱত্তন্তি, ন কেৱলা, তস্মা তেসং তে সণ্ঠানসমূহঅৱত্থাৱিসেসাকাৰা যদিপি পৰমত্থতো কিঞ্চি ন হোন্তি, পৰমত্থতো পন ৱিজ্জমানানং ৰূপাদীনং উপাদানানং ৱসেন ৱিজ্জমানভাৱং লভিত্ৱা তংতংগহণানুৰূপং তংতংঅভিলাপাধিকৰণং ভৱতি. উপাদাযপঞ্ঞত্তি হি উপাদানতো যথা অঞ্ঞা অনঞ্ঞাতি চ ন ৱত্তব্বা, এৱং সব্বথা অত্থি নত্থীতি চ ন ৱত্তব্বা. তযোপি হি এতে সন্তাযেৱাতি এৱং তাৱ মাতিকাৱণ্ণনায ন কোচি ৱিৰোধো. সঙ্খাযতি সংকথীযতীতি সঙ্খাতি অযমত্থো কথেতব্বভাৱেন ৱচনত্থেযেৱ নিৰুড়্হো, ন ৱচনস্মিন্তি ৱচনপক্খস্স উজুকতা সম্ভৱতি. ৱচনপক্খোযেৱ পাড়িঅনুগতো, ন পৰম্পৰাগতো যথাৱুত্তো অত্থোতি কুতো পনেতং লব্ভা. ন হি অনীতো অত্থো পাড়িঅননুগতো, নাপি সব্বা পাড়িনীতত্থা এৱাতি যথাৱুত্তা দুৱিধা পঞ্ঞত্তিযো অট্ঠকথাযং ছহি পঞ্ঞত্তীহি যথাসম্ভৱং ৱুত্তাযেৱাতি সিদ্ধমেতং অত্থীতি ন ৱত্তব্বাতি.

যদি পৰমত্থতো অত্থিতাপটিসেধো, ইট্ঠমেতং. অথ ৱোহাৰতো, সত্তৰথঘটাদীহি সত্তৰথাদিৱচনপ্পযোগোযেৱ ন সম্ভৱেয্যাতি. ন হি ৱচনীযৰহিতো ৱচনপ্পযোগো অত্থীতি. পৰমত্থধম্মানং অসভাৱধম্মভূতায পঞ্ঞত্তিযা ৱিভাগদস্সনত্থা অধিৱচনাদিদুকত্তযদেসনাতি ন পৰমত্থধম্মানং ৰূপাদীনং পঞ্ঞত্তিভাৱাপত্তীতি. ন চ পঞ্ঞত্তিপথপঞ্ঞত্তিধম্মনিদ্দেসানং অৱিসেসৱচনং যুত্তং, সদ্দস্সেৱ পন পঞ্ঞত্তিভাৱে সিযা কাচি তেসং ৱিসেসমত্তা. পঞ্ঞাপিতব্বস্স অপৰমত্থসভাৱস্সেৱ পঞ্ঞত্তিভাৱো অধিপ্পেতোতি ন সব্বো পঞ্ঞত্তিপথো পঞ্ঞত্তিসদ্দেন ৱুত্তো, পঞ্ঞত্তি চ পঞ্ঞাপেতব্বভাৱেন ৱুত্তাতি পঞ্ঞত্তিপথপদং ৱত্তব্বমেৱ. এৱঞ্চেতং ইচ্ছিতব্বং. ইতৰথা সদ্দস্স চ পঞ্ঞাপিতব্বতায পঞ্ঞত্তিপথভাৱোতি পঞ্ঞত্তিপদং ন ৱত্তব্বং সিযাতি চ সক্কা ৱত্তুং, নিক্খেপকণ্ডে ৱিভত্তাযেৱ পঞ্ঞত্তি ‘‘পুৰিসো মাগণ্ডিযো’’তি এত্থাপি দস্সিতাতি ন ন সক্কা ৱত্তুং. তথাপি হি যথাৱুত্তউপাদাযপঞ্ঞত্তিনামপঞ্ঞত্তীনং সভাৱসম্ভৱতোতি সঙ্খাদিসদ্দানং সমানত্থতাপি তেসং মতিমত্তমেৱ, ৱিঞ্ঞত্তি ৱিয অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেন্তা সযং ঞাতাযেৱ নামপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞাপেতব্বমত্থং পঞ্ঞাপেতি গহিতসৰূপতায পদীপো ৱিয ৰূপগতৱিধংসনেতি ন পঞ্ঞত্তিঅন্তৰপৰিকপ্পনেন পযোজনং অত্থি পঞ্ঞাপেতব্বত্থপঞ্ঞাপনে, নামপঞ্ঞত্তিপঞ্ঞাপনে পন উপাদানভেদভিন্না উপাদাযপঞ্ঞত্তি ৱিয তংতংৱচনৱচনত্থভেদভিন্না নামপঞ্ঞত্তীতি অঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ইচ্ছিতা এৱ. ন চ অনৱত্থানদোসো তংতংৱচনস্স তদত্থৱিভাৱনে সহকাৰীকাৰণভাৱেন পটিনিযতসৰূপত্তা. এতেন সঙ্কেতগ্গহণাভাৱোপি পটিসিদ্ধো দট্ঠব্বো, তথা নামপঞ্ঞত্তিযা পযোজনাভাৱো. দস্সিতপ্পযোজনা হি সা পুব্বেতি.

‘‘ৱোহাৰো লোকিযসোতে পটিহঞ্ঞতী’’তিআদীসু সোতব্বস্স সদ্দস্স ৱসেন তব্বিসযভূতা ৱোহাৰাদযো পটিহননসোতব্বতাপৰিযাযেন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. সদ্দোযেৱ ৱা তত্থ ৱোহাৰাদিসহচাৰিতায তথা ৱুত্তো. ন হি সক্কা সব্বত্থ একৰসা দেসনা পৱত্তীতি ৱত্তুং. তথা হি কত্থচি সুখা দুক্খা, সুখাপি ৱেদনা দুক্খাতি ৱুচ্চন্তি, দুক্খা সুখা, দুক্খাপি সুখাতি, এৱং যথাৱুত্তা দুৱিধাপি পঞ্ঞত্তি অধিৱচনাদিপাঠস্স অত্থভাৱেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তাযেৱাতি. অযং সঙ্খতাসঙ্খতৱিনিমুত্তং ঞেয্যৱিসেসং ইচ্ছন্তানং ৱসেন ৱিনিচ্ছযো.

১৩১৬. সতিপি পৰেসং সামঞ্ঞাদিনামকাৰকানং নামকৰণভাৱে পৰানপেক্খতায ততো অতিৱিয যুত্তো ইধ নামকৰণসভাৱো উক্কংসপৰিচ্ছেদেন নামকৰণত্থোতি অধিপ্পেতোতি দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৱা’’তিআদিমাহ. নামকৰণসভাৱতা ন হোতি অসভাৱিকতায কদাচিদেৱ পৱত্তিতো চাতি অধিপ্পাযো. সভাৱসিদ্ধত্তাতি ৱেদনাদীনং ৱেদনাদিনামকৰণধম্মতং আহ. যদি ৱেদনাদীনং কেনচি অকতং সকনামং আদাযযেৱ পৱত্তনতো ওপপাতিকনামানং নামকৰণট্ঠেন নামভাৱো, এৱং সতি পথৱীআদীনম্পি নামভাৱো আপজ্জতি, অঞ্ঞথা পথৱীআদিনিদস্সনমেৱ ন সিযাতি অনুযোগং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘পথৱীআদিনিদস্সনেনা’’তিআদি. একদেসসামঞ্ঞেন হি যথাধিপ্পেতেন উপমা হোতি, ন সব্বসামঞ্ঞেনাতি. এৱম্পি যদি সভাৱসিদ্ধনামত্তা ৱেদনাদযো নামং, পথৱীআদীনম্পি অনিৱত্তনীযো নামভাৱোতি আহ ‘‘নিৰুড়্হত্তা’’তিআদি. তেন যংনিমিত্তং ৱেদনাদীসু নামসদ্দপ্পৱত্তি, সতিপি তদঞ্ঞেসং তংনিমিত্তযোগে গো-সদ্দো ৱিয কুক্কুটাদিসত্তপিণ্ডে নিৰুড়্হতো ৱেদনাদীসু নাম-সদ্দো পৱত্তোতি দস্সেতি. তথা হি অনেকেসু সুত্তপদেসেসু তেসংযেৱ নামৱোহাৰো দিস্সতি. নামতানাপত্তি ৱুত্তা কেসকুম্ভাদিনামন্তৰাপজ্জনতো. এতমেৱত্থং নিদস্সনভাৱেন ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. যদিপি সমূহাদিঘনৱিনিব্ভোগাভাৱতো ৱেদনাদিঅৰূপধম্মেসুপি পিণ্ডাকাৰেন গহণং পৱত্ততি, তং পন যেভুয্যেন অত্থাতিপৰিকপ্পমুখেন একধম্মৱসেনেৱ, ন সমূহৱসেনাতি ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞেন…পে… নত্থী’’তি.

পকাসকপকাসিতব্বভাৱো ৱিসযিৱিসযভাৱো এৱ. অধিৱচনসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো. সো নামমন্তৰেন গহেতুং অসক্কুণেয্যতায পাকটোতি নিদস্সনভাৱেন ৱুত্তো. ‘‘অধিৱচনসম্ফস্সো ৱিযা’’তি ৱচনেন মনোসম্ফস্সতপ্পকাৰানমেৱ নামভাৱো সিযা, ন পটিঘসম্ফস্সতপ্পকাৰানন্তি আসঙ্কায নিৱত্তনত্থং ‘‘পটিঘসম্ফস্সোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ পঞ্চৱিঞ্ঞাণসহগতো ফস্সো পটিঘসম্ফস্সো. পি-সদ্দো সম্ভাৱনে. ইদং ৱুত্তং হোতি – ৱিসযীৱিসযসঙ্ঘট্টনসমুপ্পত্তিযা অঞ্ঞফস্সতো ওড়াৰিকোপি পটিঘসম্ফস্সো ন ৰূপধম্মা ৱিয ৱিভূতাকাৰো, ততো নামাযত্তগহণিযভাৱো নামস্সেৱাতি. অৰূপতায ৱাতিআদিনা সামঞ্ঞতো ৱিসেসতো চ পটিঘসম্ফস্সস্স উপচাৰৱসেন নামভাৱমাহ. পচ্ছিমপুৰিমানন্তি ‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তি ইমং অনুপুব্বিং সন্ধায ৱুত্তং. সতিপি ৰূপস্সাতিআদিনা নামৱোহাৰহেতুং অনঞ্ঞসাধাৰণং নিব্বানস্স অধিপতিপচ্চযভাৱং এৱ ৱিভাৱেতি, যতো অৰিযানং অঞ্ঞৱিসযৱিনিস্সটং নিন্নপোণপব্ভাৰভাৱেন অসঙ্খতধাতুযং এৱ চিত্তং পৱত্ততীতি.

১৩১৮. ৱট্টস্মিং আদীনৱপটিচ্ছাদনতো তদস্সাদনাভিনন্দনতো চ ৱট্টস্স মূলং পধানকাৰণন্তি ৱট্টমূলং.

১৩২০. একেকস্মিং ৰূপাদিকে যথাভিনিৱিট্ঠে ৱত্থুস্মিং অহংমানাধাৰনিমিত্ততং কুসলাকুসলতব্বিপাকলোকাধাৰতঞ্চ সমাৰোপেত্ৱা পৱত্তগ্গহণৱিসেসো. যা কাচি দিট্ঠি নিৱিসমানা ধম্মসভাৱং অতিচ্চপৰামসনাকাৰেনেৱ নিৱিসতীতি ৱুত্তং ‘‘পৰামসন্তীতি অত্থো’’তি.

১৩৩২. চেতনাপ্পধানো সঙ্খাৰক্খন্ধোতি কত্ৱা ‘‘যায চেতনাযা’’তিআদি ৱুত্তং.

১৩৩৩. দুন্নামং গাৰয্হনামং. অনুপসঙ্কমন্তস্সাতিআদিনা সেৱনভজনানং ৱিসেসমাহ.

১৩৩৬. আপত্তিআপত্তিৱুট্ঠানপৰিচ্ছেদজাননূপাযদস্সনং সহ ৱত্থুনা সহ কম্মৱাচাযাদিৱচনন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৱত্থুৱীতিক্কমতো’’তিআদিমাহ. ‘‘আপত্তিকুসলতা আপত্তিৱুট্ঠানকুসলতা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১১৯) হি ৱুত্তন্তি. কাৰণজাননেন ফলং সুট্ঠু ঞাতং হোতীতি তং দস্সেতুং ‘‘আপত্তিযা ৱা’’তিআদিমাহ.

১৩৪২. তস্সাতি মনসিকাৰকুসলতায.

১৩৪৪. অনুপ্পজ্জমানানেৱ অনুপ্পজ্জন্তানেৱ.

১৩৪৮. অকৰণেন অনাদৰৱসেনাতি অধিপ্পাযো.

১৩৫০. ফেগ্গুৰুক্খস্স সিগ্গুআদিকস্স.

১৩৫২. চক্খুন্দ্ৰিযাসংৱৰস্সাতি চক্খুন্দ্ৰিযাসংৱৰণস্স. অসংৱুতচক্খুন্দ্ৰিযস্সেৱ হেতূতি চক্খুদ্ৱাৰিকস্স অভিজ্ঝাদিঅন্ৱাস্সৱনস্স তংদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণস্স ৱিয চক্খুন্দ্ৰিযং পধানকাৰণং. সতি হি অসংৱুতত্তে চক্খুন্দ্ৰিযস্স তে তে অন্ৱাস্সৱন্তীতি অসংৱৰিযমানচক্খুন্দ্ৰিযহেতুকো সো অসংৱৰো তথাৱুত্তোতি অট্ঠকথায অধিপ্পাযং দস্সেতি. ইদানি যথাৱুত্তে অধিপ্পাযে ঠত্ৱা ‘‘যত্ৱাধিকৰণন্তি হী’’তিআদিনা পাড়িযা যোজনং দস্সেতি. কস্স চাতি পকাৰং পুচ্ছতি, কথংৱিধস্স কথংসণ্ঠিতস্সাতি অত্থো. ন হি সৰূপে ৱুত্তে পুন সৰূপপুচ্ছায পযোজনং অত্থি. অন্ৱাস্সৱন্তি অভিজ্ঝাদযো. তদুপলক্খিতন্তি অন্ৱাস্সৱূপলক্খিতং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতন্তি যোজনা.

যথাসম্ভৱন্তি দুস্সীল্যাসংৱৰো মনোদ্ৱাৰৱসেন, সেসাসংৱৰো ছদ্ৱাৰৱসেন যোজেতব্বো. মুট্ঠস্সচ্চাদীনং সতিপটিপক্খাকুসলধম্মাদিভাৱতো সিযা পঞ্চদ্ৱাৰে উপ্পত্তি, ন ত্ৱেৱ কাযিকৱাচসিকৱীতিক্কমভূতস্স দুস্সীল্যস্স তত্থ উপ্পত্তি পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনানং অৱিঞ্ঞত্তিজনকত্তাতি তমেৱ যথাসম্ভৱং ‘‘ন হি পঞ্চদ্ৱাৰে’’তিআদিনা ৱিৱৰতি.

যথা কিন্তি যেন পকাৰেন জৱনে উপ্পজ্জমানো অসংৱৰো ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযে অসংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি, তং নিদস্সনং কিন্তি অত্থো. তত্থাযং পৱত্তিক্কমো – পঞ্চদ্ৱাৰে ৰূপাদিআৰম্মণে আপাথগতে নিযমিতাদিৱসেন কুসলাকুসলজৱনে উপ্পজ্জিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতিণ্ণে মনোদ্ৱাৰিকজৱনং তংযেৱাৰম্মণং কত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি, পুন তস্মিংযেৱ দ্ৱাৰে ‘‘ইত্থিপুৰিসো’’তিআদিনা ৱৱত্থপেত্ৱা জৱনং ভৱঙ্গং ওতৰতি. পুন ৱাৰে পসাদৰজ্জনাদিৱসেন জৱনং জৱতি. পুন যদি তং আৰম্মণং আপাথং আগচ্ছতি, তংসদিসমেৱ পঞ্চদ্ৱাৰাদীসু জৱনং তদা উপ্পজ্জমানকং সন্ধায ‘‘এৱমেৱ জৱনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৱৰে সতি দ্ৱাৰম্পি অগুত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অযং পন উক্কট্ঠনযো পৰিচিতাৰম্মণং সন্ধায ৱুত্তো, অপৰিচিতে অন্তৰন্তৰা পঞ্চদ্ৱাৰে উপ্পজ্জিত্ৱা তদনুৰূপং মনোদ্ৱাৰেপি উপ্পজ্জতীতি. দ্ৱাৰভৱঙ্গাদীনং জৱনেন সম্বন্ধো একসন্ততিপৰিযাপন্নতো দট্ঠব্বো.

সতি দ্ৱাৰভৱঙ্গাদিকেতি পচ্চযভাৱেন পুৰিমনিপ্ফন্নং জৱনকালে অসন্তম্পি ভৱঙ্গাদি চক্খাদি ৱিয ফলনিপ্ফত্তিযা সন্তঞ্ঞেৱ নামাতি ৱুত্তং. ন হি ধৰমানংযেৱ সন্তন্তি ৱুচ্চতীতি. বাহিৰং ৱিয কত্ৱাতি পৰমত্থতো জৱনস্স বাহিৰভাৱে ইতৰস্স চ অব্ভন্তৰভাৱে অসতিপি ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তিআদিৱচনতো (অ. নি. ১.৪৯) আগন্তুকভূতস্স কদাচি কদাচি উপ্পজ্জমানস্স জৱনস্স বাহিৰভাৱো তব্বিধুৰসভাৱস্স ইতৰস্স অব্ভন্তৰভাৱো পৰিযাযতো ৱুত্তোতি দস্সেতি. অসংৱৰহেতুভাৱাপত্তিতোতি দ্ৱাৰাদীনং অসংৱৰহেতুভাৱাপজ্জনস্স পাকটভাৱং সন্ধাযাহ. উপ্পন্নে হি অসংৱৰে দ্ৱাৰাদীনং তস্স হেতুভাৱো পঞ্ঞাযতীতি. দ্ৱাৰভৱঙ্গাদিমূসনন্তি দ্ৱাৰভৱঙ্গাদীসু মূসনং. যস্মিঞ্হি দ্ৱাৰে অসংৱৰো উপ্পজ্জতি, সো তত্থ দ্ৱাৰাদীনং সংৱৰূপনিস্সযভাৱং উপচ্ছিন্দন্তোযেৱ পৱত্ততীতি. তেনেৱাহ ‘‘কুসলভণ্ডৱিনাসন’’ন্তি.

এত্থ চ ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা’’তিআদিপাড়িযং সংৱৰো, সংৱৰিতব্বং, সংৱৰণুপাযো, যতো চ সো সংৱৰো, যত্থ চ সো সংৱৰোতি ইমং পভেদং দস্সেত্ৱা যোজেতব্বা. কথং? ‘‘ৰক্খতি…পে… সংৱৰং আপজ্জতী’’তি এতেন সংৱৰো ৱুত্তো. সতিং পচ্চুট্ঠপেতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থোতি. চক্খাদি সংৱৰিতব্বং. ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহীতি সংৱৰণুপাযো. ‘‘যত্ৱাধিকৰণ’’ন্তিআদিনা সংৱৰণাৱধি. ৰূপাদযো সংৱৰৱিসযোতি. কিঞ্চ পটিসঙ্খাভাৱনাবলসঙ্গহিতভাৱেন দুৱিধোপি ইন্দ্ৰিযসংৱৰো? তত্থ পুৰিমেন ৱিসযেসু আদীনৱদস্সনং, ইতৰেন আদীনৱপ্পহানং. তথা পুৰিমেন পৰিযুট্ঠানপ্পহানং, ইতৰেন অনুসযপ্পহানং. তথা পুৰিমো লোকিযমগ্গসঙ্গহিতো, দুতিযো লোকুত্তৰমগ্গসঙ্গহিতোতি অযম্পি ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

১৩৫৩. দৱত্থাদিঅভিলাসোতি দৱো এৱ অত্থো পযোজনন্তি দৱত্থো, সো আদি যেসং তে দৱত্থাদযো. তেসু, তেসং ৱা অভিলাসো, দৱো ৱা অত্থো এতস্সাতি দৱত্থো, তদাদিকো দৱত্থাদি, কো পন সোতি আহ ‘‘অভিলাসো’’তি. আহাৰপৰিভোগে অসন্তুস্সনাতি আহাৰপৰিভোগে অতিত্তি. বহুনো উড়াৰস্স চ পত্থনাৱসেন পৱত্তা ভিয্যোকম্যতা অসন্তুস্সনাতি এৱমেত্থ অত্থো যুজ্জতি.

১৩৫৫. মজ্জনাকাৰেন পৱত্তি মানস্সেৱাতি কত্ৱা ‘‘মানোৱ মানমদো’’তি ৱুত্তং. তথা হি জাতিমদাদযো ‘‘মানো মঞ্ঞনা’’তিআদিনা মানভাৱেনেৱ ৱিভত্তাতি. খুদা নাম কম্মজতেজো. তং পন অভুত্তে ভুত্তে চ উপ্পজ্জতীতি যং তত্থ আমাসযসঙ্খাতস্স সৰীৰদেসস্স পীড়নতো ৱিহিংসাসদ্দৱচনীযং, তদেৱ দস্সেতব্বং, ইতৰঞ্চ নিৱত্তেতব্বন্তি অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকত্তেন খুদা ৱিসেসিতাতি আহ ‘‘খুদায ৱিসেসন’’ন্তি. যে পন ‘‘কম্মজতেজপচ্চযা দুক্খা ৱেদনা খুদা’’তি ৱদন্তি, তেসং অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকাতি ৱিসেসনমেৱ ন যুজ্জতি. সতিপি তস্মিং ভূতত্থকথনে ৱিহিংসূপৰতিপুৰাণৱেদনাপটিহননানং ৱিসেসাভাৱো আপজ্জতীতি পুৰিমোযেৱেত্থ অত্থো. এতাসং কো ৱিসেসোতি অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৱেদনা, ভুত্তপচ্চযা ন উপ্পজ্জনকৱেদনাতি দ্ৱেপি চেতা ৱেদনা যাৱতা অনাগতাযেৱাতি অধিপ্পাযো. সতিপি অনাগতত্তে পুৰিমা উপ্পন্নসদিসী, ইতৰা পন অতংসদিসী অচ্চন্তং অনুপ্পন্নাৱাতি অযমেত্থ ৱিসেসো. তেনেৱ ‘‘যথাপৱত্তা’’তি পুৰিমাযং ৱুত্তং, ইতৰত্থ চ ‘‘অপ্পৱত্তা’’তি. অথ ৱা অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৱেদনা পুব্বে কতকম্মস্স ৱিপাকত্তা পুৰাণৱেদনা নাম. অপ্পচ্চৱেক্খণাদিঅযুত্তপৰিভোগপচ্চযা পচ্চৱেক্খণাদিযুত্তপৰিভোগতো আযতিং ন উপ্পজ্জিস্সতীতি ভুত্তপচ্চযা ন উপ্পজ্জনকৱেদনা নৱৱেদনা নাম. ৱিহিংসানিমিত্ততা ৱিহিংসানিব্বত্ততা.

যাপেন্তি এতেনাতি যাপনাতি ৱুত্তস্স সৰীৰযাপনকাৰণস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্সপিযাপনকাৰণন্তি ইমস্স ৱিসেসস্সদস্সনত্থং ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযযাপনত্থাযা’’তি ৱত্ৱা ন কেৱলং জীৱিতিন্দ্ৰিযস্সেৱ যাপনকাৰণমাহাৰো, অথ খো ঠানাদিপৱত্তিআকাৰৱিসেসযুত্তস্স সকলসৰীৰস্সপি যাপনকাৰণন্তি তংদীপনত্থং যাত্ৰাতি ৱচনন্তি যাপনা মে ভৱিস্সতীতি অৱিসেসেন ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘চতুন্নং ইৰিযাপথানং অৱিচ্ছেদসঙ্খাতা যাপনা যাত্ৰা’’তি আহ. অট্ঠানযোজনঅপৰিভোগদুপ্পৰিভোগাদিৱসেন সদ্ধাদেয্যস্স ৱিনাসনং সদ্ধাদেয্যৱিনিপাতনং. যেনাতি গণভোজনলক্খণপ্পত্তস্স থূপীকতাদিকস্স ৱা পটিগ্গহণেন. সাৱজ্জং সনিন্দং পৰিভোগং কৰোতীতি ৱা অত্থো.

ইৰিযা…পে… ৱুত্তন্তি সুখং পৱত্তমানেহি ইৰিযাপথেহি তেসং তথাপৱত্তিযা কাৰণন্তি গহিতত্তা ৱিদিতত্তা যথাৱুত্তভুঞ্জনপিৱনানি পুব্বকালকিৰিযাভাৱেন ৱুচ্চমানানি ইৰিযাপথকত্তুকানি ৱিয ৱুত্তানীতি অত্থো. যথা হি ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৭১; ২.১৮২) দস্সনস্স খযহেতুতা, ‘‘ঘতং পিৱিত্ৱা বলং ভৱতি, সীহং দিস্ৱা ভযং ভৱতী’’তি চ পানদস্সনানং বলভযহেতুতা ৱুচ্চতি, এৱং ভুঞ্জনপিৱনানং ইৰিযাপথসুখপ্পৱত্তিহেতুভাৱো ৱুত্তোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সুলভানৱজ্জভাৱো ৱিয অপ্পভাৱোপি পচ্চযানং পৰমসল্লেখৱুত্তীনং সুখৱিহাৰায পৰিযত্তোতি চীৱৰসেনাসনানং অপ্পভাৱুক্কংসানুজাননৱসেন পৱত্তাহি অনন্তৰগাথাহি ইধাপি ধম্মসেনাপতিনা সুখৱিহাৰায পৰিযত্তো অপ্পভাৱুক্কংসো অনুঞ্ঞাতোতি ৱিঞ্ঞাযতীতি ‘‘পুনপী’’তিআদিনা ‘‘ভুত্ৱানা’’তি পাঠং সমত্থযতি.

১৩৬৮. সতিআদিধম্মাতি সতিপঞ্ঞাসমাধিৱীৰিযসম্মাৱাচাদিধম্মা, যে ছহি দুকেহি পৰিগ্গহিতা.

১৩৭৩. পটিৱিজ্ঝিতব্বেহি পটিৱেধো ৱুত্তো. ৱিসযেনপি হি ৱিসযী ৱুচ্চতি সহচৰভাৱতো. যথা –

‘‘উপ্পাদেত্ৱান সংৱেগং, দুক্খেনস্স চ হেতুনা;

ৱড্ঢযিত্ৱা সম্মসিত্ৱা, মুত্তিযা মগ্গমব্ৰৱী’’তি

‘‘সচ্চপৰিযোসানে’’তি চ.

যথা দুক্খাদীনং পৰিঞ্ঞাদিৱসেন পৱত্তমানং পটিৱেধঞাণং অসম্মোহতো তে অৱিলোমেত্ৱা অৱিৰোধেত্ৱা পৱত্ততি নাম, এৱং তদুপনিস্সযভাৱং ৱিপস্সনাঞাণম্পি যথাবলং তে অৱিলোমেত্ৱা পৱত্ততীতি চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমন্তি ৱুত্তন্তি দুতিযো অত্থৱিকপ্পো ৱুত্তো. এত্থ চ ‘‘চতুন্নং সচ্চান’’ন্তি পদং ৱিনা উপচাৰেন ৱুত্তং, পুৰিমস্মিং উপচাৰেনাতি দট্ঠব্বং. সম্মাদিট্ঠিপ্পধানত্তা ৱা সেসমগ্গঙ্গানং মগ্গসচ্চেকদেসস্স পটিৱেধস্স অনুলোমং সমুদাযানুলোমং ৱুত্তং, চতুসচ্চেকদেসস্স মগ্গস্স ৱা.

১৩৮০. খযসমযেতি খযসমূহে. ‘‘কিলেসানং খযৱসেন পৱত্তধম্মপুঞ্জে’’তি চ ৱদন্তি.

১৩৮১. অপৰিবন্ধভাৱেন নিৰাসঙ্কা, আৰম্মণে অভিৰতিভাৱেন চ পৱত্তি অধিমুচ্চনট্ঠোতি আহ ‘‘অনি…পে… ত্তনট্ঠেনা’’তি.

১৩৮২. অৰিযমগ্গপ্পৱত্তিযা উত্তৰকালং পৱত্তমানং ফলঞাণং তংতংমগ্গৱজ্ঝকিলেসানং খযপৰিযোসানে পৱত্তত্তা ‘‘খীণন্তে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. যস্মা পন তং মগ্গানন্তৰং উপ্পজ্জতি, তস্মা মগ্গেন ঠানসো খীণেসু কিলেসেসু তেসং খীণভাৱানন্তৰং পৱত্তমানং খীণভাৱানং পঠমকালে পৱত্তন্তিপি ৱুচ্চতীতি দুতিযো ৱিকপ্পো ৱুত্তো.

দুকনিক্খেপকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিক্খেপকণ্ডৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.