৪. অট্ঠকথাকণ্ডং
তিকঅত্থুদ্ধাৰৱণ্ণনা
১৩৮৪. নযগমনন্তি নীযতি, নেতি, নীযন্তি ৱা এতেনাতি নযো, গম্মতি এতেনাতি গমনং, নযোৱ, নযস্স ৱা গমনং নযগমনং. গতি এৱ ৱা গমনং. পঠমেন আদি-সদ্দেন অভিধম্মভাজনীযাদিসঙ্গহাসঙ্গহাদিএককাদিসুদ্ধিকসচ্ছি কট্ঠাদিমূলমূলাদিকা পঞ্চপকৰণিকা নযগতি সঙ্গয্হতি. অনুলোমাদীতি পন পচ্চনীযঅনুলোমপচ্চনীযপচ্চনীযানুলোমপকাৰা একমূলাদিপ্পকাৰা চ. এত্থ অত্থেসু নিচ্ছিতেসূতি এতস্মিং অট্ঠকথাকণ্ডে চিত্তুপ্পাদৱসেন ভূমন্তৰৱিসেসযোগতো সব্বেসং মাতিকাপদানং অত্থেসু সঙ্খেপতো ৱৱত্থাপিতেসু.
পঞ্হুদ্ধাৰন্তিআদীসু ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.২৫) কুসলপদং আদিং কত্ৱা কুসলাকুসলাব্যাকতন্তা তিস্সো কুসলাদিকা, কুসলাব্যাকতঅকুসলাব্যাকতকুসলাকুসলন্তা তিস্সো, কুসলাকুসলাব্যাকতন্তা একাতি কুসলাদিকা সত্ত পুচ্ছা, তথা অকুসলাদিকা, অব্যাকতাদিকা, কুসলাব্যাকতাদিকা, অকুসলাব্যাকতাদিকা, কুসলাকুসলাদিকা, কুসলাকুসলাব্যাকতাদিকাতি সত্তন্নং সত্তকানং ৱসেন ধম্মানুলোমে কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযে একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা, তথা সেসপচ্চযেসু সেসতিকেসু ধম্মপচ্চনীযাদীসু চ. তং সন্ধায ‘‘একূনপঞ্ঞাসায একূনপঞ্ঞাসাযা’’তি ৱুত্তং. ‘‘সিযা হেতুং ধম্মং পটিচ্চ হেতুধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা (পট্ঠা. ৩.১.১) ‘‘হেতুং পটিচ্চ হেতু, হেতুং পটিচ্চ নহেতু, হেতুং পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চ. নহেতুং পটিচ্চ নহেতু, নহেতুং পটিচ্চ হেতু, নহেতুং পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চ. হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ হেতু, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ নহেতু, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চা’’তি একেকস্মিং দুকে হেতুপচ্চযাদীসু একমেকস্মিং পচ্চযে নৱ নৱ পুচ্ছা হোন্তি. তা সন্ধায ‘‘নৱসু নৱসু পঞ্হেসূ’’তি ৱুত্তং.
লব্ভমানস্সাতি কুসলত্তিকে তাৱ পটিচ্চৱাৰে হেতুপচ্চযে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা, কুসলং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৫৩) কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলং, অকুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলাব্যাকতং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতেন অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতেন অব্যাকতন্তি নৱন্নং নৱন্নং পঞ্হানং অত্থতো সম্ভৱন্তস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনৱসেন উদ্ধৰণং, তথা সেসপচ্চযৱাৰত্তিকাদীসু. তেসুযেৱাতি যথাৱুত্তেসু এৱ পঞ্হেসু অত্থসম্ভৱতো যথাৱিভত্তানং পঞ্হৱিস্সজ্জনানং ‘‘হেতুযা নৱা’’তিআদিনা গণনাঠপনং. পসটে ধম্মেতি যথা হেট্ঠা কণ্ডদ্ৱযে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্ত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১) ৱিপ্পকিণ্ণে মুত্তপুপ্ফে ৱিয ফস্সাদযো ধম্মে. অৱিসিট্ঠনিদ্দেসো সামঞ্ঞনিদ্দেসো. ৱিঞ্ঞাতধম্মস্স পুগ্গলস্সাতি অধিপ্পাযো.
যদি চিত্তুপ্পাদৰূপকণ্ডেসু চতুভূমিচিত্তুপ্পাদাদিৱসেন ৱিঞ্ঞাতধম্মস্স অত্থুদ্ধাৰদেসনা আৰদ্ধা, এৱং সন্তে ইধ কস্মা কুসলত্তিকনিদ্দেসো ৱুত্তোতি আহ ‘‘যদিপি কুসলত্তিকৱিত্থাৰো’’তিআদি. ধম্মৱিসেসনভাৱতোতি ‘‘ধম্মা’’তি পদস্স পধানভাৱং দস্সেতি. অতো হি তদভিধেয্যা পুচ্ছিতব্বা জাতা. ৱিঞ্ঞাতাহীতি ভূমীনং ৱিসেসনলক্খণযোগমাহ. এত্থ পধানন্তি কিঞ্চাপি উদ্দেসে কুসলপদেন ধম্মা ৱিসেসিতব্বা, ‘‘চতূসু ভূমীসু কুসল’’ন্তি ইমস্মিং পন নিদ্দেসে ভূমীহি ৱিসেসিতব্বত্তা কুসলপদং পধানন্তি ৱিসেসনভাৱেন ৱচনিচ্ছায অভাৱতো সতিপি ৱিসেসিতব্বধম্মানং কামাৱচৰাদিফস্সাদিভেদে তদনপেক্খং অনৱজ্জসুখৱিপাকতাসঙ্খাতং অত্তনো কুসলাকাৰমেৱ গহেত্ৱা পৱত্তমানত্তা ‘‘একত্তমেৱ উপাদায পৱত্ততী’’তি ৱুত্তং. সব্বেপি হি কুসলা ধম্মা অনৱজ্জসুখৱিপাকতায একসভাৱাযেৱাতি.
১৩৮৫. যথাযোগং যোজেতব্বন্তি চতূহি ভূমীহি আধাৰভূতাহি ৱিসেসেত্ৱা সমযফস্সাদিভেদং অনামসিত্ৱা ৱিপাকভাৱেন একত্তং নেত্ৱা ‘‘চতূসু ভূমীসু ৱিপাকো’’তি ৱুত্তন্তি যোজেতব্বং. এস নযো ‘‘তীসু ভূমীসু কিৰিযাব্যাকত’’ন্তিআদীসুপি.
উপ্পজ্জতি এত্থাতি উপ্পাদো, চেতসিকা. তে হি চিত্তস্স সব্বথাপি নিস্সযাদিপচ্চযভাৱতো এত্থ চ উপ্পত্তিযা আধাৰভাৱেন অপেক্খিতা. যথা চ চেতসিকা চিত্তস্স, এৱং চিত্তম্পি চেতসিকানং নিস্সযাদিপচ্চযভাৱতো আধাৰভাৱেন ৱত্তব্বতং অৰহতীতি যথাৱুত্তং উপ্পাদসদ্দাভিধেয্যতং ন ৱিনিৱত্ততি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘চিত্তুপ্পাদো’’তি এত্থ উপ্পাদস্স ৱিসেসনভাৱেন পৱত্তমানম্পি চিত্তং অত্তনি যথাৱুত্তউপ্পাদঅত্থসম্ভৱতো অপৰিচ্চত্তৱিসেসিতব্বভাৱমেৱ হুত্ৱা তস্স ৱিসেসনভাৱং পটিপজ্জতীতি. যদাহ ‘‘অৱযৱেন সমুদাযোপলক্খণৱসেন অত্থো সম্ভৱতী’’তি. চিত্তসমানগতিকস্স ইধ চিত্তগ্গহণেন গহেতব্বতায ‘‘দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণানী’’তি নিদস্সনেন ৱক্খমানত্তা ‘‘চিত্ত…পে… গহণং কত’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ অঞ্ঞস্সাতি ৰূপস্স.
১৪২০. পঞ্চদ্ৱাৰে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি একন্তপৰিত্তাৰম্মণত্তা পঞ্চদ্ৱাৰিকচিত্তানং. ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণানুভৱনন্তি ৱিপাকস্স পকপ্পেত্ৱা আৰম্মণগ্গহণাভাৱমাহ. ততো কম্মানুৰূপং পৱত্তমানো ৱিপাকো পৰিত্তকম্মৱিপাকতায পৰিত্তাৰম্মণেযেৱ পৱত্তিতুমৰহতি, ন মহগ্গতপ্পমাণাৰম্মণেতি অধিপ্পাযো. সমাধিপ্পধানস্সপি কস্সচি কম্মস্স অপ্পনাঅপ্পত্তস্স একন্তেন সদিসৱিপাকতাঅভাৱতো ‘‘অপ্পনাপ্পত্তস্সা’’তি কম্মং ৱিসেসিতং. ৱণ্ণলক্খণাদিং অগ্গহেত্ৱা লোকসঞ্ঞানুৰোধেনেৱ গহিতে পথৱাদিকে পৰিকম্মসঞ্ঞায সমুপ্পাদিতত্তা পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতং সঞ্ঞাৱসং আৰম্মণং অস্সাতি সঞ্ঞাৱসাৰম্মণং. তাদিসেনেৱাতি সমাধিপ্পধানতায অপ্পনাপ্পত্তীহি ৱিয সঞ্ঞাৱসাৰম্মণতায চ নিব্বিসেসেনেৱ. সোপীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেনেতং দস্সেতি ‘‘অত্তনো কম্মস্স সমানভূমিকধম্মাৰম্মণতায ৱিয তস্স আৰম্মণাৰম্মণতাযপি ৱিপাকো কম্মানুৰূপোযেৱ নাম হোতী’’তি.
যদি এৱং কস্মা মহগ্গতপ্পমাণাৰম্মণস্স পৰিত্তকম্মস্স ৱিপাকো তদাৰম্মণাৰম্মণো ন হোতীতি? অপ্পনাপ্পত্তকম্মৱিপাকস্স ৱিয তস্স কম্মাৰম্মণাৰম্মণতায নিযমাভাৱতো কম্মানুৰূপতায চ অনেকৰূপত্তা. যথা অত্তনো কম্মসদিসস্স মহগ্গতজৱনস্স পৰিত্তাৰম্মণস্সপি তদাৰম্মণং নানুবন্ধকং পৰিচযাভাৱতো, এৱং অত্তনো কম্মস্স নিমিত্তভূতেপি তস্স সহকাৰীকাৰণাহি অপৰিযাদিন্নে মহগ্গতপ্পমাণে আৰম্মণে পৰিচযাভাৱতো পৰিত্তৱিপাকো ন পৱত্ততি, কম্মনিমিত্তাৰম্মণো পন জাযমানো পৰিত্তেনেৱ তেন হোতীতি আহ ‘‘পটিসন্ধিআদিভূতো’’তিআদি. যস্মা পনাতিআদিনা পাড়িযাৱ যথাৱুত্তমত্থং নিচ্ছিনোতি. নানাক্খণিককম্মপচ্চযো হি এত্থ অধিপ্পেতো পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং ভিন্নাৰম্মণতায ৱুত্তত্তা. ন চাতিআদিনা পৰিত্তৱিপাকা এৱ ইধ পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন ৱুত্তাতি দস্সেতি. ইধাতি ইমস্মিং অত্থুদ্ধাৰকণ্ডে.
সতিৱেপুল্লপ্পত্তানং সতিৱিৰহিতস্স কাযকম্মস্স সম্ভৱং দস্সেতুং ‘‘ৱাসনাৱসেনা’’তি ৱুত্তং. অৱীতৰাগানং অপৰিত্তেপি কত্থচি আৰম্মণে সিযা চেতসো উপ্পিলাৱিতত্তন্তি ‘‘কিলেসৱিৰহে’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. আদৰাকৰণৱসেনেৱাতি আদৰাকৰণমত্তৱসেনেৱাতি ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো এৱ-সদ্দো তমেৱ নিৱত্তেতব্বং ৱিসেসং দস্সেতি, নাঞ্ঞথা. কোসজ্জাদীতি আদি-সদ্দেন দোসাদযো সঙ্গণ্হাতি. আদৰাকৰণং নিৰুস্সুক্কতা এৱাতি আদৰং কৰোন্তা নিৰুস্সুক্কভাৱেনেৱ ন হোন্তি, ন পন আদৰং ন কৰোন্তিযেৱাতি দট্ঠব্বং. একচ্চে পন ‘‘অকম্মঞ্ঞসৰীৰতায অঞ্ঞৱিহিততায চ খীণাসৱানং অসক্কচ্চদানাদিপৱত্তি ন অনাদৰৱসেনা’’তি ৱদন্তি.
১৪২১. অতিপগুণানন্তি সুভাৱিতানং সুট্ঠুতৰং ৱসিপ্পত্তানং. এৱং পগুণজ্ঝানেসুপি পৱত্তি হোতি তত্থ ৱিচাৰণুস্সাহস্স মন্দভাৱতোতি অধিপ্পাযো. পুব্বে দস্সিতন্তি ‘‘তীণি লক্খণানীতি অহন্তি ৱা’’তিআদিনা পুব্বে দস্সিতং. ‘‘অৱিজ্জমানো অপৰমত্থভাৱতো, ৱিজ্জমানো চ লোকসঙ্কেতসিদ্ধিযা সম্মুতিসচ্চভাৱতো অত্থো অৰীযতি চিত্তেন গম্মতি ঞাযতী’’তি আচৰিযা ৱদন্তি. যতো তব্বিসযা চিত্তুপ্পাদা নৱত্তব্বং আৰম্মণং এতেসন্তি নৱত্তব্বাৰম্মণাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসৱসেন ৱুচ্চন্তি. অযং পন ৱাদো হেৱত্থিকৱাদো ৱিয হোতীতি তস্স অচ্চন্তং অৱিজ্জমানতং মঞ্ঞন্তো ইতো চ অঞ্ঞথা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিং দস্সেতুং ‘‘সম্মুতিসচ্চে পনা’’তিআদিমাহ. কথং পন তস্স অচ্চন্তমৱিজ্জমানত্তে তব্বিসযানং ধম্মানং পৱত্তি নৱত্তব্বাৰম্মণভাৱো চাতি আহ ‘‘অৱিজ্জমানম্পী’’তিআদি. পৰিত্তাদিআৰম্মণাতি ন ৱত্তব্বাতি ৱুত্তাতি পৰিত্তাদযো ৱিয তস্স ৱিসুং ৱৱত্থিতভাৱং নিসেধেতি.
ৱিক্খিপনং নানাৰম্মণেসু চিত্তস্স পৱত্তনং. অনৱট্ঠানং একস্মিংযেৱ পৱত্তিতুং অপ্পদানং. দুতিযাদিমগ্গপুৰেচাৰিকং ফলসমাপত্তিপুৰেচাৰিকঞ্চ কামাৱচৰঞাণং নিব্বানাৰম্মণতায লোকুত্তৰচিত্তস্স আৱজ্জনট্ঠানিযতায চ পঠমমগ্গপুৰেচাৰিকঞাণেন সমানন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘গোত্ৰভুৱোদানে গোত্ৰভূতি গহেত্ৱা’’তি.
সব্বত্থপাদকন্তি নিপ্ফাদেতব্বে, পযোজনে ৱা ভুম্মং ‘‘চেতসো অৱূপসমে’’তিআদীসু ৱিয. তেন সব্বেসু ৱিপস্সনাদীসু নিপ্ফাদেতব্বেসূতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘সব্বেসূ’’তিআদি. অতীতংসঞাণস্স কামাৱচৰত্তা ইদ্ধিৱিধাদীসু তস্স অগ্গহণং দট্ঠব্বং. তস্স পন অতীতসত্তদিৱসতো হেট্ঠা যাৱ পচ্চুপ্পন্নপটিসন্ধি, তাৱ ৱিসযোতি ৱদন্তি. অতীতসত্তদিৱসেসুপি খন্ধপটিবদ্ধানং তস্স ৱিসযভাৱো যুত্তো ৱিয দিস্সতি.
পাদকজ্ঝানচিত্তং পৰিকম্মেহি গহেত্ৱাতি পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘ইদং চিত্তং ৱিয অযং কাযো সীঘগমনো হোতূ’’তি পুব্বভাগপৰিকম্মেহি ৰূপকাযস্স ৱিয পাদকজ্ঝানচিত্তস্সপি গহেতব্বতং সন্ধায ৱুত্তং. ইদং পন অধিট্ঠানং এৱং পৱত্ততীতি ৱেদিতব্বং. অধিপ্পেতট্ঠানপাপুণনত্থং গন্তুকামতং পুৰক্খত্ৱা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘ইদং চিত্তং ৱিয অযং কাযো সীঘগমনো হোতূ’’তি কৰজকাযাৰম্মণং পৰিকম্মং কত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা ৱুট্ঠায পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা পুন ভৱঙ্গে ওতিণ্ণে মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং ৰূপকাযং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি অনুলোমানি চ. ততো অধিট্ঠানচিত্তম্পি তমেৱাৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি. তস্সানুভাৱেন যথাধিপ্পেতট্ঠানং গতোযেৱ হোতি. এৱং অদিস্সমানেন কাযেন গচ্ছন্তো পনাযং কিং তস্স অধিট্ঠানচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে গচ্ছতি, উদাহু ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে ৱাতি? তীসু খণেসু গচ্ছতীতি ইচ্ছন্তি. চিত্তেতি পাদকজ্ঝানচিত্তে. সমোদহতীতি চিত্তানুগতিকং চিত্তং ৱিয সীঘগমনং কৰোতীতি অত্থো. যথা হি চিত্তং ইচ্ছিতক্খণে অতিদূৰেপি ৱিসযং আৰব্ভ পৱত্ততি, এৱং ৰূপকাযস্সপি লহুপৰিৱত্তিভাৱাপাদনং চিত্তৱসেন কাযপৰিণামনং. ন চেত্থ ৰূপধম্মানং দন্ধপৰিৱত্তিভাৱতো একচিত্তক্খণেন দেসন্তৰুপ্পত্তি ন যুজ্জতীতি ৱত্তব্বা অধিট্ঠানচিত্তেন ৰূপকাযস্স লহুপৰিৱত্তিভাৱস্স আপাদিতত্তা. তেনেৱাহ ‘‘চিত্তৱসেন কাযং অধিট্ঠহিত্ৱা সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৱা অদিস্সমানেন কাযেন ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৯৭). অচিন্তেয্যো হি ইদ্ধিমন্তানং ইদ্ধিৱিসযোতি.
চিত্তসন্তানং ৰূপকাযে সমোদহিতন্তি যত্তকেহি চিত্তেহি দিস্সমানেন কাযেন যথাধিপ্পেতট্ঠানপ্পত্তি, তত্তকানং চিত্তানং পবন্ধস্স দন্ধগমনকৰণতো ইমস্স অধিট্ঠানস্স কৰজকাযে আৰোপিতং তদনুগুণন্তি অত্থো. ইদম্পি অধিট্ঠানপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘অযং কাযো ৱিয ইদং চিত্তং দন্ধগমনং হোতূ’’তি সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠিতজ্ঝানচিত্তাৰম্মণং পৰিকম্মং কত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা ভৱঙ্গতো ৱুট্ঠায পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা পুন ভৱঙ্গে ওতিণ্ণে মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং পাদকজ্ঝানং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি অনুলোমানি চ. ততো অধিট্ঠানচিত্তম্পি তমেৱাৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি. তস্সানুভাৱেন অন্তৰা পঞ্চৱিঞ্ঞাণাদীসু উপ্পন্নেসুপি অপতন্তো ইচ্ছিতট্ঠানং গচ্ছতি. এৱং গচ্ছন্তো চ সচে ইচ্ছতি, পথৱীকসিণৱসেন আকাসে মগ্গং নিম্মিনিত্ৱা পদসা গচ্ছতি. সচে ইচ্ছতি, ৱাযোকসিণৱসেন ৱাযুং অধিট্ঠহিত্ৱা তূলপিচু ৱিয ৱাযুনা গচ্ছতি. অপিচ গন্তুকামতাৱ এত্থ পমাণং. সতি হি গন্তুকামতায এৱং কতাধিট্ঠানো অধিট্ঠানৱেগক্খিত্তোৱেসো ইস্সাসপক্খিত্তো সৰো ৱিয দিস্সমানো গচ্ছতীতি. তত্থ আকাসে মগ্গং নিম্মিনিত্ৱা গচ্ছন্তো ৱিনাপি অভিঞ্ঞাঞাণেন পকতিপথৱিযং ৱিয গচ্ছতি. তেনেৱ ‘‘পদসা গচ্ছতী’’তি ৱুত্তং. ৱাযুং অধিট্ঠহিত্ৱা গচ্ছন্তো অভিঞ্ঞাঞাণসমুট্ঠিতৱাযোধাতুপৰম্পৰায গচ্ছতি. উভযত্থাপি অন্তৰা ৱনৰামণীযকাদীনি পেক্খমানো আপাথগতে সদ্দে চ সুণমানো গচ্ছতীতি ৱদন্তি. কেচি পন ‘‘অদিস্সমানেন কাযেন একচিত্তক্খণেনেৱ ইচ্ছিতট্ঠানগমনে দিস্সমানেন কাযেন পদসা ৱাযুনা চ গমনে অভিঞ্ঞাচিত্তসমুট্ঠিতকাযৱিঞ্ঞত্তিৱিপ্ফাৰেন গমন’’ন্তি ৱদন্তি. অপৰে ‘‘অভিঞ্ঞাচিত্তস্স ৱিঞ্ঞত্তিনিব্বত্তনকিচ্চং নত্থী’’তি ৱদন্তি.
অধিট্ঠানদ্ৱযন্তি চিত্তকাযৱসেন কাযচিত্তপৰিণামনভূতং ৰূপকাযপাদকজ্ঝানচিত্তাৰম্মণং উভযং অধিট্ঠানং. তংসম্পযুত্তাযাতি যথাৱুত্তঅধিট্ঠানদ্ৱযসম্পযুত্তায. সুখসঞ্ঞালহুসঞ্ঞাভাৱতোতি সুখসঞ্ঞালহুসঞ্ঞাসব্ভাৱতো, তব্ভাৱং আপজ্জনতোতি অত্থো. সুখসঞ্ঞাতি চেত্থ উপেক্খাসম্পযুত্তা সঞ্ঞা. উপেক্খা হি ‘‘সন্তং সুখ’’ন্তি ৱুত্তা. সাযেৱ চ সঞ্ঞা নীৱৰণেহি চেৱ ৱিতক্কাদীহি পচ্চনীকেহি চ ৱিমুত্তত্তা ‘‘লহুসঞ্ঞা’’তিপি ৱেদিতব্বা. তাহি সমোক্কন্তাহি ৰূপকাযোপি তূলপিচু ৱিয সল্লহুকো হোতি. সো এৱং ৱাতক্খিত্ততূলপিচুনা ৱিয সল্লহুকেন একচিত্তক্খণেন অদিস্সমানেন চ কাযেন যথাৰুচি গচ্ছতীতি.
‘‘মুত্তো ৱতম্হি তায অনত্থসংহিতায দুক্কৰকাৰিকায, সাধু ৱতম্হি সম্মাসম্বোধিং সম্বুজ্ঝ’’ন্তি (সং. নি. ১.১৩৭) পৱত্তং ভগৱতো চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায মাৰো ‘‘অমুত্তভাৱমস্স কৰিস্সামী’’তি,
‘‘তপোকম্মা অপক্কম্ম, যং ন সুজ্ঝন্তি মাণৱা;
অসুদ্ধো মঞ্ঞসি সুদ্ধো, সুদ্ধিমগ্গা অপৰদ্ধো’’তি. (সং. নি. ১.১৩৭) –
আহাতি এৱমাদিং সন্ধায ‘‘মাৰাদীনম্পি ভগৱতো চিত্তজাননং ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. নিব্বানপচ্চৱেক্খণঞ্চ পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন নিব্বানা…পে… ঞাতেসু পৱত্ততীতি সম্বন্ধো. নিব্বানা…পে… ঞাতেসূতি ইদং অভিঞ্ঞাঞাণস্স পৰতো পৱত্তমানং পচ্চৱেক্খণং অভিঞ্ঞাঞাণস্স ৱিসযে ৱিয অভিঞ্ঞাঞাণৱিসযৱিসযেপি কদাচি পৱত্তিতুং অৰহতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. অপ্পমাণাৰম্মণতন্তি অপ্পমাণখন্ধাৰম্মণতন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স নিব্বানাৰম্মণভাৱদীপকো কোচি পাঠো নত্থি, তস্মা. পচ্চৱেক্খণকিচ্চে ৱুচ্চমানেতি ৰুড়্হিং অগ্গহেত্ৱা মগ্গাদীনং অতীতানং পতি পতি অৱেক্খনং অনুস্সৰণং পচ্চৱেক্খণন্তি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স কিচ্চংযেৱ পচ্চৱেক্খণন্তি ৱুচ্চমানেতি অত্থো. অনুঞ্ঞাতাতি দিস্সতীতি ‘‘মগ্গফলনিব্বানপচ্চৱেক্খণতো’’তি ইদমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন নিব্বানাৰম্মণে খন্ধে দিস্ৱা ‘‘ইমে ধম্মা কিং নু খো আৰব্ভ পৱত্তা’’তি আৱজ্জেন্তস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং নিব্বানাৰম্মণে পৱত্ততীতি. অনাগতংসঞাণেপি এসেৱ নযো.
যদি এৱং কস্মা পৰিত্তত্তিকে ‘‘অপ্পমাণো ধম্মো মহগ্গতস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৫৮) এত্থ ‘‘অপ্পমাণা খন্ধা চেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসঅনাগতংসঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি অজ্ঝত্তত্তিকে চ ‘‘বহিদ্ধাধম্মো বহিদ্ধাধম্মস্স, বহিদ্ধাধম্মো অজ্ঝত্তস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতেসং ৱিভঙ্গেসু ‘‘বহিদ্ধা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযপুব্বেনিৱাসযথাকম্মূপগঅনাগতংসআৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.২০.২৯) এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং নিব্বানন্তি. চেতোপৰিযইদ্ধিৱিধাদিঞাণেহি সহ ৱুত্তত্তাতি চে, এৱম্পি ৱিসুং ৱিভজিতব্বং সিযা. ন হি ৱিসুং ৱিভজনাৰহং সহ ৱিভজতীতি? ন, অৱচনস্স অঞ্ঞকাৰণত্তা. যানি হি পুথুজ্জনানং পুব্বেনিৱাসঅনাগতংসঞাণানি, তেসং অৱিসযো এৱ নিব্বানং. অৰিযানং পন মগ্গফলপচ্চৱেক্খণেহি সচ্ছিকতনিব্বানানং ইমেহি ঞাণেহি পচ্চক্খকৰণে পযোজনং নত্থীতি সাধাৰণেন ইদ্ধিৱিধঞাণাদীনং গহিতত্তা নিব্বানং ন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিব্বত্তক্খন্ধজাননমাহ, ন নিব্বত্তকক্খন্ধজাননং. যথাকম্মূপগঞাণকিচ্চঞ্হি তন্তি. অত্থো সম্ভৱতীতি ইদং অনাগতংসঞাণস্সপি অনিব্বানাৰম্মণতং সন্ধায ৱুত্তং.
১৪২৯. মগ্গাৰম্মণত্তিকে যস্মা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে বোধিতেসু চিত্তুপ্পাদেসু একন্ততো মগ্গাৰম্মণাযেৱ কেচি নত্থি, মগ্গাৰম্মণাযেৱ পন কদাচি মগ্গাধিপতিনো হোন্তি, তস্মা ‘‘কতমে ধম্মা মগ্গাৰম্মণা’’তি একমেৱ পুচ্ছং কত্ৱা তযোপি কোট্ঠাসা লব্ভমানৱসেন ৱিভত্তা. ইমিনা নযেন পৰতোপি এৱৰূপেসু ঠানেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘চিত্তুপ্পাদা’’তি, ‘‘মগ্গাৰম্মণা’’তি চ ৱুত্তধম্মানংযেৱ মগ্গহেতুকত্তাভাৱং সাধেতুং ‘‘অসহজাতত্তা’’তি ইদং হেতুৱচনন্তি ‘‘অসম্পযুত্তত্তাতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘ন হি অৰূপধম্মান’’ন্তিআদি. ‘‘অঞ্ঞধম্মাৰম্মণকালে এৱা’’তি অৱধাৰণস্স অগ্গহিতত্তা গৰুং অকত্ৱা মগ্গাৰম্মণকালেপি মগ্গাধিপতিভাৱেন ন ৱত্তব্বাতি অযম্পি অত্থো অট্ঠকথাযং পৰিগ্গহিতোযেৱাতি দট্ঠব্বং. ‘‘গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খণকালে’’তি হি ৱুত্তত্তা গৰুং অকত্ৱা পচ্চৱেক্খণকালেপি অত্থি এৱ. তদা চ মগ্গাধিপতিভাৱেন ন ৱত্তব্বা তে ধম্মাতি ভিয্যোপি সিদ্ধোৱাযমত্থো.
১৪৩৪. অতীতাৰম্মণাৱাতি উদ্ধটং, ‘‘অতীতাৰম্মণা’’তি পন অট্ঠকথাপাঠো বহূসু পোত্থকেসু দিস্সতি. তস্মাতি যস্মা পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গৱণ্ণনাযং (ৱিভ. অ. ২২৭) ‘‘মৰণসমযে ঞাতকা ‘অযং, তাত, তৱত্থায বুদ্ধপূজা কৰীযতি, চিত্তং পসাদেহী’তি ৱত্ৱা’’তিআদিনা পঞ্চদ্ৱাৰে ৰূপাদিআৰম্মণূপসংহৰণং তত্থ তদাৰম্মণপৰিযোসানানং চুদ্দসন্নং চিত্তানং পৱত্তিঞ্চ ৱত্ৱা তস্মিংযেৱ একচিত্তক্খণট্ঠিতিকে আৰম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতীতি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণভাৱং পটিসন্ধিযা ৱক্খতি, তস্মাতি অত্থো. দ্ৱে ভৱঙ্গানি আৱজ্জনং মৰণস্সাসন্নভাৱেন মন্দীভূতৱেগত্তা পঞ্চ জৱনানি দ্ৱে তদাৰম্মণানি চুতিচিত্তন্তি একাদস চিত্তক্খণা অতীতাতি আহ ‘‘পঞ্চচিত্তক্খণাৱসিট্ঠাযুকে’’তি. ইতৰত্থাতি অঞ্ঞতদাৰম্মণায চুতিযা. ইদানি তমেৱ ‘‘ইতৰত্থা’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘যদা হী’’তিআদিমাহ. চুতিযা তদাৰম্মণৰহিতত্তা পটিসন্ধিযা চ পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা ‘‘ৰূপা…পে… জ্জন্তস্সা’’তি উদাহটং. ছ ভৱঙ্গানি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণানি হোন্তি, নৱ চিত্তক্খণা অতীতাতি সত্তচিত্তক্খণাৱসিট্ঠাযুকে গতিনিমিত্তে পটিসন্ধিযা পৱত্তত্তাতি দট্ঠব্বং.
ৱিজ্জমানমেৱ কাযং আৰম্মণং কৰোতীতি এতেন সুখলহুসঞ্ঞোক্কমনেন পচ্চুপ্পন্নস্সেৱ ভূতুপাদাযৰূপসঙ্ঘাতস্স লহুপৰিৱত্তিভাৱাপাদনং, ন ভাৱিনোতি দস্সেতি.
এত্থন্তৰেতি অপাকটকালতো পট্ঠায যাৱ পাকটকালো, এতস্মিং অন্তৰে. যস্মা পন কস্সচি কিঞ্চি সীঘং পাকটং হোতি, কস্সচি দন্ধং, তস্মা ‘‘একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা’’তি অনিযমেত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘ৱচনসিলিট্ঠতাৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি একে, কেচি পন ‘‘এত্থন্তৰে পৱত্তা ৰূপধম্মা অৰূপধম্মা চ পচ্চুপ্পন্নাতি গহিতে একো সন্ততিৱাৰো হোতি, তং পন দ্ৱিধা ৱিভজিত্ৱা অপাকটকালং আদিং কত্ৱা যেভুয্যেন পাকটকালতো ওৰভাৱো একো কোট্ঠাসো যেভুয্যেন পাকটকালং আদিং কত্ৱা যাৱ সুপাকটকালো একোতি এতে দ্ৱে সন্ততিৱাৰা. ইমিনা নযেন সেসসন্ততিৱাৰভেদাপি ৱেদিতব্বা. তত্থ কালৱসেন সব্বেসং সমানভাৱং অগ্গহেত্ৱা ধম্মানং সদিসপ্পৱত্তিৱসেন সন্ততিপৰিচ্ছেদো দীপিতব্বো’’তি ৱদন্তি. কিঞ্চি কিঞ্চি কালং সদিসং পৱত্তমানাপি হি উতুচিত্তাদিসমুট্ঠানা ৰূপধম্মা সন্ততিৱাৰাতি ৱুচ্চন্তি. যদাহ ‘‘অতিপৰিত্তা’’তিআদিনা, অৰূপসন্ততিপি চেত্থ যথাৱুত্তৰূপসন্ততিপৰিচ্ছিন্না সঙ্গহিতাযেৱাতি দট্ঠব্বং. পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীৰতীতি তণ্হাদিট্ঠীহি আকড্ঢনীযট্ঠানভাৱেন ৱুত্তং. ‘‘যো চাৱুসো, মনো যে চ ধম্মা’’তি ৱিসযিৱিসযভূতা একভৱভূতা চ একসন্ততিপৰিযাপন্না ধম্মা ৱিভাগং অকত্ৱা গয্হমানা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং হোতি, সতি পন ৱিভাগকৰণে খণসন্ততিপচ্চুপ্পন্নতা লব্ভতীতি আহ ‘‘অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং হোন্তং এতং উভযং হোতী’’তি.
তস্সাতি মহাজনস্স. অতীতাদিৱিভাগং অকত্ৱাতি আৱজ্জনাদীনং সমানাকাৰপ্পৱত্তিযা উপাযং দস্সেতি. সিদ্ধং হোতীতি খণপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তেপি পৰিকম্মচেতোপৰিযঞাণানং অযং পাড়ি সুট্ঠু নীতা হোতীতি অত্থো. অতীতত্তিকো চ এৱং অভিন্নো হোতীতি এৱং খণপচ্চুপ্পন্নেযেৱ ধম্মে ইধ পচ্চুপ্পন্নোতি গয্হমানে অঞ্ঞপদসঙ্গহিতস্সেৱ অনন্তৰপচ্চযভাৱং পকাসেন্তো অতীতত্তিকো চ পট্ঠানে অভেদতো সম্মা অত্থস্স উদ্ধটত্তা অৱিনাসিতো হোতি. অথ ৱা অতীতত্তিকোতি পট্ঠানে অতীতত্তিকপাড়ি, ইমায অতীতত্তিকপাড়িযা যথাৱুত্তকাৰণতোযেৱ অভিন্নো অৱিসিট্ঠো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতীতি অত্থো.
যথাসম্ভৱন্তি আৱজ্জনায অনাগতাৰম্মণতা, জৱনানং পচ্চুপ্পন্নাতীতাৰম্মণতা অনাগতপচ্চুপ্পন্নাতীতাৰম্মণতাতি যোজেতব্বং. নানাৰম্মণতা ন সিযা অদ্ধাৱসেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তাতি অধিপ্পাযো. অযঞ্চ অত্থো একিস্সা জৱনৱীথিযা একস্মিংযেৱ চিত্তে পৱত্তিযং আৱজ্জনাদীনং অনাগতাদিআৰম্মণতা সম্ভৱতীতি সম্ভৱদস্সনৱসেন ৱুত্তোতি যথাধিপ্পেতস্স অভিঞ্ঞাচিত্তস্স খণপচ্চুপ্পন্নে পৱত্তিং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তেনা’’তিআদিমাহ. তীণীতি ‘‘অতীতাৰম্মণো ধম্মো অতীতাৰম্মণস্স ধম্মস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো, অনাগতাৰম্মণো ধম্মো অনাগতাৰম্মণস্স ধম্মস্স, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স ধম্মস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.৩৪) পদন্তৰসঙ্গহিতধম্মানপেক্খা ধম্মা তীণি পঞ্হৱিস্সজ্জনানীতি অত্থো. অনাসেৱনং নত্থীতি আসেৱনলাভে সতি যথাধম্মসাসনে অৱচনস্স কাৰণং নত্থীতি অৱচনেন তত্থ ইতৰেসং পঞ্হানং পটিসেধো ৱিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো.
এতস্স ৱাদস্সাতি ‘‘আৱজ্জনজৱনানং অনাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তেপি চেতোপৰিযঞাণং সিদ্ধ’’ন্তি ৱাদস্স. নিস্সযভাৱোতি অত্থসম্ভৱতো যথাৱুত্তনযস্স জোতকভাৱো. যন্তি চিত্তং. তস্সাতি আৱজ্জনজৱনানং খণপচ্চুপ্পন্ননিৰুদ্ধাৰম্মণতাৱচনস্স. এত্থ চ কালৱিসেসং আমসতি, অনাগতাযেৱ চ আৱজ্জনা পৱত্ততীতি নযিদং যুজ্জমানকং. অথ ‘‘যং ইমস্স চিত্তং ভৱিস্সতি, তং জানামী’’তি আভোগং কৰোতি, এৱং সতি পৰিকম্মাভিঞ্ঞাচিত্তানম্পি অনাগতাৰম্মণত্তমেৱাতি সব্বত্থ আৱজ্জনজৱনানং অনাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা ন সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘পৱত্তি…পে… ৱুত্তত্তা’’তি. দোসাপত্তিযাতি দোসাপজ্জনেন, দোসাপত্তিতো ৱা. ৰাসিএকদেসাৱজ্জনপটিৱেধেতি যথাৰুতৱসেনেৱ পুৰিমৱাদিপক্খমাহ, সম্পত্তসম্পত্তাৱজ্জনজাননেতি অত্তনা নিদ্ধাৰিতপক্খং. পুৰিমৱাদিনো নানুজানেয্যুন্তি অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নপদত্থতা অভিধম্মমাতিকাযং আগতপচ্চুপ্পন্নপদস্স নত্থীতি অধিপ্পাযে ঠত্ৱা নানুজানেয্যুং. এত্থ চ সতিপি সভাৱভেদে আকাৰভেদাভাৱতো একত্তনযৱসেন আৱজ্জনপৰিকম্মাভিঞ্ঞাচিত্তানং নানাৰম্মণতাদোসো নত্থীতি খণপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা চেতোপৰিযঞাণস্স পুৰিমৱাদীনং অধিপ্পাযৱিভাৱনমুখেন দস্সিতা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সভাৱভেদে সতি নানাৰম্মণতাদোসাভাৱো নত্থি এৱাতি একস্মিং এৱ চিত্তে অদ্ধাসন্ততিৱসেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা ৱিভাৱিতা’’তি দ্ৱীসুপি ৱাদেসু যং যুত্তং, তং ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.
তেনেৱাতি যস্মা অতীতত্তিকে উপ্পন্নত্তিকে চ চেতোপৰিযঞাণস্স ৱত্তমানধম্মাৰম্মণভাৱজোতনো পাঠো ন দিস্সতি, তেনেৱ কাৰণেন. দ্ৱীসু ঞাণেসূতি পুব্বেনিৱাসচেতোপৰিযঞাণেসু. কম্মমুখেন গয্হন্তীতি সতিপি আৰম্মণভাৱে চত্তাৰো খন্ধা যথাকম্মূপগঞাণেন কম্মদ্ৱাৰেন কুসলাকুসলা ইচ্চেৱ গয্হন্তি, ন পন ৱিভাগসোতি দস্সেতি. লোভাদিসম্পযোগৱিসেসেন দুচ্চৰিতভাৱো, অলোভাদিসম্পযোগৱিসেসেন চ সুচৰিতভাৱো লক্খীযতীতি দুচ্চৰিতসুচৰিতানি ৱিভাৱেন্তং লোভাদযোপি ৱিভাৱেতিযেৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘দুচ্চৰিত…পে… ভাৱনং হোতী’’তি.
১৪৩৫. অসভাৱধম্মস্স ‘‘অহ’’ন্তিআদিপঞ্ঞত্তিযা অজ্ঝত্তধম্মুপাদানতায সিযা কোচি অজ্ঝত্তপৰিযাযো, ন পন সভাৱধম্মস্স অসত্তসন্তানেৱ তস্সাতি ৱুত্তং ‘‘সভাৱ…পে… অহোন্ত’’ন্তি. তথা হি ‘‘অত্তনো খন্ধাদীনি পচ্চৱেক্খন্তস্সা’’তি এত্থ ‘‘অজ্ঝত্তাৰম্মণা’’তি পদস্স অত্থৱিৱৰণৱসেন ‘‘অজ্ঝত্তং গয্হমানং অহন্তি পঞ্ঞত্তিং আদি-সদ্দেন গণ্হাতী’’তি ৱক্খতি. যদি এৱং তস্স অজ্ঝত্তত্তিকেপি অজ্ঝত্তভাৱো ৱত্তব্বো সিযা? ন, বহিদ্ধাভাৱস্স ৱিয অজ্ঝত্তভাৱস্সপি অজ্ঝত্তত্তিকে নিপ্পৰিযাযৱসেন অধিপ্পেতত্তাতি. যদাহ ‘‘অসভা…পে… ন ৱুত্ত’’ন্তি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাদীতি আদি-সদ্দেন সাৱজ্জনানি তস্স পুৰেচাৰিকউপচাৰচিত্তানি তস্স আৰম্মণেন পৱত্তনকপচ্চৱেক্খণঅস্সাদনাদিচিত্তানি চ সঙ্গণ্হাতি.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং তং-সদ্দেন আকড্ঢিত্ৱা ৱদতি, ন পন তং সব্বন্তি ৱুত্তং, যঞ্চ তস্স পুৰেচাৰিকন্তি অত্থো. লেসৱচনন্তি একদেসসাৰুপ্পেন সমানাৰম্মণভাৱেন একদেসস্সেৱ ৱচনং. লিস্সতি সিলিস্সতি একদেসেন অল্লীযতীতি হি লেসো. যেসন্তি কামাৱচৰকুসলাকুসলমহাকিৰিযাৱজ্জনচিত্তানং কুসলকিৰিযাভেদস্স ৰূপাৱচৰচতুত্থস্স চ. এৱং উপেক্খাসহগতনিদ্দেসাদীসূতি যেসং অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্ততা ৱুত্তা, তেসু একমেৱ উপেক্খাসহগতনিদ্দেসং ৱত্ৱা ইতৰং ন ৱত্তব্বং সিযাতি অত্থো. আদি-সদ্দেন হেতুসম্পযুত্তকামাৱচৰাদিনিদ্দেসে সঙ্গণ্হাতি. তত্থাপি হি পৰিত্তসহেতুকাদিভাৱেন ৱুত্তেসু ধম্মেসু একমেৱ ৱত্ৱা ইতৰং ন ৱত্তব্বং সিযাতি. অভাৱনানিট্ঠপ্পৱত্তিযাতি অভাৱনানিট্ঠপ্পৱত্তিযা অভাৱনাকাৰস্স উক্কংসপ্পৱত্তিযাতি অত্থো, অভাৱস্স ৱা উক্কংসপ্পৱত্তিযা. নৱত্তব্বং জাতং অজ্ঝত্তাৰম্মণাদিভাৱেনাতি অধিপ্পাযো. তানীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনেন সমানাৰম্মণানি আৱজ্জনাদীনি. যদি এৱং ‘‘অভাৱনাসামঞ্ঞে’’তি কস্মা ৱুত্তং. ন হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাৰম্মণস্স পচ্চৱেক্খণঅস্সাদনাদিৱসেন পৱত্তচিত্তানং অভাৱনাকাৰেন পৱত্তি অত্থীতি? ন, অভাৱেতব্বতায অধিপ্পেতত্তা. ন ভাৱীযতীতি হি অভাৱনং, ন ন ভাৱেতীতি.
গহণৱিসেসনিম্মিতানীতিআদীসু অযমধিপ্পাযো – যদিপি ভাৱনাঞাণনিম্মিতাকাৰমত্তেসু সভাৱতো অৱিজ্জমানেসু ৱিসযেসু যেভুয্যেন মহগ্গতা ধম্মা পৱত্তন্তি, বহিদ্ধাকাৰগ্গহণৱসেন পন কসিণাদীনং বহিদ্ধাভাৱোতি তদাৰম্মণধম্মা বহিদ্ধাৰম্মণাতি ৱুত্তং. কসিণানঞ্হি সন্তানং মুঞ্চিত্ৱা উপট্ঠানং ৱিসেসতো ৱড্ঢিতকসিণৱসেন ৱিঞ্ঞাযতি, পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণাভাৱস্স পন ন বহিদ্ধাকাৰো, নাপি অজ্ঝত্তাকাৰোতি উভযাকাৰৱিধুৰে তস্মিং অনঞ্ঞসাধাৰণেন পৱত্তিযাকাৰেন পৱত্তমানং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেৱ নৱত্তব্বাৰম্মণং ৱুত্তং, ন ইতৰে ইতৰাকাৰপ্পৱত্তিতোতি. কামাৱচৰকুসলানন্তি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনৱিপাকং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স ৱিপাকাদিকস্সাতি অত্থৱসেন ৱিভত্তি পৰিণামেতব্বা. অভিনীহাৰাসম্ভৱতোতি সমাপত্তিচিত্তস্স অভিনীহৰণাসম্ভৱতো. কুসলমেৱ ৱিপাকস্স আৰম্মণন্তি কত্ৱা ‘‘ৱিপাকস্সা’’তিআদি ৱুত্তং.
অসভাৱধম্মত্তেপি বহিদ্ধাকাৰেন গহণীযভাৱতো কসিণানং বহিদ্ধাভাৱো ৱিয একন্ততো ইধ অজ্ঝত্তধম্মুপাদানতায অহন্তি পঞ্ঞত্তিযা সিযা অজ্ঝত্তভাৱোতি ৱুত্তং ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. ‘‘খন্ধাদীতি আদি-সদ্দেন ধাতুআযতনাদি সঙ্গয্হতী’’তি চ ৱদন্তি. এস নযোতি ‘‘অৰূপক্খন্ধে খন্ধাতি গহেত্ৱা’’তিআদিকং ৱণ্ণনানীতিং আহ. পৰেসং খন্ধাদিগ্গহণেতি পৰেসং খন্ধাদীতি ইমস্স পদস্স কথনে উচ্চাৰণে. সব্বং উপাদাপঞ্ঞত্তিং আহ আদিসদ্দেনাতি সম্বন্ধো.
তিকঅত্থুদ্ধাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুকঅত্থুদ্ধাৰৱণ্ণনা
১৪৭৩. অঞ্ঞথাতি ৱুত্তপ্পকাৰস্স দস্সনে. ৱুত্তপ্পকাৰস্স দস্সনতো এৱ হি অট্ঠকথাযং সসঙ্খাৰিকানং থিনমিদ্ধৱিৰহে অসঙ্খাৰিকসদিসী যোজনা ন দস্সিতা. ভৱৰাগাদীসূতি ভৱৰাগমূলিকাদীসু যোজনাসু.
১৫১১. দ্ৱেতি উদ্ধচ্চাৱিজ্জানীৱৰণানি. তীণীতি কামচ্ছন্দব্যাপাদৱিচিকিচ্ছাসু একেকেন উদ্ধচ্চাৱিজ্জানীৱৰণানি. দ্ৱে ৱা তীণি ৱাতি পাড়িযং ৱা-সদ্দস্স লুত্তনিদ্দিট্ঠতং আহ. অথ ৱা নিপাতসদ্দসন্নিধানেপি নামপদাদীহি এৱ সমুচ্চযাদিঅত্থো ৱুচ্চতি, ন নিপাতপদেহি তেসং অৱাচকত্তাতি অন্তৰেনপি নিপাতপদং অযমত্থো লব্ভতি. তথা ৱচনিচ্ছায সম্ভৱো এৱ হেত্থ পমাণন্তি পাড়িযং ‘‘দ্ৱে তীণী’’তি ৱুত্তং. যত্থ সহুপ্পত্তীতিআদিনা ‘‘দ্ৱে তীণী’’তি লক্খণৱচনন্তি সব্বসাধাৰণমত্থমাহ. তথা হি ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা কিলেসগোচ্ছকে চা’’তি ৱুত্তং. তস্সাযমধিপ্পাযো – কিলেসদ্ৱযসহিতস্সেৱ চিত্তুপ্পাদস্স অভাৱেপি পাড়িযং দ্ৱিগ্গহণং কতং, কিলেসানঞ্চ সম্ভৱন্তানং সব্বেসং সৰূপেন গহণং ন কতন্তি দ্ৱে তযোতি লক্খণকৰণন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি.
যদি সব্বাকুসলে উপ্পজ্জনকস্সপি উদ্ধচ্চস্স একো এৱ চিত্তুপ্পাদো ৱিসযভাৱেন ৱুচ্চতি, অৱিজ্জানীৱৰণস্সপি তথা ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘কস্মা ৱুত্ত’’ন্তিআদিনা চোদেতি. ইতৰো উদ্ধচ্চনীৱৰণস্সেৱ তথা ৱত্তব্বতং অৱিজ্জানীৱৰণস্স তথা ৱত্তব্বতাভাৱঞ্চ দস্সেতুং ‘‘সুত্তন্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ সুত্তন্তে ৱুত্তেসু পঞ্চসু নীৱৰণেসূতি উদ্ধচ্চসহগতে উদ্ধচ্চস্স অৱিজ্জানীৱৰণেন নীৱৰণসহিততং আসঙ্কিত্ৱা ৱুত্তং. ননু চ সুত্তন্তেপি ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.১২৪) অৱিজ্জা ‘‘নীৱৰণ’’ন্তি ৱুত্তাতি? সচ্চমেতং, ঝানঙ্গানং পটিপক্খভাৱেন পন সুত্তন্তে বহুলং কামচ্ছন্দাদযো পঞ্চেৱ নীৱৰণানি ৱুত্তানীতি যেভুয্যৱুত্তিৱসেন এতং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
কেচি পন ‘‘যথা নিক্খেপকণ্ডে কুসলপটিপক্খভূতানি দুব্বলানিপি নীৱৰণানি পট্ঠানে ৱিয দস্সিতানি. তথা হি পট্ঠানে (পট্ঠা. ৩.৮.১) ‘নীৱৰণং ধম্মং পটিচ্চ নীৱৰণো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন পুৰেজাতপচ্চযা. অৰূপে কামচ্ছন্দনীৱৰণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৱৰণং উদ্ধচ্চনীৱৰণ’ন্তিআদি ৱুত্তং, ন এৱং অট্ঠকথাকণ্ডে. অট্ঠকথাকণ্ডে পন ঝানপটিপক্খভূতানিযেৱ নীৱৰণানি নিদ্দিট্ঠানীতি ‘উদ্ধচ্চনীৱৰণং উদ্ধচ্চসহগতে চিত্তুপ্পাদে উপ্পজ্জতী’তি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন উদ্ধচ্চনীৱৰণস্স কামচ্ছন্দাদীহি একতো উপ্পত্তিদস্সনং নিক্খেপকণ্ডানুসাৰেন কতং একতো উপ্পত্তিযা পভেদদস্সনত্থং. তত্থ হি পাড়িযংযেৱ তানি ৱিত্থাৰতো ৱুত্তানী’’তি ৱদন্তি. অযঞ্চ ৱাদো ‘‘উদ্ধচ্চনীৱৰণং উদ্ধচ্চসহগতে চিত্তুপ্পাদে উপ্পজ্জতী’’তি ইদমেৱ ৱচনং ঞাপকন্তি কত্ৱা ৱুত্তো. অঞ্ঞথা অৱিজ্জানীৱৰণং ৱিয ৱত্তব্বং সিযা. ন তি ইতো অঞ্ঞং পৰিযুট্ঠানপট্ঠাযীনিযেৱ নীৱৰণানি অত্থুদ্ধাৰকণ্ডে অধিপ্পেতানীতি ইমস্স অত্থস্স সাধকং ৱচনং অত্থি, ইদং ৱচনং দ্ৱেতীণিৱচনস্স সামঞ্ঞেন সব্বনীৱৰণসঙ্গাহকত্তা যথাৱুত্তৱচনস্স ৱিসযৱিসেসপ্পকাসনসঙ্খাতেন পযোজনন্তৰেন ৱুত্তভাৱস্স দস্সিতত্তা চ ঞাপকং ন ভৱতীতি দিস্সতি, তস্মা ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.
অগ্গহেত্ৱাতি যথাৰুতৱসেনেৱ অত্থং অগ্গহেত্ৱা যথা নিক্খেপকণ্ডপট্ঠানাদীহি ন ইমিস্সা পাড়িযা ৱিৰোধো হোতি, এৱং অধিপ্পাযো গৱেসিতব্বোতি যথাৱুত্তমেৱত্থং নিগমেতি.
১৫৭৭. তেসন্তি লোভাদিতো অঞ্ঞেসং. দস্সিতাতি কথং দস্সিতা? মানো তাৱ লোভমোহউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহথিনউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, তথা দিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা মোহউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, থিনং লোভমোহদিট্ঠিউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, দোসমোহউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, উদ্ধচ্চং লোভমোহদিট্ঠিঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহদিট্ঠিথিনঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানথিনঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহথিনঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, লোভমোহঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, দোসমোহঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, দোসমোহথিনঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, মোহৱিচিকিচ্ছাঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, মোহঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি একতো উপ্পজ্জতি.
যথা চ উদ্ধচ্চং, এৱং অহিৰিকানোত্তপ্পানি চ যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বানি. কথং? অহিৰিকং লোভমোহদিট্ঠিউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহদিট্ঠিথিনউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহমানথিনউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহথিনউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, লোভমোহউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, দোসমোহউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, দোসমোহথিনউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, মোহৱিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি, মোহউদ্ধচ্চানোত্তপ্পেহি চ একতো উপ্পজ্জতি. অনোত্তপ্পং লোভমোহদিট্ঠিউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি, লোভমোহদিট্ঠিথিনউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি, লোভমোহমানউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি, লোভমোহমানথিনউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি, লোভমোহথিনউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি, লোভমোহউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি, দোসমোহউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি, দোসমোহথিনউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি, মোহৱিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি, মোহউদ্ধচ্চাহিৰিকেহি চ একতো উপ্পজ্জতীতি এৱমেত্থ মানাদীনম্পি একতো উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা. সেসং উত্তানত্থমেৱ.
অট্ঠকথাকণ্ডৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি ধম্মসঙ্গণীমূলটীকায লীনত্থপদৱণ্ণনা
ধম্মসঙ্গণী-অনুটীকা সমত্তা.