দুকনিদ্দেসো
উপাদাভাজনীযৱণ্ণনা
৫৯৬. সমন্ততো সব্বসো দস্সনট্ঠেন চক্খু সমন্তচক্খূতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘সব্বসঙ্খতাসঙ্খতদস্সন’’ন্তি ৱুত্তং. এৱমাদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দো ‘‘দুক্খং পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিঞ্ঞাত’’ন্তি তীসুপি পদেসু পচ্চেকং যোজেতব্বো. ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদী’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৫; পটি. ম. ২.৩০) হি পাড়ি পৱত্তাতি. আকাৰেনাতি দ্ৱাদসৱিধেন আকাৰেন. তম্পি কামাৱচৰং ৱিপস্সনাপচ্চৱেক্খণঞাণভাৱতো. ‘‘ঞাণচক্খু সহঅৰিযমগ্গং ৱিপস্সনাঞাণন্তিপি যুজ্জতী’’তি ৱদন্তি. অগ্গমগ্গেন পন সহ ৱিপস্সনা পচ্চৱেক্খণঞাণন্তি যুত্তং ৱিয দিস্সতি.
যথাৱুত্তে মংসপিণ্ডে সসম্ভাৰে চক্খুৱোহাৰো সন্তানৱসেন পৱত্তমানে চতুসমুট্ঠানিকৰূপধম্মে উপাদায পৱত্তোতি ‘‘চতু…পে… সম্ভাৰা’’তি ৱুত্তং. সণ্ঠানন্তি ৱণ্ণাযতনমেৱাতি তেন তেন আকাৰেন সন্নিৱিট্ঠেসু মহাভূতেসু তংতংসণ্ঠানৱসেন ৱণ্ণাযতনস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তা ৱুত্তং, ন ৱণ্ণাযতনস্সেৱ সণ্ঠানপঞ্ঞত্তিযা উপাদানত্তা. তথা হি অন্ধকাৰে ফুসিত্ৱাপি সণ্ঠানং ৱিঞ্ঞাযতীতি. তথা চ ৱক্খতি ‘‘দীঘাদীনি ফুসিত্ৱাপি সক্কা জানিতু’’ন্তি, (ধ. স. অট্ট. ৬১৬) ‘‘দীঘাদিসন্নিৱেসং ভূতসমুদাযং নিস্সাযা’’তি (ধ. স. মূলটী. ৬১৬) চ. তেসং সম্ভৱসণ্ঠানানং আপোধাতুৱণ্ণাযতনেহি অনত্থন্তৰভাৱেপি তেহি ৱিসুং ৱচনং তথাভূতানং সম্ভৱভূতানং সণ্ঠানভূতানঞ্চ. এতেন আপোধাতুৱণ্ণাযতনানং ৱসেন ৱত্তমানঅৱত্থাৱিসেসো সম্ভৱো সণ্ঠানঞ্চাতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. তত্থ সম্ভৱো চতুসমুট্ঠানিকো সোড়সৱস্সকালে উপ্পজ্জতি. তস্স ৰাগৱসেন ঠানা ৱচনং হোতীতি ৱদন্তি. অতথাভূতানং ততো অঞ্ঞথাভূতানং. যথাৱুত্তে সম্ভাৰৱত্থুসঙ্খাতে. ৱিজ্জমানত্তাতি ভিয্যোৱুত্তিৱসেন ৱুত্তং. তথা হি খীণাসৱানং ব্ৰহ্মানঞ্চ সম্ভৱো নত্থীতি. আপোধাতুৱিসেসত্তা সম্ভৱো আপোধাতুসম্বন্ধী আপোধাতুতন্নিস্সযনিস্সিতোপি হোতীতি তস্স চতুধাতুনিস্সিততায অৱিৰোধো ৱুত্তো.
উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানন্তি এত্থ ‘‘কলাপন্তৰগতা উতুআহাৰা অধিপ্পেতা’’তি ৱদন্তি. অনেককলাপগতভাৱং চক্খুস্স দস্সেতি যতো উপদ্দুতপটলে নিৰাকৰণেপি চক্খু ৱিজ্জতীতি. পটিঘট্টনং ৱিসযাভিমুখভাৱো নিঘংসপচ্চযত্তা. নিঘংসো নিস্সযভাৱাপত্তি. যতো চক্খাদিনিস্সিতা সঞ্ঞা ‘‘পটিঘসঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চতি.
অনেকত্তাতি ইদং অৱচনস্স কাৰণং, ন হেতুকিৰিযায ৱিঞ্ঞাযমানভাৱস্স. সো পন অপেক্খাসিদ্ধিতো এৱ ৱেদিতব্বো. হেতুকিৰিযাপেক্খা হি ফলকিৰিযাতি. চক্খুং সঙ্গণ্হাতীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৱানুপগমনেপি তংসভাৱানতিৱত্তনতো তস্সা সমঞ্ঞায তত্থ নিৰুড়্হভাৱং দস্সেতি. দস্সনপৰিণাযকট্ঠো চক্খুস্স ইন্দট্ঠোযেৱাতি ‘‘যথা হি ইস্সৰো’’তিআদিনা ইস্সৰোপমা ৱুত্তা. চক্খুৱিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চে পৰিণাযন্তং চক্খু তংসহজাতে চক্খুসম্ফস্সাদযোপি তত্থ পৰিণাযতীতি ৱুচ্চতীতি ‘‘তে ধম্মে…পে… পৰিণাযতী’’তি ৱুত্তং, ন পন চক্খুসম্ফস্সাদীনং দস্সনকিচ্চত্তা. অথ ৱা চক্খুসম্ফস্সাদীনং ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱেন উপকাৰকং চক্খুৱিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চে পৰিণাযন্তং চক্খু তত্থ চক্খুসম্ফস্সাদযোপি তদনুৱত্তকে পৰিণাযতীতি অত্থাযং পৰিযাযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তে ধম্মে…পে… ণাযতী’’তি. অনেকত্থত্তা ধাতূনং চক্খতীতি ইমস্স ‘‘পৰিণাযতি পকাসেতী’’তি চ অত্থা ৱুত্তা. সণ্ঠানম্পি ৰূপাযতনমেৱাতি ‘‘সমৱিসমানি ৰূপানি চক্খতীতি চক্খূ’’তি ৱুত্তং. তংদ্ৱাৰিকানং ফস্সাদীনং উপনিস্সযপচ্চযভাৱো এৱ ৱড়ঞ্জনত্থো.
৫৯৯. তংদ্ৱাৰিকা…পে… উপ্পত্তি ৱুত্তাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণে উপ্পন্নে সম্পটিচ্ছনাদীনি বলৱাৰম্মণে জৱনং একন্তেন উপ্পজ্জতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. তথা চেৱ হি অন্তৰা চক্খুৱিঞ্ঞাণে ৱা সম্পটিচ্ছনে ৱা সন্তীৰণে ৱা ঠত্ৱা নিৱত্তিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি নিচ্ছিতং. তেন পচ্চযেনাতি তংপকাৰেন পচ্চযেন. তংসদিসানন্তি গৰুং কত্ৱা অস্সাদনাদিপ্পৱত্তিৱিসেসৰহিততায দস্সনসদিসানং মনোধাতুসন্তীৰণৱোট্ঠব্বনানং. পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনানং অস্সাদনাদিতো অঞ্ঞথা গৰুং কত্ৱা পৱত্তি নত্থি ৰূপধম্মৱিসযত্তাতি ‘‘অস্সাদনাভিনন্দনভূতানী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং. মনোদ্ৱাৰিকজৱনপিট্ঠিৱট্টকানম্পি হি পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনানং অস্সাদনাভিনন্দনভাৱেন ৰূপং গৰুং কত্ৱা পৱত্তি নত্থীতি ন সক্কা ৱত্তুন্তি. ৰূপং আৰম্মণাধিপতি অকুসলস্সেৱ হোতি. তথা হি পট্ঠানে ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অকুসলস্স ধম্মস্স অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো. আৰম্মণাধিপতি চক্খুং গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতি অভিনন্দতী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪১৬) ৰূপধম্মোপি আৰম্মণাধিপতি ৱিভত্তো. ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্সা’’তি এত্থ পন ফলনিব্বানানেৱ আৰম্মণাধিপতিভাৱেন ৱিভত্তানীতি. গণনায চ ‘‘আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতন্তি এক’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৪৪৫) ৱুত্তং. যদি কুসলস্সপি সিযা, দ্ৱেতি ৱত্তব্বং সিযাতি. তানীতি যথাৱুত্তজৱনানি পটিনিদ্দিট্ঠানি. তংসম্পযুত্তানি চাতি জৱনসম্পযুত্তানি. অঞ্ঞানি চক্খুসম্ফস্সাদীনি. যদি ৰূপস্স আৰম্মণপচ্চযভাৱমত্তং অধিপ্পেতং, ‘‘তং ৰূপাৰম্মণেতি এতেনেৱ সিজ্ঝেয্যা’’তি এত্তকমেৱ ৱদেয্য. যস্মা পন ৰূপং তংদ্ৱাৰিকজৱনানং পচ্চযৱিসেসোপি হোতি, তস্মা তস্স ৱিসেসস্স দীপনত্থং ‘‘আৰব্ভা’’তি ৱচনং ৱুত্তং সিযাতি আহ ‘‘আৰম্মণপচ্চযতো অঞ্ঞপচ্চযভাৱস্সপি দীপক’’ন্তি.
৬০০. সোতৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তিযং সৱনকিৰিযাৱোহাৰোতি সোতস্স সৱনকিৰিযায কত্তুভাৱো সোতৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱেনাতি ৱুত্তং ‘‘সোতৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৱেন সুণাতী’’তি. জীৱিতনিমিত্তমাহাৰৰসো জীৱিতং, তস্মিং নিন্নতায তং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হাতি এৱং সিদ্ধেন জিৱ্হা-সদ্দেন পকাসিযমানা ৰসাৱ্হাযনসঙ্খাতা সাযনকিৰিযা লব্ভতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘জিৱ্হাসদ্দেন ৱিঞ্ঞাযমানা কিৰিযাসাযন’’ন্তি. তথা চ ৱক্খতি ‘‘জীৱিতমৱ্হাযতীতি জিৱ্হা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ১৫৪). আযোতি উপ্পত্তিদেসো. পসাদকাযস্স কাযিকানং দুক্খসুখানং নিস্সযভাৱতো ইতৰেসং উপনিস্সযভাৱতো ‘‘দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খানং আযো’’তি ৱুত্তং. ব্যাপিতাযাতি ব্যাপিভাৱে, ব্যাপিভাৱেন ৱা. কাযপ্পসাদভাৱোতি কাযপ্পসাদসব্ভাৱো. অনুৱিদ্ধত্তাতি অনুযুত্তভাৱতো, সংসট্ঠভাৱতোতি অত্থো. তস্মাতি যস্মা যাৱতা ইমস্মিং কাযে উপাদিন্নকপৱত্তং নাম অত্থি, সব্বত্থ কাযাযতনং কপ্পাসপটলে স্নেহো ৱিযাতি ৱুত্তং, তস্মা. পণ্ডৰসভাৱা পসাদা আপাথগতং ৱিসযং ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱেন পকাসেন্তা ৱিয হোন্তীতি তেসং ৱিসযাৱভাসনকিচ্চতা ৱুত্তা. সমাননিস্সযানন্তি একনিস্সযানং. অৱিনিব্ভুত্তেসু হি ৰূপৰসাদীসু যংনিস্সযং ৰূপং, তংনিস্সযো এৱ ৰসাদীতি. অঞ্ঞমঞ্ঞসভাৱানুপগমেনাতি লক্খণসঙ্কৰাভাৱমাহ.
যস্মা পচ্চযন্তৰসহিতোযেৱ চক্খুপ্পসাদো ৰূপাভিহননৱসেন পৱত্ততি, ন পচ্চযন্তৰৰহিতো, তস্মা ৰূপাভিঘাতো হোতু ৱা মা ৱা হোতু, এৱংসভাৱো সো ৰূপধম্মোতি দস্সেতুং ‘‘ৰূপাভিঘাতাৰহো’’তি ৱুত্তং যথা ‘‘ৱিপাকাৰহসভাৱা কুসলাকুসলা’’তি. ৱিসযৱিসযীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অভিমুখভাৱো অভিঘাতো ৱিযাতি অভিঘাতো, সো ৰূপে চক্খুস্স, চক্খুম্হি ৱা ৰূপস্স হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ৰূপে, ৰূপস্স ৱা অভিঘাতো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘যম্হি চক্খুম্হি অনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি ৰূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পটিহঞ্ঞি ৱা’’তি (ধ. স. ৫৯৭), ‘‘চক্খু অনিদস্সনং সপ্পটিঘং ৰূপম্হি সনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি পটিহঞ্ঞি ৱা’’তি (ধ. স. ৫৯৮) চ আদি. এত্থ চ তংতংভৱপত্থনাৱসেন চক্খাদীসু অৱিগতৰাগস্স অত্তভাৱনিপ্ফাদকসাধাৰণকম্মৱসেন পুৰিমং চক্খুলক্খণং ৱুত্তং, সুদূৰসুখুমাদিভেদস্সপি ৰূপস্স গহণসমত্থমেৱ চক্খু হোতূতি এৱং নিব্বত্তিতআৱেণিককম্মৱসেন দুতিযং. এস নযো সেসেসুপি. অথ ৱা সতিপি পঞ্চন্নং পসাদভাৱসামঞ্ঞে সৱিসযাৱভাসনসঙ্খাতস্স পসাদব্যাপাৰস্স দস্সনৱসেন পুৰিমং ৱুত্তং, পসাদকাৰণস্স সতিপি কম্মভাৱসামঞ্ঞে অত্তনো কাৰণভেদেন ভেদদস্সনৱসেন দুতিযং.
কামতণ্হাতি কামভৱে তণ্হা. তথা ৰূপতণ্হা দট্ঠব্বা. তস্স তস্স ভৱস্স মূলকাৰণভূতা তণ্হা তস্মিং তস্মিং ভৱে উপ্পজ্জনাৰহাযতনৱিসযাপি নাম হোতীতি কামতণ্হাদীনং দট্ঠুকামতাদিৱোহাৰাৰহতা ৱুত্তা. দট্ঠুকামতাতি হি দট্ঠুমিচ্ছা ৰূপতণ্হাতি অত্থো. তথা সেসাসুপীতি. এত্থ চ দট্ঠুকামতাদীনং তংতংঅত্তভাৱনিব্বত্তককম্মাযূহনক্খণতো সতি পুৰিমনিব্বত্তিযং ৱত্তব্বং নত্থি. অসতিপি তস্স মগ্গেন অসমুগ্ঘাতিতভাৱেনেৱ কাৰণন্তি দট্ঠব্বং. যতো মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নং কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জিত্ৱা অত্তনো ফলস্স কাৰণভাৱূপগমনতো ৱিজ্জমানমেৱাতি উপ্পন্নঅত্থিতাপৰিযাযেহি ৱুচ্চতি ‘‘অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেন্তো অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকৰোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অন্তৰাযেৱ অন্তৰধাপেতি’’ (সং. নি. ৫.১৫৭), ‘‘সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দং অত্থি মে অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দোতি পজানাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮২; ম. নি. ১.১১৫) চ এৱমাদীসু.
এত্থাহ – চক্খাদীনং ইন্দ্ৰিযানং কিং এককম্মুনা উপ্পত্তি, উদাহু নানাকম্মুনাতি? উভযথাপীতি পোৰাণা. তত্থ নানাকম্মুনা তাৱ উপ্পত্তিযং চক্খাদীনং ৱিসেসে ৱত্তব্বং নত্থি কাৰণস্স ভিন্নত্তা. এককম্মুনা পন উপ্পত্তিযং তেসং কথং ৱিসেসোতি? কাৰণস্স ভিন্নত্তাযেৱ. তংতংভৱপত্থনাভূতা হি তণ্হা তংতংভৱপৰিযাপন্নাযতনাভিলাসতায সযং ৱিচিত্তৰূপা উপনিস্সযভাৱেন তংতংভৱনিব্বত্তককম্মস্স ৱিচিত্তভেদতং ৱিদহতি. যতো তদাহিতৱিসেসং তং তথাৰূপসমত্থতাযোগেন অনেকৰূপাপন্নং ৱিয অনেকং ৱিসিট্ঠসভাৱং ফলং নিব্বত্তেতি. তথা চ ৱক্খতি ‘‘কম্মমেৱ নেসং ৱিসেসকাৰণ’’ন্তি. ন চেত্থ সমত্থতাভাৱতো অঞ্ঞং ৱেদিতব্বং কাৰণৱিসেসেনাহিতৱিসেসস্স ৱিসিট্ঠফলনিপ্ফাদনযোগ্যতাভাৱতো. তথা হি সতি একস্সপি কম্মস্স অনেকিন্দ্ৰিযহেতুতাৱিসেসযোগং একম্পি কম্মন্তিআদিনা যুত্তিতো আগমতোপি পৰতো সযমেৱ ৱক্খতি. তথা চ একস্সেৱ কুসলচিত্তস্স সোড়সাদিৱিপাকচিত্তনিব্বত্তিহেতুভাৱো ৱুচ্চতি. লোকেপি একস্সেৱ সালিবীজস্স পৰিপুণ্ণাপৰিপুণ্ণতণ্ডুলফলনিব্বত্তিহেতুতা দিস্সতি. কিং ৱা এতায যুত্তিচিন্তায, ন চিন্তিতব্বমেৱেতং. যতো কম্মৱিপাকো চক্খাদীনি কম্মৱিপাকো চ সব্বাকাৰতো বুদ্ধানংযেৱ কম্মৱিপাকঞাণফলযুত্তানং ৱিসযো, ন অঞ্ঞেসং অতক্কাৱচৰতায. তেনেৱ চ ভগৱতা ‘‘কম্মৱিপাকো অচিন্তেয্যো ন চিন্তেতব্বো, যো চিন্তেয্য উম্মাদস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি (অ. নি. ৪.৭৭) আদীনৱং দস্সেত্ৱা পটিক্খিত্তং. আৱিঞ্ছনং পুগ্গলস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱা তংনিন্নভাৱপ্পত্তিযা হেতুভাৱো.
সব্বেসন্তি পদস্স পকৰণতো পাৰিসেসতো ৱা লব্ভমানং অত্থৱিসেসং অজানন্তো যথাৰুতৱসেনেৱ অত্থং গহেত্ৱা ‘‘কো এত্থ ৱিসেসো’’তিআদিনা চোদেতি. ইতৰো তেজাদীনং পচ্চেকং অধিকভাৱে ৱিয দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা অধিকভাৱেপি যথাৱুত্তাধিকভাৱেনেৱ এককাদিৱসেন লব্ভমানায ওমত্ততাযপি কাযপ্পসাদো ন হোতীতি ৱিঞ্ঞাযমানত্তা পকৰণতো পাৰিসেসতো ৱা চতুন্নম্পি ভূতানং সমভাৱেন কাযো হোতীতি অযমত্থো সিদ্ধোতি সব্ব-সদ্দো ইধ সমভাৱদীপকোতি দস্সেতুং ‘‘ইদং পনা’’তিআদিমাহ. ইমমত্থং দীপেতীতি চ যথাৱুত্তেন ঞাযেন ‘‘সব্বেস’’ন্তি ৱচনতো অযমত্থো লব্ভতি, ন তস্স ৱাচকত্তাতি দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘অনুৱত্ত…পে… ৱসেন ৱুত্তত্তা’’তি. একদেসাধিকভাৱনিৱাৰণেনেৱ হি একদেসোমত্ততানিৱাৰণম্পি ৱিঞ্ঞাযতীতি. একদেসো অৱযৱো. চতুধাতুসমুদাযনিস্সযস্স হি পসাদস্স তদেকধাতুঅধিকতা অৱযৱাধিকতা হোতীতি.
‘‘পুৰিমা চেত্থ দ্ৱেপি ৱাদিনো নিকাযন্তৰিযা’’তি ৱদন্তি. আলোকাদিসহকাৰীকাৰণসহিতানংযেৱ চক্খাদীনং ৰূপাদিঅৱভাসনসমত্থতা ৱিৱৰস্স চ সোতৱিঞ্ঞাণুপনিস্সযভাৱো গুণোতি তেসং লদ্ধীতি অধিপ্পাযেন ‘‘তংতংভূতগুণেহী’’তিআদি ৱুত্তং. তেজাদীনং ৱিয ৱিৱৰস্স ভূতভাৱাভাৱতো ‘‘যথাযোগ’’ন্তি ৱুত্তং. অথ ৱা ৰূপাদযো ৱিয ৱিৱৰম্পি ভূতগুণোতি পৰাধিপ্পাযং দস্সেন্তো ‘‘তংতংভূতগুণেহী’’তি আহ. তেজস্স পন আলোকৰূপেন, আকাসসঙ্খাতস্স ৱিৱৰস্স সদ্দেন, ৱাযুস্স গন্ধেন, উদকস্স ৰসেন, পথৱিযা ফোট্ঠব্বেনাতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যথাযোগং তংতংভূতগুণেহী’’তি ৱুত্তং সিযা. ৰূপাদিগ্গহণেতি ৰূপাদিৱিসযে চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিকে নিপ্ফাদেতব্বেতি অত্থো. উপকৰিতব্বতোতি সহকাৰীকাৰণভূতেহি যথাৱুত্তভূতগুণেহি চক্খাদীনং সকিচ্চকৰণে উপকৰিতব্বতো. সভাৱেন সুয্যমানস্সাতি কেনচি অনুচ্চাৰিযমানস্সেৱ লব্ভমানত্তা ৱুত্তং. ঘট্টনং পন ৱিনা ৱাযুসদ্দোপি নত্থীতি. অথ ৱা ৱাযুম্হি সদ্দো সভাৱেন সুয্যতীতি আপে ৰসো মধুৰোতি চ তস্স লদ্ধিযেৱাতি দট্ঠব্বং. দুতিযৱাদিস্সপি নিগ্গহো হোতি তস্সপি তেজাদিগুণা ৰূপাদযোতি এৱংলদ্ধিকত্তা.
ৰূপাদিৱিসেসগুণেহীতি ৰূপাদিৱিসেসগুণযুত্তেহি. তেজ…পে… ৱাযূহীতি সহাকাসেহি তেজাদিপৰমাণূহি. কপ্পাসতো ৱিসদিসাযাতি কপ্পাসপথৱিতো ৱিসেসযুত্তায ততো অধিকসামত্থিযযুত্তাযাতি অধিপ্পাযো. তস্সাযেৱাতি কপ্পাসপথৱিযাযেৱ. যস্মা সা ৱিজ্জমানানিপি অৱিসেসভূতানি অত্থীতি গহেতুং অসক্কুণেয্যভাৱেন অভিভৱিত্ৱা ঠিতা, তস্মা তস্সাযেৱ গন্ধো অধিকতৰো ভৱেয্যাতি অত্থো. অযঞ্চ সব্বো উত্তৰো ‘‘তস্স তস্স ভূতস্স অধিকতাযা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৬০০) ৱুত্তত্তা তথাগতানং ৱাদং সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৱদন্তস্স কণাদস্স ৱসেন ৱুত্তো. ‘‘অত্তনো পন মতেন কণাদকপিলাদযো কেৱলং পথৱাদিদ্ৰব্যমেৱাতিআদি লদ্ধি. কণাদসাসনায অধিমুত্তানং সাসনে অনৱগাড়্হানং কেসঞ্চি অযং ৱাদো’’তি চ ৱদন্তি. এতস্সুভযস্সাতি আসৱগন্ধতো কপ্পাসগন্ধো অধিকো সীতুদকৱণ্ণতো উণ্হোদকৱণ্ণো চ অধিকোতি এতস্স উভযস্স. তেজাদিঅধিকেসু চ সম্ভাৰেসু ৰূপাদীনং ৱিসেসস্স অদস্সনতো ন ৰূপাদযো তেজাদীনং ৱিসেসগুণোতি সিদ্ধন্তি আহ ‘‘তদভা…পে… ত্তিতা’’তি. তেন ন ৰূপং তেজস্স ৱিসেসগুণো একন্ততো তেজাদিকে সম্ভাৰে ৱিসেসেন অদস্সনতো, যো যস্স ৱিসেসগুণো, ন সো তদধিকে সম্ভাৰে একন্ততো ৱিসেসেন দিস্সতি যথা পথৱীঅধিকে সম্ভাৰে আপোধাতূতি দস্সেতি. এৱং সেসেসুপি যথাযোগং যোজেতব্বং. কো পন ৱাদো নানাকলাপেতি সভাৱতো নানত্তাভাৱেপি মূলকাৰণনানত্তৱসেন অত্থি কোচি ৱিসেসো অসঙ্ঘাতেতি দস্সেতি, যতো পৰমৰণাদিকিৰিযাসমত্থতা নেসং কেসঞ্চিযেৱ দিস্সতীতি.
একম্পীতি পি-সদ্দেন অনেকস্মিং ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দস্সেতি. পঞ্চাযতনিকত্তভাৱে পত্থনা যা দট্ঠুকামতাদিভাৱেন ৱুত্তা, তায নিপ্ফন্নং. এতেন কাৰণৱিসেসেন ফলৱিসেসমাহ. ন হীতিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং সমত্থযতি. তন্তি কম্মং. ৱিসেসেনাতি অত্তনো কাৰণেন আহিতাতিসযেন. তেনেৱ সোতস্স ন হোতি পচ্চযো, ততো অঞ্ঞেনেৱ পন হোতীতি অধিপ্পাযো. তেন অনেকসভাৱেন কাৰণেন আহিতৱিসেসং একম্পি কম্মং অনেকসভাৱং ফলং নিপ্ফাদেতুং সমত্থং হোতীতি দস্সেতি. ইদানি কম্মস্স ৱুত্তপ্পকাৰৱিসেসাভাৱে দোসমাহ ‘‘ইন্দ্ৰিযন্তৰাভাৱপ্পত্তিতো’’তি. তস্সত্থো – কাৰণৱিসেসাভাৱে ফলৱিসেসস্স অসম্ভৱতো যং ৱিসেসযুত্তং কম্মং চক্খুস্স কাৰণং, তস্স ততো অঞ্ঞৱিসেসাভাৱে তদঞ্ঞিন্দ্ৰিযুপ্পাদকতাপি ন সিযাতি সোতিন্দ্ৰিযাদীনং ততো অনুপ্পত্তি এৱ সিযা. এৱমিতৰত্থাপি. ৱিসেসোতি চেত্থ কম্মস্স তংতংইন্দ্ৰিযুপ্পাদনসমত্থতা অধিপ্পেতা, সা চ পুব্বে দস্সিতসভাৱোৱ.
অনেকাহি মহগ্গতচেতনাহি একায ৱা পৰিত্তচেতনাসহিতায পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপানং নিব্বত্তীতি ন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি ‘‘সব্বেসং…পে… ৱিঞ্ঞাযতী’’তি ৱুত্তং. ইদানি তমেৱ অসক্কুণেয্যতং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘নানাচেতনাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সাযং সঙ্খেপত্থো – ‘‘পটিস…পে… পচ্চযো’’তি এত্থ যদি নানাকম্মৱসেন ইন্দ্ৰিযানং উপ্পত্তি অধিপ্পেতা, এৱং সতি মহগ্গতকম্মেন চ কামাৱচৰকম্মেন চ তংতংপটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপং উপ্পন্নং সিযা, ন চেতং যুত্তং ‘‘মহগ্গতচেতনা কম্মপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৭৮) ৱুত্তত্তা. নাপি তংতংভৱনিযতৰূপিন্দ্ৰিযেহি ৱিকলিন্দ্ৰিযতা গতিসম্পত্তিযা ওপপাতিকযোনিযং পটিসন্ধিক্খণে যুত্তা. অথ মহগ্গতাহি এৱ নানাচেতনাহি নিব্বত্তং, ন চেকা পটিসন্ধি অনেককম্মনিব্বত্তা হোতি. নিচ্ছিতঞ্হেতং সাকেতপঞ্হেনাতি. এৱং একেন মহগ্গতকম্মুনা চক্খুন্দ্ৰিযসোতিন্দ্ৰিযহদযৱত্থূনং উপ্পত্তিঞাপকেন ইমিনা ৱচনেন পৰিত্তকম্মুনাপি একেন যথাৰহং অনেকেসং ইন্দ্ৰিযানং উপ্পত্তি সিদ্ধাৱাতি ৱুত্তং ‘‘সিদ্ধমেকেন কম্মেন অনেকিন্দ্ৰিযুপ্পত্তি হোতী’’তি.
সম্পত্তোযেৱ নাম সম্পত্তিকিচ্চকৰণতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পটি…পে… নকতো’’তি ৱুত্তং. অতিসুখুমভাৱতো মংসচক্খুঅগোচৰেন ৰূপাযতনেন সমন্নাগতসঙ্ঘাতৱুত্তিতায চ ‘‘ৱাযু ৱিযা’’তি ৱুত্তং. চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনং সোতৱিঞ্ঞাণস্স কদাচিপি আৰম্মণপচ্চযো ন সিযা ধাতুপৰম্পৰায ঘট্টেন্তস্স উতুসমুট্ঠানত্তা. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… পজ্জতী’’তি. পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.১.২) চ ‘‘সদ্দাযতনং সোতৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তং.
ননু চিৰেন সুয্যন্তীতি দূৰে ঠিতানং লহুকং সৱনং নত্থি, তেসম্পি ৱা লহুকং সৱনেন দূৰাসন্নভাৱানং ৱিসেসো ন সিযাতি অধিপ্পাযো. ন, দূ…পে… তোতি ন দূৰে ঠিতেহি ৰজকাদিসদ্দা চিৰেন সোতৱিঞ্ঞাণেন সুয্যন্তি, সচে সৱনূপচাৰে সো সদ্দো দূৰে আসন্নে চ ঠিতানং যথাভূতে আপাথগতে সদ্দে মনোৱিঞ্ঞাণসঙ্খাততো গহণৱিসেসতো চিৰেন সুতো সীঘং সুতোতি অভিমানোতি অত্থো. এতমেৱত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. নিচ্ছয…পে… অভিমানো হোতি, সোতৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তি পন উভযত্থাপি সমানা, যস্মা সো পন সদ্দো…পে… আগচ্ছতীতি. যদি ধাতুপৰম্পৰায সদ্দো নপ্পৱত্ততি, কথং পটিঘোসাদীনং উপ্পত্তীতি আহ ‘‘দূৰে…পে… পচ্চযো হোতী’’তি. উপ্পত্তিৱসেন আগতানীতি এতেন ৰূপধম্মাপি যত্থ উপ্পজ্জন্তি, তত্থেৱ ভিজ্জন্তি, ন দেসন্তৰং সঙ্কমন্তীতি দস্সেতি. ঘট্টনসভাৱানেৱাতি তেসং ভূতানং সদ্দসমুপ্পত্তিহেতুভাৱমাহ. সোতপদেসস্সাতি সোতদেসস্স, সোতদেসে ঠিতস্সাতি অত্থো.
চক্খুমতো পুগ্গলস্স অজ্ঝাসযৱসেনাতি চিত্ৰৱিচিত্ৰৰূপাযতনে যেভুয্যেন সত্তানং চক্খুদ্ৱাৰিকজৱনস্স অনুকড্ঢনৱসেন পৱত্তিং সন্ধায ৱুত্তং. কণ্ণকূপচ্ছিদ্দেযেৱ পৱত্তনতোতি এতেন অধিট্ঠানতো বহিদ্ধা ইন্দ্ৰিযং পৱত্তীতি ৱাদং পটিসেধেতি. অধিট্ঠানদেসে এৱ হি ইন্দ্ৰিযং ৱত্ততি তত্থ কিচ্চাদিপ্পযোগদস্সনতো. সতিপি পনস্স বহিদ্ধা ৱুত্তিযং ন ৱিসযগ্গহণে সমত্থতা, অঞ্ঞথা অধিট্ঠানপিদহনেপি ৱিসযগ্গহণং ভৱেয্যাতি. আৰম্মণগ্গহণহেতুতো চাতি কণ্ণকূপচ্ছিদ্দেযেৱ ঠত্ৱা আৰম্মণকৰণস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱা হেতুভাৱতো.
তব্বোহাৰেনাতি গন্ধগন্ধগ্গহণস্স সহচৰিতায গন্ধোপি তথা ৱুত্তোতি অধিপ্পাযো. গন্ধো পচ্চযোতি গন্ধো সহকাৰীপচ্চযোতি অত্থো. খেড়াদিকো পচ্চযোতি যোজেতব্বং. তথা পথৱীতি সহকাৰীপচ্চযন্তৰভূতা অজ্ঝত্তিকবাহিৰা পথৱী আৰম্মণগ্গহণে পচ্চযোতি অত্থো. আধাৰভূতাতি তেজোৱাযোধাতূনং আধাৰভূতা. নিস্সযভূতানন্তি নিস্সযমহাভূতানং আপোতেজোৱাযোধাতূনং. সব্বদাতি উপ্পীড়নকালে চ অনুপ্পীড়নকালে চ. তত্থাতি চতুৰাসীতিপভেদে উপৰিমকাযসঙ্খাতে ৰূপসমূহে. ৱিনিব্ভুজ্জিতুং অসক্কুণেয্যানন্তি ইদং চক্খুদসকং ইদং কাযদসকং ইদং ভাৱদসকন্তি এৱং কলাপতোপি ৱিনিব্ভুজ্জিতুং অসক্কুণেয্যানং.
৬১৬. দীঘাদীনং ফুসিত্ৱা জানিতব্বতোতি ইদং দীঘাদীনং ন কাযৱিঞ্ঞাণগোচৰত্তা ৱুত্তং, দীঘাদিৱোহাৰৰূপাদীনং পন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা কাযৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰতো পৱত্তেন মনোৱিঞ্ঞাণেনপি জানিতব্বত্তা ৱুত্তং. দীঘাদিসন্নিৱেসন্তি দীঘাদিসন্নিৱেসৱন্তং. একস্মিং ইতৰস্স অভাৱাতি ছাযাতপানং আলোকন্ধকাৰানঞ্চ অসহট্ঠাযিতং আহ. কথং পন আলোকো অন্ধকাৰং ৱিধমতীতি? ‘‘আলোকপ্পৱত্তিসমানকালং অন্ধকাৰসভাৱেন পৱত্তমানং ৱণ্ণাযতনং ভিজ্জতি. অন্ধকাৰস্স নিস্সযো হুত্ৱা পৱত্তমানানি ভূতানি কমেন তথাৰূপস্স ৱণ্ণাযতনস্স নিস্সযভাৱং গচ্ছন্তী’’তি কেচি. সহ অন্ধকাৰেন তন্নিস্সযভূতানং নিৰোধসমনন্তৰং তংসন্ততিযং তাদিসে পচ্চযসন্নিপাতে আলোকনিস্সযভূতানং উপ্পত্তীতি ৱেদিতব্বং. ন হি নিস্সযমহাভূতেহি ৱিনা আলোকপ্পৱত্তি অত্থি, নাপি অন্ধকাৰসঙ্খাতং ৱণ্ণাযতনমেৱ নিৰুজ্ঝতি তংনিস্সযেহি পযুজ্জমানকএককলাপভূতোপাদাৰূপানং সহেৱ নিৰুজ্ঝনতো. পদীপসিখামণিৰংসিযো ৱিয পথৱীপাকাৰৰুক্খাদীনি মুঞ্চিত্ৱাপি অন্ধকাৰো পৱত্ততীতি ৱদন্তি. মন্দং পন পাকাৰাদিআধাৰৰহিতং ন সুট্ঠু পঞ্ঞাযতি, বহলং আধাৰং নিস্সায পৱত্ততীতি যুত্তন্তি চ ৱদন্তি.
৬২০. ‘‘অমনুস্সসদ্দো’’তি এত্থ অ-কাৰো ন মনুস্সতামত্তনিৱত্তিঅত্থো সদিসভাৱদীপনতায অনধিপ্পেতত্তা, মনুস্সতো পন অনঞ্ঞতানিৱত্তিঅত্থোতি দস্সেতুং ‘‘অমনুস্স…পে… ট্ঠাদযোপী’’তি আহ. তথা কিত্তেতব্বোতি ‘‘ৱংসফালনসদ্দো’’তিআদিনা ৱত্থুৱসেন কিত্তেতব্বো.
৬৩২. কম্মচিত্তাদিনাতি আদি-সদ্দেন উতুআহাৰে সঙ্গণ্হাতি. তংতদাকাৰানীতি ইত্থিলিঙ্গাদিআকাৰানি. ইত্থিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ সমুট্ঠহন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযানিপি ইত্থিলিঙ্গাদীনি যেভুয্যেন ইত্থিন্দ্ৰিযসহিতে এৱ সন্তানে সব্ভাৱা ইতৰত্থ চ অভাৱা ইন্দ্ৰিযহেতুকানি ৱুত্তানি. অঞ্ঞথাতি ইত্থিলিঙ্গাদিআকাৰতো অঞ্ঞথা, ইত্থিন্দ্ৰিযাভাৱে ৱা. ইত্থিগ্গহণস্স চাতি ইত্থীতি চিত্তপ্পৱত্তিযা. তেসং ৰূপানন্তি ইত্থিলিঙ্গাদিআকাৰৰূপানং. যদি ইত্থিন্দ্ৰিযং ইত্থিলিঙ্গাদিআকাৰৰূপানং সহকাৰীকাৰণং, অথ কস্মা তস্স ইন্দ্ৰিযাদিপচ্চযভাৱো তেসং ন ৱুত্তোতি? নেৱ তং সহকাৰীকাৰণং, অথ খো তেসং তব্ভাৱভাৱিতামত্তেন তং কাৰণন্তি ৱুচ্চতীতি দস্সেতুং আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি.
৬৩৩. লিঙ্গং পৰিৱত্তমানং পুৰিমলিঙ্গাধাৰজাতিঅনুৰূপমেৱ হুত্ৱা পৰিৱত্ততীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পটিসন্ধিযং ৱিয পৱত্তেপী’’তি. যস্স…পে… নোতি আদিৱচনতোতি আদি-সদ্দেন ‘‘যস্স ৱা পন পুৰিসিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স ইত্থিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি নো’’তি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১৮৮) সঙ্গণ্হাতি.
৬৩৫. দ্ৱাৰভাৱেন কুচ্ছিতানং আসৱধম্মানং পৱত্তিট্ঠানতায পসাদৱিসেসে ৱিয ৱিঞ্ঞত্তিৱিসেসেপি কাযৱোহাৰপ্পৱত্তি দট্ঠব্বা. ৱিত্থম্ভনসভাৱতায ৱাযোধাতুযা থম্ভনং ‘‘ৱাযোধাতুকিচ্চ’’ন্তি ৱুত্তং. কিচ্চম্পি হি ধম্মানং সভাৱোযেৱাতি. পথৱীধাতুযা আকাৰো ৱচীৱিঞ্ঞত্তীতি ৱত্তুং ৱট্টতীতি যোজনা.
৬৩৬. ৱিতক্ক…পে… গহিতাতি যথাধিপ্পেতত্থাভিব্যঞ্জিকায ৱাচায সমুট্ঠাপনাধিপ্পাযপ্পৱত্তিং সন্ধায ৱুত্তং. তদা হি সা তেহি পৰিগ্গহিতা নাম হোতীতি. একস্সপি অক্খৰস্স অনেকেহি জৱনেহি নিব্বত্তেতব্বত্তা তথা নিব্বত্তিযমানতায অসমত্থসভাৱত্তা ন ৱিঞ্ঞাতৱিসেসা ন ভিন্না এৱাতি আহ ‘‘সৱ…পে… ভিন্না’’তি. অব্বোকিণ্ণেতি অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জমানেহি অসংসট্ঠে. ‘‘পচ্ছিমচিত্ত’’ন্তি অৱিসেসেন চুতিচিত্তং ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘অঞ্ঞেসম্পি চুতিচিত্তং…পে… ঞাযতী’’তি ৱুত্তং.
অথ ৱা ‘‘যে চ ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৱন্তানং তেসং ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝিস্সতি, নো চ তেসং কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.৮৮) ৰূপাৰূপভৱূপপজ্জনকানং কামাৱচৰচুতিচিত্তস্সপি কাযসঙ্খাৰাসমুট্ঠাপনৱচনেন খীণাসৱেহি অঞ্ঞেসম্পি…পে… ঞাযতী’’তি ৱুত্তং. যস্মা চ –
‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝিস্সতীতি আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.১০৮),
‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝিস্সতীতি আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.১০৮) চ,
‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং কাযসঙ্খাৰো চ ন নিৰুজ্ঝতি চিত্তসঙ্খাৰো চ ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.১১৩) –
আদিৱচনতো চ পচ্ছিমচিত্তস্স পুৰতো সোড়সমেন চিত্তেন ততো ওৰিমেন ৱা সদ্ধিং অস্সাসপস্সাসা ন উপ্পজ্জন্তীতি সিদ্ধং. যদি উপ্পজ্জেয্যুং, ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে তেসং কাযসঙ্খাৰো ন নিৰুজ্ঝতী’’তি ন ৱদেয্য, ৱুত্তঞ্চেতং, তস্মা হেট্ঠিমকোটিযা চুতিতো পুৰিমেন সত্তৰসমেন উপ্পন্না অস্সাসপস্সাসা চুতিযা হেট্ঠা দুতিযেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝন্তি. তেন ‘‘যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা কামাৱচৰানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি চুতিচিত্তস্সানন্তৰপচ্চযভূতস্সপি চিত্তস্স কাযসঙ্খাৰাসমুট্ঠাপনতা ৱুত্তা.
অথ ৱা যস্স চিত্তস্সাতি যেন চিত্তেন সব্বপচ্ছিমো কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি. তং চিত্তং ৱুত্তন্তি গহেতব্বং, ন পচ্ছিমচিত্তস্স অনন্তৰপচ্চযভূতং. অনন্তৰাতি হি কাযসঙ্খাৰুপ্পাদনং অন্তৰং ৱিনা, যতো পচ্ছা কাযসঙ্খাৰুপ্পাদনেন অনন্তৰিতং হুত্ৱা পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতীতি অত্থো. কস্মা? ‘‘ইতৰেসং ৱচীসঙ্খাৰো চ নিৰুজ্ঝিস্সতি কাযসঙ্খাৰো চ নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.৮৮) ৱুত্তত্তা. অঞ্ঞথাপচ্ছিমচিত্ততো পুৰিমততিযচিত্তসমঙ্গীনং কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতীতি আপজ্জতীতি. এৱং সব্বেসম্পি চুতিচিত্তস্স ৰূপজনকতাভাৱে আগমং দস্সেত্ৱা ইদানি যুত্তিং দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. তত্থ গব্ভগমনাদীতি আদি-সদ্দেন উদকনিমুগ্গঅসঞ্ঞীভূতকালকতচতুত্থজ্ঝানসমাপন্নৰূপাৰূপভৱসমঙ্গীনিৰোধসমাপন্নভাৱে সঙ্গণ্হাতি.
৬৩৭. অনেকেসং কলাপানং একতো হুত্ৱা একঘনপিণ্ডভাৱেন পৱত্তনতো কলাপন্তৰভূতানং কলাপন্তৰভূতেহি সম্ফুট্ঠভাৱো ৱুত্তো. যতো তেসং দুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তং, ন পন অৱিনিব্ভুত্তভাৱতো. তংতংভূতৱিৱিত্ততাতি তেসং তেসং ভূতানং ৱিভত্তভাৱো কলাপন্তৰভূতেহি ৱিভত্তসভাৱতা অসংকিণ্ণতাতি অত্থো. যস্মা পন যথাৱুত্তা ৱিৱিত্ততা ৰূপানং ওসানং হোতি, তস্মা ‘‘ৰূপপৰিযন্তো’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা তংতংভূতসুঞ্ঞতা. যেসঞ্হি পৰিচ্ছেদো আকাসো, তেসং পৰিযন্ততায তেহি সুঞ্ঞভাৱোতি লক্খিতব্বো. ততোযেৱ চ সো ভূতন্তৰেহি ৱিয তেহি অসম্ফুট্ঠোতি ৱুচ্চতীতি. অঞ্ঞথাতি পৰিচ্ছিন্দিতব্বেহি অসম্ফুট্ঠভাৱাভাৱে.
৬৩৮. তংতংৱিকাৰাধিকৰূপেহীতি এত্থ কথং চম্মসুৱণ্ণেসু মুদুতাকম্মঞ্ঞতা লব্ভন্তি, ননু লহুতাদিৱিকাৰা একন্ততো ইন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপে এৱ পৱত্তনতো অনিন্দ্ৰিযবদ্ধে ন লব্ভন্তীতি? সচ্চমেতং, ইধ পন তংসদিসেসু তব্বোহাৰৱসেন ৱুত্তং. তথা হি তূলপিচুআদীসু গৰুভাৱাদিহেতূনং ভূতানং অধিকভাৱাভাৱতো লহুআদিৱোহাৰো. নিদ্দিসিতব্বধম্মনিস্সযৰূপে এৱ ৱা সন্ধায ‘‘তংতংৱিকাৰাধিকৰূপেহী’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সব্বে সব্বেসং পচ্চযা লহুতাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞাৱিজহনতোতি অধিপ্পাযো.
৬৪১. আচযসদ্দেনেৱাতি নিদ্দেসে ৱুত্তআচযসদ্দেনেৱ. যো আযতনানং আদিচযত্তা আচযো পুনপ্পুনং নিব্বত্তমানানং, সোৱ ৰূপস্স উপৰিচযত্তা উপচযোতি অধিপ্পেতং অত্থং পাড়িযং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘পাড়িযং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. উপ-সদ্দো পঠমত্থো ‘‘দানং, ভিক্খৱে, পণ্ডিতুপঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৩.৪৫) ৱিয. উপৰিঅত্থোচ ‘‘সম্মট্ঠে উপসিত্তে চ, তে নিসীদিংসু মণ্ডপে’’তিআদীসু ৱিয. অঞ্ঞথাতি উপ-সদ্দস্স উপৰিঅত্থস্সেৱ গহণে.
৬৪৩. ফলৱিপচ্চনপকতিযাতি ফলৱিপচ্চনসভাৱেন. ফলমেৱ ৱা পকতীতি আযুসংহানাদিনা ফলসভাৱেন জৰানিদ্দেসোতি অত্থো. তথা হি ‘‘ফলূপচাৰেন ৱুত্তা’’তি ৱুত্তং. সুপৰিণতৰূপপৰিপাককালে হানিদসকাদীসু.
৬৪৫. কত্তব্বসভাৱতোতি মূলফলাদীনং ইধাধিপ্পেতআহাৰৱত্থূনং মুখেন অসনাদিকত্তব্বসভাৱতো. ৱিসভূতে সঙ্ঘাতে ওজা মন্দা হোতীতি সৱিসত্তাভাৱতো সুখুমতা ৱুত্তা. অঙ্গমঙ্গানুসাৰিনো ৰসস্স সাৰোতি ৰসহৰণীধমনিজালানুসাৰেন সৰীৰাৱযৱে অনুপ্পৱিট্ঠস্স আহাৰৰসস্স অব্ভন্তৰাহাৰপচ্চযো স্নেহো, যো লোকে ৰসধাতূতি ৱুচ্চতি.
উপাদাভাজনীযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নোউপাদাভাজনীযকথাৱণ্ণনা
৬৪৬. ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা তযো মহাভূতে পটিচ্চ একং মহাভূত’’ন্তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ১.১.৫৩) একং মহাভূতং অৱসেসমহাভূতে নিস্সযতি, তেহি উপাদাৰূপেন চ নিস্সীযতীতি আহ ‘‘নিস্সযতি চ নিস্সীযতি চা’’তি.
৬৪৭. মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞাৱিজহনতো একস্মিম্পি কলাপে অনেকং ফোট্ঠব্বং অত্থীতি ফোট্ঠব্বসভাৱেসুযেৱ অনেকেসুপি আৰম্মণেসু আপাথগতেসু আভোগাদিৱসেন একংযেৱ ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতু হোতীতি অযং ৱিচাৰো দস্সিতো. ইতৰেসুপি পন যথাযোগং দস্সেতব্বো. তত্থ ৰসাৰম্মণং তাৱ ইন্দ্ৰিযনিস্সযং অল্লীযিত্ৱা ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱতো সতিপি অনেকেসং ৰসানং আপাথগমনে একস্মিং খণে একপ্পকাৰংযেৱ যথাৱুত্তনযেন জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতু হোতি, তথা গন্ধাৰম্মণং. ৰূপসদ্দাৰম্মণানি পন ইন্দ্ৰিযনিস্সযং অসম্পত্ৱাৱ ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱতো যোগ্যদেসে অৱট্ঠিতানি যত্তকানি সহকাৰীপচ্চযন্তৰগতং উপকাৰং লভন্তি, তত্তকানি একস্মিং খণে একজ্ঝং আৰম্মণং ন হোন্তীতি ন ৱত্তব্বানি. তথা হি সদ্দো নিগ্ঘোসাদিকো অনেককলাপগতো তথা ৱণ্ণোপি সিৱিকুব্বহননিযামেন একজ্ঝং আৰম্মণং হোতীতি. এত্থাপি চ আভুজিতৱসেন আৰম্মণাধিমত্ততাৱসেন অনেককলাপসন্নিপাতেপি কত্থচি ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তি হোতিযেৱ. পসাদাধিমত্ততা পিত্তাদিৱিবন্ধাভাৱেন পসাদস্স তিক্খতা. কথং পন চিত্তস্সাতি চিত্তসামঞ্ঞতো একত্তনযৱসেন পুচ্ছতি.
৬৫১. তাদিসাযাতি যা পচুৰজনস্স অত্থীতিপি ন গহিতা. সন্তী সমানা. এৱন্তি যথাসসম্ভাৰুদকং সসম্ভাৰপথৱিযা আবন্ধকং, এৱং পৰমত্থুদকং পৰমত্থপথৱিযাতি দস্সেতি. তদনুৰূপপচ্চযেহীতি অত্তনো আবন্ধনানুগুণেহি আবন্ধিযমানেহি সন্ধাৰণাদিকিচ্চেহি পুৰিমেহি চ পথৱীআদীহি. অফুসিত্ৱা পতিট্ঠা হোতি, অফুসিত্ৱা আবন্ধতীতি ইমিনা ফুসিতব্বফুসনকভাৱো আপোধাতুযং নত্থীতি ফোট্ঠব্বৱসেন উভযধম্মতং আহ. অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযতা অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতা. অথ ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞতা চ নিস্সযতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতা. যদি ফোট্ঠব্বাফোট্ঠব্বধাতূনং ফোট্ঠব্বভাৱেন ৱিনা অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতা, পথৱীআদীনং কক্খড়াদিসভাৱো এৱ ফোট্ঠব্বভাৱোতি তব্বিৰহেন কথং তেসং আপোধাতুযা নিস্সযাদিভাৱোতি আহ ‘‘অৱিনিব্ভোগৱুত্তীসূ’’তিআদি. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতেসূতি এতেন উপাদাৰূপং নিৱত্তেতি. অথ ৱা পুব্বে অট্ঠকথাধিপ্পাযে ঠত্ৱা ফোট্ঠব্বাফোট্ঠব্বধাতূনং ৱিসিট্ঠং অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতং ৱত্ৱা ইদানি অত্তনো অধিপ্পাযে ঠত্ৱা অৱিসেসেন তং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৱিনিব্ভোগৱুত্তীসূ’’তিআদি. তংযেৱ অৱিসিট্ঠং অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযতং দড়্হং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘নাপি সহজাতেসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ অফুসনং তাৱ এককলাপগতত্তা ন ৱিচাৰেতব্বং, ফুসনং পন কথন্তি? এককলাপগতত্তা এৱ. ৱিসুং সিদ্ধানংযেৱ হি ৱিসযমহাভূতানং কাযপ্পসাদনিস্সযভূতেসু ফুসনং দিস্সতি.
ঝাযতীতি পৰিপচ্চতি. ন উণ্হা হুত্ৱাতি এতস্স উণ্হসভাৱা হুত্ৱাতি অযমত্থোতি কত্ৱা ‘‘তেজোসভাৱতংযেৱ পটিক্খিপতী’’তি ৱুত্তং. উণ্হপটিপক্খত্তা সীতস্স উণ্হতায পটিক্খেপে সীততাসঙ্কা সিযাতি আহ ‘‘ন সীতত্তং অনুজানাতী’’তি. তেজোসভাগতংযেৱ ৱা সীততাযপি দস্সেতুং ‘‘ন সীতত্তং অনুজানাতী’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘তেজো এৱ হি সীত’’ন্তি. মন্দে হি উণ্হভাৱে সীতবুদ্ধীতি তেজো এৱ হি সীতং. কথং পনেতং ৱিঞ্ঞাযতীতি? সীতবুদ্ধিযা অৱৱত্থিতভাৱতো পাৰাপাৰং ৱিয. তথা হি আতপে ঠত্ৱা ছাযং পৱিট্ঠানং সীতবুদ্ধি হোতি, তত্থেৱ পথৱীগব্ভতো নিগ্গতানং উণ্হবুদ্ধীতি. যদি তেজোযেৱ সীতং, উণ্হভাৱেন সদ্ধিং সীতভাৱোপি একস্মিং কলাপে উপলব্ভেয্যাতি আহ ‘‘সীতুণ্হানঞ্চা’’তিআদি. উণ্হসীতকলাপেসু সীতুণ্হানং অপ্পৱত্তি. দ্ৱিন্নং…পে… যুজ্জতি, ন আপোধাতুৱাযোধাতূনং সীতভাৱেতি অধিপ্পাযো. আপোধাতুযা হি ৱাযোধাতুযা সীতভাৱে উণ্হভাৱেন সদ্ধিং একস্মিং কলাপে সীতভাৱো লব্ভেয্য, ন পন লব্ভতি. ন চেত্থ আপোধাতুঅধিকে ৱাযোধাতুঅধিকে ৱা কলাপে সীতভাৱোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং তাদিসেপি কত্থচি কলাপে অলব্ভমানত্তা সীতভাৱস্সাতি. খৰতাদিসভাৱাধিকস্স ভূতসঙ্ঘাতস্স দৱতাদিসভাৱাধিকতাপত্তি ভাৱঞ্ঞথত্তং. তং পন যথা হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পচ্চ…পে… প্পত্তী’’তি আহ.
৬৫২. একন্তনচিত্তসমুট্ঠানাদীতি আদি-সদ্দেন একন্তঅনুপাদিন্নুপাদানিযাদিং সঙ্গণ্হাতি. পুৰিমানম্পীতি ‘‘যং ৱা পনঞ্ঞম্পী’’তি এতস্মা ৱচনতো পুৰিমানং অনুপাদিন্নানং সদ্দাযতনকাযৱিঞ্ঞত্তিআদীনং নচিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ চক্খাযতনসোতাযতনাদীনং. নকম্মস্সকতত্তাভাৱাদিকন্তি নকম্মস্সকতত্তাভাৱং নচিত্তসমুট্ঠানভাৱন্তি এৱমাদিকং. একন্তাকম্মজাদীসূতি আদি-সদ্দেন একন্তাচিত্তজং গয্হতি. তা জৰতাঅনিচ্চতা. অনেকন্তেসু ন গহিতাতি একন্ততো অকম্মজেসু সদ্দাযতনাদীসু অচিত্তজেসু চ চক্খাযতনাদীসু গহেত্ৱা চতুসমুট্ঠানিকত্তা অনেকন্তেসু ৰূপাযতনাদীসু ন গহিতাতি অত্থো.
৬৬৬. অনিপ্ফন্নত্তাতি অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৱা সভাৱতো অসিদ্ধত্তং. তস্সাতি ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযস্স.
নোউপাদাভাজনীযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯৬৬. ‘‘সব্বং ৰূপং মনসা ৱিঞ্ঞাত’’ন্তি ৱচনতো যদি ৱিঞ্ঞাততো অঞ্ঞং দিট্ঠাদি ন হোতীতি ‘‘কতমং তং ৰূপং দিট্ঠ’’ন্তিআদিনা পুচ্ছা ন কতা, এৱং সন্তে চতুক্কভাৱো কথন্তি অনুযোগং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘দস্সনাদিগ্গহণৱিসেসতো’’তি. দস্সনং সৱনং মিনিত্ৱা জাননং ৱিজাননঞ্চাতি এতস্মা দস্সনাদিগ্গহণৱিসেসতো. এতেন গাহকভেদেন গহেতব্বভেদোতি দস্সেতি. ইদানি সমুখেনপি গহেতব্বভেদো লব্ভতীতি দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠা…পে… ভাৱতো’’তি ৱুত্তং.
পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯৬৯. তদিদং নযকৰণং ছব্বিধাদীসু তীসু সঙ্গহেসু যোজিতং.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা
৯৭৫. একন্ততো নীৱৰণত্তা মিদ্ধস্স ‘‘নত্থি নীৱৰণা’’তি ৱচনেন গহণন্তি দস্সেতুং ‘‘মিদ্ধস্সপি নীৱৰণস্সা’’তি ৱুত্তং. ন চ ৰূপং পহাতব্বং নিপ্পৰিযাযপ্পহানস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা. এত্থ কেচি ‘‘নামকাযৰূপকাযগেলঞ্ঞসভাৱতো দুৱিধং মিদ্ধং. তত্থ পুৰিমং ‘নীৱৰণা’তি ৱচনেন ৱুত্তং, ইতৰং ৰূপসভাৱ’’ন্তি ৱদন্তি. তত্থ যং তং অৰূপতো অঞ্ঞং মিদ্ধং পৰিকপ্পিতং, তম্পি নীৱৰণং মিদ্ধসভাৱতো ইতৰং মিদ্ধং ৱিযাতি পৰিকপ্পিতমিদ্ধস্সপি ন সক্কা নীৱৰণভাৱং নিৱত্তেতুন্তি তেসং ৱচনস্স নীৱৰণপ্পহানৱচনেন ৱিৰোধং দস্সেন্তো ‘‘ন চ ৰূপকায’’ন্তিআদিমাহ. অথ ৱা খীণাসৱানং সোপ্পনসভাৱতো সোপ্পস্স চ মিদ্ধহেতুকত্তা অত্থি মিদ্ধৰূপন্তি ৱাদং সন্ধায উত্তৰমাহ ‘‘ন চ ৰূপকাযগেলঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা. তত্থ মিদ্ধমেৱ সোপ্পহেতূতি নাযং অৱধাৰণা ইচ্ছিতা, সোপ্পহেতু এৱ মিদ্ধন্তি পন ইচ্ছিতাতি মিদ্ধতো অঞ্ঞোপি সোপ্পহেতু অত্থি, কো পন সো? ৰূপকাযগেলঞ্ঞং. ন চ ৰূপ…পে… ৱচনতোতি যোজনা দট্ঠব্বা.
ৱচীঘোসাদীতি আদি-সদ্দেন হুংকাৰাদিসদ্দো সঙ্গয্হতি. অঙ্গুলিফোটাদিসদ্দো উতুসমুট্ঠানোযেৱ, চিত্তপচ্চযো পন হোতি. ৰূপভাৱমত্তানীতি জৰামৰণসভাৱানং ৰূপানং তংধম্মমত্তানি, ততো এৱ ন জাতিআদিধম্মৱন্তানীতি আহ ‘‘ন সযং সভাৱৱন্তানী’’তি. যথা জৰা অনিচ্চতা চ ৰূপভাৱমত্তং, এৱং জাতিপীতি জাতিযা ৰূপভাৱমত্ততায উপসংহৰণত্থো তথা-সদ্দো.
তেসং ৰূপধম্মানং. সঙ্খাতাদি-সদ্দো ৱিয অভিনিব্বত্তিত-সদ্দোপি ৱত্তমানকালিকোপি হোতীতি ‘‘অভিনিব্বত্তিযমানধম্মক্খণস্মি’’ন্তি ৱুত্তং. এৱমপীতি যদিপি জিৰণভিজ্জনভাৱা জিৰণাদিসভাৱানং ধম্মানং জনকপচ্চযকিচ্চানুভাৱক্খণে অভাৱতো তপ্পচ্চযভাৱৱোহাৰং অভিনিব্বত্তিৱোহাৰঞ্চ ন লভন্তি, এৱমপি তেসং উপাদিন্নতা ৱত্তব্বাতি সম্বন্ধো. ‘‘জৰামৰণং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি ৱচনতো তস্স পৰিযাযতং ৱিৱৰতি ‘‘তেসং উপ্পাদে সতী’’তিআদিনা.
যদি এৱন্তি যদি নিস্সযপটিবদ্ধৱুত্তিকা জাতিআদযো, এৱং সতি. ‘‘মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’’ন্তি ৱচনতো ভূতনিস্সিতেসু কেৱলো উপাদাযৱোহাৰোতি উপাদাযে নিস্সিতাপি অপৰেন উপাদায-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱত্তব্বাতি অধিপ্পাযেন ‘‘উপাদাযুপাদাযভাৱো আপজ্জতী’’তি আহ. কাৰণকাৰণেপি কাৰণে ৱিয ৱোহাৰো হোতি ‘‘চোৰেহি গামো দড্ঢো’’তি যথাতি দস্সেন্তো ‘‘ভূত…পে… ত্তনতো’’তি আহ. ইদানি পৰম্পৰা ৱিনা নিপ্পৰিযাযতো উপ্পাদাদীনং ভূতপটিবদ্ধভাৱং সহ নিদস্সনেন দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তিআদিমৱোচ. ৱিকাৰপৰিচ্ছেদাপি উপাদাযৰূপৱিকাৰাদিভাৱে ভূতপটিবদ্ধভাৱাৱিনিৱত্তিতো একস্মিং কলাপে একেকাৱ ৱিকাৰাদযোতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱিয কলাপানুপালকং কলাপৱিকাৰাদিভাৱতো চ ‘‘উপাদাযৰূপানি’’ইচ্চেৱ ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘এৱং ৱিকা…পে… যোজেতব্বানী’’তি.
অসঙ্খতভাৱনিৱাৰণত্থং পৰিনিপ্ফন্নতা ৱুত্তাতি ইদং অপৰিনিপ্ফন্নসভাৱৱতো অনুপলব্ভমানতায সসৱিসাণং ৱিয কেনচি ন সঙ্খতন্তি অসঙ্খতং নাম সিযাতি ইমিস্সা আসঙ্কায নিৱত্তনৱসেন ৱুত্তং. অথ ৱা ৰূপৱিকাৰাদিভাৱতো ৰূপভাৱো ৱিয ৰূপে সতি সন্তি, অসতি ন সন্তীতি সিদ্ধায পটিচ্চসমুপ্পন্নতায সাধিতা পৰিনিপ্ফন্নতা তেসং সঙ্খতভাৱং সাধেন্তী অসঙ্খতভাৱং নিৱাৰণত্থং জাযতীতি ৱুত্তং ‘‘অসঙ্খতভাৱনিৱাৰণত্থং পৰিনিপ্ফন্নতা ৱুত্তা’’তি.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰূপকণ্ডৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.