নিদানকথাৱণ্ণনা

পৰিচ্ছেদো সত্তপ্পকৰণভাৱো. সন্নিৱেসো সত্তন্নং পকৰণানং তদৱযৱানঞ্চ ৱৱত্থানং. সাগৰেহি তথা চিন্তাতি ‘‘ইমস্স অভিধম্মস্স গম্ভীৰভাৱৱিজাননত্থং চত্তাৰো সাগৰা ৱেদিতব্বা’’তিআদিনা নযেন জলসাগৰাদীহি সহ নযসাগৰৱিচাৰো. ‘‘সতভাগেন সহস্সভাগেন ধম্মন্তৰা ধম্মন্তৰং সঙ্কমিত্ৱা সঙ্কমিত্ৱা দেসেসী’’তিআদিনা দেসনাভেদেহি অভিধম্মস্স গম্ভীৰভাৱকথা দেসনাহি গম্ভীৰতা.

‘‘এৱং তেমাসং নিৰন্তৰং দেসেন্তস্সা’’তিআদিনা দেসনাকালে ভগৱতো সৰীৰস্স যাপিতাকাৰৱিচাৰো দেসনা…পে… গহণং. তথা থেৰস্স…পে…পি চাতি ‘‘অভিধম্মে ৱাচনামগ্গো নামা’’তিআদিনা অভিধম্মে ৱাচনামগ্গস্স সাৰিপুত্তত্থেৰসম্বন্ধিততা তস্স চ তেনেৱ উপ্পাদিততা. যো হি ভগৱতা দেৱতানং দেসিতাকাৰো, সো অপৰিচ্ছিন্নৱাৰনযতন্তিতায অনন্তো অপৰিমাণো ন ভিক্খূনং ৱাচনাযোগ্গো, যো চ থেৰস্স দেসিতাকাৰো, সো অতিসংখিত্ততায. নাতিসঙ্খেপনাতিৱিত্থাৰভূতো পন পাঠনযো থেৰপ্পভাৱিতো ৱাচনামগ্গোতি.

ৱচনত্থৱিজাননেনাতিআদিনা কুসলা ধম্মাতিআদিপদানঞ্ঞেৱ অত্থৱণ্ণনং অকত্ৱা অভিধম্ম-সদ্দৱিচাৰস্স সম্বন্ধমাহ. ‘‘যে তে মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা. সেয্যথিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা…পে… সিক্খিতং সিক্খিংসু দ্ৱে ভিক্খূ অভিধম্মে নানাৱাদা’’তিআদিসুত্তৱসেন কিঞ্চাপি বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘অভিধম্মো’’তি ৱুচ্চন্তি, ধম্ম-সদ্দো চ সমাধিআদীসু দিট্ঠপ্পযোগো, পৰিযত্তিধম্মো এৱ পন ইধ অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘সুত্তন্তাধিকা পাড়ীতি অত্থো’’তি আহ. তত্থ ধম্মব্যভিচাৰভাৱেন ৱিসেসতো অভিধম্মো ৱিয সুত্তন্তোপি ‘‘ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২১৬) অঞ্ঞত্থ চ সম্ভৱতো অভি-সদ্দেন নিৱত্তেতব্বত্থং দীপেতুং ‘‘সুত্তন্তা’’তি ৱুত্তং. ননু চ অতিৰেকৱিসেসট্ঠা ভিন্নসভাৱা যতো তে যথাক্কমং অধিকৱিচিত্তপৰিযাযেহি বোধিতা, তস্মা ‘‘ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেহী’’তি বহুৱচনেন ভৱিতব্বং, ন একৱচনেনাতি অনুযোগং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘দ্ৱিন্নম্পি…পে… একৱচননিদ্দেসো কতো’’তি.

পযোগমেৱ নাৰহতি উপসগ্গ-সদ্দানং ধাতু-সদ্দস্সেৱ পুৰতো পযোজনীযত্তা. অথাপি পযুজ্জেয্য অতিমালাদীসু অতি-সদ্দাদযো ৱিয. এৱম্পি যথা ‘‘অতিমালা’’তি এত্থ সমাসৱসেন অনাৱিভূতায কমনকিৰিযায ৱিসেসকো অতি-সদ্দো, ন মালায, এৱমিধাপি অভি-সদ্দো ন ধম্মৱিসেসকো যুত্তোতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞস্সপি হি উপসগ্গস্সাতি ইদং ৰুড়্হীৱসেন, অত্থে উপসজ্জতীতি ৱা উপসগ্গস্স অন্ৱত্থসঞ্ঞতং গহেত্ৱা ৱুত্তং. অতিছত্তাদীসু হি অতি-সদ্দো ইধ উপসগ্গোতি অধিপ্পেতো. তত্থ যথা কল্যাণো পূজিতো ৱা পুৰিসো অতিপুৰিসোতি ভৱতি, এৱং অতিৰেকৱিসেসট্ঠানম্পি কল্যাণপূজিতত্থভাৱসম্ভৱতো কল্যাণং ৱা পূজিতং ৱা ছত্তং অতিছত্তন্তি সদ্দনযো ৱেদিতব্বো. কল্যাণপূজিতভাৱা হি গুণৱিসেসযোগেন ইচ্ছিতব্বা. গুণৱিসেসো চেস যদিদং পমাণাতিৰেকো চ ৱিচিত্তৰূপতা চ. এৱঞ্চ পন কত্ৱা ‘‘অকিৰিযাযপী’’তি ৱচনং সমত্থিতং ভৱতি. যথা চ অতিছত্তাদীসু, এৱং অভিধম্ম-সদ্দেপি দট্ঠব্বং. অনেকত্থা হি নিপাতাতি. তব্ভাৱদীপকত্তাতি অতিৰেকৱিসেসভাৱদীপকত্তা.

একতো অনাগতত্তাতি ইদং সুত্তন্তে একতো আগতানং খন্ধাযতনাদীনং সুত্তন্তভাজনীযস্স দিট্ঠত্তা ‘‘ছ ইমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.৪৯৫-৪৯৬) চক্খাদীনং ছন্নং ইত্থিন্দ্ৰিযাদীনং তিণ্ণং সুখিন্দ্ৰিযাদীনং পঞ্চন্নং সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং পঞ্চন্নং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযাদীনঞ্চ তিণ্ণং ৱসেন ৱিসুং ৱিসুং সুত্তন্তভাৱেন আগতত্তা একসুত্তভাৱেন অনাগতানং বাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং সুত্তন্তভাজনীযস্স অদিট্ঠত্তা চ ৱুত্তং, ন সুত্তন্তে একতো আগমনস্স সুত্তন্তভাজনীযস্স কাৰণত্তা. সুত্তন্তে একতো সব্বেন সব্বঞ্চ অনাগতা হি ভূমন্তৰপৰিচ্ছেদপটিসম্ভিদা সুত্তন্তভাজনীযৱসেন ৱিভত্তা দিস্সন্তি, একতো আগতানি চ সিক্খাপদানি তথা ন ৱিভত্তানি. ৱেৰমণীনং ৱিয পন সভাৱকিচ্চাদিৱিভাগৱিনিমুত্তো বাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং সমানো ৱিভজনপ্পকাৰো নত্থি, যো সুত্তন্তভাজনীযং সিযাতি ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থীতি যুত্তং সিযা.

যদিপি পচ্চযধম্মৱিনিমুত্তো পচ্চযভাৱো নাম নত্থি, যথা পন পৱত্তো পচ্চযধম্মো পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযো হোতি, সো তস্স পৱত্তিআকাৰৱিসেসো হেতুআদিভাৱো ততো অঞ্ঞো ৱিয পচ্চযধম্মস্স পচ্চযভাৱোতি ৱুত্তো, সো চ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তী’’তিআদীসু পধানভাৱেন ৱুত্তো. তত্থ চ গুণীভূতা হেতুহেতুফলভূতা অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদযোতি ৱুত্তং ‘‘পচ্চযভাৱো উদ্দিট্ঠো’’তি. উদ্দিট্ঠধম্মানন্তিআদি উদ্দেসেন পৰিচ্ছিন্নানংযেৱ খন্ধাদীনং খন্ধৱিভঙ্গাদীসু পঞ্হপুচ্ছকনযো দস্সিতো, ন ইতো অঞ্ঞথাতি কত্ৱা ৱুত্তং.

সুত্তন্তে সঙ্গীতিসুত্তন্তাদিকে. পঞ্চ সিক্খাপদানি পাণাতিপাতা…পে… পমাদট্ঠানা ৱেৰমণীতি এৱং উদ্দিট্ঠানি. অঞ্ঞো পন ৱেৰমণীনং ৱিভজিতব্বপ্পকাৰো নত্থীতি ইদং অতীতানিচ্চাদিৱিভাগো ৱেৰমণীনং খন্ধাযতনাদীসু অন্তোগধত্তা তব্বসেনেৱ ৱিজানিতব্বো, ততো পন অঞ্ঞো অভিধম্মনযৱিধুৰো ৱেৰমণীনং ৱিভজিতব্বপ্পকাৰো নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. তথা চ পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘চক্খুং অনিচ্চং…পে… জৰামৰণং অনিচ্চ’’ন্তি অনুপদধম্মসম্মসনকথাযং ন ৱেৰমণিযো উদ্ধটা.

ননু ধম্মসঙ্গণীধাতুকথাদীনম্পি ৱসেন অভিধম্মপাড়িযা অতিৰেকৱিসেসভাৱো দস্সেতব্বোতি? সচ্চমেতং, সো পন একন্তঅভিধম্মনযনিস্সিতো অৱুত্তোপি সিদ্ধোতি কত্ৱা ন দস্সিতো. এতেন ৱা নিদস্সনেন সোপি সব্বো নেতব্বো. অভিধম্মনযসামঞ্ঞেন ৱা অভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকেহি সো ৱুত্তো এৱাতি ন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.

পঞ্হৱাৰাতি পুচ্ছনৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তা পাড়িনযা. এত্থেৱাতি ধম্মহদযৱিভঙ্গে এৱ. অপেক্খাৱসিকত্তা অপ্পমহন্তভাৱস্স যতো অপ্পমত্তিকা মহাধাতুকথাতন্তি ধম্মহদযৱিভঙ্গৱচনৱসেন অৱসেসা, তং দস্সনত্থং ‘‘ধম্মহদযৱিভঙ্গে অনাগন্ত্ৱা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো’’তি ৱুত্তং. ধম্মহদয…পে… আগততন্তিতো ৰূপকণ্ডধাতুৱিভঙ্গাদীসু অনাগন্ত্ৱা মহাধাতুকথাযং আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৱাতি সম্বন্ধো. অথ ধাতুকথায ৱিত্থাৰকথা মহাধাতুকথা ধম্মহদযৱিভঙ্গে অনাগন্ত্ৱা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো ধাতুকথাযং অনাগন্ত্ৱা মহাধাতুকথায আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৱাতি যোজেতব্বং.

উপলব্ভতীতি অনুলোমপচ্চনীযপঞ্চকস্স, নুপলব্ভতীতি পচ্চনীযানুলোমপঞ্চকস্স উপলক্খণৱসেন ৱুত্তং. সচ্চিকট্ঠং নিস্সযন্তি ‘‘সব্বত্থা’’তিআদিনা দেসাদিঅনামসনেন ৰূপাদিসত্তপঞ্ঞাসধম্মপ্পভেদং সচ্চিকট্ঠমেৱ নিস্সযভূতং. সব্বত্থাতি এত্থাপি ‘‘উপলব্ভতি নুপলব্ভতীতি পটিঞ্ঞায গহিতায পটিক্খেপগ্গহণত্থ’’ন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধনীযং, তথা সব্বদা সব্বেসূতি এত্থাপি. যদি খন্ধাযতনাদযো গহিতা অট্ঠকথাযং আগতনযেন, অথ পন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. যো সচ্চিকট্ঠোতি সচ্চিকট্ঠনিস্সযং উপলক্খেতি. এতেহীতি এতেহি ৱচনেহি. সচ্চিকট্ঠদেসকালপ্পদেসেহি কথং সচ্চিকট্ঠাদীনং পদেসো একদেসভূতো সব্বোতি ৱুচ্চতি? পদেসানং পুথুত্তা. ‘‘সব্বেসু পদেসেসূ’’তি পচ্চেকং ভেদামসনৱসেন চাযং পঞ্হো পৱত্তোতি ন পুৰিমেহি অৱসেসো.

উপলব্ভতি…পে… মিচ্ছাতি একন্তি উপলব্ভতীতি পটিঞ্ঞাগ্গহণপটিক্খেপগ্গহণনিগ্গণ্হনানং অনুলোমপটিলোমতো পটিঞ্ঞাঠপননিগ্গহপাপনাৰোপনানঞ্চ ৱসেন পৱত্তা তন্তি পঠমপঞ্চকস্স একং অঙ্গং একো অৱযৱোতি অত্থো. এৱং সেসেসুপি নেতব্বং. নিগ্গহস্স সুনিগ্গহভাৱং ইচ্ছতো সকৱাদিনো ‘‘ত্ৱং চে পন মঞ্ঞসি ৱত্তব্বে খো পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ৩) পটিঞ্ঞাঠপনেন, তেন ‘‘তৱ তত্থ হেতায পটিঞ্ঞায হেৱং পটিজানন্তো হেৱং নিগ্গহেতব্বে অথ তং নিগ্গণ্হাম সুনিগ্গহিতো চ হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ২) পৰৱাদিনো অত্তনো পটিকম্মং যথা সকৱাদী ন নিব্বেঠেতি, এৱং কৰণং পটিকম্মৱেঠনং. পৰৱাদিনো পটিকম্মস্স দুপ্পটিকম্মভাৱং ইচ্ছতো সকৱাদিনো তংনিদস্সনেন ‘‘এসো চে দুন্নিগ্গহিতো হেৱ’’ন্তি পটিকম্মনিদস্সনেন, ‘‘ৱত্তব্বে খো পুগ্গলো উপলব্ভতি…পে… পৰমত্থেনাতি (কথা. ১). নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞায হেৱং পটিজানন্তো হেৱং নিগ্গহেতব্বা. অথ অম্হে নিগ্গণ্হাসি দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি ৱত্ৱা ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ৫) নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহিতভাৱদস্সনেন অনিগ্গহিতভাৱকৰণং নিগ্গহনিব্বেঠনং. ‘‘তেন হি যং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘তেন হি যে কতে নিগ্গহে সে নিগ্গহে দুক্কটে সুকতে পটিকম্মে সুকতা পটিপাদনা’’তি সকৱাদিনো নিগ্গহস্স, অনিগ্গহভাৱাৰোপনেন অত্তনো পটিকম্মস্স সুপটিকম্মভাৱকৰণেন চ সকৱাদিনো নিগ্গহস্স ছেদো ৱিনাসনং পুগ্গলৱাদনিসেধনৱসেন সমুট্ঠিতত্তা. ধম্মতায অনুলোমনৱসেন উট্ঠহিত্ৱা তব্বিলোমনৱসেন পৱত্তো অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকো ৱুত্তৱিপৰিযাযেন দুতিযপঞ্চকো ৱেদিতব্বো.

তদাধাৰোতি তে সচ্চিকট্ঠপৰমত্থা ৰূপাদযো আধাৰা এতস্সাতি তদাধাৰো. এতেন ‘‘ৰূপস্মিং অত্তা’’তি এৱংপকাৰো পুগ্গলৱাদো দস্সিতো হোতি. তেসং ৱা আধাৰভূতোতি এতেন ‘‘অত্তনি ৰূপ’’ন্তি এৱংপকাৰো. অঞ্ঞত্ৰ ৱা তেহীতি তেহি ৰূপাদীহি ৱিনা. আধাৰাধেয্যাদিভাৱেন অসংসট্ঠো ৱিসুংযেৱ ৱিনা. তেন সত্তাদিগুণেহি অৱোকিণ্ণো পুৰিসোতি এৱমাদিকো. তংসামিভূততায ৱা তদধীনভাৱেন ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৱা তেহী’’তি ৱুত্তন্তি ‘‘ৰূপৱা অত্তা’’তি এৱংপকাৰো পুগ্গলৱাদো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো. অনঞ্ঞোতি এতেন ‘‘ৰূপং অত্তা’’তি এৱংপকাৰো. ৰুপ্পনাদিসভাৱো ৰূপক্খন্ধাদীনং ৱিসেসলক্খণং, সপ্পচ্চযাদিসভাৱো সামঞ্ঞলক্খণং. ৰূপাদিতো অঞ্ঞো অনঞ্ঞো ৱা অঞ্ঞত্তে চ তদাধাৰাদিভূতো উপলব্ভমানো আপজ্জতীতি অনুযুঞ্জতি সকৱাদী পকাৰন্তৰস্স অসম্ভৱতো. পুগ্গলৱাদী পুগ্গলস্স ৰূপাদীহি ন অঞ্ঞত্তং ইচ্ছতি ৰূপাদি ৱিয পচ্চক্খতো অনুমানতো ৱা গাহযিতুং অসক্কুণেয্যত্তা তস্স চ কাৰকৱেদকভাৱস্স অযুজ্জমানকত্তা. নাপি অনঞ্ঞত্তং ৰুপ্পনসপ্পচ্চযাদিসভাৱপ্পসঙ্গতো পুগ্গলস্সেৱ অভাৱপ্পসঙ্গতো চ. যথেৱ হি ন ৱিনা ইন্ধনেন অগ্গি পঞ্ঞাপিযতি, ন চ অঞ্ঞং ইন্ধনতো অগ্গিং সক্কা পটিজানিতুং, নাপি অনঞ্ঞং. যদি হি অঞ্ঞো সিযা, ন উণ্হং ইন্ধনং সিযা. অথ অনঞ্ঞো, নিদ্দহিতব্বংযেৱ দাহকং সিযা. এৱমেৱ ন ৱিনা ৰূপাদীহি পুগ্গলো পঞ্ঞাপিযতি, ন চ তেহি অঞ্ঞো, নাপি অনঞ্ঞো সস্সতুচ্ছেদভাৱপ্পসঙ্গতোতি লদ্ধিযং ঠত্ৱা পুগ্গলৱাদী ‘‘ন হেৱা’’তি পটিক্খিপতি. তত্থ অগ্গিন্ধনোপমা তাৱ যদি লোকৱোহাৰেন ৱুত্তা, অপড়িত্তং কট্ঠাদিইন্ধনং নিদ্দহিতব্বঞ্চ, পড়িত্তং ভাসুৰুণ্হং অগ্গি দাহকঞ্চ, তঞ্চ ওজট্ঠমকৰূপং পুৰিমপচ্ছিমকালিকং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, যদি এৱং পুগ্গলো ৰূপাদীহি অঞ্ঞো অনিচ্চো চ আপন্নো. অথ পৰমত্থতো, তস্মিংযেৱ কট্ঠাদিকে পড়িত্তে যং উসুমং সো অগ্গি, তংসহজাতানি তীণি ভূতানি ইন্ধনং, এৱম্পি সিদ্ধং লক্খণভেদতো অগ্গিন্ধনানং অঞ্ঞত্তন্তি অগ্গি ৱিয ইন্ধনতো ৰূপাদীহি অঞ্ঞো পুগ্গলো অনিচ্চো চ আপন্নোতি ব্যাহতাতি ৱেদিতব্বং.

পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পটিজানন্তস্স পকাৰন্তৰস্স অসম্ভৱতো ৱুত্তেসু পকাৰেসু একেন পকাৰেন উপলব্ভমানো উপলব্ভতীতি ‘‘আপন্ন’’ন্তি ৱুত্তং ‘‘পটিঞ্ঞায একত্তাপন্ন’’ন্তি. একত্তাপন্নত্তা এৱ অপ্পটিক্খিপিতব্বং, পুগ্গলে পটিসিদ্ধে তদভিনিৱেসোপি অযাথাৱতো পুগ্গলৱাদিনো গহিতাকাৰসুঞ্ঞতাৱিভাৱনেন সকট্ঠানতো চাৱিতো পটিসেধিতো এৱ নাম হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পুগ্গলদিট্ঠিং পটিসেধেন্তো’’তি. পুগ্গলোযেৱ ৱা তথা পস্সিতব্বত্তা দিট্ঠি. ‘‘সামী নিৱাসী কাৰকো ৱেদকো নিচ্চো ধুৱো’’তি অভিনিৱেসৱিসযভূতো হি পৰিকপ্পমত্তসিদ্ধো পুগ্গলো ইধ পটিক্খিপীযতি, ‘‘ন চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা’’তিআদিনা ৱুত্তৱোহাৰপুগ্গলোতি অননুযোগো আকাসকুসুমস্স ৰত্তনীলাদিভাৱৱিচাৰণা ৱিযাতি অত্থো. পুব্বে ‘‘নুপলব্ভতী’’তি পটিজানিত্ৱা ৱিসেসচোদনায অনাপজ্জনতো পুন ‘‘ন হেৱা’’তি পটিক্খেপো পটিঞ্ঞায আপজ্জনলেসো. ৱঞ্ঝাপুত্তকস্স দীঘৰস্সতানুযোগস্স ৱিয সব্বেন সব্বং পৰমত্থতো অনুপলব্ভমানস্স পুগ্গলস্স ৰূপাদীহি অঞ্ঞানঞ্ঞতানুযোগস্স অননুযোগভাৱো এৱ ইধ অৱিপৰীতত্থো.

যংকাৰণাতি এতেন ‘‘যতোনিদান’’ন্তি এত্থ ৱিভত্তিঅলোপো দট্ঠব্বোতি দস্সেতি. অজ্ঝাচৰন্তীতি অভিভৱন্তি. অভিনন্দনাদযো তণ্হাদীহি যথাসঙ্খ্যং যোজেতব্বা, তণ্হাদিট্ঠীহি ৱা অভিনন্দনজ্ঝোসানানি, তীহিপি অভিৱদনং অৱিসেসেন ৱা তীহিপি তযো যোজেতব্বা. এত্থ চে নত্থি অভিনন্দিতব্বন্তিআদিনা অভিনন্দনাদীনং অভাৱসূচনেন ফলূপচাৰতো অভিনন্দনাদীনং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিভূতং মগ্গফলং ৱুচ্চতি, তং পচ্চামসনঞ্চ এসেৱাতি ইদন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অভি…পে… ফলং ৱা’’তি.

‘‘ঞাযতীতি জান’’ন্তি উক্কংসগতিৱিজাননেন নিৰৱসেসং ঞেয্যজাতং পৰিগ্গয্হতীতি তব্বিসযায জানাতিকিৰিযায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ কৰণং ভৱিতুমৰহতীতি ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং জানাতী’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা পকৰণৱসেন, ‘‘ভগৱা’’তি সদ্দন্তৰসন্নিধানেন ৱা অযং অত্থো ৱিভাৱেতব্বো. পস্সং পস্সতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. জানন্তাপি ৱিপল্লাসৱসেন জানন্তি তিত্থিযা পঠমজ্ঝানঅৰূপজ্ঝানেহি কামৰূপপৰিঞ্ঞাৱাদিনো. জানন্তো জানাতিযেৱ ভগৱা অনাগামিঅৰহত্তমগ্গেহি তংপৰিঞ্ঞাৱাদিতায. অযঞ্চ অত্থো দুক্খক্খন্ধসুত্তৱসেন (ম. নি. ১.১৬৩, ১৭৫ আদযো) ৱিভাৱেতব্বো. পঞ্ঞাচক্খুনা উপ্পন্নত্তা ৱা চক্খুভূতো. ঞাণভূতোতিআদীসুপি এসেৱ নযো. অথ ৱা দিব্বচক্খুআদিকং পঞ্চৱিধম্পি চক্খুং ভূতো পত্তোতি চক্খুভূতো. এৱং ঞাণভূতোতিআদীসুপি দট্ঠব্বং. সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায সাতিসযো ভগৱতো ৱত্তুআদিভাৱোতি ৱুত্তং ‘‘চতুসচ্চধম্মে ৱদতীতি ৱত্তা’’তিআদি. ‘‘পৱত্তা’’তি এত্থ প-কাৰস্স পকট্ঠত্থতং দস্সেতুং ‘‘চিৰং…পে… পৱত্তা’’তি আহ. নিদ্ধাৰেত্ৱা নেতা নিন্নেতা.

‘‘একূননৱুতি চিত্তানী’’তি ৱুত্তা চিত্তসহচৰিযায যথা ‘‘কুন্তা পচৰন্তী’’তি. তেসঞ্চ পাড়িপদেসানং একেকং পদং উদ্ধৰিত্ৱাপি কিঞ্চাপি কুসলত্তিকপদানিযেৱ উদ্ধৰিত্ৱা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে চিত্তানি ৱিভত্তানি, কুসলত্তিকেন পন সভাৱধম্মসঙ্গহিতানং সেসত্তিকদুকপদানং অসঙ্গহিতানং অভাৱতো কুসলত্তিকপদুদ্ধাৰেন নযদস্সনভূতেন ইতৰত্তিকদুকপদানিপি উদ্ধটানেৱাতি ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা মাতিকাগ্গহণং সমত্থিতং ভৱতি.

সো চ ধম্মোতি ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৬০) পুৰিমায পুৰিমায পাড়িযা পচ্ছিমা পচ্ছিমা অত্থনিদ্দেসোতি ৱুত্তং. ‘‘সমানেন্তী’’তিসদ্দস্স পটপটাযতি-সদ্দস্স ৱিয সদ্দনযো দট্ঠব্বোতি দস্সেতুং ‘‘সমানং কৰোন্তী’’তি ৱুত্তং. সমানকৰণঞ্চ ঊনপক্খিপনেন অধিকাপনযনেন ৱা হোতি, ইধ ঊনপক্খিপনেনাতি দস্সেতুং ‘‘পূৰেন্তী’’তি ৱুত্তং. সমানেতব্বন্তি এত্থাপীতি ‘‘পট্ঠানং সমানেতব্ব’’ন্তি এত্থ.

বলৱতা ঞাণৱেগেন অভিধম্মপচ্চৱেক্খণৱসপ্পৱত্তেন. বলৱতো ঞাণৱেগস্স সব্বকিলেসক্খেপনৱসপ্পৱত্তস্স. গম্ভীৰমেৱ গম্ভীৰগতং দিট্ঠিগতন্তিআদীসু ৱিয. নিৰৱসেসেনাতি ন কঞ্চি অৱসেসেত্ৱা. পঞ্চখীলৰহিতেনাতি পঞ্চচেতোখীলৰহিতেন.

একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসূতি ‘‘জাতিমদো’’তিআদিনা এককৱসেন আগতা তেসত্ততি, ‘‘কোধো চ উপনাহো চা’’তিআদিনা দুকৱসেন ছত্তিংস, ‘‘তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিনা তিকৱসেন পঞ্চাধিকং সতং, ‘‘চত্তাৰো আসৱা’’তিআদিনা চতুক্কৱসেন ছপ্পঞ্ঞাস, ‘‘পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তিআদিনা পঞ্চকৱসেন পঞ্চসত্ততি, ‘‘ছ ৱিৱাদমূলানী’’তিআদিনা ছক্কৱসেন চতুৰাসীতি, ‘‘সত্ত অনুসযা’’তিআদিনা সত্তকৱসেন একূনপঞ্ঞাস, ‘‘অট্ঠ কিলেসৱত্থূনী’’তিআদিনা অট্ঠকৱসেন চতুসট্ঠি, ‘‘নৱ আঘাতৱত্থূনী’’তিআদিনা নৱকৱসেন একাসীতি, ‘‘দস কিলেসৱত্থূনী’’তিআদিনা দসকৱসেন সত্ততি, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপ্পাদায অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানী’’তিআদিনা অট্ঠাৰসকৱসেন অট্ঠসতন্তি এৱং একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসু. সেসা তেনৱুতাধিকং ছসতং কিলেসা. তে ব্ৰহ্মজালসুত্তাগতাহি দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠীহি সহ পঞ্চপঞ্ঞাসাধিকং সত্তসতং হোন্তি.

অথ ৱা চুদ্দসেকন্তাকুসলা, পঞ্চৱীসতি কুসলাব্যাকতসাধাৰণা, চুদ্দস কুসলত্তিকসাধাৰণা, উপচযাদিদ্ৱযং একং কত্ৱা সত্তৱীসতি ৰূপানি চাতি ইমে অসীতি ধম্মা, ইমেসু ভাৱদ্ৱযে একং ঠপেত্ৱা অজ্ঝত্তিকা একূনাসীতি, বাহিৰা একূনাসীতীতি সব্বেপি অট্ঠপঞ্ঞাসাধিকং সতং হোন্তি. ইমেসু একেকস্মিং দসন্নং দসন্নং কিলেসানং উপ্পজ্জনতো অসীতিঅধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তি.

অথ ৱা তেপঞ্ঞাস অৰূপধম্মা, অট্ঠাৰস ৰূপৰূপানি, আকাসধাতু, লক্খণৰূপানি চাতি পঞ্চসত্ততি ধম্মা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো পঞ্ঞাসসতং হোন্তি. তত্থ একেকস্মিং দস দস কিলেসাতিপি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. তথা এত্থ ৱেদনং সুখিন্দ্ৰিযাদিৱসেন পঞ্চৱিধং কত্ৱা সত্তপঞ্ঞাস অৰূপধম্মা, অট্ঠাৰস ৰূপৰূপানি চাতি পঞ্চসত্ততি ৱিপস্সনূপগধম্মা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো পঞ্ঞাসসতং হোন্তি. এতেসু একেকস্মিং দস দস কিলেসাতিপি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং.

অপৰো নযো – দ্ৱাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদেসু পঠমে ছ কিলেসা, দুতিযে সত্ত, ততিযে ছ, চতুত্থে সত্ত, পঞ্চমে ছ, ছট্ঠে সত্ত, সত্তমে ছ, অট্ঠমে সত্ত, নৱমে পঞ্চ, দসমে ছ, একাদসমে পঞ্চ, দ্ৱাদসমে চত্তাৰোতি সব্বে দ্ৱাসত্ততি, ইমে পঞ্চদ্ৱাৰিকা পঞ্চসু ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু একেকস্মিং দ্ৱাসত্ততীতি সট্ঠিঅধিকানি তীণি সতানি, মনোদ্ৱাৰিকা পন ছসু আৰম্মণেসু একেকস্মিং দ্ৱাসত্ততি দ্ৱাসত্ততীতি কত্ৱা দ্ৱত্তিংসাধিকানি চত্তাৰি সতানি, সব্বানিপি দ্ৱানৱুতিঅধিকানি সত্তসতানি, তানি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৱিসযতায চতুৰাসীতিঅধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তীতি ৱেদিতব্বং.

অথ ৱা ৰূপাৰম্মণাদীনি পঞ্চ, অৱসেসৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণৱসেন পঞ্চ ধম্মাৰম্মণকা সেসা চাতি দস, তে অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো ৱীসতি, পঞ্ঞত্তি চাতি একৱীসতিযা আৰম্মণেসু দ্ৱাসত্ততি দ্ৱাসত্ততি কিলেসাতি দ্ৱাদসাধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তি.

অথ ৱা দ্ৱাদসসু অকুসলচিত্তুপ্পাদেসু পঠমে ৱীসতি ধম্মা, দুতিযে দ্ৱাৱীসতি, ততিযে ৱীসতি, চতুত্থে দ্ৱাৱীসতি, পঞ্চমে একূনৱীসতি, ছট্ঠে একূনৱীসতি, সত্তমে একূনৱীসতি, অট্ঠমে একৱীসতি, নৱমে একূনৱীসতি, দসমে একৱীসতি, একাদসমে সোড়স, দ্ৱাদসমে সোড়সাতি সব্বে অকুসলধম্মা ছত্তিংসাধিকানি দ্ৱে সতানি, ইমে ছসু আৰম্মণেসু পচ্চেকং ছত্তিং সাধিকানি দ্ৱে সতানি, সব্বে সোড়সাধিকানি চত্তাৰি সতানি চ সহস্সং হোন্তীতি এৱম্পি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং ৱেদিতব্বং.

ইতৰেসন্তি তণ্হাৱিচৰিতানং ‘‘অতীতানি ছত্তিংসা’’তিআদিনা অতীতাদিভাৱামসনতো. খেপনেতি অৰিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দনে. ‘‘দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৱা’’তি হি ৱুত্তং. পৰমত্থতো অতীতাদীনং মগ্গেন অপ্পহাতব্বত্তা ‘‘অতীতাদিভাৱামসনা অগ্গহণং খেপনে’’তি ৱুত্তং. যং পন পট্ঠানে ‘‘দস্সনেন পহাতব্বো ধম্মো দস্সনেন পহাতব্বস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা তিকে, তথা দস্সনেন পহাতব্বাতীততিকতিকে ‘‘অতীতা দস্সনেন পহাতব্বা’’তিআদিনা চ তীসু কালেসু দস্সনাদিপহাতব্বৱচনং কতং, তং অতীতাদীনং সংকিলিট্ঠতায অপাযগমনীযতায চ দস্সনপহাতব্বেহি নিৰতিসযত্তা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

ন ভাসিতত্থৱচনন্তি ইদং ‘‘হিতপৰিযাযৱচন’’ন্তি এতেন নিৱত্তিতস্স একদেসকথনং. যথা হি অযং অত্থ-সদ্দো ন ভাসিতত্থৱচনং, এৱং ৱিসযপ্পযোজনাদিৱচনম্পি ন হোতীতি. যথাৱুত্তস্সাতি হিতপৰিযাযস্স. ‘‘ন হঞ্ঞদত্থত্থিপসংসলাভা’’তি পদস্স নিদ্দেসে ‘‘অত্তত্থো ৱা পৰত্থো ৱা’’তিআদিনা (মহানি. ৬৯) কিঞ্চাপি সুত্তনিৰপেক্খং অত্তত্থাদযো ৱুত্তা সুত্তত্থভাৱেন অনিদ্দিট্ঠত্তা, তেসু পন একোপি অত্থপ্পভেদো সুত্তেন দীপেতব্বতং নাতিক্কমতীতি আহ ‘‘তে সুত্তং সূচেতী’’তি. ইমস্মিং ৱিকপ্পে অত্থ-সদ্দো ভাসিতত্থৱচনম্পি হোতি. পুৰিমকা হি পঞ্চ অত্থপ্পভেদা হিতপৰিযাযা, ততো পৰে ছ ভাসিতত্থপ্পভেদা, পচ্ছিমকা পন উভযসভাৱা. তত্থ দুৰধিগমতায ৱিভাৱনে অলদ্ধগাধো গম্ভীৰো, ন ৱিৱটো গুড়্হো, মূলুদকাদযো ৱিয পংসুনা অক্খৰসন্নিৱেসাদিনা তিৰোহিতো পটিচ্ছন্নো, নিদ্ধাৰেত্ৱা ঞাপেতব্বো নেয্যো, যথাৰুতৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো নীতো. অনৱজ্জনিক্কিলেসৱোদানা পৰিযাযৱসেন ৱুত্তা, কুসলৱিপাককিৰিযধম্মৱসেন ৱা. পৰমত্থো নিব্বানং, অৱিপৰীতসভাৱো এৱ ৱা. সাতিসযং পকাসিতানি তপ্পৰভাৱেন পকাসিতত্তা. ‘‘এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্ন’’ন্তি (পাচি. ১২৪২), ‘‘সকৱাদে পঞ্চসুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) চ এৱমাদীসু সুত্ত-সদ্দো উপচৰিতোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইদমেৱ অত্থানং সূচনতো সুত্তন্তি ৱুত্ত’’ন্তি. একন্তহিতপটিলাভসংৱত্তনিকা সুত্তন্তদেসনাতি ইদম্পি ৱিনেয্যানং হিতসম্পাপনে সুত্তন্তদেসনায তপ্পৰভাৱংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তপ্পৰভাৱো চ ৱিনেয্যজ্ঝাসযানুলোমতো দট্ঠব্বো, তথা অত্তত্থাদিপ্পকাসনপধানতাপি. ইতৰেহীতি ৱিনযাভিধম্মেহি.

ৰত্তিআদীসূতি ৰত্তিৰাজৱিনযেসু ৱিসযভূতেসু. ননু চ ‘‘অভিৰত্তী’’তি অৱুত্তত্তা ৰত্তিগ্গহণং ন কত্তব্বং, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি চ ঞাণলক্খণকিৰিযাৱিসেসকো অভি-সদ্দোতি? ন, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি অভি-সদ্দৱিসিট্ঠানং ঞাতলক্খিতসদ্দানং ৰত্তিসদ্দেন সমানাধিকৰণতায ৰত্তিৱিসযত্তা. এত্থ চ ৱাচকসদ্দসন্নিধানে নিপাতানং তদত্থজোতকমত্তত্তা লক্খিতসদ্দত্থজোতকো অভি-সদ্দো লক্খণে ৱত্ততীতি ৱুত্তো. অভিলক্খিতসদ্দপৰিযাযো চ অভিঞ্ঞাতসদ্দোতি দট্ঠব্বো, অভিৱিনযসদ্দস্স পন অভিপুৰিসস্স ৱিয সমাসসিদ্ধি দট্ঠব্বা. অনেকত্থা হি নিপাতা, অনেকত্থভেদো চ সদ্দানং পযোগৱিসযোতি.

কিঞ্চাপি দেসনাদযো দেসেতব্বাদিনিৰপেক্খা ন সন্তি, আণাদযো পন ৱিসেসতো দেসকাদিঅধীনাতি তংতংৱিসেসযোগৱসেন তেসং ভেদো ৱুত্তো. যথা হি আণাৱিধানং ৱিসেসতো আণাৰহাধীনং তত্থ কোসল্লযোগতো, এৱং ৱোহাৰপৰমত্থৱিধানানি চ ৱিধাযকাধীনানীতি আণাদিৱিধিনো দেসকাযত্ততা ৱুত্তা. অপৰাধজ্ঝাসযানুৰূপং ৱিয ধম্মানুৰূপম্পি সাসনং ৱিসেসতো তথাৱিনেতব্বপুগ্গলাপেক্খন্তি ৱুত্তং ‘‘সাসিতব্ব…পে… তব্বভাৱেনা’’তি. সংৱৰাসংৱৰনামৰূপানং ৱিয ৱিনিৱেঠেতব্বায দিট্ঠিযাপি কথনং সতি ৱাচাৱত্থুস্মিং, নাসতীতি ৱিসেসতো তদধীনন্তি আহ ‘‘কথেতব্বস্স…পে… কথা’’তি. উপাৰম্ভাদীতি উপাৰম্ভনিস্সৰণধম্মকোসৰক্খণানি. পৰিযাপুণনাদীতি পৰিযাপুণনসুপ্পটিপত্তিদুপ্পটিপত্তিযো.

তন্তিসমুদাযো অৱযৱতন্তিযা আধাৰো যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা’’তি. ন চোদেতব্বমেতং সমুখেন, ৱিসযৱিসযিমুখেন ৱা ৱিনযাদীনংযেৱ গম্ভীৰভাৱস্স ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ধম্মো হি ৱিনযাদযো, তেসঞ্চ ৱিসযো অত্থো, ধম্মত্থৱিসযা চ দেসনাপটিৱেধাতি. ‘‘পটিৱেধস্সা’’তিআদিনা ধম্মত্থানং দুপ্পটিৱিদ্ধত্তা দেসনায উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা পটিৱেধস্স উপ্পাদেতুঞ্চ পটিৱিজ্ঝিতুঞ্চ অসক্কুণেয্যত্তা দুক্খোগাহতং দস্সেতি.

ধম্মানুৰূপং যথাধম্মন্তি চ অত্থো যুজ্জতি. দেসনাপি হি পটিৱেধো ৱিয অৱিপৰীতং সৱিসযৱিভাৱনতো ধম্মানুৰূপং পৱত্ততি যতো ‘‘অৱিপৰীতাভিলাপো’’তি ৱুচ্চতি. ধম্মনিৰুত্তিং দস্সেতীতি এতেন দেসনাসদ্দসভাৱাতি দীপেতি. তথা হি নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায পৰিত্তাৰম্মণাদিভাৱো পাড়িযং ৱুত্তো, অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তংতংসভাৱনিৰুত্তিসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা’’তিআদিনা সদ্দাৰম্মণতা. ইমস্স অত্থস্স অযং সদ্দো ৱাচকোতি ৱচনৱচনীযং ৱৱত্থপেত্ৱা তংতংৱচনীযৱিভাৱনৱসেন পৱত্তিতো হি সদ্দো দেসনাতি. ননু চ ‘‘ধম্মো তন্তী’’তি ইমস্মিং পক্খে ধম্মস্সপি সদ্দসভাৱত্তা ধম্মদেসনানং ৱিসেসো ন সিযাতি? ন, তেসং তেসং অত্থানং বোধকভাৱেন ঞাতো উগ্গহিতাদিৱসেন চ পুব্বে পৱত্তিতো সদ্দপ্পবন্ধো ধম্মো, পচ্ছা পৰেসং অৱবোধনত্থং পৱত্তিতো তদত্থপ্পকাসনকো সদ্দো দেসনাতি. অথ ৱা যথাৱুত্তসদ্দসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো দেসনা মুসাৱাদাদযো ৱিয. ৱচনস্স পৱত্তনন্তি চ যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদমাহ. সো হি ৱচনং পৱত্তেতি, তং ৱা এতেন পৱত্তীযতীতি পৱত্তনং. দেসীযতি অত্থো এতেনাতি দেসনা. পকাৰেহি ঞাপীযতি এতেন, পকাৰতো ঞাপেতীতি ৱা পঞ্ঞত্তীতি ৱুচ্চতীতি. তেনেৱাহ ‘‘অধিপ্পাযো’’তিআদি. অভিসমেতি, অভিসমীযতি ৱা এতেনাতি অভিসমযোতি এৱম্পি অভিসমযত্থো সম্ভৱতি. অভিসমেতব্বতো পন অভিসমযোতি দুতিযৱিকপ্পে পটিৱেধোযেৱাতি.

ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বাতি অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদীনং ধম্মত্থানং দুপ্পটিৱিজ্ঝতায দুক্খোগাহতা, তেসং পঞ্ঞাপনস্স দুক্কৰভাৱতো তংদেসনায পটিৱেধনসঙ্খাতস্স পটিৱেধস্স উপ্পাদনৱিসযিকৰণানং অসক্কুণেয্যতায দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা.

কাৰণে ফলৱোহাৰেন তে ধম্মা দুক্খায সংৱত্তন্তীতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘উপাৰম্ভ…পে… হেতুভাৱেনা’’তি. অঞ্ঞং অত্থন্তি উপাৰম্ভং নিস্সৰণঞ্চ. নিট্ঠাপেত্ৱাতি কথনৱসেন পৰিযোসাপেত্ৱা. তস্স ‘‘আৰদ্ধ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. উদ্দানসঙ্গহাদিভেদো সঙ্গীতোতি পাঠো যুত্তো, ‘‘সঙ্গীতিযা’’তি পন লিখন্তি. পুৰিমং ৱা সঙ্গীতিযাতি ভাৱেন ভাৱলক্খণে ভুম্মং, পচ্ছিমং অধিকৰণে. পিটকাদীতি পিটকনিকাযঙ্গধম্মক্খন্ধানি.

তত্থ অঙ্গেসু সুত্তঙ্গমেৱ ন সম্ভৱতি ‘‘সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) ৱুত্তত্তা, মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৱতো ধম্মপদাদীনং ৱিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৱগ্গস্স ৱিয, তথা উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপদেসানন্তি? ৱুচ্চতে –

সুত্তন্তি সামঞ্ঞৱিধি, ৱিসেসৱিধযো পৰে;

সনিমিত্তা নিৰুড়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো. (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা);

সব্বস্সপি হি বুদ্ধৱচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৱিধি. তেনেৱাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো নেত্তিযং ‘‘নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠী’’তি (নেত্তি. সঙ্গহৱাৰ). ‘‘এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্নং (পাচি. ১২৪২) সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৱমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং, তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৱিসেসৱিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতত্তা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৱনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৱা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৱদন্তি. গাথাৱিৰহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনঞ্হি ব্যাকৰণন্তি ৱুচ্চতি. ব্যাকৰণমেৱ ৱেয্যাকৰণন্তি.

এৱং সন্তে সগাথকানম্পি পঞ্হৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তানং ৱেয্যাকৰণভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ৱেয্যাকৰণাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৱতো ‘‘গাথাৱিৰহে পন সতী’’তি ৱিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৱলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তেসু ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিৱচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৱিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৱুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৱে ভগৱতো অতীতাসু জাতীসু চৰিযানুভাৱপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা. সতিপি পঞ্হৱিস্সজ্জনভাৱে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৱেদস্স লভাপনতো ৱেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৱং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৱিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৱিসেসৱিধযো সুত্তঙ্গতো পৰে গেয্যঙ্গাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তৰহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৱিসেসসঞ্ঞাপৰিহাৰেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তনতোতি.

ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৱতীতি চোদনা তদৱত্থাতি? ন, সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৱিৰহে সতি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণভাৱস্স নিমিত্তন্তি. যঞ্চ ৱুত্তং ‘‘গাথাভাৱতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিৰুড়্হত্তা. নিৰুড়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীসু সুত্তভাৱো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৱংসাদযো ৱিয গাথাভাৱেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৱেনেৱ. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং সুত্তনামকন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৱুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা’’তি, তদপি নত্থি. যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি সগাথকং, সহভাৱো চ নাম অত্ততো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৱিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৱুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৱুত্তং ‘‘উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন, অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৱ হি তা গাথা জাতকাদিপৰিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৱিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৱোতি এৱং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰাভাৱো ৱেদিতব্বো.

জিনসাসনং অভিধম্মো. পটিৱিদ্ধট্ঠানং পটিৱেধভূমি পটিৱেধাৱত্থা, পটিৱেধহেতু ৱা. ‘‘সো এৱং পজানামি সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১-১২) ৱুত্তং. পাড়িযং পন ‘‘সো এৱং পজানামি মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিতং. সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিত’’ন্তি আগতং (সং. নি. ৫.১১-১২). পচ্চযাদীহীতি পচ্চযসভাৱৱূপসমতদুপাযাদীহি. পৰৱাদিচোদনং পত্ৱাতি অট্ঠকথাযং আগতং পৰৱাদিচোদনং পত্ৱা. অধিগ…পে… ৰূপেনাতি অধিগন্তব্বো চ সো দেসেতব্বো চাতি অধিগন্তব্বদেসেতব্বো, সো এৱ ধম্মো, তদনুৰূপেন. এত্থ চ যথাধম্মসাসনত্তা যথাধিগতধম্মদেসনাভাৱতো অভিধম্মস্স অভিসম্বোধি অধিগমনিদানং. দেসকালাদিযেৱ দেসনানিদানং. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘দেসনানিদানং যাৱ ধম্মচক্কপ্পৱত্তনা’’তি ৱুত্তং, তং অভিধম্মদেসনাৱিসেসেন ধম্মচক্কপ্পৱত্তনন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তে ৱা দেসিতেহি অৰিযসচ্চেহি সকলাভিধম্মপদত্থসঙ্গহতো, পৰমত্থতো অভিধম্মভূতানং ৱা সম্মাদিট্ঠিআদীনং তত্থ দেসিতত্তা ৱুত্তং. তত্তকানংযেৱ দেসনাৰুড়্হতায অড্ঢছক্কেসু জাতকসতেসু পৰিপাচনং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি এত্তকাসু এৱ জাতীসু পুঞ্ঞাদিসম্ভাৰসম্ভৰণং, কিং পন কাৰণং এত্তকা এৱ জাতিযো দেসিতাতি? তদঞ্ঞেসং অট্ঠুপ্পত্তিযা অভাৱতো.

সুমেধকথাৱণ্ণনা

উপ্পন্নে বুদ্ধে ততো অত্তানং সেয্যতো ৱা সদিসতো ৱা দহন্তো ঝানাভিঞ্ঞাহি পৰিহাযতি, ন তথা সুমেধপণ্ডিতো অট্ঠাসীতি তস্স ঝানাভিঞ্ঞাহি অপৰিহানি দট্ঠব্বা. তেনেৱাহ ‘‘তাপসেহি অসমো’’তি. যথা নিব্বানং, অঞ্ঞং ৱা নিচ্চাভিমতং অৱিপৰীতৱুত্তিতায সব্বকালং তথাভাৱেন ‘‘সস্সত’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং বুদ্ধানং ৱচনন্তি তস্স সস্সততা ৱুত্তা. তেনেৱাহ ‘‘অৱিপৰীতমেৱা’’তি. উপপাৰমীআদিৱিভাগেন অনেকপ্পকাৰতা. সমাদানাধিট্ঠানন্তি সমাদানস্স অধিট্ঠানং পৱত্তনং কৰণন্তি অত্থো. ঞাণতেজেনাতি পাৰমীপৱিচযঞাণপ্পভাৱেন. মহানুভাৱঞ্হি তং ঞাণং বোধিসম্ভাৰেসু অনাৱৰণং অনাচৰিযকং মহাবোধিসমুপ্পত্তিযা অনুৰূপপুব্বনিমিত্তভূতং. তথা হি তং মনুস্সপুৰিসভাৱাদিআধাৰমেৱ জাতং. কাযাদীসু অসুভসঞ্ঞাদিভাৱেন সুদ্ধগোচৰা. ‘‘অঞ্ঞথা’’তি পদস্স পকৰণপৰিচ্ছিন্নং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘লীনতা’’তি আহ. লীনতাতি চ সঙ্কোচো ৱীৰিযহানি ৱীৰিযাৰম্ভস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ‘‘এসা মে ৱীৰিযপাৰমী’’তি.

নিদানকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.