উদ্দেসৱণ্ণনা
কেনচীতি ৰূপেন ৱা অৰূপেন ৱা. চিত্তুপ্পাদেন তাৱ ৰূপস্স সমযৱৱত্থানং ন সক্কা কাতুং অব্যাপিতায অনেকন্তিকতায চাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অচিত্তসমুট্ঠানসব্ভাৱতো’’তিআদিমাহ. তত্থ অচিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং চিত্তস্স তীসু খণেসু উপ্পজ্জতীতি ইমস্মিং তাৱ ৱাদে চিত্তুপ্পত্তিসমযেন ৰূপূপপত্তিসমযস্স ৱৱত্থানং মা হোতু, চিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ সব্বম্পি ৰূপং উপ্পজ্জতীতি ইমস্মিং পন ৱাদে কথন্তি? এত্থাপি অচিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং চিত্তেন সহুপ্পাদেপি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপং ৱিয অচিত্তপটি বন্ধুপ্পাদতায ন চিত্তেন ৱৱত্থাপেতব্বসমযন্তি ৱুত্তং ‘‘অচিত্তসমুট্ঠানসব্ভাৱতো’’তি. তেন চিত্তুপ্পাদেন ৰূপস্স সমযৱৱত্থানং ন ব্যাপীতি দস্সেতি. অনেকচিত্তসমুট্ঠানতায ৱৱত্থানাভাৱতোতি সম্বন্ধো. নিযতে হি সমুট্ঠাপকচিত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স সিযা ৱৱত্থানন্তি.
কেসঞ্চীতি কামাৱচৰকুসলাদীনং. কত্থচীতি আৰুপ্পে. কেসঞ্চীতি ৱা কেসঞ্চি পঞ্চৱোকাৰৱিপাকানং. কত্থচীতি পটিসন্ধিক্খণে চৰিমক্খণে চ. ‘‘তস্মিং সমযে ফস্সো হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১) চিত্তসহভাৱিনং এৱ চিত্তেন সমযৱৱত্থানং কতন্তি ৱুত্তং ‘‘অচিত্তসহভুভাৱতো’’তি. তেসন্তি উপাদাৰূপানং. যো যস্স সহভাৱেন উপকাৰকো, সো এৱ তস্স সমযৱৱত্থাপকভাৱেন ৱুত্তোতি আহ ‘‘সহজাত…পে… ত্তনতো’’তি. নাপি মহাভূতেহীতিআদিনা ৱৱত্থানাভাৱমেৱ দস্সেতি. কেসঞ্চীতি অকম্মজাদীনং. কেহিচীতি কম্মজাদীহি. পৱত্তিতোতি পৱত্তনতো. সহাতি একস্মিং কালে. অভাৱাতি নিযোগতো অভাৱা.
ৱিঞ্ঞত্তি …পে… ন সক্কা ৱত্তুং মহাভূতেহি সমযৱৱত্থানে কৰিযমানে তেহি অযাৱভাৱিততাযাতি অধিপ্পাযো. একস্মিং কালেতিআদিনাপি মহাভূতেহি সমযনিযমনে ৱৱত্থানাভাৱমেৱ ৱিভাৱেতি. ‘‘তথা ৱিভজনত্থ’’ন্তি, ‘‘অৱিভত্তং অব্যাকতং অত্থীতি দস্সেতু’’ন্তি চ ইমেসং পদানং ‘‘ৱিভত্তং অৱিভত্তঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হন্তো আহা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. সমযৱৱত্থানং কত্ৱা নিদ্দিসিযমানস্স নিপ্পদেসতায অসম্ভৱতো একদেসং নিদ্দিসিত্ৱা সামঞ্ঞেন নিগমনং যুত্তং, অকত্ৱা পন সমযৱৱত্থানং সৰূপতো নিদ্দিসনেন তথাতি ইমমত্থং আহ ‘‘সমযৱৱত্থানেনা’’তিআদিনা. অৱিভত্তেতি ৱিপাককিৰিযাব্যাকতং ৱিয ন পুব্বে ৱিভত্তে. ৱিভজিতব্বেতি ভেদৱন্ততায ৱিভজনাৰহে. দস্সিতেতি উদ্দিসনৱসেন দস্সিতে. ৱুত্তমেৱত্থং ৱিত্থাৰতৰেন দস্সেতুং ‘‘এত্থ পনা’’তিআদিমাহ.
ৱিপাকাদিধম্মানং নযনং নযো, সোৱ দস্সনন্তি নযদস্সনং. ‘‘দেসনা’’তি ৱুত্তং হেট্ঠা গহণমেৱ নযদস্সনন্তি. দুতিযৱিকপ্পে পন কামাৱচৰাদিভাৱেন নীযতীতি নযো, কিৰিযাব্যাকতং. তস্স দস্সনং নযদস্সনন্তি যোজেতব্বং. দুকাদীসু নিদ্দেসৱাৰে চ হদযৱত্থুনো অনাগতত্তা তং অগ্গহেত্ৱা পঠমৱিকপ্পো ৱুত্তো, এককে পন ৱত্থুপি গহিতন্তি ‘‘হদযৱত্থুঞ্চা’’তি দুতিযৱিকপ্পে ৱুত্তং. কিং পন কাৰণং দুকাদীসু নিদ্দেসৱাৰে চ হদযৱত্থু ন গহিতন্তি? ইতৰৱত্থূহি অসমানগতিকত্তা দেসনাভেদতো চ. যথা হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি একন্ততো চক্খাদিনিস্সযানি, ন এৱং মনোৱিঞ্ঞাণং একন্ততো হদযৱত্থুনিস্সযং, নিস্সিতমুখেন চ ৱত্থুদুকাদিদেসনা পৱত্তা. যম্পি একন্ততো হদযৱত্থুনিস্সযং, তস্স ৱসেন ‘‘অত্থি ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থূ’’তিআদিনা দুকাদীসু ৱুচ্চমানেসুপি তদনুকূলআৰম্মণদুকাদযো ন সম্ভৱন্তি. ন হি ‘‘অত্থি ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং, অত্থি ৰূপং ন মনোৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণ’’ন্তিআদিনা সক্কা ৱত্তুন্তি ৱত্থাৰম্মণদুকদেসনা ভিন্নগতিকা সিযুং, সমানগতিকা চ তা দেসেতুং ভগৱতো অজ্ঝাসযো. এসা হি ভগৱতো দেসনা পকতি. তেনেৱ হি নিক্খেপকণ্ডে চিত্তুপ্পাদৱিভাগেন অৱুচ্চমানত্তা অৱিতক্কাৱিচাৰপদৱিস্সজ্জনে ৱিচাৰোতি ৱত্তুং ন সক্কাতি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তপদৱিস্সজ্জনে লব্ভমানোপি ৱিতক্কো ন উদ্ধটো, অঞ্ঞথা ৱিতক্কো চাতি ৱত্তব্বং সিযাতি. এৱং ইতৰৱত্থূহি অসমানগতিকত্তা দেসনাভেদতো চ দুকাদীসু উদ্দেসে ন গহিতং. উদ্দিট্ঠস্সেৱ হি নিদ্দিসনতো নিদ্দেসেপি ন গহিতং হদযৱত্থূতি ৱদন্তি.
চক্খাদিদসকা সত্তাতি চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযইত্থিভাৱপুৰিসভাৱদসকা সত্ত, একসন্তানৱসেন ৱা চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযভাৱৱত্থুদসকা সত্ত. নিব্বানস্স অসতিপি পৰমত্থতো ভেদে পৰিকপ্পিতভেদোপি ভেদোযেৱ ৱোহাৰৱিসযেতি কত্ৱা সোপাদিসেসাদিভেদো ৱুত্তো.
৫৮৪. কিঞ্চাপি অঞ্ঞত্থ কুক্কুটণ্ডসণ্ঠানে পৰিমণ্ডল-সদ্দো দিস্সতি, চক্কসণ্ঠানতা পন ৱট্টসণ্ঠানে চক্কৱাড়ে ৱুচ্চমানো পৰিমণ্ডল-সদ্দো ৱট্টপৰিযাযো সিযা. অনেকত্থা হি সদ্দাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱট্টং পৰিমণ্ডল’’ন্তি. এত্থ চ সিনেৰুযুগন্ধৰাদীনং সমুদ্দতো উপৰিঅধোভাগানং ৱসেন উব্বেধো ৱুত্তো, আযামৱিত্থাৰেহিপি সিনেৰু চতুৰাসীতিযোজনসহস্সপৰিমাণোৱ. যথাহ ‘‘সিনেৰু, ভিক্খৱে, পব্বতৰাজা চতুৰাসীতি যোজনসহস্সানি আযামেন, চতুৰাসীতি যোজনসহস্সানি ৱিত্থাৰেনা’’তি (অ. নি. ৭.৬৬). সিনেৰুং পাকাৰপৰিক্খেপৱসেন পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতা যুগন্ধৰাদযো, সিনেৰুযুগন্ধৰাদীনং অন্তৰেপি সীতসমুদ্দা নাম. ‘‘তে ৱিসালতো যথাক্কমং সিনেৰুআদীনং অচ্চুগ্গমনসমানপৰিমাণা’’তি ৱদন্তি.
কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়স্সেৱ আণাখেত্তভাৱো দসসহস্সচক্কৱাড়স্স জাতিখেত্তভাৱো ৱিয ধম্মতাৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. ৱিকপ্পসমানসমুচ্চযৱিভাৱনেসু ৱিয অৱধাৰণে অনিযমে চ ৱা-সদ্দো ৱত্ততীতি তথা যোজনা কতা. অনেকত্থা হি নিপাতাতি. তত্থ অনেকন্তিকত্থো অনিযমত্থো.
সীলাদিৱিসুদ্ধিসম্পাদনেন, চতুধাতুৱৱত্থানৱসেনেৱ ৱা মহাকিচ্চতায মহন্তেন ৱাযামেন. সতিপি লক্খণাদিভেদে একস্মিং এৱ কালে একস্মিং সন্তানে অনেকসতসহস্সকলাপৱুত্তিতো মহন্তানি বহূনি ভূতানি পৰমত্থতো ৱিজ্জমানানীতি ৱা মহাভূতানি যথা ‘‘মহাজনো’’তি. এৱন্তি ‘‘উপাদায পৱত্ত’’ন্তি অত্থে সতি পটিচ্চসমুপ্পন্নতা ৱুত্তা হোতি পচ্চযসম্ভূততাদীপনতো. উপাদাযতীতি উপাদাযতি এৱাতি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ ‘‘একন্তনিস্সিতস্সা’’তি. ‘‘ভৱতি হি নিস্সযৰূপানং সামিভাৱো’’তি আধাৰাধেয্যসম্বন্ধৱচনিচ্ছায অভাৱে আধাৰভূতোপি অত্থো সংসামিসম্বন্ধৱচনিচ্ছায সামিভাৱেন ৱুচ্চতি যথা ‘‘ৰুক্খস্স সাখা’’তি অধিপ্পাযো.
তিৱিধৰূপসঙ্গহৱণ্ণনা
৫৮৫. ৱিঞ্ঞত্তিদুকো চাতি চ-সদ্দেন চিত্তসহভুচিত্তানুপৰিৱত্তিদুকাপি সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা. সক্কা হি এতেন নযেন…পে… ৱিঞ্ঞাতুন্তি এত্থ পঞ্চৱীসায তাৱ ৱত্থুদুকেসু পঠমদুকপঞ্চকাদযো চুদ্দসহিপি পকিণ্ণকদুকেহি অৱসিট্ঠেহি ৱত্থুদুকেহি পঞ্চৱীসায আৰম্মণদুকেহি পঞ্চহি বাহিৰাযতনদুকেহি ৰূপধাতুদুকাদীহি পঞ্চহি ধাতুদুকেহি পচ্ছিমকেহি তীহি ইন্দ্ৰিযদুকেহি দ্ৱাদসহিপি সুখুমৰূপদুকেহি পঠমাদিৱজ্জেহি অৱসিট্ঠেহি আযতনধাতুইন্দ্ৰিযদুকেহি চ যোজনং গচ্ছন্তি. পঞ্চৱীসায পন আৰম্মণদুকেসু পুৰিমকো দুকপঞ্চকো উপাদিন্নউপাদিন্নুপাদানিযসনিদস্সনচিত্তসমুট্ঠানচিত্তসহভুচিত্তানুপৰিৱত্তিদুকৱজ্জেহি পকিণ্ণকদুকেহি সব্বেহিপি ৱত্থুদুকেহি ৰূপাযতনৰূপধাতুদুকৱজ্জেহি আযতনধাতুদুকেহি সব্বেহিপি ইন্দ্ৰিযদুকসুখুমৰূপদুকেহি যোজনং গচ্ছতি. দুতিযদুকপঞ্চকাদীসু যথাক্কমং সদ্দাযতনসদ্দধাতুদুকাদযো যোজনং ন গচ্ছন্তি, ৰূপাযতনৰূপধাতুদুকাদযো গচ্ছন্তি. পকিণ্ণকদুকেসু সনিদস্সনদুকঞ্চাতি অযমেৱ ৱিসেসো. যথা চ ৱত্থুদুকেসু, এৱং চক্খাযতনচক্খুধাতুচক্খুন্দ্ৰিযাদিদুকপঞ্চকেসু. যথা চ আৰম্মণদুকেসু, এৱং ৰূপাযতনৰূপধাতুআদিদুকপঞ্চকেসু তিকযোজনা. ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযজীৱিতিন্দ্ৰিযদুকা সুখুমৰূপদুকা চ সব্বেহিপি দুকেহি যোজনং গচ্ছন্তীতি এৱং তাৱ তিকযোজনা ৱেদিতব্বা. ননু চাযম্পি যোজনা ভগৱতা ন দেসিতাতি ন কাতব্বাতি? নযিদং একন্তিকং. কস্মা? ভগৱতা দিন্ননযেন যোজনাপি ভগৱতোযেৱ দেসনা. তথা হি ৱুত্তং মাতিকাৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১-৬) ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চাতি ইদম্পি সম্ভৱতী’’তিআদি. সম্ভৱো হি গহণস্স কাৰণন্তি চ.
তিৱিধৰূপসঙ্গহৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুব্বিধাদিৰূপসঙ্গহৱণ্ণনা
৫৮৬. চিত্ততো এৱ সমুট্ঠাতীতি চিত্তসমুট্ঠানন্তি ইমমেৱ অত্থং গহেত্ৱা ‘‘ৱিঞ্ঞত্তিদুকাদীহি সমানগতিকো চিত্তসমুট্ঠানদুকো’’তি ৱুত্তং. ৱিনিৱত্তিতে হি সামঞ্ঞে যং ৰূপং জনকপচ্চযেসু চিত্ততো সমুট্ঠাতি, তং চিত্ততো এৱ সমুট্ঠাতীতি. ৱিঞ্ঞত্তিদুকাদীহীতি আদি-সদ্দেন চিত্তসহভুচিত্তানুপৰিৱত্তিদুকে সঙ্গণ্হাতি. লব্ভমানোতি যং তং ৰূপং উপাদা, তং অত্থি চিত্তসমুট্ঠানং, অত্থি ন চিত্তসমুট্ঠানং. যং তং ৰূপং নুপাদা, তং অত্থি চিত্তসমুট্ঠানং, অত্থি ন চিত্তসমুট্ঠানন্তি এৱং লব্ভমানো. সনিদস্সনদুকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সপ্পটিঘমহাভূতদুকাদযো সঙ্গণ্হাতি. তেনাতি চিত্তসমুট্ঠানদুকেন. তস্সাতি চিত্তসমুট্ঠানদুকস্সেৱ. অঞ্ঞে পনাতি ৱিঞ্ঞত্তিচিত্তসমুট্ঠানচিত্তসহভুচিত্তানুপৰিৱত্তিদুকেহি অঞ্ঞেপি পকিণ্ণকদুকা.
সদ্দাযতনস্স একন্ততো অনুপাদিন্নত্তা ‘‘সোতসম্ফস্সাৰম্মণদুকাদযো ৱজ্জেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. চতুক্কা লব্ভন্তীতি যং তং ৰূপং উপাদিন্নং, তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স আৰম্মণং, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স নাৰম্মণং. যং তং ৰূপং অনুপাদিন্নং, তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স আৰম্মণং, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স নাৰম্মণন্তি এৱমাদযো সব্বাৰম্মণবাহিৰাযতনাদিলব্ভমানদুকেহি যোজনাযং চতুক্কা লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো. অৱসেসেহীতি আৰম্মণবাহিৰাযতনৰূপধাতুদুকাদিতো লব্ভমানদুকেহীতি ৱুত্তদুকৰাসিতো অৱসেসেহি. তেসন্তি উপাদিন্নউপাদিন্নুপাদানিযচিত্তসমুট্ঠানদুকানং. অঞ্ঞেসন্তি উপাদিন্নদুকাদিতো অঞ্ঞেসং উপাদাদুকাদীনং. ৱত্থুদুকাদীহীতি আদি-সদ্দেন চক্খাযতনদুকাদযো সঙ্গণ্হাতি. এত্থাপি অৱসেসেহি তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ যোজনায চতুক্কা ন লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো.
চতুব্বিধাদিৰূপসঙ্গহৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.