৩. ততিযপাৰাজিকং
তীহীতি কাযৱচীমনোদ্ৱাৰেহি. ৱিভাৱিতন্তি পকাসিতং, দেসিতং পঞ্ঞত্তন্তি ৱুত্তং হোতি.
পঠমপঞ্ঞত্তিনিদানৱণ্ণনা
১৬২. তিক্খত্তুং পাকাৰপৰিক্খেপৱড্ঢনেনাতি তিক্খত্তুং পাকাৰপৰিক্খেপেন নগৰভূমিযা ৱড্ঢনেন. ৱিসালীভূতত্তাতি গাৱুতন্তৰং গাৱুতন্তৰং পুথুভূতত্তা. বাৰাণসিৰঞ্ঞো কিৰ (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৬; খু. পা. অট্ঠ. ৬. ৰতনসুত্তৱণ্ণনা) অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি গব্ভো সণ্ঠাসি, সা ঞত্ৱা ৰঞ্ঞো নিৱেদেসি, ৰাজা গব্ভপৰিহাৰং অদাসি. সা সম্মা পৰিহৰিযমানা গব্ভপৰিপাককালে ৱিজাযনঘৰং পাৱিসি. পুঞ্ঞৱন্তীনং পচ্চূসসমযে গব্ভৱুট্ঠানং হোতি, সা চ তাসং অঞ্ঞতৰা, তেন পচ্চূসসমযে অলত্তকপটলবন্ধুজীৱকপুপ্ফসদিসং মংসপেসিং ৱিজাযি. ততো ‘‘অঞ্ঞা দেৱিযো সুৱণ্ণবিম্বসদিসে পুত্তে ৱিজাযন্তি, অগ্গমহেসী মংসপেসিন্তি ৰঞ্ঞো পুৰতো মম অৱণ্ণো উপ্পজ্জেয্যা’’তি চিন্তেত্ৱা তেন অৱণ্ণভযেন তং মংসপেসিং একস্মিং ভাজনে পক্খিপিত্ৱা পটিকুজ্জিত্ৱা ৰাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৱা গঙ্গায সোতে পক্খিপাপেসি. মনুস্সেহি ছড্ডিতমত্তে দেৱতা আৰক্খং সংৱিদহিংসু. সুৱণ্ণপট্টিকঞ্চেত্থ জাতিহিঙ্গুলকেন ‘‘বাৰাণসিৰঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা পজা’’তি লিখিত্ৱা বন্ধিংসু. ততো তং ভাজনং ঊমিভযাদীহি অনুপদ্দুতং গঙ্গাসোতেন পাযাসি.
তেন চ সমযেন অঞ্ঞতৰো তাপসো গোপালককুলং নিস্সায গঙ্গাতীৰে ৱিহৰতি. সো পাতোৱ গঙ্গং ওতিণ্ণো তং ভাজনং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা পংসুকূলসঞ্ঞায অগ্গহেসি. অথেত্থ তং অক্খৰপট্টিকং ৰাজমুদ্দিকালঞ্ছনঞ্চ দিস্ৱা মুঞ্চিত্ৱা তং মংসপেসিং অদ্দস. দিস্ৱানস্স এতদহোসি ‘‘সিযা গব্ভো, তথা হিস্স দুগ্গন্ধপূতিভাৱো নত্থী’’তি. উদকপ্পৱাহেনাগতস্সপি হি উস্মা ন ৱিগচ্ছতি, উস্মা চ নাম ঈদিসায সৱিঞ্ঞাণকতায ভৱেয্যাতি ‘‘সিযা গব্ভো’’তি চিন্তেসি. পুঞ্ঞৱন্ততায পন দুগ্গন্ধং নাহোসি সউসুমগতায পূতিভাৱো চ. এৱং পন চিন্তেত্ৱা অস্সমং নেত্ৱা নং সুদ্ধে ওকাসে ঠপেসি. অথ অড্ঢমাসচ্চযেন দ্ৱে মংসপেসিযো অহেসুং. তাপসো দিস্ৱা সাধুকতৰং ঠপেসি. ততো পুন অড্ঢমাসচ্চযেন একমেকিস্সা পেসিযা হত্থপাদসীসানমত্থায পঞ্চ পঞ্চ পিড়কা উট্ঠহিংসু. অথ ততো অড্ঢমাসচ্চযেন একা মংসপেসি সুৱণ্ণবিম্বসদিসো দাৰকো, একা দাৰিকা অহোসি. তেসু তাপসস্স পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জি, দাৰকানং পুঞ্ঞুপনিস্সযতো অঙ্গুট্ঠকতো চস্স খীৰং নিব্বত্তি. ততো পভুতি চ খীৰভত্তং অলভিত্থ. তাপসো ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা খীৰং দাৰকানং মুখে আসিঞ্চতি. তেসং পন যং যং উদৰং পৱিসতি, তং সব্বং মণিভাজনগতং ৱিয দিস্সতি. চৰিমভৱে বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে বোধিসত্তমাতু ৱিয উদৰচ্ছৱিযা অচ্ছৱিপ্পসন্নতায এৱং তে নিচ্ছৱী অহেসুং. অপৰে আহু ‘‘সিব্বিত্ৱা ঠপিতা ৱিয নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং লীনা ছৱি অহোসী’’তি. এৱং তে নিচ্ছৱিতায ৱা লীনচ্ছৱিতায ৱা ‘‘লিচ্ছৱী’’তি পঞ্ঞাযিংসু.
তাপসো দাৰকে পোসেন্তো উস্সূৰে গামং ভিক্খায পৱিসতি, অতিদিৱা পটিক্কমতি. তস্স তং ব্যাপাৰং ঞত্ৱা গোপালকা আহংসু – ‘‘ভন্তে, পব্বজিতানং দাৰকপোসনং পলিবোধো, অম্হাকং দাৰকে দেথ, মযং পোসেস্সাম, তুম্হে অত্তনো কম্মং কৰোথা’’তি. তাপসো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণি. গোপালকা দুতিযদিৱসে মগ্গং সমং কত্ৱা পুপ্ফেহি ওকিৰিত্ৱা ধজপটাকা উস্সাপেত্ৱা তূৰিযেহি ৱজ্জমানেহি অস্সমং আগতা. তাপসো ‘‘মহাপুঞ্ঞা দাৰকা, অপ্পমাদেনেৱ ৱড্ঢেথ, ৱড্ঢেত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং আৱাহং কৰোথ, পঞ্চগোৰসেন ৰাজানং তোসেত্ৱা ভূমিভাগং গহেত্ৱা নগৰং মাপেথ, তত্থ কুমাৰং অভিসিঞ্চথা’’তি ৱত্ৱা দাৰকে অদাসি. তে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা দাৰকে নেত্ৱা পোসেসুং. দাৰকা ৱুড্ঢিমন্ৱায কীড়ন্তা ৱিৱাদট্ঠানেসু অঞ্ঞে গোপালকদাৰকে হত্থেনপি পাদেনপি পহৰন্তি, তে ৰোদন্তি. ‘‘কিস্স ৰোদথা’’তি চ মাতাপিতূহি ৱুত্তা ‘‘ইমে নিম্মাতাপিতিকা তাপসপোসিতা অম্হে অতীৱ পহৰন্তী’’তি ৱদন্তি. ততো নেসং পোসকমাতাপিতৰোপি ‘‘ইমে দাৰকা অঞ্ঞে দাৰকে ৱিহেসেন্তি দুক্খাপেন্তি, ন ইমে সঙ্গহেতব্বা, ৱজ্জেতব্বা ইমে’’তি আহংসু. ততো পভুতি কিৰ সো পদেসো ‘‘ৱজ্জী’’তি ৱুচ্চতি যোজনসতপৰিমাণেন.
অথ তং পদেসং গোপালকা ৰাজানং তোসেত্ৱা অগ্গহেসুং. তত্থ চ নগৰং মাপেত্ৱা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকং কুমাৰং অভিসিঞ্চিত্ৱা ৰাজানং অকংসু. ৰজ্জসম্পত্তিদাযকস্স কম্মস্স কতত্তা অসম্ভিন্নে এৱ ৰাজকুলে উপ্পন্নত্তা চ ৰাজকুমাৰস্স পুঞ্ঞানুভাৱসঞ্চোদিতা দেৱতাধিগ্গহিতা অকংসূতি কেচি. দাৰকস্স দাৰিকায সদ্ধিং ৱাৰেয্যং কত্ৱা কতিকং অকংসু ‘‘বাহিৰতো দাৰিকা ন আনেতব্বা, ইতো দাৰিকা ন কস্সচি দাতব্বা’’তি. তেসং পঠমসংৱাসেন দ্ৱে দাৰকা জাতা ধীতা চ পুত্তো চ. এৱং সোড়সক্খত্তুং দ্ৱে দ্ৱে জাতা. ততো তেসং দাৰকানং যথাক্কমং ৱড্ঢন্তানং আৰামুয্যাননিৱাসট্ঠানপৰিৱাৰসম্পত্তিং গহেতুং অপ্পহোন্তং নগৰং তিক্খত্তুং গাৱুতন্তৰেন গাৱুতন্তৰেন পৰিক্খিপিংসু. তস্স পুনপ্পুনং ৱিসালীকতত্তা ‘‘ৱেসালী’’ত্ৱেৱ নামং জাতং. তেন ৱুত্তং – ‘‘তিক্খত্তুং পাকাৰপৰিক্খেপৱড্ঢনেন ৱিসালীভূতত্তা ৱেসালীতি ৱুচ্চতী’’তি.
ইদম্পি চ নগৰন্তি ন কেৱলং ৰাজগহসাৱত্থিযো যেৱাতি দস্সেতি. তত্থ মহাৱনং নামাতিআদি মজ্ঝিমভাণকসংযুত্তভাণকানং সমানট্ঠকথা. মজ্ঝিমট্ঠকথাযঞ্হি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৬) সংযুত্তট্ঠকথাযঞ্চ (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৯৮৪-৯৮৫) ইমিনাৱ নযেন ৱুত্তং. দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩৫৯) পন ‘‘মহাৱনেতি বহিনগৰে হিমৱন্তেন সদ্ধিং একাবদ্ধং হুত্ৱা ঠিতং সযংজাতং ৱনং অত্থি, যং মহন্তভাৱেনেৱ মহাৱনন্তি ৱুচ্চতি, তস্মিং মহাৱনে. কূটাগাৰসালাযন্তি তস্মিং ৱনসণ্ডে সঙ্ঘাৰামং পতিট্ঠাপেসুং. তত্থ কণ্ণিকং যোজেত্ৱা থম্ভানং উপৰি কূটাগাৰসালাসঙ্খেপেন দেৱৱিমানসদিসং পাসাদং অকংসু, তং উপাদায সকলোপি সঙ্ঘাৰামো কূটাগাৰসালাতি পঞ্ঞাযিত্থা’’তি ৱুত্তং. ৱনমজ্ঝে কতত্তা ‘‘ৱনং নিস্সাযা’’তি ৱুত্তং. আৰামেতি সঙ্ঘাৰামে. হংসৱট্টকচ্ছদনেনাতি হংসৱট্টকপটিচ্ছন্নেন, হংসমণ্ডলাকাৰেনাতি অত্থো.
অনেকপৰিযাযেনাতি এত্থ পৰিযায-সদ্দো কাৰণৱচনোতি আহ ‘‘অনেকেহি কাৰণেহী’’তি, অযং কাযো অৱিঞ্ঞাণকোপি সৱিঞ্ঞাণকোপি এৱম্পি অসুভো এৱম্পি অসুভোতি নানাৱিধেহি কাৰণেহীতি অত্থো. অসুভাকাৰসন্দস্সনপ্পৱত্তন্তি কেসাদিৱসেন তত্থাপি ৱণ্ণাদিতো অসুভাকাৰস্স সব্বসো দস্সনৱসেন পৱত্তং. কাযৱিচ্ছন্দনিযকথন্তি অত্তনো পৰস্স চ কৰজকাযে ৱিচ্ছন্দনুপ্পাদনকথং. মুত্তং ৱাতিআদিনা ব্যতিৰেকমুখেন কাযস্স অমনুঞ্ঞতং দস্সেতি. তত্থ আদিতো তীহি পদেহি অদস্সনীযতায অসাৰকতায মজ্ঝে চতূহি দুগ্গন্ধতায, অন্তে একেন লেসমত্তেনপি মনুঞ্ঞতাভাৱমস্স দস্সেতি. অথ খোতিআদিনা অন্ৱযতো সৰূপেনেৱ অমনুঞ্ঞতায দস্সনং. ছন্দোতি দুব্বলৰাগো. ৰাগোতি বলৱৰাগো. ‘‘কেসা লোমাদী’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘যেপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. অসুভাতি আগন্তুকেন সুভাকাৰেন ৱিৰহিতত্তা অসুভা. অসুচিনোতি অত্তনো সভাৱেনেৱ অসুচিনো. পটিকূলাতি নাগৰিকস্স অসুচিকট্ঠানং ৱিয জিগুচ্ছনীযত্তা পটিকূলা.
কেসা নামেতে ৱণ্ণতোপি পটিকূলা, সণ্ঠানতোপি গন্ধতোপি আসযতোপি ওকাসতোপি পটিকূলাতি দস্সেন্তো ‘‘সো চ নেসং…পে… পঞ্চহি কাৰণেহি ৱেদিতব্বো’’তি আহ. মনুঞ্ঞেপি (ৱিসুদ্ধি. ১.৩৮৩; ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) হি যাগুপত্তে ৱা ভত্তপত্তে ৱা কেসৱণ্ণং কিঞ্চি দিস্ৱা ‘‘কেসমিস্সকমিদং, হৰথ ন’’ন্তি জিগুচ্ছন্তি, এৱং কেসা ৱণ্ণতো পটিকূলা. ৰত্তিং পৰিভুঞ্জন্তাপি কেসসণ্ঠানং অক্কৱাকং ৱা মকচিৱাকং ৱা ছুপিত্ৱা তথেৱ জিগুচ্ছন্তি, এৱং সণ্ঠানতোপি পটিকূলা. তেলমক্খনপুপ্ফধূপাদিসঙ্খাৰৱিৰহিতানঞ্চ কেসানং গন্ধো পৰমজেগুচ্ছো হোতি, ততো জেগুচ্ছতৰো অগ্গিম্হি পক্খিত্তানং. কেসা হি ৱণ্ণসণ্ঠানতো অপ্পটিকূলাপি সিযুং, গন্ধেন পন পটিকূলাযেৱ. যথা হি দহৰস্স কুমাৰকস্স ৱচ্চং ৱণ্ণতো হলিদ্দিৱণ্ণং, সণ্ঠানতোপি হলিদ্দিপিণ্ডসণ্ঠানং, সঙ্কাৰট্ঠানে ছড্ডিতঞ্চ উদ্ধুমাতককাড়সুনখসৰীৰং ৱণ্ণতো তালপক্কৱণ্ণং, সণ্ঠানতো ৱট্টেত্ৱা ৱিস্সট্ঠমুদিঙ্গসণ্ঠানং, দাঠাপিস্স সুমনমকুড়সদিসাতি উভযম্পি ৱণ্ণসণ্ঠানতো সিযা অপ্পটিকূলং, গন্ধেন পন পটিকূলমেৱ, এৱং কেসাপি সিযুং ৱণ্ণসণ্ঠানতো অপ্পটিকূলা, গন্ধেন পন পটিকূলাযেৱাতি.
যথা পন অসুচিট্ঠানে গামনিস্সন্দেন জাতানি সূপেয্যপণ্ণানি নাগৰিকমনুস্সানং জেগুচ্ছানি হোন্তি অপৰিভোগানি, এৱং কেসাপি পুব্বলোহিতমুত্তকৰীসপিত্তসেম্হাদিনিস্সন্দেন জাতত্তা জেগুচ্ছাতি ইদং তেসং আসযতো পাটিকুল্যং. ইমে চ কেসা নাম গূথৰাসিম্হি উট্ঠিতকণ্ণকং ৱিয একতিংসকোট্ঠাসৰাসিম্হি জাতা, তে সুসানসঙ্কাৰট্ঠানাদীসু জাতসাকং ৱিয পৰিখাদীসু জাতকমলকুৱলযাদিপুপ্ফং ৱিয চ অসুচিট্ঠানে জাতত্তা পৰমজেগুচ্ছাতি ইদং তেসং ওকাসতো পাটিকুল্যং. যথা চ কেসানং, এৱং সব্বকোট্ঠাসানঞ্চ ৱণ্ণসণ্ঠানগন্ধাসযোকাসৱসেন পঞ্চধা পটিকূলতা ৱেদিতব্বাতি আহ ‘‘এৱং লোমাদীন’’ন্তি. পঞ্চপঞ্চপ্পভেদেনাতি এত্থ বাহিৰত্থসমাসো দট্ঠব্বো পঞ্চ পঞ্চ পভেদা এতস্সাতি পঞ্চপঞ্চপ্পভেদোতি.
সংৱণ্ণেন্তোতি ৱিত্থাৰেন্তো. অসুভাযাতি অসুভমাতিকায. ফাতিকম্মন্তি বহুলীকাৰো. পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতন্তি এত্থ কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো থিনমিদ্ধং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ৱিচিকিচ্ছাতি ইমেসং পঞ্চন্নং নীৱৰণানং পহানৱসেন পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনতা ৱেদিতব্বা. ন হি এতেসু অপ্পহীনেসু ঝানং উপ্পজ্জতি, তেনস্সেতানি পহানঙ্গানীতি ৱুচ্চন্তি. কিঞ্চাপি হি ঝানক্খণে অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, তথাপি এতানেৱ ৱিসেসেন ঝানন্তৰাযকৰানি. কামচ্ছন্দেন হি নানাৱিসযপলোভিতং চিত্তং ন একত্তাৰম্মণে সমাধিযতি, কামচ্ছন্দাভিভূতং ৱা চিত্তং ন কামধাতুপ্পহানায পটিপদং পটিপজ্জতি, ব্যাপাদেন চ আৰম্মণে পটিহঞ্ঞমানং ন নিৰন্তৰং পৱত্ততি, থিনমিদ্ধাভিভূতং অকম্মঞ্ঞং হোতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতং অৱূপসন্তমেৱ হুত্ৱা পৰিব্ভমতি, ৱিচিকিচ্ছায উপহতং ঝানাধিগমসাধিকং পটিপদং নাৰোহতি. ইতি ৱিসেসেন ঝানন্তৰাযকৰত্তা এতানেৱ পহানঙ্গানীতি ৱুত্তানি.
যস্মা পন ৱিতক্কো আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপেতি, ৱিচাৰো অনুপ্পবন্ধতি, তেহি অৱিক্খেপায সম্পাদিতপযোগস্স চেতসো পযোগসম্পত্তিসম্ভৱা পীতি পীননং, সুখঞ্চ উপব্ৰূহনং কৰোতি, অথ নং সসম্পযুত্তধম্মং এতেহি অভিনিৰোপনানুবন্ধনপীননউপব্ৰূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা একত্তাৰম্মণে সমং সম্মা আধিযতি, তস্মা ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি সুখং চিত্তেকগ্গতাতি ইমেসং পঞ্চন্নং উপ্পত্তিৱসেন পঞ্চঙ্গসমন্নাগততা ৱেদিতব্বা. উপ্পন্নেসু হি এতেসু পঞ্চসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি, তেনস্স এতানি পঞ্চ সমন্নাগতঙ্গানীতি ৱুচ্চন্তি. তস্মা ন এতেহি সমন্নাগতং অঞ্ঞদেৱ ঝানং নাম অত্থীতি গহেতব্বং. যথা পন অঙ্গমত্তৱসেনেৱ চতুৰঙ্গিনী সেনা, পঞ্চঙ্গিকং তূৰিযং অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গোতি ৱুচ্চতি, এৱমিদম্পি অঙ্গমত্তৱসেনেৱ ‘‘পঞ্চঙ্গিক’’ন্তি ৱা ‘‘পঞ্চঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি ৱা ৱুচ্চতীতি ৱেদিতব্বং.
এতানি চ পঞ্চঙ্গানি কিঞ্চাপি উপচাৰক্খণেপি অত্থি, অথ খো উপচাৰে পকতিচিত্ততো বলৱতৰানি, ইধ পন উপচাৰতোপি বলৱতৰানি ৰূপাৱচৰক্খণপ্পত্তানি. এত্থ হি ৱিতক্কো সুৱিসদেন আকাৰেন আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপযমানো উপ্পজ্জতি, ৱিচাৰো অতিৱিয আৰম্মণং অনুমজ্জমানো, পীতিসুখং সব্বাৱন্তম্পি কাযং ফৰমানং. তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স ৱিৱেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতী’’তি. চিত্তেকগ্গতাপি হেট্ঠিমম্হি সমুগ্গপটলে উপৰিমং সমুগ্গপটলং ৱিয আৰম্মণে সুফুসিতা হুত্ৱা উপ্পজ্জতি. অযমেতেসং ইতৰেহি ৱিসেসো, তস্মা ‘‘পঞ্চঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি অপ্পনাঝানমেৱ ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং.
তিৱিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নন্তি এত্থ পন ঝানস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেন তিৱিধকল্যাণতা, তেসংযেৱ আদিমজ্ঝপৰিযোসানানং লক্খণৱসেন দসলক্খণসম্পন্নতা ৱেদিতব্বা. ৱিত্থাৰনযং পনেত্থ সযমেৱ পকাসযিস্সতি. কিলেসচোৰেহি অনভিভৱনীযত্তা ঝানং ‘‘চিত্তমঞ্জূস’’ন্তি ৱুত্তং. নিস্সাযাতি পাদকং কত্ৱা.
দসলক্খণৱিভাৱনেনেৱ তিৱিধকল্যাণতাপি ৱিভাৱিতা হোতীতি দসলক্খণং তাৱ দস্সেন্তো ‘‘তত্ৰিমানী’’তিআদিমাহ. তত্থ পাৰিপন্থিকতো চিত্তৱিসুদ্ধীতিআদীনং পদানং অত্থো ‘‘তত্ৰাযং পাড়ী’’তিআদিনা ৱুত্তপাড়িৱণ্ণনাযমেৱ আৱি ভৱিস্সতি. তত্ৰাতি তস্মিং দসলক্খণৱিভাৱনে. পটিপদাৱিসুদ্ধীতি পটিপজ্জতি ঝানং এতাযাতি পটিপদা, গোত্ৰভুপৰিযোসানো পুব্বভাগিযো ভাৱনানযো. পৰিপন্থতো ৱিসুজ্ঝনং ৱিসুদ্ধি, পটিপদায ৱিসুদ্ধি পটিপদাৱিসুদ্ধি. সা পনাযং যস্মা ঝানস্স উপ্পাদক্খণে লব্ভতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পটিপদাৱিসুদ্ধি আদী’’তি. উপেক্খানুব্ৰূহনাতি ৱিসোধেতব্বতাদীনং অভাৱতো ঝানপৰিযাপন্নায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অনুব্ৰূহনা. সা পনাযং যস্মা ৱিসেসতো ঝানস্স ঠিতিক্খণে লব্ভতি, তেন ৱুত্তং ‘‘উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে’’তি. সম্পহংসনাতি তত্থ ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিসাধকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন পৰিযোদপনা. সা পন যস্মা ঝানস্স ওসানক্খণে পাকটা হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সম্পহংসনা পৰিযোসান’’ন্তি. ইমানি তীণি লক্খণানীতি পৰিপন্থতো চিত্তস্স ৱিসুজ্ঝনাকাৰো, মজ্ঝিমস্স সমথনিমিত্তস্স পটিপজ্জনাকাৰো, তত্থ পক্খন্দনাকাৰোতি ইমানি তীণি ঝানস্স আদিতো উপ্পাদক্খণে অপ্পনাপ্পত্তিলক্খণানি. তেহি আকাৰেহি ৱিনা অপ্পনাপ্পত্তিযা অভাৱতো অসতি চ অপ্পনাযং তদভাৱতো আদিকল্যাণঞ্চেৱ ৱিসুদ্ধিপটিপদত্তা যথাৱুত্তেহি লক্খণেহি সমন্নাগতত্তা চ তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ. ইমিনা নযেন মজ্ঝপৰিযোসানলক্খণানঞ্চ যোজনা ৱেদিতব্বা.
কেচি পন ‘‘পটিপদাৱিসুদ্ধি নাম সসম্ভাৰিকো উপচাৰো, উপেক্খানুব্ৰূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৱেক্খণা’’তি ৱণ্ণযন্তি, তং ন যুত্তং. তথা হি সতি অঝানধম্মেহি ঝানস্স গুণসংকিত্তনং নাম কতং হোতি. ন হি ভূমন্তৰং ভূমন্তৰপৰিযাপন্নং হোতি, পাড়িযা চেতং ৱিৰুজ্ঝতি. ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৱ হোতি উপেক্খানুব্ৰূহিতঞ্চ ঞাণেন চ সম্পহংসিত’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৫৮) হি পাড়িযং ৱুত্তং. এত্থ হি একত্তগতং চিত্তন্তি ইন্দ্ৰিযানং একৰসভাৱেন একগ্গতায চ সিখাপ্পত্তিযা তদনুগুণং একত্তগতং সসম্পযুত্তং অপ্পনাপ্পত্তং চিত্তং ৱুত্তং, তস্সেৱ চ পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দতাদি অনন্তৰং ৱুচ্চতে. তস্মা পাড়িযং একস্মিংযেৱ অপ্পনাচিত্তক্খণে পটিপদাৱিসুদ্ধিআদীনং ৱুত্তত্তা অন্তোঅপ্পনাযমেৱ পৰিকম্মাগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি, তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা, ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনেন পৰিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন সম্পহংসনা চ ৱেদিতব্বা.
কথং? যস্মিং (পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৫৮; ৱিসুদ্ধি. ১.১৭৫) ৱাৰে অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তস্মিং যো নীৱৰণসঙ্খাতো কিলেসগণো তস্স ঝানস্স পৰিপন্থো, ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, ৱিসুদ্ধত্তা আৱৰণৱিৰহিতং হুত্ৱা মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি. মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং নাম সমপ্পৱত্তো অপ্পনাসমাধিযেৱ, লীনুদ্ধচ্চসঙ্খাতানং উভিন্নং অন্তানং অনুপগমনেন মজ্ঝিমো, সৱিসেসং পচ্চনীকধম্মানং ৱূপসমনতো সমথো, যোগিনো সুখৱিসেসানং কাৰণভাৱতো নিমিত্তন্তি কত্ৱা. তস্স পন অপ্পনাচিত্তস্স অনন্তৰপচ্চযভূতং গোত্ৰভুচিত্তং সতিপি পৰিত্তমহগ্গতভাৱভেদে পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱভেদে চ একিস্সাযেৱ সন্ততিযা পৰিণামূপগমনতো একসন্ততিপৰিণামনযেন তথত্তং অপ্পনাসমাধিৱসেন সমাহিতভাৱং উপগচ্ছমানং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি নাম. এৱং পটিপন্নত্তা তথত্তুপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. যস্মিঞ্হি খণে তথত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, তস্মিংযেৱ খণে তথত্তুপগমনেন অপ্পনাসমাধিনা সমাহিতভাৱূপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. এৱং তাৱ পুৰিমস্মিং গোত্ৰভুচিত্তে ৱিজ্জমানা পৰিপন্থৱিসুদ্ধিমজ্ঝিমসমথপ্পটিপত্তিপক্খন্দনাকাৰা আগমনৱসেন নিপ্ফজ্জমানা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ পটিপদাৱিসুদ্ধীতি ৱেদিতব্বা. তেযেৱ হি আকাৰা পচ্চযৱিসেসতো ঝানক্খণে নিপ্ফজ্জমানা পটিপদাৱিসুদ্ধীতি ৱুত্তা.
এৱং ৱিসুদ্ধস্স পন তস্স চিত্তস্স পুন সোধেতব্বাভাৱতো ৱিসোধনে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৱূপগমনেন সমথপ্পটিপন্নস্স পুন সমাধানে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো সমথপ্পটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথপ্পটিপন্নভাৱতো এৱ চস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপাৰং অকৰোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. এৱং তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা ৱেদিতব্বা.
যে পনেতে এৱং উপেক্খানুব্ৰূহিতে তস্মিং ঝানচিত্তে জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তমানা হুত্ৱা পৱত্তা, যানি চ সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি নানাকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তিৰসেন একৰসানি হুত্ৱা পৱত্তানি, যঞ্চেস তদুপগং তেসং অনতিৱত্তনএকৰসসভাৱানং অনুচ্ছৱিকং ৱীৰিযং ৱাহযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৱত্তা আসেৱনা, সব্বেপি তে আকাৰা যস্মা ঞাণেন সংকিলেসৱোদানেসু তং তং আদীনৱঞ্চ আনিসংসঞ্চ দিস্ৱা তথা তথা সম্পহংসিতত্তা ৱিসোধিতত্তা পৰিযোদাপিতত্তা নিপ্ফন্না, তস্মা ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনেন পৰিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন সম্পহংসনা ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং.
অথ কস্মা সম্পহংসনাৱ ‘‘পৰিযোসান’’ন্তি ৱুত্তা, ন উপেক্খানুব্ৰূহনাতি? যস্মা তস্মিং ভাৱনাচিত্তে উপেক্খাৱসেন ঞাণং পাকটং হোতি, তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা ‘‘পৰিযোসান’’ন্তি ৱুত্তা. তথা হি অপ্পনাকালে ভাৱনায সমপ্পৱত্তিযা পটিপক্খস্স চ সুপ্পহানতো পগ্গহাদীসু ব্যাপাৰস্স অকাতব্বতো অজ্ঝুপেক্খনাৱ হোতি. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সমযে চিত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনা ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি চ আদি. সা পনাযং অজ্ঝুপেক্খনা ঞাণস্স কিচ্চসিদ্ধিযা হোতি ৱিসেসতো ঞাণসাধনত্তা অপ্পনাব্যাপাৰস্স, তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা ‘‘পৰিযোসান’’ন্তি ৱুত্তা. এৱং তিৱিধায পটিপদাৱিসুদ্ধিযা লদ্ধৱিসেসায তিৱিধায উপেক্খানুব্ৰূহনায সাতিসযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্তভাৱেন চতুব্বিধাপি সম্পহংসনা সিজ্ঝতীতি আগমনুপেক্খাঞাণকিচ্চৱসেন দসপি আকাৰা ঝানে এৱ ৱেদিতব্বা.
এৱং তিৱিধত্তগতং চিত্তন্তিআদীনি তস্সেৱ চিত্তস্স থোমনৱচনানি. তত্থ এৱং তিৱিধত্তগতন্তি এৱং যথাৱুত্তেন ৱিধিনা পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দনউপেক্খানুব্ৰূহনঞাণসম্পহংসনাৱসেন তিৱিধভাৱং গতং. ৱিতক্কসম্পন্নন্তি কিলেসক্খোভৱিৰহিতত্তা ৱিতক্কেন সুন্দৰভাৱমুপগতং. চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি তস্মিংযেৱ আৰম্মণে চিত্তস্স নিৰন্তৰপ্পৱত্তিসঙ্খাতেন অধিট্ঠানেন সম্পন্নং অনূনং. যথা অধিট্ঠানৱসিযং অধিট্ঠানন্তি ঝানপ্পৱত্তি, তথা ইধাপি চিত্তস্স অধিট্ঠানন্তি চিত্তেকগ্গতাপি যুজ্জতি. তেন হি একস্মিংযেৱ আৰম্মণে চিত্তং অধিট্ঠাতি, ন এত্থ ৱিক্খিপতীতি. সমাধিসম্পন্নন্তি ৱিসুং ৱুত্তত্তা পন ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বো. অথ ৱা সমাধিস্সেৱ ঝানঙ্গসঙ্গহিতত্তা ‘‘চিত্তস্স অধিট্ঠানসম্পন্ন’’ন্তি ঝানঙ্গপঞ্চকৱসেন ৱুত্তং. সমাধিসম্পন্নন্তি ইন্দ্ৰিযসঙ্গহিতত্তা ইন্দ্ৰিযপঞ্চকৱসেন.
অসুভসঞ্ঞাপৰিচিতেনাতি সকলং কাযং অসুভন্তি পৱত্তায সঞ্ঞায সহগতত্তা ঝানং অসুভসঞ্ঞা, তেন পৰিচিতেন পৰিভাৱিতেন. চেতসাতি চিত্তেন. বহুলন্তি অভিণ্হং. ৱিহৰতোতি ৱিহৰন্তস্স, অসুভসমাপত্তিবহুলস্সাতি অত্থো. মেথুনধম্মসমাপত্তিযাতি মেথুনধম্মেন সমঙ্গিভাৱতো. পটিলীযতীতি একপস্সেন নিলীযতি নিলীনং ৱিয হোতি. পটিকুটতীতি সঙ্কুচতি. পটিৱত্ততীতি নিৱত্ততি. ন সম্পসাৰীযতীতি ন ৱিসৰতি, অভিৰতিৱসেন ন পক্খন্দতীতি অত্থো. অথ ৱা পটিলীযতীতি সঙ্কুচতি তত্থ পটিকূলতায সণ্ঠিতত্তা. পটিকুটতীতি অপসক্কতি ন উপসক্কতি. পটিৱত্ততীতি নিৱত্ততি, ততো এৱ ন সম্পসাৰীযতীতি. ন্হাৰুদদ্দুলন্তি ন্হাৰুখণ্ডং ন্হাৰুৱিলেখনং ৱা.
অদ্ধমাসন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. পটিসল্লীযিতুন্তি যথাৱুত্তকালং পটি পটি দিৱসে দিৱসে সমাপত্তিযং ধম্মচিন্তায চিত্তং নিলীযিতুং. পযুত্তৱাচন্তি পচ্চযপটিসংযুত্তৱাচং, বুদ্ধা ইমেসু দিৱসেসু পিণ্ডায ন চৰন্তি, ৱিহাৰেযেৱ নিসীদন্তি, তেসং দিন্নং মহপ্ফলং হোতীতি আদিৱচনং.
কল্যাণূপনিস্সযৱসেনাতি পব্বজ্জায উপনিস্সযৱসেন. পৰে কিৰাতি কিৰ-সদ্দো অৰুচিসূচনত্থো. তেনাহ ‘‘ইদং পন ইচ্ছামত্ত’’ন্তি, পৱত্তিঅজাননং আৰোচযিতাভাৱো ঞাতে নিৱাৰণঞ্চাতি ইদং তেসং ইচ্ছামত্তং, ন পন কাৰণন্তি অত্থো. অপৰে পন ৱদন্তি ‘‘এতস্মিং কিৰ অড্ঢমাসে ন কোচি বুদ্ধৱেনেয্যো অহোসি, অথ সত্থা ইমং অড্ঢমাসং ফলসমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেস্সামি, ইতি ময্হঞ্চেৱ সুখৱিহাৰো ভৱিস্সতি, অনাগতে চ পচ্ছিমা জনতা ‘সত্থাপি গণং পহায এককো ৱিহাসি, কিমঙ্গং পন ময’ন্তি দিট্ঠানুগতিং আপজ্জিস্সতি, তদস্স ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযাতি ইমিনা কাৰণেন এৱমাহা’’তি. নেৱ কোচি ভগৱন্তং উপসঙ্কমতীতি ঠপেত্ৱা পিণ্ডপাতনীহাৰকং অঞ্ঞো কোচি নেৱ ভগৱন্তং উপসঙ্কমতি, ভিক্খুসঙ্ঘো পন সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা একং ভিক্খুং অদাসি. সো পাতোৱ গন্ধকুটিপৰিৱেণসম্মজ্জনমুখোদকদন্তকট্ঠদানাদীনি সব্বকিচ্চানি তস্মিং তস্মিং খণে কত্ৱা অপগচ্ছতি.
অনেককাৰণসম্মিস্সোতি এত্থ কাযস্স অসুচিদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিকূলতাৱ অনেককাৰণং. মণ্ডনকপকতিকোতি অলঙ্কাৰকসভাৱো. কোচি তৰুণোপি যুৱা ন হোতি, কোচি যুৱাপি মণ্ডনকজাতিকো ন হোতি যথা উপসন্তসভাৱো আলসিযব্যসনাদীহি ৱা অভিভূতো, ইধ পন দহৰো চেৱ যুৱা চ মণ্ডনকজাতিকো চ অধিপ্পেতো. পঠমযোব্বনং নাম পন্নৰসৱস্সতো যাৱ দ্ৱত্তিংস সংৱচ্ছৰানি, সোড়সৱস্সতো ৱা যাৱ তেত্তিংস ৱস্সানি. কুণপন্তি মতকড়েৱৰং, অহিস্স কুণপং অহিকুণপং. এৱং ইতৰানিপি. অতিপটিকূলজিগুচ্ছনীযসভাৱতো চেত্থ ইমানেৱ তীণি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. অঞ্ঞেসঞ্হি সসসূকৰাদীনং কুণপং মনুস্সা কটুকভণ্ডাদীহি অভিসঙ্খৰিত্ৱা পৰিভুঞ্জন্তিপি, ইমেসং পন কুণপং অভিনৱম্পি জিগুচ্ছন্তিযেৱ, কো পন ৱাদো কালাতিক্কমেন পূতিভূতে. অতিপটিকূলজিগুচ্ছনীযতা চ নেসং অতিৱিয দুগ্গন্ধতায, সা চ অহীনং তিখিণকোপতায কুক্কুৰমনুস্সানং ওদনকুম্মাসূপচযতায চ সৰীৰস্স হোতীতি ৱদন্তি.
সমণকুত্তকোতি সমণকিচ্চকো, কাসাৱনিৱাসনাদিৱসেন সমণকিচ্চকাৰীতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সমণৱেসধাৰকো’’তি. সব্বমকংসূতি পুথুজ্জনা সাৱজ্জেপি তত্থ অনৱজ্জসঞ্ঞিনো হুত্ৱা কৰণকাৰাপনসমনুঞ্ঞতাদিভেদং সব্বমকংসু. লোহিতকন্তি এত্থ ‘‘লোহিতগত’’ন্তিপি পঠন্তি. ৱগ্গূতি মতা ৱগ্গুমতা. পুঞ্ঞসম্মতাতি পুজ্জভৱফলনিব্বত্তনেন সত্তানং পুননেন ৱিসোধনেন পুঞ্ঞন্তি সম্মতা. পৱাহেস্সামীতি গমযিস্সামি, ৱিসোধেস্সামীতি অত্থো.
১৬৩. মাৰধেয্যং ৱুচ্চতি তেভূমকা ধম্মা. ৱচনত্থতো পন মাৰস্স ধেয্যং মাৰধেয্যং. ধেয্যন্তি ঠানং ৱত্থু নিৱাসো গোচৰো. মাৰো ৱা এত্থ ধিযতি তিট্ঠতি পৱত্ততীতি মাৰধেয্যং, মাৰোতি চেত্থ কিলেসমাৰো অধিপ্পেতো, কিলেসমাৰৱসেনেৱ চ দেৱপুত্তমাৰস্স কামভৱে আধিপচ্চন্তি. মাৰৱিসযং নাতিক্কমিস্সতীতি চিন্তেত্ৱাতি এৱমযং সংৱেগং পটিলভিত্ৱা মাৰৱিসযং অতিক্কমেয্যাপি, মযা পন এৱং ৱুত্তে উপ্পন্নং সংৱেগং পটিপ্পস্সম্ভেত্ৱা মাৰৱিসযং নাতিক্কমিস্সতীতি এৱং চিন্তেত্ৱা. দ্ৱিৱচনন্তি দ্ৱিক্খত্তুং ৱচনং, আমেডিতৱচনন্তি ৱুত্তং হোতি. নিযোজেন্তীতি এত্থ অযং অন্ধবালা দেৱতা এৱং উপ্পন্নসংৱেগমূলকং সমণধম্মং কত্ৱা ‘‘অযং মাৰৱিসযং অতিক্কমেয্যাপী’’তি চিন্তেত্ৱা অত্তনো অঞ্ঞাণতায ‘‘মতা সংসাৰতো মুচ্চন্তী’’তি এৱংলদ্ধিকাপি সমানা অত্তনো লদ্ধিৱসেন মতা ভিক্খূ সংসাৰতো মুচ্চন্তীতি ইমমত্থং অনুপপৰিক্খিত্ৱা তং তত্থ নিযোজেসীতি ৱেদিতব্বং.
কিঞ্চাপি অসুভকথং কথেন্তেন ভগৱতা যথা তেসং ভিক্খূনং মৰণভযং ন ভৱিস্সতি, তথা দেসিতত্তা ভিক্খূনঞ্চ তং ধম্মকথং সুত্ৱা অসুভভাৱনানুযোগেন কাযে ৱিগতছন্দৰাগতায মৰণস্স অভিপত্থিতভাৱতো ভযং নত্থি, তং পন অসিহত্থং তথা ৱিচৰন্তং দিস্ৱা তদঞ্ঞেসং ভিক্খূনং উপ্পজ্জনকভযং সন্ধায ‘‘হোতিযেৱ ভয’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. ‘‘অত্তনাপি অত্তানং জীৱিতা ৱোৰোপেন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি জীৱিতা ৱোৰোপেন্তী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘সব্বানিপি তানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি জীৱিতা ৱোৰোপেসী’’তি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. অপ্পকঞ্হি ঊনমধিকং ৱা গণনূপগং ন হোতীতি ‘‘পঞ্চসতানী’’তি ৱুত্তং. তস্মা যে চ অত্তনাৱ অত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ জীৱিতা ৱোৰোপেসুং, তে ঠপেত্ৱা অৱসেসে পুথুজ্জনভিক্খূ সব্বে চ অৰিযে অযং জীৱিতা ৱোৰোপেসীতি ৱেদিতব্বং.
১৬৪. পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতোতি এত্থ পটিসল্লানন্তি তেহি তেহি সত্তসঙ্খাৰেহি পটিনিৱত্তিত্ৱা অপসক্কিত্ৱা সল্লানং নিলীযনং ৱিৱেচনং, কাযচিত্তেহি ততো ৱিৱিত্ততা একীভাৱোতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘একীভাৱতো’’তি, পৱিৱেকতোতি অত্থো. একীভাৱোতি হি কাযচিত্তৱিৱেকো ৱুত্তো. ৱুট্ঠিতোতি ততো দুৱিধৱিৱেকতো ভৱঙ্গুপ্পত্তিযা ৰূপাৰম্মণাদিসঙ্খাৰসমাযোগেন গহট্ঠপব্বজিতাদিসত্তসমাগমেন চ অপেতো. উদ্দেসং পৰিপুচ্ছং গণ্হন্তীতি অত্তনো অত্তনো আচৰিযানং সন্তিকে গণ্হন্তি. কামং দসানুস্সতিগ্গহণেনেৱ আনাপানস্সতিপি গহিতা, সা পন তত্থ সন্নিপতিতভিক্খূসু বহূনং সপ্পাযা সাত্থিকা চ, তস্মা পুন গহিতা. তথা হি ভগৱা তমেৱ কম্মট্ঠানং তেসং ভিক্খূনং কথেসি. আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞা অসুভকম্মট্ঠানসদিসা, চত্তাৰো পন আৰুপ্পা আদিকম্মিকানং অননুৰূপাতি তেসং ইধ অগ্গহণং দট্ঠব্বং.
ৱেসালিং উপনিস্সাযাতি ৱেসালীনগৰং গোচৰগামং কত্ৱা. উপট্ঠানসালাযন্তি ধম্মসভাযং. মুহুত্তেনেৱাতি সত্থৰি সদ্ধম্মে চ গাৰৱেন উপগতভিক্খূনং ৱচনসমনন্তৰমেৱ উট্ঠহিংসূতি কত্ৱা ৱুত্তং. বুদ্ধকালে কিৰ ভিক্খূ ভগৱতো সন্দেসং সিৰসা সম্পটিচ্ছিতুং ওহিতসোতা ৱিহৰন্তি. যস্সাতি যস্স কত্তব্বস্স. কালন্তি দেসনাকালং সন্ধায ৱদতি.
পঠমপঞ্ঞত্তিনিদানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আনাপানস্সতিসমাধিকথাৱণ্ণনা
১৬৫. অৰহত্তপ্পত্তিযাতি অৰহত্তপ্পত্তিঅত্থায. অঞ্ঞং পৰিযাযন্তি অৰহত্তাধিগমত্থায অঞ্ঞম্পি কাৰণং. আচিক্খন্তোতি পসংসাপুব্বকং দেসেন্তো, পসংসা চ তত্থ অভিৰুচিজননেন উস্সাহনত্থা. তঞ্হি সুত্ৱা ভিক্খূ ‘‘ভগৱা ইমং সমাধিং অনেকেহি আকাৰেহি পসংসতি, সন্তো কিৰাযং সমাধি পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৱিহাৰো, পাপধম্মে চ ঠানসো অন্তৰধাপেতী’’তি সঞ্জাতাভিৰুচিনো উস্সাহজাতা সক্কচ্চং অনুযুঞ্জিতব্বং পটিপজ্জিতব্বং মঞ্ঞন্তি.
অত্থযোজনক্কমন্তি অত্থঞ্চ যোজনক্কমঞ্চ. ভগৱা অত্তনো পচ্চক্খভূতং সমাধিং দেসনানুভাৱেন তেসম্পি ভিক্খূনং আসন্নং পচ্চক্খঞ্চ কৰোন্তো সম্পিণ্ডনৱসেন ‘‘অযম্পি খো’’তিআদিমাহ. অস্সাসপস্সাসপৰিগ্গাহিকাতি দীঘৰস্সাদিৱিসেসেহি সদ্ধিং অস্সাসপস্সাসে পৰিচ্ছিজ্জ গাহিকা, তে আৰব্ভ পৱত্তাতি অত্থো.
ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাড়িযা ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. তত্থ নো পস্সাসো নো অস্সাসোতি সো সোযেৱ অত্থো পটিসেধেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তো. অস্সাসৱসেনাতি অস্সাসং আৰম্মণং কত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. পস্সাসৱসেনাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. উপট্ঠানং সতীতি অসম্মুস্সনতায তমেৱ অস্সাসং পস্সাসঞ্চ উপগন্ত্ৱা ঠানং সতি নামাতি অত্থো. এত্তাৱতা আনাপানেসু সতি আনাপানস্সতীতি অযমত্থো ৱুত্তো হোতি. ইদানি সতিৱসেনেৱ পুগ্গলং নিদ্দিসিতুকামেন ‘‘যো অস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতি, যো পস্সসতি, তস্সুপট্ঠাতী’’তি ৱুত্তং. যো অস্সসতি, তস্স সতি অস্সাসং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতি. যো পস্সসতি, তস্স সতি পস্সাসং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতীতি অত্থো.
যুত্তোতি সম্পযুত্তো. আনাপানস্সতিযন্তি আনাপানস্সতিযং পচ্চযভূতাযন্তি অত্থো. পুৰিমস্মিঞ্হি অত্থে সমাধিস্স সতিযা সহজাতাদিপচ্চযভাৱো ৱুত্তো সম্পযুত্তৱচনতো, দুতিযস্মিং পন উপনিস্সযভাৱোপি. উপচাৰজ্ঝানসহগতা হি সতি অপ্পনাসমাধিস্স উপনিস্সযো হোতীতি উভযথাপি সহজাতাদীনং সত্তন্নম্পি পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযভাৱং দস্সেতি. ‘‘পুন চপৰং, উদাযি, অক্খাতা মযা সাৱকানং পটিপদা, যথাপটিপন্না মে সাৱকা চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৪৭) উপ্পাদনৱড্ঢনট্ঠেন ভাৱনাতি ৱুচ্চতীতি তদুভযৱসেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভাৱিতোতি উপ্পাদিতো ৱড্ঢিতো চা’’তি আহ. তত্থ ভাৱং ৱিজ্জমানতং ইতো গতোতি ভাৱিতো, উপ্পাদিতো পটিলদ্ধমত্তোতি অত্থো. উপ্পন্নো পন লদ্ধাসেৱনো ভাৱিতো, পগুণভাৱং আপাদিতো ৱড্ঢিতোতি অত্থো. বহুলীকতোতি বহুলং পৱত্তিতো. তেন আৱজ্জনাদিৱসীভাৱপ্পত্তিমাহ. যো হি ৱসীভাৱং আপাদিতো, সো ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতব্বতো পুনপ্পুনং পৱত্তিস্সতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং কতো’’তি. যথা ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি (দী. নি. ১.২২৬; সং. নি. ২.১৫২) চ এৱমাদীসু পঠমপদে ৱুত্তো এৱ-সদ্দো দুতিযাদীসুপি ৱুত্তোযেৱ হোতি, এৱমিধাপীতি আহ ‘‘উভযত্থ এৱ-সদ্দেন নিযমো ৱেদিতব্বো’’তি.
উভযপদনিযমেন লদ্ধগুণং দস্সেতুং ‘‘অযং হী’’তিআদি ৱুত্তং. অসুভকম্মট্ঠানন্তি অসুভাৰম্মণং ঝানমাহ. তঞ্হি অসুভেসু যোগকম্মভাৱতো যোগিনো সুখৱিসেসানং কাৰণভাৱতো চ ‘‘অসুভকম্মট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. কেৱলন্তি ইমিনা আৰম্মণং নিৱত্তেতি. পটিৱেধৱসেনাতি ঝানপটিৱেধৱসেন. ঝানঞ্হি ভাৱনাৱিসেসেন ইজ্ঝন্তং অত্তনো ৱিসযং পটিৱিজ্ঝন্তমেৱ পৱত্ততি যথাসভাৱতো পটিৱিজ্ঝীযতি চাতি পটিৱেধোতি ৱুচ্চতি. ওড়াৰিকাৰম্মণত্তাতি বীভচ্ছাৰম্মণত্তা. পটিকূলাৰম্মণত্তাতি জিগুচ্ছিতব্বাৰম্মণত্তা. পৰিযাযেনাতি কাৰণেন লেসন্তৰেন ৱা. আৰম্মণসন্ততাযপীতি অনুক্কমেন ৱিচেতব্বতং পত্তাৰম্মণস্স পৰমসুখুমতং সন্ধাযাহ. সন্তে হি সন্নিসিন্নে আৰম্মণে পৱত্তমানো ধম্মো সযম্পি সন্নিসিন্নোৱ হোতি. তেনাহ – ‘‘সন্তো ৱূপসন্তো নিব্বুতো’’তি, নিব্বুতসব্বপৰিড়াহোতি অত্থো. আৰম্মণসন্ততায তদাৰম্মণানং ধম্মানং সন্ততা লোকুত্তৰধম্মাৰম্মণাহি পচ্চৱেক্খণাহি দীপেতব্বা.
নাস্স সন্তপণীতভাৱাৱহং কিঞ্চি সেচনন্তি অসেচনকো, অসেচনকত্তা অনাসিত্তকো, অনাসিত্তকত্তা এৱ অব্বোকিণ্ণো অসম্মিস্সো পৰিকম্মাদিনা, ততোযেৱ পাটিযেক্কো, ৱিসুংযেৱেকো আৱেণিকো অসাধাৰণো. সব্বমেতং সৰসতো এৱ সন্তভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তং, পৰিকম্মং ৱা সন্তভাৱনিমিত্তং. পৰিকম্মন্তি চ কসিণকৰণাদিনিমিত্তুপ্পাদপৰিযোসানং, তাদিসং ইধ নত্থীতি অধিপ্পাযো. তদা হি কম্মট্ঠানং নিৰস্সাদত্তা অসন্তং অপ্পণীতং সিযা. উপচাৰেন ৱা নত্থি এত্থ সন্ততাতি যোজনা. যথা উপচাৰক্খণে নীৱৰণৱিগমেন অঙ্গপাতুভাৱেন চ পৰেসং সন্ততা হোতি, ন এৱমিমস্স. অযং পন আদিমনসি…পে… পণীতো চাতি যোজনা. কেচীতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিকে সন্ধাযাহ. অনাসিত্তকোতি উপসেচনেন অনাসিত্তকো. তেনাহ ‘‘ওজৱন্তো’’তি, ওজৱন্তসদিসোতি অত্থো. মধুৰোতি ইট্ঠো. চেতসিকসুখপ্পটিলাভসংৱত্তনং তিকচতুক্কজ্ঝানৱসেন উপেক্খায ৱা সন্তভাৱেন সুখগতিকত্তা সব্বেসম্পি ৱসেন ৱেদিতব্বং. ঝানসমুট্ঠানপণীতৰূপফুটসৰীৰতাৱসেন পন কাযিকসুখপ্পটিলাভসংৱত্তনং দট্ঠব্বং, তঞ্চ খো ঝানতো ৱুট্ঠিতকালে. ইমস্মিং পক্খে অপ্পিতপ্পিতক্খণেতি ইদং হেতুম্হি ভুম্মৱচনং দট্ঠব্বং.
অৱিক্খম্ভিতেতি ঝানেন সকসন্তানতো অনীহটে অপ্পহীনে. অকোসল্লসম্ভূতেতি অকোসল্লং ৱুচ্চতি অৱিজ্জা, ততো সম্ভূতে. অৱিজ্জাপুব্বঙ্গমা হি সব্বে পাপধম্মা. খণেনেৱাতি অত্তনো পৱত্তিক্খণেনেৱ. অন্তৰধাপেতীতি এত্থ অন্তৰধাপনং ৱিনাসনং. তং পন ঝানকত্তুকস্স ইধাধিপ্পেতত্তা পৰিযুট্ঠানপ্পহানং হোতীতি আহ ‘‘ৱিক্খম্ভেতী’’তি. ৱূপসমেতীতি ৱিসেসেন উপসমেতি. ৱিসেসেন উপসমনং পন সম্মদেৱ উপসমনং হোতীতি আহ ‘‘সুট্ঠু উপসমেতী’’তি.
ননু চ অঞ্ঞোপি সমাধি অত্তনো পৱত্তিক্খণেনেৱ পটিপক্খধম্মে অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতি, অথ কস্মা অযমেৱ সমাধি এৱং ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তোতি? পুব্বভাগতো পট্ঠায নানাৱিতক্কৱূপসমনসব্ভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘আনাপানস্সতি ভাৱেতব্বা ৱিতক্কুপচ্ছেদাযা’’তি (অ. নি. ৯.১; উদা. ৩১). অপিচ তিক্খপঞ্ঞস্স ঞাণুত্তৰস্সেতং কম্মট্ঠানং, ঞাণুত্তৰস্স চ কিলেসপ্পহানং ইতৰেহি সাতিসযং যথা সদ্ধাধিমুত্তেহি দিট্ঠিপ্পত্তস্স, তস্মা ইমং ৱিসেসং সন্ধায ‘‘ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতী’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা নিমিত্তপাতুভাৱে সতি খণেনেৱ অঙ্গপাতুভাৱসব্ভাৱতো অযমেৱ সমাধি ‘‘ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতী’’তি ৱুত্তো যথা তং মহতো অকালমেঘস্স উট্ঠিতস্স ধাৰানিপাতে খণেনেৱ পথৱিযং ৰজোজল্লস্স ৱূপসমো. তেনেৱাহ ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহা অকালমেঘো উট্ঠিতো’’তিআদি. সাসনিকস্স ঝানভাৱনা যেভুয্যেন নিব্বেধভাগিযাৱ হোতীতি আহ ‘‘নিব্বেধভাগিযত্তা’’তি. বুদ্ধানং পন একংসেন নিব্বেধভাগিযাৱ হোতি. ইমমেৱ হি কম্মট্ঠানং ভাৱেত্ৱা সব্বেপি সম্মাসম্বুদ্ধা সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তি, অৰিযমগ্গস্স পাদকভূতো অযং সমাধি অনুক্কমেন ৱড্ঢিত্ৱা অৰিযমগ্গভাৱং উপগতো ৱিয হোতীতি আহ ‘‘অনুপুব্বেন অৰিযমগ্গৱুড্ঢিপ্পত্তো’’তি. অযং পনত্থো ৱিৰাগনিৰোধপটিনিস্সগ্গানুপস্সনানং ৱসেন সম্মদেৱ যুজ্জতি.
কথন্তি ইদং পুচ্ছনাকাৰৱিভাৱনপদং, পুচ্ছা চেত্থ কথেতুকম্যতাৱসেন অঞ্ঞেসং অসম্ভৱতো, সা চ উপৰি দেসনং আৰুড়্হানং সব্বেসং পকাৰৱিসেসানং আমসনৱসেনাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কথন্তি…পে… ৱিত্থাৰেতুকম্যতাপুচ্ছা’’তি আহ. কথং বহুলীকতোতি এত্থাপি আনাপানস্সতিসমাধীতি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ কথন্তি আনাপানস্সতিসমাধিবহুলীকাৰং নানপ্পকাৰতো ৱিত্থাৰেতুকম্যতাপুচ্ছা. বহুলীকতো আনাপানস্সতিসমাধীতি তথা পুট্ঠধম্মনিদস্সনন্তি ইমমত্থং ‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনাযেৱ অতিদিস্সতি. হেট্ঠা পপঞ্চৱসেন ৱুত্তমত্থং সুখগ্গহণত্থং সঙ্গহেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো’’তি আহ, পিণ্ডত্থোতি ৱুত্তং হোতি.
তমত্থন্তি তং ‘‘কথং ভাৱিতো’’তিআদিনা পুচ্ছাৱসেন সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং. ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৯১; অ. নি. ৩.৬১) ইধ-সদ্দো লোকং উপাদায ৱুত্তো. ‘‘ইধেৱ তিট্ঠমানস্সা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৬৯) ওকাসং. ‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্সং পৱাৰিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) পদপূৰণমত্তং. ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পন সাসনং. ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খূ’’তি ইধাপি সাসনমেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৱে, ইমস্মিং সাসনে ভিক্খূ’’তি ৱত্ৱা তমেৱত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অযং হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বপ্পকাৰআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্সাতি সব্বপ্পকাৰগ্গহণং সোড়স পকাৰে সন্ধায. তে হি ইমস্মিংযেৱ সাসনে. বাহিৰকা হি জানন্তা আদিতো চতুপ্পকাৰমেৱ জানন্তি. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৱপ্পটিসেধনো’’তি, যথাৱুত্তস্স পুগ্গলস্স নিস্সযভাৱপ্পটিসেধনোতি অত্থো. এতেন ‘‘ইধ, ভিক্খৱে’’তি ইদং অন্তোগধএৱ-সদ্দন্তি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি অৱধাৰণানি যথা ৱাযুভক্খোতি. তেনেৱাহ ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো’’তিআদি. পৰিপুণ্ণসমণকৰণধম্মো হি যো, সো সব্বপ্পকাৰআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকো. পৰপ্পৱাদাতি পৰেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকাৰৱাদা তিত্থাযতনানি.
অৰঞ্ঞাদিকস্সেৱ ভাৱনানুৰূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. যথা থনেহি সব্বসো খীৰং ন পগ্ঘৰতি, এৱং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. অস্সাতি গোপস্স. ৰূপসদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকঅস্সাদো ৰূপাৰম্মণাদিৰসো. পুব্বে আচিণ্ণাৰম্মণন্তি পব্বজিততো পুব্বে, অনাদিমতি ৱা সংসাৰে পৰিচিতাৰম্মণং. উপচাৰৱসেন উপনিসীদতি, অপ্পনাৱসেন উপনিপজ্জতীতি যোজেতব্বং.
ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৱ কম্মট্ঠানসল্লক্খণৱসপ্পৱত্তায সতিযা. আৰম্মণেতি কম্মট্ঠানাৰম্মণে. দড়্হন্তি থিৰং, যথা সতোকাৰিস্স উপচাৰপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৱাতি অত্থো.
মুদ্ধভূতন্তি সন্ততাদিৱিসেসগুণৱন্ততায বুদ্ধাদীহি অৰিযেহি সমাসেৱিতভাৱতো চ মুদ্ধসদিসং, উত্তমন্তি অত্থো. ৱিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং বুদ্ধসাৱকানঞ্চ ৱিসেসাধিগমস্স চেৱ অঞ্ঞকম্মট্ঠানেন অধিগতৱিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰস্স চ পদট্ঠানভূতং. ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো ৱিয ভগৱা যোগীনং অনুৰূপনিৱাসট্ঠানুপদিস্সনতো. ভিক্খু দীপিসদিসো অৰঞ্ঞে এককো ৱিহৰিত্ৱা পটিপক্খনিম্মথনেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো. ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলমাহ. পৰক্কমজৱযোগ্গভূমিন্তি ভাৱনুস্সাহজৱস্স যোগ্গকৰণভূমিভূতং.
এৱং ৱুত্তলক্খণেসূতি অভিধম্মপৰিযাযেন সুত্তন্তপৰিযাযেন ৱুত্তলক্খণেসু. ৰুক্খসমীপন্তি ‘‘যাৱতা মজ্ঝন্হিকে কালে সমন্তা ছাযা ফৰতি, নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৱতা ৰুক্খমূলন্তি ৱুচ্চতী’’তি এৱং ৱুত্তং ৰুক্খস্স সমীপট্ঠানং. অৱসেসসত্তৱিধসেনাসনন্তি পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপ্পত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জন্তি এৱং ৱুত্তং. উতুত্তযানুকূলং ধাতুচৰিযানুকূলন্তি গিম্হাদিউতুত্তযস্স সেম্হাদিধাতুত্তযস্স মোহাদিচৰিতত্তযস্স চ অনুকূলং. তথা হি গিম্হকালে অৰঞ্ঞং অনুকূলং সোম্মসীতলভাৱতো, হেমন্তে ৰুক্খমূলং হিমপাতনিৱাৰণতো, ৱস্সকালে সুঞ্ঞাগাৰং ৱস্সনিৱাৰণগেহসম্ভৱতো. সেম্হধাতুকস্স সেম্হপকতিকস্স অৰঞ্ঞং অনুকূলং দূৰং গন্ত্ৱা ভিক্খাচৰণেন সেম্হস্স ৱূপসমনতো, পিত্তধাতুকস্স ৰুক্খমূলং অনুকূলং সীতৱাতসম্ফস্সসম্ভৱতো, ৱাতধাতুকস্স সুঞ্ঞাগাৰং অনুকূলং ৱাতনিৱাৰণতো. মোহচৰিতস্স অৰঞ্ঞং অনুকূলং. মহাঅৰঞ্ঞে হি চিত্তং ন সঙ্কুচতি ৱিৱটঙ্গণভাৱতো, দোসচৰিতস্স ৰুক্খমূলং অনুকূলং পসাদনীযভাৱতো, ৰাগচৰিতস্স সুঞ্ঞাগাৰং অনুকূলং ৱিসভাগাৰম্মণানং পৱেসনিৱাৰণতো. অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকন্তি অসঙ্কোচাৱিক্খেপপক্খিকং. সযনঞ্হি কোসজ্জপক্খিকং, ঠানচঙ্কমনানি উদ্ধচ্চপক্খিকানি, ন এৱং নিসজ্জা. ততো এৱ তস্সা সন্ততা. নিসজ্জায দড়্হভাৱং পল্লঙ্কাভুজনেন, অস্সাসপস্সাসানং পৱত্তনসুখতং উপৰিমকাযস্স উজুকট্ঠপনেন, আৰম্মণপৰিগ্গহূপাযং পৰিমুখং সতিযা ঠপনেন দস্সেন্তো.
ঊৰুবদ্ধাসনন্তি ঊৰূনমধোবন্ধনৱসেন নিসজ্জা. হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকং ঠপনং নিসজ্জাৱচনেনেৱ বোধিতন্তি. উজুং কাযন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপৰিমকাযৱিসযোতি আহ – ‘‘উপৰিমং সৰীৰং উজুকং ঠপেত্ৱা’’তি. তং পন উজুকট্ঠপনং সৰূপতো পযোজনতো চ দস্সেতুং ‘‘অট্ঠাৰসা’’তিআদি ৱুত্তং. ন পণমন্তীতি ন ওণমন্তি. ন পৰিপততীতি ন ৱিগচ্ছতি ৱীথিং ন ৱিলঙ্ঘেতি, ততো এৱ পুব্বেনাপৰং ৱিসেসুপ্পত্তিযা ৱুড্ঢিং ফাতিং উপগচ্ছতি. ইধ পৰি-সদ্দো অভি-সদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণতো নিৱাৰেত্ৱা কম্মট্ঠানংযেৱ পুৰক্খত্ৱাতি অত্থো. পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো ‘‘পৰিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬, ২০) ৱিয. নিয্যানট্ঠো পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো, তস্মা পৰিগ্গহিতনিয্যানন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পৰিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৱা, পৰমং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৱাতি অত্থো. সতোৱাতি সতিযা সমন্নাগতো এৱ সৰন্তো এৱ অস্সসতি, নাস্স কাচি সতিৱিৰহিতা অস্সাসপ্পৱত্তি হোতীতি অত্থো. সতো পস্সসতীতি এত্থাপি সতোৱ পস্সসতীতি এৱ-সদ্দো আনেত্ৱা ৱত্তব্বো. সতোকাৰীতি সতো এৱ হুত্ৱা সতিযা এৱ ৱা কাতব্বস্স কত্তা, কৰণসীলো ৱা.
বাত্তিংসায আকাৰেহীতি চতূসু চতুক্কেসু আগতানি দীঘৰস্সাদীনি সোড়স পদানি অস্সাসপস্সাসৱসেন দ্ৱিধা ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তেহি দীঘমস্সাসং আদিং কত্ৱা পটিনিস্সগ্গানুপস্সিপস্সাসপৰিযন্তেহি বাত্তিংসাকাৰেহি. যদি ‘‘সতোৱ অস্সসতি, সতো পস্সসতী’’তি এতস্স ৱিভঙ্গে ৱুত্তং, অথ কস্মা ‘‘অস্সসতি পস্সসতি’’চ্চেৱ অৱত্ৱা ‘‘সতোকাৰী’’তি ৱুত্তং? একৰসং দেসনং কাতুকামতায. পঠমচতুক্কে পদদ্ৱযমেৱ হি ৱত্তমানকালৱসেন আগতং, ইতৰানি অনাগতকালৱসেন, তস্মা একৰসং দেসনং কাতুকামতায সব্বত্থ ‘‘সতোকাৰি’’চ্চেৱ ৱুত্তং. দীঘংঅস্সাসৱসেনাতি দীঘঅস্সাসৱসেন, ৱিভত্তিঅলোপং কত্ৱা নিদ্দেসো. দীঘন্তি ৱা ভগৱতা ৱুত্তঅস্সাসৱসেন. চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপন্তি ৱিক্খেপস্স পটিপক্খভাৱতো অৱিক্খেপোতি লদ্ধনামং চিত্তস্স একগ্গভাৱং পজানতো সতি উপট্ঠিতা আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেনাতি যথাৱুত্তায সতিযা যথাৱুত্তেন চ ঞাণেন. ইদং ৱুত্তং হোতি – দীঘং অস্সাসং আৰম্মণভূতং অৱিক্খিত্তচিত্তস্স অসম্মোহতো ৱা সম্পজানন্তস্স তত্থ সতি উপট্ঠিতাৱ হোতি, তং সম্পজানন্তস্স আৰম্মণকৰণৱসেন অসম্মোহৱসেন ৱা সম্পজঞ্ঞং, তদধীনসতিসম্পজঞ্ঞেন তংসমঙ্গী যোগাৱচৰো সতোকাৰী নাম হোতীতি. পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৱসেনাতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সী হুত্ৱা অস্সসনস্স ৱসেন. ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সিঅস্সাসৱসেনা’’তি ৱা পাঠো, তস্স পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো অস্সাসা পটিনিস্সগ্গানুপস্সিঅস্সাসা, তেসং ৱসেনাতি অত্থো.
অন্তো উট্ঠিতসসনং অস্সাসো, বহি উট্ঠিতসসনং পস্সাসোতি আহ – ‘‘অস্সাসোতি বহিনিক্খমনৱাতো’’তিআদি. সুত্তন্তট্ঠকথাযং পন বহি উট্ঠহিত্ৱাপি অন্তো সসনতো অস্সাসো, অন্তো উট্ঠহিত্ৱাপি বহি সসনতো পস্সাসোতি কত্ৱা উপ্পটিপাটিযা ৱুত্তং. অথ ৱা মাতুকুচ্ছিযং বহি নিক্খমিতুং অলদ্ধোকাসো নাসিকাৱাতো মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তে পঠমং বহি নিক্খমতীতি ৱিনযট্ঠকথাযং উপ্পত্তিক্কমেন ‘‘আদিম্হি সাসো অস্সাসো’’তি বহিনিক্খমনৱাতো ৱুত্তো. তেনেৱাহ ‘‘সব্বেসম্পি গব্ভসেয্যকান’’ন্তিআদি. সুত্তন্তট্ঠকথাযং পন পৱত্তিযং ভাৱনাৰম্ভসমযে পঠমং নাসিকাৱাতস্স অন্তো আকড্ঢিত্ৱা পচ্ছা বহি ৱিস্সজ্জনতো পৱত্তিক্কমেন ‘‘আদিম্হি সাসো অস্সাসো’’তি অন্তোপৱিসনৱাতো ৱুত্তো. সুত্তন্তনযোযেৱ চেত্থ ‘‘অস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো অজ্ঝত্তং ৱিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চ, পস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো বহিদ্ধা ৱিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চা’’তি (পটি. ম. ১.১৫৭) ইমায পাড়িযা সমেতি. ‘‘ভাৱনাৰম্ভে পৱত্তিক্কমস্সেৱ ইচ্ছিতত্তা সুন্দৰতৰো’’তি ৱদন্তি. তালুং আহচ্চ নিব্বাযতীতি তালুং আহচ্চ নিৰুজ্ঝতি. তেন কিৰ সম্পতিজাতো বালদাৰকো খিপিতং কৰোতি. এৱং তাৱাতিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স নিগমনং. কেচি ‘‘এৱং তাৱাতি অনেন পৱত্তিক্কমেন অস্সাসো বহিনিক্খমনৱাতোতি গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো’’তি ৱদন্তি.
অদ্ধানৱসেনাতি কালদ্ধানৱসেন. অযঞ্হি অদ্ধান-সদ্দো কালস্স দেসস্স চ ৱাচকোতি. তত্থ দেসদ্ধানং উদাহৰণভাৱেন দস্সেত্ৱা কালদ্ধানস্স ৱসেন অস্সাসপস্সাসানং দীঘৰস্সতং ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ওকাসদ্ধানন্তি ওকাসভূতং অদ্ধানং. ফৰিত্ৱাতি ব্যাপেত্ৱা. চুণ্ণৱিচুণ্ণাপি অনেককলাপভাৱেন, দীঘমদ্ধানন্তি দীঘং পদেসং. তস্মাতি সণিকং পৱত্তিযা দীঘসন্তানতায দীঘাতি ৱুচ্চন্তি. এত্থ চ হত্থিআদিসৰীৰে সুনখাদিসৰীৰে চ অস্সাসপস্সাসানং দেসদ্ধানৱিসিট্ঠেন কালদ্ধানৱসেনেৱ দীঘৰস্সতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা ‘‘সণিকং পূৰেত্ৱা সণিকমেৱ নিক্খমন্তি, সীঘং পূৰেত্ৱা সীঘমেৱ নিক্খমন্তী’’তি ৱচনতো. মনুস্সেসূতি সমানপ্পমাণেসুপি মনুস্সসৰীৰেসু. দীঘং অস্সসন্তীতি দীঘং অস্সাসপ্পবন্ধং পৱত্তেন্তীতি অত্থো. পস্সসন্তীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সুনখসসাদযো ৱিয ৰস্সং অস্সসন্তি পস্সসন্তি চাতি যোজনা. ইদং পন দীঘং ৰস্সঞ্চ অস্সসনং পস্সসনঞ্চ তেসং সত্তানং সৰীৰস্স সভাৱোতি দট্ঠব্বং. তেসন্তি তেসং সত্তানং. তেতি অস্সাসপস্সাসা. ইত্তৰমদ্ধানন্তি অপ্পকং কালং. নৱহাকাৰেহীতি ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স পুব্বেনাপৰং অলদ্ধৱিসেসস্স কেৱলং অদ্ধানৱসেন আদিতো ৱুত্তা তযো আকাৰা, তে চ খো একচ্চো অস্সাসং সুট্ঠু সল্লক্খেতি, একচ্চো পস্সাসং, একচ্চো তদুভযন্তি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং ৱসেন. কেচি পন ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপীতি একজ্ঝং ৱচনং ভাৱনায নিৰন্তৰং পৱত্তিদস্সনত্থ’’ন্তি ৱদন্তি. ছন্দৱসেন পুব্বে ৱিয তযো, তথা পামোজ্জৱসেনাতি ইমেহি নৱহি আকাৰেহি.
কামঞ্চেত্থ একস্স পুগ্গলস্স তযো এৱ আকাৰা লব্ভন্তি, তন্তিৱসেন পন সব্বেসং পাড়িআৰুড়্হত্তা তেসং ৱসেন পৰিকম্মস্স কাতব্বত্তা চ ‘‘তত্ৰাযং ভিক্খু নৱহাকাৰেহী’’তি ৱুত্তং. এৱং পজানতোতি এৱং যথাৱুত্তেহি আকাৰেহি অস্সাসপস্সাসে পজানতো, তত্থ মনসিকাৰং পৱত্তেন্তস্স. একেনাকাৰেনাতি দীঘংঅস্সাসাদীসু চতূসু আকাৰেসু একেন আকাৰেন, নৱসু তীসু ৱা একেন. তথা হি ৱক্খতি –
‘‘দীঘো ৰস্সো চ অস্সাসো,
পস্সাসোপি চ তাদিসো;
চত্তাৰো ৱণ্ণা ৱত্তন্তি,
নাসিকগ্গেৱ ভিক্খুনো’’তি. (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৬৫);
অযং ভাৱনা অস্সাসপস্সাসকাযানুপস্সনাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা সম্পজ্জতী’’তি.
ইদানি পাড়িৱসেনেৱ তে নৱ আকাৰে ভাৱনাৱিধিঞ্চ দস্সেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ‘‘কথং পজানাতী’’তি পজাননৱিধিং কথেতুকম্যতায পুচ্ছতি. দীঘং অস্সাসন্তি ৱুত্তলক্খণং দীঘং অস্সাসং. অদ্ধানসঙ্খাতেতি অদ্ধানন্তি সঙ্খং গতে দীঘে কালে, দীঘং খণন্তি অত্থো. কোট্ঠাসপৰিযাযো ৱা সঙ্খাত-সদ্দো ‘‘থেয্যসঙ্খাত’’ন্তিআদীসু ৱিয, তস্মা অদ্ধানসঙ্খাতেতি অদ্ধানকোট্ঠাসে দেসভাগেতি অত্থো. ছন্দো উপ্পজ্জতীতি ভাৱনায পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং আৱহন্তিযা লদ্ধস্সাদত্তা তত্থ সাতিসযো কত্তুকামতালক্খণো কুসলচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি. ছন্দৱসেনাতি তথাপৱত্তছন্দস্স ৱসেন ৱিসেসভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স কম্মট্ঠানং ৱুড্ঢিং ফাতিং গমেন্তস্স. ততো সুখুমতৰন্তি যথাৱুত্তছন্দপ্পৱত্তিযা পুৰিমকতো সুখুমতৰং. ভাৱনাবলেন হি পটিপ্পস্সদ্ধদৰথপৰিড়াহতায কাযস্স অস্সাসপস্সাসা সুখুমতৰা হুত্ৱা পৱত্তন্তি. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি অস্সাসপস্সাসানং সুখুমতৰভাৱেন আৰম্মণস্স সন্ততৰতায কম্মট্ঠানস্স চ ৱীথিপ্পটিপন্নতায ভাৱনাচিত্তসহগতো পমোদো খুদ্দিকাদিভেদা তৰুণপীতি উপ্পজ্জতি. চিত্তং ৱিৱত্ততীতি অনুক্কমেন অস্সাসপস্সাসানং অতিৱিয সুখুমতৰভাৱপ্পত্তিযা অনুপট্ঠহনে ৱিচেতব্বাকাৰপ্পত্তেহি তেহি চিত্তং ৱিনিৱত্ততীতি কেচি. ভাৱনাবলেন পন সুখুমতৰভাৱপ্পত্তেসু অস্সাসপস্সাসেসু তত্থ পটিভাগনিমিত্তে উপ্পন্নে পকতিঅস্সাসপস্সাসতো চিত্তং নিৱত্ততি. উপেক্খা সণ্ঠাতীতি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপচাৰপ্পনাভেদে সমাধিম্হি উপ্পন্নে পুন ঝাননিব্বত্তনত্থং ব্যাপাৰাভাৱতো অজ্ঝুপেক্খনং হোতি, সা পনাযং উপেক্খা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাতি ৱেদিতব্বা.
ইমেহি নৱহি আকাৰেহীতি ইমেহি যথাৱুত্তেহি নৱহি পকাৰেহি পৱত্তা. দীঘং অস্সাসপস্সাসা কাযোতি দীঘাকাৰা অস্সাসপস্সাসা চুণ্ণৱিচুণ্ণাপি সমূহট্ঠেন কাযো. অস্সাসপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তম্পি এত্থ অস্সাসপস্সাসসামঞ্ঞৱসেন ৱুত্তং. উপট্ঠানং সতীতি তং আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতীতি সতি উপট্ঠানং নাম. অনুপস্সনা ঞাণন্তি সমথৱসেন নিমিত্তস্স অনুপস্সনা ৱিপস্সনাৱসেন অস্সাসপস্সাসে তন্নিস্সযঞ্চ কাযং ‘‘ৰূপ’’ন্তি, চিত্তং তংসম্পযুত্তধম্মে চ ‘‘অৰূপ’’ন্তি ৱৱত্থপেত্ৱা নামৰূপস্স অনুপস্সনা চ ঞাণং তত্থ যথাভূতাৱবোধো. কাযো উপট্ঠানন্তি সো কাযো আৰম্মণকৰণৱসেন উপগন্ত্ৱা সতি এত্থ তিট্ঠতীতি উপট্ঠানং নাম. এত্থ চ ‘‘কাযো উপট্ঠান’’ন্তি ইমিনা ইতৰকাযস্সপি সঙ্গহোতি তথা ৱুত্তং সম্মসনচাৰস্সপি ইধ ইচ্ছিতত্তা. নো সতীতি সো কাযো সতি নাম ন হোতি. সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ সৰণট্ঠেন উপট্ঠানট্ঠেন চ. তায সতিযাতি যথাৱুত্তায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি যথাৱুত্তেনেৱ ঞাণেন. তং কাযন্তি তং অস্সাসপস্সাসকাযঞ্চেৱ তন্নিস্সযৰূপকাযঞ্চ. অনুপস্সতীতি ঝানসম্পযুত্তঞাণেন চেৱ ৱিপস্সনাঞাণেন চ অনু অনু পস্সতি. তেন ৱুচ্চতি কাযে কাযানুপস্সনা সতিপট্ঠানভাৱনাতি তেন অনুপস্সনেন যথাৱুত্তে কাযে অযং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনাতি ৱুচ্চতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যা অযং যথাৱুত্তে অস্সাসপস্সাসকাযে তস্স নিস্সযভূতে কৰজকাযে চ কাযস্সেৱ অনুপস্সনা অনুদকভূতায মৰীচিযা উদকানুপস্সনা ৱিয ন অনিচ্চাদিসভাৱে কাযে নিচ্চাদিভাৱানুপস্সনা, অথ খো যথাৰহং অনিচ্চদুক্খানত্তা সুভভাৱস্সেৱ অনুপস্সনা. অথ ৱা কাযে ‘‘অহন্তি ৱা, মমন্তি ৱা, ইত্থীতি ৱা, পুৰিসো’’তি ৱা গহেতব্বস্স কস্সচি অভাৱতো তাদিসং অননুপস্সিত্ৱা কাযমত্তস্সেৱ অনুপস্সনা কাযানুপস্সনা, তায কাযানুপস্সনায সম্পযুত্তা সতিযেৱ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং, তস্স ভাৱনা ৱড্ঢনা কাযানুপস্সনা সতিপট্ঠানভাৱনাতি.
এসেৱ নযোতি ‘‘নৱহি আকাৰেহী’’তিআদিনা ৱুত্তৱিধিং ৰস্স-পদে অতিদিস্সতি. এত্থাতি এতস্মিং যথাদস্সিতে ‘‘কথং দীঘং অস্সসন্তো’’তিআদিনা আগতে পাড়িনযে. ইধাতি ইমস্মিং ৰস্সপদৱসেন আগতে পাড়িনযে. অযন্তি যোগাৱচৰো. অদ্ধানৱসেনাতি দীঘকালৱসেন. ইত্তৰৱসেনাতি পৰিত্তকালৱসেন. ইমেহি আকাৰেহীতি ইমেহি নৱহি আকাৰেহি.
তাদিসোতি দীঘো ৰস্সো চ. চত্তাৰো ৱণ্ণাতি চত্তাৰো আকাৰা তে চ দীঘাদযো এৱ. নাসিকগ্গেৱ ভিক্খুনোতি গাথাসুখত্থং ৰস্সং কত্ৱা ৱুত্তং. নাসিকগ্গে ৱাতি ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো, তেন উত্তৰোট্ঠং সঙ্গণ্হাতি.
সব্বকাযপ্পটিসংৱেদীতি সব্বস্স কাযস্স পটি পটি পচ্চেকং সম্মদেৱ ৱেদনসীলো জাননসীলো, তস্স ৱা পটি পটি সম্মদেৱ ৱেদো এতস্স অত্থি, তং ৱা পটি পটি সম্মদেৱ ৱেদমানোতি অত্থো. তত্থ তত্থ সব্ব-গ্গহণেন অস্সাসাদিকাযস্স অনৱসেসপৰিযাদানে সিদ্ধেপি অনেককলাপসমুদাযভাৱতো তস্স সব্বেসম্পি ভাগানং সংৱেদনদস্সনত্থং পটি-সদ্দগ্গহণং, তত্থ সক্কচ্চকাৰিভাৱদস্সনত্থং সং-সদ্দগ্গহণন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সকলস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ যথা সমানেসুপি অস্সাসপস্সাসেসু যোগিনো পটিপত্তিৱিধানে পচ্চেকং সক্কচ্চংযেৱ পটিপজ্জিতব্বন্তি দস্সেতুং ৱিসুং দেসনা কতা, এৱং তমেৱত্থং দীপেতুং সতিপি অত্থস্স সমানতায ‘‘সকলস্সা’’তিআদিনা পদদ্ৱযস্স ৱিসুং ৱিসুং অত্থৱণ্ণনা কতাতি ৱেদিতব্বা. পাকটং কৰোন্তোতি ৱিভূতং কৰোন্তো, সব্বসো ৱিভাৱেন্তোতি অত্থো. পাকটীকৰণং ৱিভাৱনং তত্থ অসম্মুয্হনঞাণেনেৱ নেসং পৱত্তনেন হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘এৱং ৱিদিতং কৰোন্তো’’তিআদিমাহ. তত্থ তস্মাতি যস্মা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেনেৱ অস্সাসপস্সাসে পৱত্তেতি, ন ৱিপ্পযুত্তচিত্তেন, তস্মা এৱংভূতো সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামি পস্সসিস্সামীতি সিক্খতীতি ৱুচ্চতি বুদ্ধাদীহীতি যোজনা. চুণ্ণৱিচুণ্ণৱিসটেতি অনেককলাপতায চুণ্ণৱিচুণ্ণভাৱেন ৱিসটে. আদি পাকটো হোতি সতিযা ঞাণস্স চ ৱসেন কতপুব্বাভিসঙ্খাৰস্স পৱত্তত্তা. তাদিসেন ভৱিতব্বন্তি চতুত্থপুগ্গলসদিসেন ভৱিতব্বং, পগেৱ সতিং ঞাণঞ্চ পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা তীসুপি ঠানেসু ঞাণসম্পযুত্তমেৱ চিত্তং পৱত্তেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন সব্বকাযপ্পটিসংৱেদনৱসেনেৱ. ঘটতীতি উস্সহতি. ৱাযমতীতি ৱাযামং কৰোতি, মনসিকাৰং পৱত্তেতীতি অত্থো. তথাভূতস্সাতি আনাপানস্সতিং ভাৱেন্তস্স. সংৱৰোতি সতি ৱীৰিযম্পি ৱা. তায সতিযাতি যা সা আনাপানে আৰব্ভ পৱত্তা সতি, তায. তেন মনসিকাৰেনাতি যো সো তত্থ সতিপুব্বঙ্গমো ভাৱনামনসিকাৰো, তেন সদ্ধিন্তি অধিপ্পাযো. আসেৱতীতি ‘‘তিস্সো সিক্খাযো’’তি ৱুত্তে অধিকুসলধম্মে আসেৱতি. তদাসেৱনঞ্হেত্থ সিক্খনন্তি অধিপ্পেতং. পুৰিমনযেতি পুৰিমস্মিং ভাৱনানযে, পঠমৱত্থুদ্ৱযেতি অধিপ্পাযো. তত্থাপি কামং ঞাণুপ্পাদনং লব্ভতেৱ অস্সাসপস্সাসানং যাথাৱতো দীঘৰস্সভাৱাৱবোধসব্ভাৱতো, তথাপি তং ন দুক্কৰং যথাপৱত্তানং তেসং গহণমত্তভাৱতোতি তত্থ ৱত্তমানকালপ্পযোগো কতো. ইদং পন দুক্কৰং পুৰিসস্স খুৰধাৰাযং গমনসদিসং, তস্মা সাতিসযেনেত্থ পুব্বাভিসঙ্খাৰেন ভৱিতব্বন্তি দীপেতুং অনাগতকালপ্পযোগো কতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ঞাণুপ্পাদনাদীসূতি আদি-সদ্দেন কাযসঙ্খাৰপস্সম্ভনপীতিপটিসংৱেদনাদিং সঙ্গণ্হাতি. কেচি পনেত্থ ‘‘সংৱৰসমাদানানং সঙ্গহো’’তি ৱদন্তি.
কাযসঙ্খাৰন্তি অস্সাসপস্সাসং. সো হি চিত্তসমুট্ঠানোপি সমানো কৰজকাযপটিবদ্ধৱুত্তিতায তেন সঙ্খৰীযতীতি কাযসঙ্খাৰোতি ৱুচ্চতি. যো পন ‘‘কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো’’তি (ম. নি. ১.১০২) এৱমাগতো কাযসঙ্খাৰো চেতনালক্খণো সতিপি দ্ৱাৰন্তৰুপ্পত্তিযং যেভুয্যৱুত্তিযা তব্বহুলৱুত্তিযা চ কাযদ্ৱাৰেন লক্খিতো, সো ইধ নাধিপ্পেতো. পস্সম্ভেন্তোতিআদীসু পচ্ছিমং পচ্ছিমং পদং পুৰিমস্স পুৰিমস্স অত্থৱচনং. তস্মা পস্সম্ভনং নাম ৱূপসমনং, তঞ্চ তথাপযোগে অসতি উপ্পজ্জনাৰহস্স ওড়াৰিকস্স কাযসঙ্খাৰস্স পযোগসম্পত্তিযা অনুপ্পাদনন্তি দট্ঠব্বং. তত্ৰাতি ‘‘ওড়াৰিকং কাযসঙ্খাৰং পস্সম্ভেন্তো’’তি এত্থ. অপৰিগ্গহিতকালেতি কম্মট্ঠানস্স অনাৰদ্ধকালে, ততো এৱ কাযচিত্তানম্পি অপৰিগ্গহিতকালে. ‘‘নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধাযা’’তি হি ইমিনা কাযপৰিগ্গহো, ‘‘পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি ইমিনা চিত্তপৰিগ্গহো ৱুত্তো. তেনেৱাহ – ‘‘কাযোপি চিত্তম্পি পৰিগ্গহিতা হোন্তী’’তি. কাযোতি কৰজকাযো. সদৰথাতি সপৰিড়াহা. সা চ নেসং সদৰথতা গৰুভাৱেন ৱিয ওড়াৰিকতায অৱিনাভাৱিনীতি আহ ‘‘ওড়াৰিকা’’তি. বলৱতৰাতি সবলা থূলা. সন্তা হোন্তীতি চিত্তং তাৱ বহিদ্ধা ৱিক্খেপাভাৱেন একগ্গং হুত্ৱা কম্মট্ঠানং পৰিগ্গহেত্ৱা পৱত্তমানং সন্তং হোতি ৱূপসন্তং, ততো এৱ তংসমুট্ঠানা ৰূপধম্মা লহুমুদুকম্মঞ্ঞভাৱপ্পত্তা, তদনুগুণতায সেসং তিসন্ততিৰূপন্তি এৱং চিত্তে কাযে চ ৱূপসন্তে পৱত্তমানে তন্নিস্সিতা অস্সাসপস্সাসা সন্তসভাৱা অনুক্কমেন সুখুমসুখুমতৰসুখুমতমা হুত্ৱা পৱত্তন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘যদা পনস্স কাযোপী’’তিআদি. পস্সম্ভেমীতি পঠমাৱজ্জনা. আভুজনং আভোগো, সম্মা অনু অনু আহৰণং সমন্নাহাৰো, তস্মিংযেৱ অত্থে অপৰাপৰং পৱত্তআৱজ্জনা তস্সেৱ অত্থস্স মনসিকৰণং চিত্তে ঠপনং মনসিকাৰো, ৱীমংসা পচ্চৱেক্খণা.
সাৰদ্ধেতি সদৰথে সপৰিড়াহে. অধিমত্তন্তি বলৱং ওড়াৰিকং, লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং. কাযসঙ্খাৰো হি অধিপ্পেতো. ‘‘অধিমত্তং হুত্ৱা পৱত্ততী’’তি কিৰিযাৱিসেসনং ৱা এতং. সুখুমন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. কাযম্হীতি এত্থ চিত্তে চাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.
পঠমজ্ঝানতো ৱুট্ঠায কৰিযমানং দুতিযজ্ঝানস্স নানাৱজ্জনং পৰিকম্মং পঠমজ্ঝানং ৱিয দূৰসমুস্সাৰিতপটিপক্খন্তি কত্ৱা তংসমুট্ঠানো কাযসঙ্খাৰো পঠমজ্ঝানে চ দুতিযজ্ঝানূপচাৰে চ ওড়াৰিকোতি সদিসো ৱুত্তো. এস নযো সেসুপচাৰদ্ৱযেপি. অথ ৱা দুতিযজ্ঝানাদীনং অধিগমায পটিপজ্জতো দুক্খাপটিপদাদিৱসেন কিলমতো যোগিনো কাযকিলমথচিত্তুপঘাতাদিৱসেন ৱিতক্কাদিসঙ্খোভেন সপৰিপ্ফন্দতায চ চিত্তপ্পৱত্তিযা দুতিযজ্ঝানাদিউপচাৰেসু কাযসঙ্খাৰস্স ওড়াৰিকতা ৱেদিতব্বা. অতিসুখুমোতি অঞ্ঞত্থ লব্ভমানো কাযসঙ্খাৰো চতুত্থজ্ঝানে অতিক্কন্তসুখুমো. সুখুমভাৱোপিস্স তত্থ নত্থি কুতো ওড়াৰিকতা অপ্পৱত্তনতো. তেনাহ ‘‘অপ্পৱত্তিমেৱ পাপুণাতী’’তি.
লাভিস্স সতো অনুপুব্বসমাপত্তিসমাপজ্জনৱেলং একাসনেনেৱ ৱা সব্বেসং ঝানানং পটিলাভং সন্ধায মজ্ঝিমভাণকা হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো উপৰূপৰিঝানূপচাৰেপি সুখুমতৰং ইচ্ছন্তি. তত্থ হি সোপচাৰানং ঝানানং উপৰূপৰি ৱিসেসৱন্ততা সন্ততা চ সম্ভৱেয্য, একাৱজ্জনূপচাৰং ৱা সন্ধায এৱং ৱুত্তং. এৱঞ্হি হেট্ঠা ৱুত্তৱাদেন ইমস্স ৱাদস্স অৱিৰোধো সিদ্ধো ভিন্নৱিসযত্তা. সব্বেসংযেৱাতি উভযেসম্পি. যস্মা তে সব্বেপি ৱুচ্চমানেন ৱিধিনা পস্সদ্ধিমিচ্ছন্তিযেৱ. অপৰিগ্গহিতকালে পৱত্তকাযসঙ্খাৰো পৰিগ্গহিতকালে পটিপ্পস্সম্ভতীতি ইদং সদিসসন্তানতায ৱুত্তং. ন হি তে এৱ ওড়াৰিকা অস্সাসাদযো সুখুমা হোন্তি. পস্সম্ভনাকাৰো পন তেসং হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ.
মহাভূতপৰিগ্গহে সুখুমোতি চতুধাতুমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসং সন্ধায ৱুত্তং. সকলৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো ভাৱনায উপৰূপৰি পণীতভাৱতো. তেনেৱাহ ‘‘ৰূপাৰূপপৰিগ্গহে সুখুমো’’তি. লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাযাতি কলাপসম্মসনমাহ. নিব্বিদানুপস্সনাতো পট্ঠায বলৱৱিপস্সনা, ততো ওৰং দুব্বলৱিপস্সনা. পুব্বে ৱুত্তনযেনাতি ‘‘অপৰিগ্গহিতকালে’’তিআদিনা সমথনযে ৱুত্তনযেন. ‘‘অপৰিগ্গহে পৱত্তো কাযসঙ্খাৰো মহাভূতপৰিগ্গহে পটিপ্পস্সম্ভতী’’তিআদিনা ৱিপস্সনানযেপি পটিপ্পস্সদ্ধি যোজেতব্বাতি ৱুত্তং হোতি.
অস্সাতি ইমস্স ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰ’’ন্তি পদস্স. চোদনাসোধনাহীতি অনুযোগপৰিহাৰেহি. এৱন্তি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেন. কথন্তি যং ইদং ‘‘পস্সম্ভযং…পে… সিক্খতী’’তি ৱুত্তং, তং কথং কেন পকাৰেন কাযসঙ্খাৰস্স পস্সম্ভনং যোগিনো চ সিক্খনং হোতীতি কথেতুকামতায পুচ্ছিত্ৱা কাযসঙ্খাৰে সৰূপতো ওড়াৰিকসুখুমতো ৱূপসমতো অনুযোগপৰিহাৰতো চ দস্সেতুং ‘‘কতমে কাযসঙ্খাৰা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কাযিকাতি ৰূপকাযে ভৱা. কাযপ্পটিবদ্ধাতি কাযসন্নিস্সিতা. কাযে সতি হোন্তি, অসতি ন হোন্তি, ততো এৱ তে অকাযসমুট্ঠানাপি কাযেন সঙ্খৰীযন্তীতি কাযসঙ্খাৰা. পস্সম্ভেন্তোতি ওড়াৰিকোড়াৰিকং পস্সম্ভেন্তো.
সেসপদদ্ৱযং তস্সেৱ ৱেৱচনং. ওড়াৰিকঞ্হি কাযসঙ্খাৰং অৱূপসন্তসভাৱং সন্নিসীদাপেন্তো ‘‘পস্সম্ভেন্তো’’তি ৱুচ্চতি, অনুপ্পাদনিৰোধং পাপেন্তো ‘‘নিৰোধেন্তো’’তি, সুট্ঠু সন্তসভাৱং নযন্তো ‘‘ৱূপসমেন্তো’’তি.
যথাৰূপেহীতি যাদিসেহি. কাযসঙ্খাৰেহীতি ওড়াৰিকেহি কাযসঙ্খাৰেহি. আনমনাতি অভিমুখেন কাযস্স নমনা. ৱিনমনাতি ৱিসুং ৱিসুং পস্সতো নমনা. সন্নমনাতি সব্বতো, সুট্ঠু ৱা নমনা. পণমনাতি পচ্ছতো নমনা. ইঞ্জনাদীনি আনমনাদীনং ৱেৱচনানি, অধিমত্তানি ৱা অভিমুখচলনাদীনি আনমনাদযো, মন্দানি ইঞ্জনাদযো. পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰন্তি তথাৰূপং আনমনাদীনং কাৰণভূতং ওড়াৰিকং কাযসঙ্খাৰং পটিপ্পস্সম্ভেন্তো. তস্মিঞ্হি পস্সম্ভিতে আনমনাদযোপি পস্সম্ভিতা এৱ হোন্তি.
সন্তং সুখুমন্তি যথাৰূপেহি কাযসঙ্খাৰেহি কাযস্স অপৰিপ্ফন্দনহেতূহি আনমনাদযো ন হোন্তি, তথাৰূপং দৰথাভাৱতো সন্তং, অনোড়াৰিকতায সুখুমং. পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰন্তি সামঞ্ঞতো একং কত্ৱা ৱদতি. অথ ৱা পুব্বে ওড়াৰিকোড়াৰিকং কাযসঙ্খাৰং পটিপ্পস্সম্ভেন্তো অনুক্কমেন কাযস্স অপৰিপ্ফন্দনহেতুভূতে সুখুমসুখুমতৰে উপ্পাদেত্ৱা তেপি পটিপ্পস্সম্ভেত্ৱা পৰমসুখুমতায কোটিপ্পত্তং যং কাযসঙ্খাৰং পটিপ্পস্সম্ভেতি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সন্তং সুখুমং পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰ’’ন্তি.
ইতীতিআদি চোদকৱচনং. তত্থ ইতীতি পকাৰত্থে নিপাতো, কিৰাতি অৰুচিসূচনে, এৱঞ্চেতি অত্থো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো ‘‘ৱুত্তপ্পকাৰেন যদি অতিসুখুমম্পি কাযসঙ্খাৰং পস্সম্ভেতী’’তি. এৱং সন্তেতি এৱং সতি তযা ৱুত্তাকাৰে লব্ভমানে. ৱাতূপলদ্ধিযাতি ৱাতস্স উপলদ্ধিযা. চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, অস্সাসাদিৱাতাৰম্মণস্স চিত্তস্স পভাৱনা উপ্পাদনা পৱত্তনা ন হোতি, তে চ তেন পস্সম্ভেতব্বাতি অধিপ্পাযো. অস্সাসপস্সাসানঞ্চ পভাৱনাতি ওড়াৰিকে অস্সাসপস্সাসে ভাৱনায পটিপ্পস্সম্ভেত্ৱা সুখুমানং তেসং পভাৱনা চ ন হোতি উভযেসং তেসং তেন পটিপ্পস্সম্ভেতব্বতো. আনাপানস্সতিযাতি আনাপানাৰম্মণায সতিযা চ পৱত্তনং ন হোতি আনাপানানং অভাৱতো. ততো এৱ তংসম্পযুত্তস্স আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা উপ্পাদনাপি ন হোতি. ন হি কদাচি আৰম্মণেন ৱিনা সাৰম্মণা ধম্মা সম্ভৱন্তি. ন চ নং তন্তি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং. তং ৱুত্তৱিধানং সমাপত্তিং পণ্ডিতা পঞ্ঞৱন্তো ন চেৱ সমাপজ্জন্তিপি ততো ন ৱুট্ঠহন্তিপীতি যোজনা. এৱং চোদকো সব্বেন সব্বং অভাৱূপনযনং পস্সম্ভনন্তি অধিপ্পাযেন চোদেতি.
পুন ইতি কিৰাতিআদি যথাৱুত্তায চোদনায ৱিস্সজ্জনা. তত্থ কিৰাতি যদীতি এতস্স অত্থে নিপাতো. ইতি কিৰ সিক্খতি, মযা ৱুত্তাকাৰেন যদি সিক্খতীতি অত্থো. এৱং সন্তেতি এৱং পস্সম্ভনে সতি. পভাৱনা হোতীতি যদিপি ওড়াৰিকা কাযসঙ্খাৰা পটিপ্পস্সম্ভন্তি, সুখুমা পন অত্থেৱাতি অনুক্কমেন পৰমসুখুমভাৱপ্পত্তস্স ৱসেন নিমিত্তুপ্পত্তিযা আনাপানস্সতিযা আনাপানস্সতিসমাধিস্স চ পভাৱনা ইজ্ঝতেৱাতি অধিপ্পাযো.
যথা কথং ৱিযাতি যথাৱুত্তৱিধানং তং কথং ৱিয দট্ঠব্বং, অত্থি কিঞ্চি তদত্থসম্পটিপাদনে ওপম্মন্তি অধিপ্পাযো. ইদানি ওপম্মং দস্সেতুং ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সেয্যথাপীতি ওপম্মত্থে নিপাতো. কংসেতি কংসভাজনে. নিমিত্তন্তি নিমিত্তস্স, তেসং সদ্দানং পৱত্তাকাৰস্সাতি অত্থো. সামিঅত্থে হি ইদং উপযোগৱচনং. সুগ্গহিতত্তাতি সুট্ঠু গহিতত্তা. সুমনসিকতত্তাতি সুট্ঠু চিত্তে ঠপিতত্তা. সূপধাৰিতত্তাতি সম্মদেৱ উপধাৰিতত্তা সল্লক্খিতত্তা. সুখুমকা সদ্দাতি অনুৰৱে আহ, যে অপ্পকা. অপ্পত্থো হি অযং ক-সদ্দো. সুখুমসদ্দনিমিত্তাৰম্মণতাপীতি সুখুমো সদ্দোৱ নিমিত্তং সুখুমসদ্দনিমিত্তং, তদাৰম্মণতাযপীতি ৱুত্তং হোতি. কামং তদা সুখুমাপি সদ্দা নিৰুদ্ধা, সদ্দনিমিত্তস্স পন সুগ্গহিতত্তা সুখুমতৰসদ্দনিমিত্তাৰম্মণভাৱেনপি চিত্তং পৱত্ততি. আদিতো পট্ঠায হি তস্স তস্স নিৰুদ্ধস্স সদ্দস্স নিমিত্তং অৱিক্খিত্তেন চিত্তেন উপধাৰেন্তস্স অনুক্কমেন পৰিযোসানে অতিসুখুমসদ্দনিমিত্তম্পি আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তং পৱত্ততেৱ. চিত্তং ন ৱিক্খেপং গচ্ছতি তস্মিং যথাউপট্ঠিতে নিমিত্তে সমাধানসব্ভাৱতো.
এৱং সন্তেতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তং. তত্থ যস্স সুত্তপদস্স সদ্ধিং চোদনাসোধনাহি অত্থো ৱুত্তো, তং উদ্ধৰিত্ৱা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানানি ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘পস্সম্ভয’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰন্তি ৱুত্তঅস্সাসপস্সাসা কাযোতি যোজনা ৱেদিতব্বা. অথ ৱা পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰন্তি এত্থ অস্সাসপস্সাসা কাযোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. মহাসতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৭২ আদযো; ম. নি. ১.১০৫ আদযো) কাযানুপস্সনং কথেন্তেন পঠমচতুক্কস্সেৱ ৱুত্তত্তা, আনাপানস্সতিসুত্তেপি ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু দীঘং ৱা অস্সসন্তো দীঘং অস্সসামীতি পজানাতি…পে… পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামীতি সিক্খতি. কাযে কাযানুপস্সী, ভিক্খৱে, তস্মিং সমযে ভিক্খু ৱিহৰতী’’তি (ম. নি. ২.১৪৯) ৱুত্তত্তা চ ‘‘কাযানুপস্সনাৱসেন ৱুত্তস্স পঠমচতুক্কস্সা’’তি ৱুত্তং.
আদিকম্মিকস্স কম্মট্ঠানৱসেনাতি সমথকম্মট্ঠানং সন্ধায ৱুত্তং, ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং পন ইতৰচতুক্কেসুপি লব্ভতেৱ. এত্থাতি পঠমচতুক্কে. সহ পটিসম্ভিদাহীতি নিদস্সনমত্তমেতং, পুঞ্ঞৱন্তানং পন উপনিস্সযসম্পন্নানং অভিঞ্ঞাপি সিজ্ঝতিযেৱ. চতুব্বিধন্তি পাতিমোক্খসংৱৰাদিৱসেন চতুব্বিধং. অনাপজ্জনন্তি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অঞ্ঞতৰস্স অনাপজ্জনং. আপন্নৱুট্ঠানন্তি আপন্নসপ্পটিকম্মাপত্তিতো যথাধম্মং পটিকম্মকৰণেন ৱুট্ঠানং, দেসনাগামিনিতো দেসনায, ৱুট্ঠানগামিনিতো পৰিৱাসাদিৱিনযকম্মকৰণেন ৱুট্ঠানন্তি ৱুত্তং হোতি. দেসনাযপি হি আপন্নাপত্তিতো ৱুট্ঠানং হোতীতি সাপি ৱুট্ঠানেনেৱ সঙ্গহিতা. কিলেসেহি চ অপ্পটিপীড়নন্তি কোধো উপনাহো মক্খো পলাসো ইস্সা মচ্ছৰিযং মাযা সাঠেয্যং থম্ভো সাৰম্ভো মানো অতিমানো মদো পমাদোতি এৱমাদীহি পাপধম্মেহি অপ্পটিপীড়নং, তেসং অনুপ্পাদনন্তি ৱুত্তং হোতি.
যমিদং আভিসমাচাৰিকসীলং ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. দ্ৱেঅসীতি খন্ধকৱত্তানি চুদ্দসৱিধং মহাৱত্তন্তি এত্থ মহাৱত্তং নাম ৱত্তক্খন্ধকে ৱুত্তানি আগন্তুকৱত্তং আৱাসিকগমিকঅনুমোদনভত্তগ্গপিণ্ডচাৰিকআৰঞ্ঞিকসেনাসনজন্তাঘৰৱচ্চকুটিউপজ্ঝাযসদ্ধিৱিহাৰিকআচৰিযঅন্তেৱাসিকৱত্তন্তি চুদ্দস ৱত্তানি. ততো অঞ্ঞানি পন কদাচি তজ্জনীযকম্মকতাদিকালেযেৱ চৰিতব্বানি দ্ৱাসীতি খন্ধকৱত্তানি, ন সব্বাসু অৱত্থাসু চৰিতব্বানি, তস্মা মহাৱত্তেসু অগণিতানি. তত্থ ‘‘পাৰিৱাসিকানং ভিক্খূনং ৱত্তং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি আৰভিত্ৱা ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বং…পে… ন ছমাযং চঙ্কমন্তে চঙ্কমে চঙ্কমিতব্ব’’ন্তি (চূড়ৱ. ৭৬) ৱুত্তৱত্তানি ছসট্ঠি, ততো পৰং ‘‘ন, ভিক্খৱে, পাৰিৱাসিকেন ভিক্খুনা পাৰিৱাসিকৱুড্ঢতৰেন ভিক্খুনা সদ্ধিং মূলাযপটিকস্সনাৰহেন, মানত্তাৰহেন, মানত্তচাৰিকেন, অব্ভানাৰহেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে আৱাসে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদিনা (চূড়ৱ. ৮২) ৱুত্তানি পকতত্তে চৰিতব্বেহি অনঞ্ঞত্তা ৱিসুং তানি অগণেত্ৱা পাৰিৱাসিকৱুড্ঢতৰাদীসু পুগ্গলন্তৰেসু চৰিতব্বত্তা তেসং ৱসেন সম্পিণ্ডেত্ৱা একেকং কত্ৱা গণিতানি পঞ্চাতি একসত্ততি ৱত্তানি, উক্খেপনীযকম্মকতৱত্তেসু ৱত্তপঞ্ঞাপনৱসেন ৱুত্তং ‘‘ন পকতত্তস্স ভিক্খুনো অভিৱাদনং…পে… নহানে পিট্ঠিপৰিকম্মং সাদিতব্ব’’ন্তি (চূড়ৱ. ৫১) ইদং অভিৱাদনাদীনং অসাদিযনং একং, ‘‘ন পকতত্তো ভিক্খু সীলৱিপত্তিযা অনুদ্ধংসেতব্বো’’তিআদীনি (চূড়ৱ. ৫১) চ দসাতি এৱমেতানি দ্ৱাসীতি. এতেস্ৱেৱ পন কানিচি তজ্জনীযকম্মাদিৱত্তানি কানিচি পাৰিৱাসিকাদিৱত্তানীতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৱাসীতি এৱ. অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথাপদেসে অপ্পকং ঊনমধিকং ৱা গণনূপগং ন হোতীতি অসীতি খন্ধকৱত্তানীতি ৱুচ্চতি. আভিসমাচাৰিকসীলন্তি এত্থ অভিসমাচাৰোতি উত্তমসমাচাৰো, অভিসমাচাৰোৱ আভিসমাচাৰিকং, অভিসমাচাৰং ৱা আৰব্ভ পঞ্ঞত্তং আভিসমাচাৰিকং, তদেৱ সীলন্তি আভিসমাচাৰিকসীলং. খন্ধকৱত্তপৰিযাপন্নস্স সীলস্সেতং অধিৱচনং. অহং সীলং ৰক্খামি, কিং আভিসমাচাৰিকেনাতিআদীসু সীলন্তি উভতোৱিভঙ্গপৰিযাপন্নমেৱ গহেতব্বং খন্ধকৱত্তপৰিযাপন্নস্স আভিসমাচাৰিকগ্গহণেন গহিতত্তা. পৰিপূৰেতি পৰিপুণ্ণে, পৰিপূৰিতেতি ৱা অত্থো.
ততোতি যথাৱুত্তসীলৱিসোধনতো পৰং. আৱাসোতি আৱাসপলিবোধো. কুলন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. তত্থ (ৱিসুদ্ধি. ১.৪১) আৱাসোতি একোপি ওৱৰকো ৱুচ্চতি একম্পি পৰিৱেণং সকলোপি সঙ্ঘাৰামো. স্ৱাযং ন সব্বস্সেৱ পলিবোধো হোতি, যো পনেত্থ নৱকম্মাদিউস্সুক্কং ৱা আপজ্জতি, বহুভণ্ডসন্নিচযো ৱা হোতি, যেন কেনচি ৱা কাৰণেন অপেক্খৱা পটিবদ্ধচিত্তো, তস্সেৱ পলিবোধো হোতি, ন ইতৰস্স.
কুলন্তি ঞাতিকুলং ৱা উপট্ঠাককুলং ৱা. একচ্চস্স হি উপট্ঠাককুলম্পি ‘‘সুখিতে সুখিতো’’তিআদিনা নযেন সংসট্ঠস্স ৱিহৰতো পলিবোধো হোতি, সো কুলমানুসকেহি ৱিনা ধম্মস্সৱনায সামন্তৱিহাৰম্পি ন গচ্ছতি. একচ্চস্স মাতাপিতৰোপি পলিবোধা ন হোন্তি কোৰণ্ডকৱিহাৰৱাসিত্থেৰস্স ভাগিনেয্যদহৰভিক্খুনো ৱিয.
লাভোতি চত্তাৰো পচ্চযা. তে কথং পলিবোধা হোন্তি? পুঞ্ঞৱন্তস্স হি ভিক্খুনো গতগতট্ঠানে মনুস্সা মহাপৰিৱাৰে পচ্চযে দেন্তি, সো তেসং অনুমোদেন্তো ধম্মং দেসেন্তো সমণধম্মং কাতুং ওকাসং ন লভতি, অৰুণুগ্গমনতো যাৱ পঠমযামো, তাৱ মনুস্সসংসগ্গো ন উপচ্ছিজ্জতি, পুন বলৱপচ্চূসেযেৱ বাহুল্লিকপিণ্ডপাতিকা আগন্ত্ৱা ‘‘ভন্তে, অসুকো উপট্ঠাকো উপাসকো উপাসিকা অমচ্চো অমচ্চধীতা তুম্হাকং দস্সনকামা’’তি ৱদন্তি, সো ‘‘গণ্হাৱুসো পত্তচীৱৰ’’ন্তি গমনসজ্জোৱ হোতি নিচ্চব্যাৱটো, তস্সেৱ তে পচ্চযা পলিবোধা হোন্তি. তেন গণং পহায যত্থ নং ন জানন্তি, তত্থ এককেন চৰিতব্বং. এৱং সো পলিবোধো উপচ্ছিজ্জতি.
গণোতি সুত্তন্তিকগণো ৱা আভিধম্মিকগণো ৱা. যো তস্স উদ্দেসং ৱা পৰিপুচ্ছং ৱা দেন্তো সমণধম্মস্স ওকাসং ন লভতি, তস্স গণো পলিবোধো হোতি. তেন সো এৱং উপচ্ছিন্দিতব্বো – সচে তেসং ভিক্খূনং বহু কতং হোতি, অপ্পং অৱসিট্ঠং, তং নিট্ঠপেত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিতব্বং. সচে অপ্পং কতং, বহু অৱসিট্ঠং, যোজনতো পৰং অগন্ত্ৱা অন্তোযোজনপৰিচ্ছেদে অঞ্ঞং গণৱাচকং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ইমে আযস্মা উদ্দেসাদীহি সঙ্গণ্হতূ’’তি ৱত্তব্বং. এৱম্পি অলভমানেন ‘‘ময্হং, আৱুসো, একং কিচ্চং অত্থি, তুম্হে যথাফাসুকট্ঠানানি গচ্ছথা’’তি গণং পহায অত্তনো কম্মং কাতব্বং.
কম্মেনাতি কম্মপলিবোধেন. ‘‘কম্মঞ্চ পঞ্চম’’ন্তিপি পাঠো. তত্থ কম্মন্তি নৱকম্মং. তং কৰোন্তেন ৱড্ঢকীআদীহি লদ্ধালদ্ধং জানিতব্বং, কতাকতে উস্সুক্কং আপজ্জিতব্বন্তি সব্বথাপি পলিবোধো হোতি. সোপি এৱং উপচ্ছিন্দিতব্বো – সচে অপ্পং অৱসিট্ঠং হোতি, নিট্ঠপেতব্বং. সচে বহু, সঙ্ঘিকং চে, নৱকম্মং সঙ্ঘস্স ৱা ভাৰহাৰকভিক্খূনং ৱা নিয্যাতেতব্বং. অত্তনো সন্তকং চে, অত্তনো ভাৰহাৰকানং নিয্যাতেতব্বং. তাদিসং অলভন্তেন সঙ্ঘস্স পৰিচ্চজিত্ৱা গন্তব্বং.
অদ্ধানন্তি মগ্গগমনং. যস্স হি কত্থচি পব্বজ্জাপেক্খো ৱা হোতি, পচ্চযজাতং ৱা কিঞ্চি লদ্ধব্বং হোতি. সচে তং অলভন্তো ন সক্কোতি অধিৱাসেতুং, অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তস্সপি গমিকচিত্তং নাম দুপ্পটিৱিনোদযং হোতি, তস্মা গন্ত্ৱা তং কিচ্চং তীৰেত্ৱাৱ সমণধম্মে উস্সুক্কং কাতব্বং.
ঞাতীতি ৱিহাৰে আচৰিযুপজ্ঝাযসদ্ধিৱিহাৰিকঅন্তেৱাসিকসমানুপজ্ঝাযকসমানাচৰিযকা, ঘৰে মাতা পিতা ভাতাতি এৱমাদিকা. তে গিলানা ইমস্স পলিবোধা হোন্তি. তস্মা সো পলিবোধো তে উপট্ঠহিত্ৱা তেসং পাকতিককৰণেন উপচ্ছিন্দিতব্বো. তত্থ উপজ্ঝাযো তাৱ গিলানো সচে লহুং ন ৱুট্ঠাতি, যাৱজীৱং পটিজগ্গিতব্বো, তথা পব্বজ্জাচৰিযো উপসম্পদাচৰিযো সদ্ধিৱিহাৰিকো উপসম্পাদিতপব্বাজিতঅন্তেৱাসিকসমানুপজ্ঝাযকা চ. নিস্সযাচৰিযউদ্দেসাচৰিযনিস্সযন্তেৱাসিকউদ্দেসন্তেৱাসিকসমানাচৰিযকা পন যাৱ নিস্সযউদ্দেসা অনুপচ্ছিন্না, তাৱ পটিজগ্গিতব্বা. পহোন্তেন ততো উদ্ধম্পি পটিজগ্গিতব্বা এৱ. মাতাপিতূসু উপজ্ঝাযে ৱিয পটিজগ্গিতব্বং. সচেপি হি তে ৰজ্জে ঠিতা হোন্তি, পুত্ততো চ উপট্ঠানং পচ্চাসীসন্তি, কাতব্বমেৱ. অথ তেসং ভেসজ্জং নত্থি, অত্তনো সন্তকং দাতব্বং. অসতি, ভিক্খাচৰিযায পৰিযেসিত্ৱাপি দাতব্বমেৱ. ভাতুভগিনীনং পন তেসং সন্তকমেৱ যোজেত্ৱা দাতব্বং. সচে নত্থি, অত্তনো সন্তকং তাৱকালিকং দত্ৱা পচ্ছা লভন্তেন গণ্হিতব্বং, অলভন্তেন ন চোদেতব্বা. অঞ্ঞাতকস্স ভগিনিযা সামিকস্স ভেসজ্জং নেৱ কাতুং, ন দাতুং ৱট্টতি, ‘‘তুয্হং সামিকস্স দেহী’’তি ৱত্ৱা পন ভগিনিযা দাতব্বং. ভাতু জাযাযপি এসেৱ নযো, তেসং পন পুত্তা ইমস্স ঞাতকাযেৱাতি তেসং কাতুং ৱট্টতি.
আবাধোতি যো কোচি ৰোগো. সো বাধযমানো পলিবোধো হোতি, তস্মা ভেসজ্জকৰণেন উপচ্ছিন্দিতব্বো. সচে পন কতিপাহং ভেসজ্জং কৰোন্তস্সপি ন ৱূপসম্মতি, ‘‘নাহং তুয্হং দাসো, ন ভতকো, তংযেৱম্হি পোসেন্তো অনমতগ্গে সংসাৰৱট্টে দুক্খপ্পত্তো’’তি অত্তভাৱং গৰহিত্ৱা সমণধম্মো কাতব্বো.
গন্থোতি পৰিযত্তিপৰিহৰণং. তং সজ্ঝাযাদীহি নিচ্চব্যাৱটস্সেৱ পলিবোধো হোতি, ন ইতৰস্স.
ইদ্ধিযাতি ইদ্ধিপলিবোধেন. ‘‘ইদ্ধীতি তে দসা’’তিপি পাঠো. তত্থ ইদ্ধীতি পোথুজ্জনিকা ইদ্ধি. সা হি উত্তানসেয্যকদাৰকো ৱিয তৰুণসস্সং ৱিয চ দুপ্পৰিহাৰা হোতি, অপ্পমত্তকেন চ ভিজ্জতি. সা পন ৱিপস্সনায পলিবোধো হোতি, ন সমাধিস্স সমাধিং পত্ৱা পত্তব্বতো, তস্মা ৱিপস্সনাত্থিকেন ইদ্ধিপলিবোধো উপচ্ছিন্দিতব্বো, ইতৰেন অৱসেসাতি. কম্মট্ঠানভাৱনং পৰিবুন্ধেতি উপৰোধেতি পৱত্তিতুং ন দেতীতি পলিবোধো, ৰ-কাৰস্স ল-কাৰং কত্ৱা ৱুত্তো, পৰিপন্থোতি অত্থো. উপচ্ছিন্দিতব্বোতি সমাপনেন সঙ্গহণেন উপৰুন্ধিতব্বো, অপলিবোধো কাতব্বোতি অত্থো.
কম্মট্ঠানে নিযুত্তো কম্মট্ঠানিকো, ভাৱনমনুযুঞ্জন্তো. তেন কম্মট্ঠানিকেন. পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি ‘‘ইমস্মিং ৱিহাৰে সব্বেপি ভিক্খূ’’তি এৱং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. সহৱাসীনন্তি সহৱাসীনং ভিক্খূনং. মুদুচিত্ততং জনেতীতি অত্তনি মুদুচিত্ততং উপ্পাদেতি. অযঞ্চ সহৱাসীনং চিত্তমদ্দৱজননাদিঅত্থো ‘‘মনুস্সানং পিযো হোতী’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন মেত্তানিসংসসুত্তেন (অ. নি. ৮.১) দীপেতব্বো.
অনোলীনৱুত্তিকো হোতীতি সম্মাপটিপত্তিযং ওলীনৱুত্তিকো হীনৱীৰিযো ন হোতি, আৰদ্ধৱীৰিযো হোতীতি অত্থো. দিব্বেসুপি আৰম্মণেসু, পগেৱ ইতৰেসূতি অধিপ্পাযো. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং সমণকৰণীযে, সব্বস্মিং ৱা কম্মট্ঠানানুযোগে. অত্থযিতব্বন্তি পুব্বাসেৱনৱসেন অত্থযিতব্বং. যোগস্স ভাৱনায অনুযুঞ্জনং যোগানুযোগো, তদেৱ কৰণীযট্ঠেন কম্মং, তস্স যোগানুযোগকম্মস্স. পদট্ঠানত্তাতি নিপ্ফত্তিহেতুত্তা.
ওদাতকসিণে আলোককসিণং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসকসিণে পৰিচ্ছিন্নাকাসকসিণঞ্চ অন্তোগধং কত্ৱা পাড়িযং পথৱীকসিণাদীনং ৰূপজ্ঝানাৰম্মণানং অট্ঠন্নংযেৱ কসিণানং সৰূপতো ৱুত্তত্তা আকাসকসিণং আলোককসিণঞ্চ ৱজ্জেত্ৱা ‘‘অট্ঠতিংসাৰম্মণেসূ’’তি পাড়িযং আগতনযেনেৱ ৱুত্তং. অট্ঠকথানযেন পন আকাসকসিণে আলোককসিণে চ ৱিসুং গহিতে চত্তালীসংযেৱ কম্মট্ঠানানি. তত্ৰিমানি চত্তালীস কম্মট্ঠানানি – দস কসিণা, দস অসুভা, দস অনুস্সতিযো, চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চত্তাৰো আৰুপ্পা, একা সঞ্ঞা, একং ৱৱত্থানন্তি. তত্থ পথৱীকসিণং আপোকসিণং তেজোকসিণং ৱাযোকসিণং নীলকসিণং পীতকসিণং লোহিতকসিণং ওদাতকসিণং আলোককসিণং পৰিচ্ছিন্নাকাসকসিণন্তি ইমে দস কসিণা. উদ্ধুমাতকং ৱিনীলকং ৱিপুব্বকং ৱিচ্ছিদ্দকং ৱিক্খাযিতকং ৱিক্খিত্তকং হতৱিক্খিত্তকং লোহিতকং পুড়ৱকং অট্ঠিকন্তি ইমে দস অসুভা. বুদ্ধানুস্সতি ধম্ম সঙ্ঘ সীল চাগ দেৱতানুস্সতি মৰণস্সতি কাযগতাসতি আনাপানস্সতি উপসমানুস্সতীতি ইমা দস অনুস্সতিযো. মেত্তা কৰুণা মুদিতা উপেক্খাতি ইমে চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা. আকাসানঞ্চাযতনং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইমে চত্তাৰো আৰুপ্পা. আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞা একা সঞ্ঞা. চতুধাতুৱৱত্থানং একং ৱৱত্থানন্তি.
যং যস্স চৰিতানুকূলন্তি এত্থ ৰাগচৰিতস্স তাৱ দস অসুভা কাযগতাসতীতি একাদস কম্মট্ঠানানি অনুকূলানি, দোসচৰিতস্স চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা চত্তাৰি ৱণ্ণকসিণানীতি অট্ঠ, মোহচৰিতস্স চ ৱিতক্কচৰিতস্স চ একং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানমেৱ, সদ্ধাচৰিতস্স পুৰিমা ছ অনুস্সতিযো, বুদ্ধিচৰিতস্স মৰণস্সতি উপসমানুস্সতি চতুধাতুৱৱত্থানং আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞাতি চত্তাৰি, সেসকসিণানি চত্তাৰো চ আৰুপ্পা সব্বচৰিতানং অনুকূলানি. কসিণেসু চ যং কিঞ্চি পৰিত্তং ৱিতক্কচৰিতস্স, অপ্পমাণং মোহচৰিতস্স অনুকূলন্তি ৱেদিতব্বং. যথাৱুত্তেনেৱ নযেনাতি ‘‘যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তা’’তি ইমমত্থং অতিদিসতি.
যং কম্মট্ঠানং গহেতুকামো হোতি, তস্সেৱ ৱসেন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেত্ৱা ঝানপদট্ঠানং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা আসৱক্খযপ্পত্তস্স খীণাসৱস্স সন্তিকে গহেতব্বন্তি আহ – ‘‘ইমিনাৱ কম্মট্ঠানেন…পে… উগ্গহেতব্ব’’ন্তি. অৰহন্তাদযো হীতিআদি একচ্চখীণাসৱতো বহুস্সুতোৱ কম্মট্ঠানদানে সেয্যোতি দস্সনত্থং আৰদ্ধং. মহাহত্থিপথং নীহৰন্তো ৱিযাতি কম্মট্ঠানপথৱিং মহাহত্থিপথং কত্ৱা দস্সেন্তো ৱিয. সপ্পাযাসপ্পাযং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি যস্স কম্মট্ঠানং আচিক্খতি, তস্স উপকাৰানুপকাৰং যুত্তিমগ্গনেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা.
ইদানি কম্মট্ঠানদাযকস্স সন্তিকং গচ্ছন্তেন ধোতমক্খিতেহি পাদেহি উপাহনা আৰুহিত্ৱা ছত্তং গহেত্ৱা তেলনাড়িমধুফাণিতাদীনি গাহাপেত্ৱা অন্তেৱাসিকপৰিৱুতেন ন গন্তব্বং, গমিকৱত্তং পন পূৰেত্ৱা অত্তনো পত্তচীৱৰং সযমেৱ গহেত্ৱা অন্তৰামগ্গে যং যং ৱিহাৰং পৱিসতি, সব্বত্থ পৱিট্ঠকালে আগন্তুকৱত্তং, নিক্খমনকালে গমিকৱত্তন্তি যথাৰহং তং তং ৱত্তং পূৰেন্তেন সল্লহুকপৰিক্খাৰেন পৰমসল্লেখৱুত্তিনা হুত্ৱা গন্তব্বন্তি ইমমত্থং সঙ্খিপিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘সল্লহুকৱুত্তিনা ৱিনযাচাৰসম্পন্নেনা’’তি আহ. এৱং পন গন্ত্ৱা তং ৱিহাৰং পৱিসন্তেন অন্তৰাযেৱ দন্তকট্ঠং কপ্পিযং কাৰাপেত্ৱা গহেত্ৱা পৱিসিতব্বং, ন চ মুহুত্তং ৱিস্সমিত্ৱা পাদধোৱনমক্খনাদীনি কত্ৱা আচৰিযস্স সন্তিকং গমিস্সামীতি অঞ্ঞং পৰিৱেণং পৱিসিতব্বং. কস্মা? সচে হিস্স তত্ৰ আচৰিযস্স ৱিসভাগা ভিক্খূ ভৱেয্যুং, তং তে আগমনকাৰণং পুচ্ছিত্ৱা আচৰিযস্স অৱণ্ণং পকাসেত্ৱা ‘‘নট্ঠোসি, সচে তস্স সন্তিকং আগতো’’তি ৱিপ্পটিসাৰং উপ্পাদেয্যুং, যেন ততোৱ পটিনিৱত্তেয্য, তস্মা আচৰিযস্স ৱসনট্ঠানং পুচ্ছিত্ৱা উজুকং তত্থেৱ গন্তব্বং.
ৱুত্তপ্পকাৰমাচৰিযন্তি –
‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;
গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নো চট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩) –
এৱমাদিনা ৱুত্তপ্পকাৰং সদ্ধাদিগুণসমন্নাগতং একন্তহিতেসিং ৱুড্ঢিপক্খে ঠিতং কল্যাণমিত্তং আচৰিযং. ৱত্তপটিপত্তিযা আৰাধিতচিত্তস্সাতি এত্থ সচে আচৰিযো দহৰতৰো হোতি, পত্তচীৱৰপটিগ্গহণাদীনি ন সাদিতব্বানি. সচে ৱুড্ঢতৰো, গন্ত্ৱা আচৰিযং ৱন্দিত্ৱা ঠাতব্বং. ‘‘নিক্খিপাৱুসো, পত্তচীৱৰ’’ন্তি ৱুত্তেন নিক্খিপিতব্বং. ‘‘পানীযং পিৱা’’তি ৱুত্তেন সচে ইচ্ছতি, পাতব্বং. ‘‘পাদে ধোৱা’’তি ৱুত্তেন ন তাৱ ধোৱিতব্বা. সচে হি আচৰিযেন আভতমুদকং ভৱেয্য, ন সাৰুপ্পং সিযা. ‘‘ধোৱাৱুসো, ন মযা আভতং, অঞ্ঞেহি আভত’’ন্তি ৱুত্তেন পন যত্থ আচৰিযো ন পস্সতি, এৱৰূপে পটিচ্ছন্নে ৱা ওকাসে অব্ভোকাসৱিহাৰস্সপি ৱা একমন্তে নিসীদিত্ৱা পাদা ধোৱিতব্বা. সচে আচৰিযো তেলনাড়িং আহৰতি, উট্ঠহিত্ৱা উভোহি হত্থেহি সক্কচ্চং গহেতব্বা. সচে হি ন গণ্হেয্য, ‘‘অযং ভিক্খু ইতো এৱ পট্ঠায সম্ভোগং কোপেতী’’তি আচৰিযস্স অঞ্ঞথত্তং ভৱেয্য. গহেত্ৱা পন ন আদিতোৱ পাদা মক্খেতব্বা. সচে হি তং আচৰিযস্স গত্তব্ভঞ্জনতেলং ভৱেয্য, ন সাৰুপ্পং সিযা, তস্মা পঠমং সীসং মক্খেত্ৱা খন্ধাদীনি মক্খেতব্বানি. ‘‘সব্বপাৰিহাৰিযতেলমিদং, আৱুসো, পাদেপি মক্খেহী’’তি ৱুত্তেন পন পাদে মক্খেত্ৱা ‘‘ইমং তেলনাড়িং ঠপেমি, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা আচৰিযে গণ্হন্তে দাতব্বা.
গতদিৱসতো পট্ঠায ‘‘কম্মট্ঠানং মে, ভন্তে, কথেথ’’ইচ্চেৱং ন ৱত্তব্বং. দুতিযদিৱসতো পন পট্ঠায সচে আচৰিযস্স পকতিউপট্ঠাকো অত্থি, তং যাচিত্ৱা ৱত্তং কাতব্বং. সচে যাচিতোপি ন দেতি, ওকাসে লদ্ধেযেৱ কাতব্বং. কৰোন্তেন চ খুদ্দকমজ্ঝিমমহন্তানি তীণি দন্তকট্ঠানি উপনামেতব্বানি. সীতং উণ্হন্তি দুৱিধং মুখধোৱনুদকঞ্চ ন্হানোদকঞ্চ পটিযাদেতব্বং. ততো যং আচৰিযো তীণি দিৱসানি পৰিভুঞ্জতি, তাদিসমেৱ নিচ্চং উপট্ঠাপেতব্বং, নিযমং অকত্ৱা যং ৱা তং ৱা পৰিভুঞ্জন্তস্স যথালদ্ধং উপনামেতব্বং. কিং বহুনা ৱুত্তেন, যং তং ভগৱতা ‘‘অন্তেৱাসিকেন, ভিক্খৱে, আচৰিযম্হি সম্মা ৱত্তিতব্বং. তত্ৰাযং সম্মাৱত্তনা – কালস্সেৱ ৱুট্ঠায উপাহনা ওমুঞ্চিত্ৱা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা দন্তকট্ঠং দাতব্বং, মুখোদকং দাতব্বং, আসনং পঞ্ঞপেতব্বং. সচে যাগু হোতি, ভাজনং ধোৱিত্ৱা যাগু উপনামেতব্বা’’তিআদিকং (মহাৱ. ৬৬) খন্ধকে ৱত্তং পঞ্ঞত্তং, তং সব্বম্পি কাতব্বং. ইতি ইমিনা যথাৱুত্তেন নযেন পটিপজ্জন্তো ৱত্তপটিপত্তিযা চিত্তং আৰাধেতীতি দট্ঠব্বং.
পঞ্চসন্ধিকন্তি পঞ্চপব্বং, পঞ্চভাগন্তি অত্থো. কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনন্তি কম্মট্ঠানগন্থস্স উগ্গণ্হনং, তদত্থপৰিপুচ্ছা কম্মট্ঠানস্স পৰিপুচ্ছনা. অথ ৱা গন্থতো অত্থতো চ কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনং উগ্গহো, তত্থ সংসযপৰিপুচ্ছনা পৰিপুচ্ছা. কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানন্তি নিমিত্তুপট্ঠানং, এৱং ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স ‘‘এৱমিদং নিমিত্তং উপট্ঠাতী’’তি উপধাৰণং, তথা কম্মট্ঠানপ্পনা ‘‘এৱং ঝানমপ্পেতী’’তি. কম্মট্ঠানস্স লক্খণন্তি গণনানুবন্ধনাফুসনানং ৱসেন ভাৱনং উস্সুক্কাপেত্ৱা ঠপনায সম্পত্তি, ততো পৰম্পি ৱা সল্লক্খণাদিৱসেন মত্থকপ্পত্তীতি কম্মট্ঠানসভাৱস্স সল্লক্খণং. তেনাহ – ‘‘কম্মট্ঠানসভাৱুপধাৰণন্তি ৱুত্তং হোতী’’তি.
অত্তনাপি ন কিলমতি ওধিসো কম্মট্ঠানস্স উগ্গণ্হনতো, ততো এৱ আচৰিযম্পি ন ৱিহেঠেতি ধম্মাধিকৰণম্পি ভাৱনায মত্থকং পাপনতো. তস্মাতি তংনিমিত্তং অত্তনোঅকিলমনআচৰিযাৱিহেঠনহেতু. থোকন্তি থোকং থোকং. তত্থাতি যত্থ আচৰিযো ৱসতি, তত্থ. সপ্পাযং হোতীতি আৱাসসপ্পাযাদিলাভেন মনসিকাৰফাসুতা ভাৱনানুকূলতা হোতি. যোজনপৰমন্তি ইমিনা গাৱুতঅড্ঢযোজনানিপি সঙ্গণ্হাতি. যস্মা পন মন্দপঞ্ঞো গাৱুতে অড্ঢযোজনে যোজনমত্তে ৱা ৱসন্তো কম্মট্ঠানস্স কিস্মিঞ্চিদেৱ ঠানে সন্দেহে ৱা সতিসম্মোসে ৱা জাতে কালস্সেৱ ৱিহাৰে ৱত্তং কত্ৱা অন্তৰামগ্গে পিণ্ডায চৰিত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানেযেৱ আচৰিযস্স ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা তং দিৱসং আচৰিযস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা দুতিযদিৱসে আচৰিযং ৱন্দিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা অন্তৰামগ্গে পিণ্ডায চৰিত্ৱা অকিলমন্তোযেৱ অত্তনো ৱসনট্ঠানং আগন্তুং সক্খিস্সতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মন্দপঞ্ঞো যোজনপৰমং গন্ত্ৱা’’তি. সচে তিক্খপঞ্ঞো যোজনপৰমে ফাসুকট্ঠানং ন লভতি, তেন কম্মট্ঠানে সব্বং গণ্ঠিট্ঠানং ছিন্দিত্ৱা ৱিসুদ্ধং আৱজ্জনপটিবদ্ধং কম্মট্ঠানং কত্ৱা যোজনপৰমতো দূৰম্পি গন্তুং ৱট্টতীতি আহ ‘‘তিক্খপঞ্ঞো দূৰম্পি গন্ত্ৱা’’তি.
অট্ঠাৰসসেনাসনদোসৱিৱজ্জিতন্তি মহত্তং, নৱত্তং, জিণ্ণত্তং, পন্থনিস্সিতত্তং, সোণ্ডী, পণ্ণং, পুপ্ফং, ফলং, পত্থনীযতা, নগৰসন্নিস্সিততা, দাৰুসন্নিস্সিততা, খেত্তসন্নিস্সিততা, ৱিসভাগানং পুগ্গলানং অত্থিতা, পট্টনসন্নিস্সিততা, পচ্চন্তসন্নিস্সিততা, ৰজ্জসীমসন্নিস্সিততা, অসপ্পাযতা, কল্যাণমিত্তানং অলাভোতি ইমেহি অট্ঠাৰসহি সেনাসনদোসেহি ৱিৱজ্জিতং. ইমেসঞ্হি অট্ঠাৰসন্নং দোসানং অঞ্ঞতৰেন সমন্নাগতং সেনাসনং ভাৱনায অননুৰূপং.
কস্মা? মহাৱিহাৰে (ৱিসুদ্ধি. ১.৫২) তাৱ বহূ নানাছন্দা সন্নিপতন্তি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিৱিৰুদ্ধতায ৱত্তং ন কৰোন্তি, বোধিযঙ্গণাদীনি অসম্মট্ঠানেৱ হোন্তি, অনুপট্ঠাপিতং পানীযং পৰিভোজনীযং. তত্ৰাযং ‘‘গোচৰগামে পিণ্ডায চৰিস্সামী’’তি পত্তচীৱৰমাদায নিক্খন্তোপি সচে পস্সতি ৱত্তং অকতং, পানীযঘটং ৱা ৰিত্তং, অথানেন ৱত্তং কাতব্বং হোতি, পানীযং উপট্ঠাপেতব্বং, অকৰোন্তো ৱত্তভেদে দুক্কটং আপজ্জতি. কৰোন্তস্স কালো অতিক্কমতি, অতিদিৱা পৱিট্ঠো নিট্ঠিতায ভিক্খায কিঞ্চি ন লভতি. পটিসল্লানগতোপি সামণেৰদহৰভিক্খূনং উচ্চাসদ্দেন সঙ্ঘকম্মেহি চ ৱিক্খিপতি. যত্থ পন সব্বং ৱত্তং কতমেৱ হোতি, অৱসেসাপি চ ঘট্টনা নত্থি, এৱৰূপে মহাৱিহাৰেপি ৱিহাতব্বং.
নৱৱিহাৰে বহু নৱকম্মং হোতি, অকৰোন্তং উজ্ঝাযন্তি. যত্থ পন ভিক্খূ এৱং ৱদন্তি ‘‘আযস্মা যথাসুখং সমণধম্মং কৰোতু, মযং নৱকম্মং কৰিস্সামা’’তি, এৱৰূপে ৱিহাতব্বং.
জিণ্ণৱিহাৰে পন বহু পটিজগ্গিতব্বং হোতি, অন্তমসো অত্তনো সেনাসনমত্তম্পি অপ্পটিজগ্গন্তং উজ্ঝাযন্তি, পটিজগ্গন্তস্স কম্মট্ঠানং পৰিহাযতি.
পন্থনিস্সিতে মহাপথৱিহাৰে ৰত্তিন্দিৱং আগন্তুকা সন্নিপতন্তি. ৱিকালে আগতানং অত্তনো সেনাসনং দত্ৱা ৰুক্খমূলে ৱা পাসাণপিট্ঠে ৱা ৱসিতব্বং হোতি, পুনদিৱসেপি এৱমেৱাতি কম্মট্ঠানস্স ওকাসো ন হোতি. যত্থ পন এৱৰূপো আগন্তুকসম্বাধো ন হোতি, তত্থ ৱিহাতব্বং.
সোণ্ডী নাম পাসাণপোক্খৰণী হোতি. তত্থ পানীযত্থং মহাজনো সমোসৰতি, নগৰৱাসীনং ৰাজকুলূপকত্থেৰানং অন্তেৱাসিকা ৰজনকম্মত্থায আগচ্ছন্তি, তেসং ভাজনদাৰুদোণিকাদীনি পুচ্ছন্তানং ‘‘অসুকে চ অসুকে চ ঠানে’’তি দস্সেতব্বানি হোন্তি. এৱং সব্বকালম্পি নিচ্চব্যাৱটো হোতি.
যত্থ নানাৱিধং সাকপণ্ণং হোতি, তত্থস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নস্সপি সন্তিকে সাকহাৰিকা গাযমানা পণ্ণং উচ্চিনন্তিযো ৱিসভাগসদ্দসঙ্ঘট্টনেন কম্মট্ঠানন্তৰাযং কৰোন্তি.
যত্থ পন নানাৱিধা মালাগচ্ছা সুপুপ্ফিতা হোন্তি, তত্ৰাপি তাদিসোযেৱ উপদ্দৱো.
যত্থ নানাৱিধং অম্বজম্বুপনসাদিফলং হোতি, তত্থ ফলত্থিকা আগন্ত্ৱা যাচন্তি, অদেন্তস্স কুজ্ঝন্তি, বলক্কাৰেন ৱা গণ্হন্তি, সাযন্হসমযে ৱিহাৰমজ্ঝে চঙ্কমন্তেন তে দিস্ৱা ‘‘কিং উপাসকা এৱং কৰোথা’’তি ৱুত্তা যথাৰুচি অক্কোসন্তি, অৱাসাযপিস্স পৰক্কমন্তি.
পত্থনীযে পন লোকসম্মতে দক্খিণগিৰিহত্থিকুচ্ছিচেতিযগিৰিচিত্তলপব্বতসদিসে ৱিহাৰে ৱিহৰন্তং ‘‘অযং অৰহা’’তি সম্ভাৱেত্ৱা ৱন্দিতুকামা মনুস্সা সমন্তা ওসৰন্তি, তেনস্স ন ফাসু হোতি. যস্স পন তং সপ্পাযং হোতি, তেন দিৱা অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৱা ৰত্তিং ৱসিতব্বং.
নগৰসন্নিস্সিতে ৱিসভাগাৰম্মণানি আপাথমাগচ্ছন্তি, কুম্ভদাসিযোপি ঘটেহি নিঘংসন্তিযো গচ্ছন্তি, ওক্কমিত্ৱা মগ্গং ন দেন্তি, ইস্সৰমনুস্সাপি ৱিহাৰমজ্ঝে সাণিং পৰিক্খিপিত্ৱা নিসীদন্তি.
দাৰুসন্নিস্সযে পন যত্থ কট্ঠানি চ দব্বুপকৰণৰুক্খা চ সন্তি, তত্থ কট্ঠহাৰিকা পুব্বে ৱুত্তসাকপুপ্ফহাৰিকা ৱিয অফাসুকং কৰোন্তি. ৱিহাৰে ৰুক্খা সন্তি, তে ‘‘ছিন্দিত্ৱা ঘৰানি কৰিস্সামা’’তি মনুস্সা আগন্ত্ৱা ছিন্দন্তি. সচে সাযন্হসমযে পধানঘৰা নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে চঙ্কমন্তো তে দিস্ৱা ‘‘কিং উপাসকা এৱং কৰোথা’’তি ৱদতি, যথাৰুচি অক্কোসন্তি, অৱাসাযপিস্স পৰক্কমন্তি.
যো পন খেত্তসন্নিস্সিতো হোতি সমন্তা খেত্তেহি পৰিৱাৰিতো, তত্থ মনুস্সা ৱিহাৰমজ্ঝেযেৱ খলং কত্ৱা ধঞ্ঞং মদ্দন্তি, পমুখেসু সযন্তি, অঞ্ঞম্পি বহুং অফাসুং কৰোন্তি. যত্ৰপি মহাসঙ্ঘভোগো হোতি, আৰামিককুলানং গাৱো ৰুন্ধন্তি, উদকৱাৰং পটিসেধেন্তি, মনুস্সা ৱীহিসীসং গহেত্ৱা ‘‘পস্সথ তুম্হাকং আৰামিককুলানং কম্ম’’ন্তি সঙ্ঘস্স দস্সেন্তি. তেন তেন কাৰণেন ৰাজৰাজমহামত্তানং ঘৰদ্ৱাৰং গন্তব্বং হোতি, অযম্পি খেত্তসন্নিস্সিতেনেৱ সঙ্গহিতো.
যত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসভাগা ৱেৰী ভিক্খূ ৱিহৰন্তি, যে কলহং কৰোন্তা ‘‘মা, ভন্তে, এৱং কৰোথা’’তি ৱাৰিযমানা ‘‘এতস্স পংসুকূলিকস্স আগতকালতো পট্ঠায নট্ঠাম্হা’’তি ৱত্তাৰো ভৱন্তি.
যোপি উদকপট্টনং ৱা থলপট্টনং ৱা সন্নিস্সিতো হোতি, তত্থ অভিণ্হং নাৱাহি চ সত্থেহি চ আগতমনুস্সা ‘‘ওকাসং দেথ, পানীযং দেথ, লোণং দেথা’’তি ঘট্টযন্তা অফাসুং কৰোন্তি.
পচ্চন্তসন্নিস্সিতে পন মনুস্সা বুদ্ধাদীসু অপ্পসন্না হোন্তি.
ৰজ্জসীমসন্নিস্সিতে ৰাজভযং হোতি. তঞ্হি পদেসং একো ৰাজা ‘‘ন ময্হং ৱসে ৱত্ততী’’তি পহৰতি, ইতৰোপি ‘‘ন ময্হং ৱসে ৱত্ততী’’তি. তত্ৰাযং ভিক্খু কদাচি ইমস্স ৰঞ্ঞো ৱিজিতে ৱিচৰতি, কদাচি এতস্স, অথ নং ‘‘চৰপুৰিসো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানা অনযব্যসনং পাপেন্তি.
অসপ্পাযতাতি ৱিসভাগৰূপাদিআৰম্মণসমোসৰণেন ৱা অমনুস্সপৰিগ্গহিততায ৱা অসপ্পাযতা. তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ থেৰো অৰঞ্ঞে ৱসতি. অথস্স একা যক্খিনী পণ্ণসালদ্ৱাৰে ঠত্ৱা গাযি. সো নিক্খমিত্ৱা দ্ৱাৰে অট্ঠাসি, সা গন্ত্ৱা চঙ্কমনসীসে গাযি. থেৰো চঙ্কমনসীসং অগমাসি, সা সতপোৰিসে পপাতে ঠত্ৱা গাযি. থেৰো পটিনিৱত্তি, অথ নং সা ৱেগেন গন্ত্ৱা গহেত্ৱা ‘‘মযা, ভন্তে, ন একো, ন দ্ৱে তুম্হাদিসা খাদিতা’’তি আহ.
যত্থ ন সক্কা হোতি আচৰিযং ৱা আচৰিযসমং ৱা উপজ্ঝাযং ৱা উপজ্ঝাযসমং ৱা কল্যাণমিত্তং লদ্ধুং, তত্থ সো কল্যাণমিত্তানং অলাভো মহাদোসোযেৱ. তস্মা ইমেসং অট্ঠাৰসন্নং দোসানং অঞ্ঞতৰেন সমন্নাগতং সেনাসনং ভাৱনায অননুৰূপন্তি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাসু –
‘‘মহাৱাসং নৱাৱাসং, জৰাৱাসঞ্চ পন্থনিং;
সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৱ চ.
‘‘নগৰং দাৰুনা খেত্তং, ৱিসভাগেন পট্টনং;
পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.
‘‘অট্ঠাৰসেতানি ঠানানি, ইতি ৱিঞ্ঞায পণ্ডিতো;
আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৫২);
পঞ্চসেনাসনঙ্গসমন্নাগতন্তি গামতো নাতিদূৰনাচ্চাসন্নতাদীহি পঞ্চহি সেনাসনঙ্গেহি সমন্নাগতং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, সেনাসনং নাতিদূৰং হোতি নাচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং, দিৱা অপ্পাকিণ্ণং ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং, অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স অপ্পকসিৰেন উপ্পজ্জন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰা, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পৰিপঞ্হতি ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি. তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং কৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১).
এত্থ চ নাতিদূৰং নাচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নন্তি একং অঙ্গং, দিৱা অপ্পাকিণ্ণং ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি একং, অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সন্তি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স…পে… পৰিক্খাৰাতি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা…পে… কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তীতি একং. এৱং পঞ্চঙ্গানি ৱেদিতব্বানি.
উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেনাতি এত্থ পন খুদ্দকপলিবোধে উপচ্ছিন্দন্তেন দীঘানি কেসনখলোমানি ছিন্দিতব্বানি, জিণ্ণচীৱৰেসু অগ্গড়অনুৱাতপৰিভণ্ডদানাদিনা দড়্হীকম্মং ৱা তন্তুচ্ছেদাদীসু তুন্নকম্মং ৱা কাতব্বং, কিলিট্ঠানি ৱা ৰজিতব্বানি. সচে পত্তে মলং হোতি, পত্তো পচিতব্বো, মঞ্চপীঠাদীনি সোধেতব্বানি. ভত্তসম্মদং পটিৱিনোদেত্ৱাতি ভোজননিমিত্তং পৰিস্সমং ৱিনোদেত্ৱা. আহাৰে হি আসযং পৱিট্ঠমত্তে তস্স আগন্তুকতায যেভুয্যেন সিযা সৰীৰস্স কোচি পৰিস্সমো, তং ৱূপসমেত্ৱা. তস্মিঞ্হি অৱূপসন্তে সৰীৰখেদেন চিত্তং একগ্গতং ন লভেয্যাতি. উগ্গহেতব্বতো উগ্গহো, সব্বোপি কম্মট্ঠানৱিধি, ন পুব্বে ৱুত্তউগ্গহমত্তং. আচৰিযতো উগ্গহো আচৰিযুগ্গহো, ততো. একপদম্পীতি এককোট্ঠাসম্পি.
অনুবন্ধনাতি অস্সাসপস্সাসানং অনুগমনৱসেন সতিযা নিৰন্তৰং অনুপৱত্তনা. ফুসনাতি অস্সাসপস্সাসে গণেন্তস্স গণনং পটিসংহৰিত্ৱা তে সতিযা অনুবন্ধন্তস্স যথা অপ্পনা হোতি, তথা চিত্তং ঠপেন্তস্স চ নাসিকগ্গাদিট্ঠানস্স নেসং ফুসনা. যস্মা পন গণনাদিৱসেন ৱিয ফুসনাদিৱসেন ৱিসুং মনসিকাৰো নত্থি, ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৱ গণনা কাতব্বাতি দস্সেতুং ইধ ফুসনাগহণন্তি দীপেন্তো ‘‘ফুসনাতি ফুট্ঠট্ঠান’’ন্তি আহ. ঠপনাতি সমাধানং. তঞ্হি সম্মদেৱ আৰম্মণে চিত্তস্স আধানং ঠপনং হোতি. তথা হি সমাধি ‘‘চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতী’’তি নিদ্দিট্ঠো. সমাধিপ্পধানা পন অপ্পনাতি আহ ‘‘ঠপনাতি অপ্পনা’’তি. অনিচ্চতাদীনং সংলক্খণতো সল্লক্খণা ৱিপস্সনা. পৱত্ততো নিমিত্ততো চ ৱিনিৱট্টনতো ৱিনিৱট্টনা মগ্গো. সকলসংকিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভাৱতো সব্বসো সুদ্ধীতি পাৰিসুদ্ধি ফলং. তেসন্তি ৱিৱট্টনাপাৰিসুদ্ধীনং. পটিপস্সনাতি পতি পতি দস্সনং পেক্খনং. তেনাহ ‘‘পচ্চৱেক্খণা’’তি.
খণ্ডন্তি একং তীণি পঞ্চাতি এৱং গণনায খণ্ডনং. ওকাসেতি গণনাৱিধিং সন্ধাযাহ, গণনানিস্সিতোৱ ন কম্মট্ঠাননিস্সিতো. সিখাপ্পত্তং নু খোতি ইদং চিৰতৰং গণনায মনসিকৰোন্তস্স ৱসেন ৱুত্তং. সো হি তথা লদ্ধং অৱিক্খেপমত্তং নিস্সায এৱং মঞ্ঞেয্য. অস্সাসপস্সাসেসু যো উপট্ঠাতি, তং গহেত্ৱাতি ইদং অস্সাসপস্সাসেসু যস্স একোৱ পঠমং উপট্ঠাতি, তং সন্ধায ৱুত্তং. যস্স পন উভোপি উপট্ঠহন্তি, তেন উভযম্পি গহেত্ৱা গণেতব্বং. যো উপট্ঠাতীতি ইমিনা চ দ্ৱীসু নাসাপুটৱাতেসু যো পাকটতৰো উপট্ঠাতি, সো গহেতব্বোতি অযম্পি অত্থো দীপিতোতি দট্ঠব্বং. পৱত্তমানং পৱত্তমানন্তি আমেডিতৱচনেন নিৰন্তৰং অস্সাসপস্সাসানং উপলক্খণং দস্সেতি. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন উপলক্খেত্ৱাৱাতি অত্থো. পঠমং একেকস্মিং উপট্ঠিতেপি উপলক্খেত্ৱাৱ গণেন্তস্স কমেন উভোপি পাকটা হোন্তীতি আহ – ‘‘অস্সাসপস্সাসা পাকটা হোন্তী’’তি. তেন ‘‘উপলক্খেত্ৱাৱ গণেতব্ব’’ন্তি ইমস্স ‘‘তস্সেৱং গণযতো…পে… পাকটা হোন্তী’’তি ইদং কাৰণৱচনং দট্ঠব্বং. তত্থ পাকটা হোন্তীতি গণনাৱসেন বহিদ্ধা ৱিক্খেপাভাৱতো ৱিভূতা হোন্তি.
পলিঘায পৰিৱত্তনকং যত্থ নিক্খিপন্তি, সো পলিঘত্থম্ভো. তিযামৰত্তিন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. পুৰিমনযেনাতি সীঘগণনায, গোপালকগণনাযাতি অত্থো. একো দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চাতি গণনাৱিধিদস্সনং. তস্মা অট্ঠাতিআদীসুপি একতো পট্ঠাযেৱ পচ্চেকং অট্ঠাদীনি পাপেতব্বানি. ‘‘সীঘং সীঘং গণেতব্বমেৱা’’তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণং নিদস্সনঞ্চ দস্সেতি ‘‘গণনাপটিবদ্ধে হী’’তিআদিনা. তত্থ অৰীযতি তেন নাৱাতি অৰিত্তং, পাজনদণ্ডো. অৰিত্তেন উপত্থম্ভনং অৰিত্তুপত্থম্ভনং, তস্স ৱসেন.
নিপ্পৰিযাযতো নিৰন্তৰপ্পৱত্তি নাম ঠপনাযমেৱাতি আহ ‘‘নিৰন্তৰপ্পৱত্তং ৱিযা’’তি. অন্তো পৱিসন্তং মনসিকৰোন্তো অন্তো চিত্তং পৱেসেতি নাম. বহি চিত্তনীহৰণেপি এসেৱ নযো. ৱাতব্ভাহতন্তি অব্ভন্তৰগতৱাতং বহুলং মনসিকৰোন্তস্স ৱাতেন তং ঠানং অব্ভাহতং ৱিয মেদেন পূৰিতং ৱিয চ হোতি, তথা উপট্ঠাতি. নীহৰতোতি ফুট্ঠোকাসং মুঞ্চিত্ৱা নীহৰতো. তথা পন নীহৰতো ৱাতস্স গতিসমন্ৱেসনমুখেন নানাৰম্মণেসু চিত্তং ৱিধাৱতীতি আহ ‘‘পুথুত্তাৰম্মণে চিত্তং ৱিক্খিপতী’’তি.
এতন্তি এতং অস্সাসপস্সাসজাতং. অনুগমনন্তি পৱত্তপৱত্তানং অস্সাসপস্সাসানং আৰম্মণকৰণৱসেন সতিযা অনু অনু পৱত্তনং অনুগচ্ছনং. তেনেৱাহ – ‘‘তঞ্চ খো আদিমজ্ঝপৰিযোসানানুগমনৱসেনা’’তি. নাভি আদি তত্থ পঠমং উপ্পজ্জনতো. পঠমুপ্পত্তিৱসেন হি ইধ আদিচিন্তা, ন উপ্পত্তিমত্তৱসেন. তথা হি তে নাভিতো পট্ঠায যাৱ নাসিকগ্গা সব্বত্থ উপ্পজ্জন্তেৱ. যত্থ যত্থ চ উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জন্তি ধম্মানং গমনাভাৱতো. যথাপচ্চযং পন দেসন্তৰপ্পত্তিযং গতিসমঞ্ঞা. হদযং মজ্ঝন্তি হদযসমীপং তস্স উপৰিভাগো মজ্ঝং. নাসিকগ্গং পৰিযোসানন্তি নাসিকট্ঠানং তস্স পৰিযোসানং অস্সাসপস্সাসানং সমঞ্ঞায তদৱধিভাৱতো. তথা হেতে চিত্তসমুট্ঠানা ৱুত্তা, ন চ বহিদ্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং সম্ভৱো অত্থি. তেনাহ ‘‘অব্ভন্তৰপৱিসনৱাতস্স নাসিকগ্গং আদী’’তি. পৱিসননিক্খমনপৰিযাযো পন তংসদিসৱসেনেৱ ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. ৱিক্খেপগতন্তি ৱিক্খেপং উপগতং, ৱিক্খিত্তং অসমাহিতন্তি অত্থো. সাৰদ্ধাযাতি সদৰথভাৱায. ইঞ্জনাযাতি কম্মট্ঠানমনসিকাৰস্স চলনায. ৱিক্খেপগতেন চিত্তেনাতি হেতুম্হি কৰণৱচনং, ইত্থম্ভূতলক্খণে ৱা. সাৰদ্ধাতি সদৰথা. ইঞ্জিতাতি ইঞ্জনকা চলনকা, তথা ফন্দিতা.
আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেনাতিআদিমজ্ঝপৰিযোসানানুগমনৱসেন ন মনসি কাতব্বন্তি সম্বন্ধো. ‘‘অনুবন্ধনায মনসিকৰোন্তেন ফুসনাৱসেন ঠপনাৱসেন চ মনসি কাতব্ব’’ন্তি যেন অধিপ্পাযেন ৱুত্তং, তং ৱিৱৰিতুং ‘‘গণনানুবন্ধনাৱসেন ৱিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিসুং মনসিকাৰো নত্থীতি গণনায অনুবন্ধনায চ ৱিনা যথাক্কমং কেৱলং ফুসনাৱসেন ঠপনাৱসেন চ কম্মট্ঠানমনসিকাৰো নত্থি. ননু ফুসনায ৱিনা ঠপনায ৱিয ফুসনায ৱিনা গণনাযপি মনসিকাৰো নত্থিযেৱাতি? যদিপি নত্থি, গণনা পন যথা কম্মট্ঠানমনসিকাৰস্স মূলভাৱতো পধানভাৱেন গহেতব্বা, এৱং অনুবন্ধনা ঠপনায তায ৱিনা ঠপনায অসম্ভৱতো. তস্মা সতিপি ফুসনায নানন্তৰিকভাৱে গণনানুবন্ধনা এৱ মূলভাৱতো পধানভাৱেন গহেত্ৱা ইতৰাসং তদভাৱং দস্সেন্তো আহ – ‘‘গণনানুবন্ধনাৱসেন ৱিয হি ফুসনাঠপনাৱসেন ৱিসুং মনসিকাৰো নত্থী’’তি. যদি এৱং তা কস্মা উদ্দেসে ৱিসুং গহিতাতি আহ ‘‘ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৱা’’তিআদি. তত্থ ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৱ গণেন্তোতি ইমিনা গণনায ফুসনা অঙ্গন্তি দস্সেতি. তেনাহ – ‘‘গণনায চ ফুসনায চ মনসি কৰোতী’’তি. তত্থেৱাতি ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৱ. তেতি অস্সাসপস্সাসে. সতিযা অনুবন্ধন্তোতি গণনাৱিধিং অনুগন্ত্ৱা সতিযা নিবন্ধন্তো, ফুট্ঠোকাসেযেৱ তে নিৰন্তৰং উপধাৰেন্তোতি অত্থো. অপ্পনাৱসেন চিত্তং ঠপেন্তোতি যথা অপ্পনা হোতি, এৱং যথাউপট্ঠিতে নিমিত্তে চিত্তং ঠপেন্তো সমাদহন্তো. অনুবন্ধনায চাতিআদীসু অনুবন্ধনায চ ফুসনায চ ঠপনায চ মনসি কৰোতীতি ৱুচ্চতীতি যোজনা. স্ৱাযমত্থোতি য্ৱাযং ‘‘ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৱ গণেন্তো তত্থেৱ গণনং পটিসংহৰিত্ৱা তে সতিযা অনুবন্ধন্তো’’তি ৱুত্তো, সো অযমত্থো. যা অচ্চন্তায ন মিনোতি ন ৱিনিচ্ছিনতি, সা মানস্স সমীপেতি উপমা যথা গোণো ৱিয গৱযোতি.
পঙ্গুড়োতি পীঠসপ্পী. দোলাতি পেঙ্খোলো. কীড়তন্তি কীড়ন্তানং. মাতাপুত্তানন্তি অত্তনো ভৰিযায পুত্তস্স চ. উভো কোটিযোতি আগচ্ছন্তস্স পুৰিমকোটিং, গচ্ছন্তস্স পচ্ছিমকোটিন্তি দ্ৱেপি কোটিযো. মজ্ঝঞ্চাতি দোলাফলকস্সেৱ মজ্ঝং. উপনিবন্ধনত্থম্ভো ৱিযাতি উপনিবন্ধনত্থম্ভো, নাসিকগ্গং মুখনিমিত্তং ৱা, তস্স মূলে সমীপে ঠত্ৱা. কথং ঠত্ৱা? সতিযা ৱসেন. সতিঞ্হি তত্থ সূপট্ঠিতং কৰোন্তো যোগাৱচৰো তত্থ ঠিতো নাম হোতি অৱযৱধম্মেন সমুদাযস্স অপদিসিতব্বতো. নিমিত্তেতি নাসিকগ্গাদিনিমিত্তে. সতিযা নিসিন্নোতি সতিৱসেন নিসীদন্তো. ‘‘সতিঞ্হি তত্থা’’তিআদিনা ঠানে ৱিয ৱত্তব্বং. তত্থাতি ফুট্ঠট্ঠানে. তেতি নগৰস্স অন্তো বহি চ গতা মনুস্সা তেসং সঙ্গহা চ হত্থগতা. আদিতো পভুতীতি উপমেয্যত্থদস্সনতো পট্ঠায.
গাথাযং নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধননিমিত্তং. অনাৰম্মণমেকচিত্তস্সাতি একস্স চিত্তস্স ন আৰম্মণং, আৰম্মণং ন হোন্তীতি অত্থো. অজানতো চ তযো ধম্মেতি নিমিত্তং অস্সাসো পস্সাসোতি ইমে নিমিত্তাদযো তযো ধম্মে আৰম্মণকৰণৱসেন অৱিন্দন্তস্স. চ-সদ্দো ব্যতিৰেকে. ভাৱনাতি আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনা. নুপলব্ভতীতি ন উপলব্ভতি ন সিজ্ঝতীতি অযং চোদনাগাথায অত্থো. দুতিযা পন পৰিহাৰগাথা সুৱিঞ্ঞেয্যাৱ.
কথন্তি তাসং চোদনাপৰিহাৰগাথানং অত্থং ৱিৱৰিতুং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ইমে তযো ধম্মাতিআদীসু পদযোজনায সদ্ধিং অযমত্থনিদ্দেসো – ইমে নিমিত্তাদযো তযো ধম্মা একচিত্তস্স কথং আৰম্মণং ন হোন্তি, অসতিপি আৰম্মণভাৱে ন চিমে ন চ ইমে তযো ধম্মা অৱিদিতা হোন্তি, কথঞ্চ ন হোন্তি অৱিদিতা, তেসঞ্হি অৱিদিতত্তে চিত্তঞ্চ কথং ৱিক্খেপং ন গচ্ছতি, পধানঞ্চ ভাৱনায নিপ্ফাদকং ৱীৰিযঞ্চ কথং পঞ্ঞাযতি, নীৱৰণানং ৱিক্খম্ভকং সম্মদেৱ সমাধানাৱহং ভাৱনানুযোগসঙ্খাতং পযোগঞ্চ যোগী কথং সাধেতি, উপৰূপৰি লোকিযলোকুত্তৰঞ্চ ৱিসেসং কথমধিগচ্ছতীতি.
ইদানি তমত্থং ককচোপমায সাধেতুং ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদি ৱুত্তং. ভূমিভাগস্স ৱিসমতায চঞ্চলে ৰুক্খে ছেদনকিৰিযা ন সুকৰা সিযা, তথা চ সতি ককচদন্তগতি দুৱিঞ্ঞেয্যাতি আহ – ‘‘সমে ভূমিভাগে’’তি. ককচেনাতি খুদ্দকেন খৰপত্তেন. তেনাহ ‘‘পুৰিসো’’তি. ফুট্ঠককচদন্তানন্তি ফুট্ঠফুট্ঠককচদন্তানং ৱসেন. তেন ককচদন্তেহি ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৱ পুৰিসস্স সতিযা উপট্ঠানং দস্সেতি. তেনাহ – ‘‘ন আগতে ৱা গতে ৱা ককচদন্তে মনসি কৰোতী’’তি.
ককচস্স আকড্ঢনকালে পুৰিসাভিমুখং পৱত্তা আগতা, পেল্লনকালে ততো ৱিগতা গতাতি ৱুত্তা, ন চ আগতা ৱা গতা ৱা ককচদন্তা অৱিদিতা হোন্তি সব্বত্থ সতিযা উপট্ঠিতত্তা ছিন্দিতব্বট্ঠানং অফুসিত্ৱা গচ্ছন্তানং আগচ্ছন্তানঞ্চ ককচদন্তানং অভাৱতো. পধানন্তি ৰুক্খস্স ছেদনৱীৰিযং. পযোগন্তি তস্সেৱ ছেদনকিৰিযং. উপমাযং ‘‘ৱিসেসমধিগচ্ছতী’’তি পদং পাড়িযং নত্থি, যোজেত্ৱা পন দস্সেতব্বং. তেনেৱ ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২২৭) উপমাযম্পি ‘‘ৱিসেসমধিগচ্ছতী’’তি পদং যোজেত্ৱাৱ ৱুত্তং. তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ ‘‘ৱিসেসন্তি অনেকভাৱাপাদনং, তেন চ সাধেতব্বং পযোজনৱিসেস’’ন্তি অত্থো ৱুত্তো.
যথা ৰুক্খোতিআদি উপমাসংসন্দনং. উপনিবন্ধতি আৰম্মণে চিত্তং এতাযাতি সতি উপনিবন্ধনা নাম, তস্সা অস্সাসপস্সাসানং সল্লক্খণস্স নিমিত্তন্তি উপনিবন্ধনানিমিত্তং, নাসিকগ্গং মুখনিমিত্তং ৱা. এৱমেৱন্তি যথা সো পুৰিসো ককচেন ৰুক্খং ছিন্দন্তো আগতগতে ককচদন্তে অমনসিকৰোন্তোপি ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানেযেৱ সতিযা উপট্ঠপনেন আগতগতে ককচদন্তে জানাতি, সুত্তপদঞ্চ অৱিৰজ্ঝন্তো অত্থকিচ্চং সাধেতি, এৱমেৱং. নাসিকগ্গে মুখনিমিত্তেতি দীঘনাসিকো নাসিকগ্গে, ইতৰো মুখং অসনং নিমীযতি ছাদীযতি এতেনাতি মুখনিমিত্তন্তি লদ্ধনামে উত্তৰোট্ঠে.
ইদং পধানন্তি যেন ৱীৰিযাৰম্ভেন আৰদ্ধৱীৰিযস্স যোগিনো কাযোপি চিত্তম্পি কম্মনিযং ভাৱনাকম্মক্খমং ভাৱনাকম্মযোগ্গং হোতি, ইদং ৱীৰিযং পধানন্তি ফলেন হেতুং দস্সেতি. উপক্কিলেসা পহীযন্তীতি চিত্তস্স উপক্কিলেসভূতানি নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভনৱসেন পহীযন্তি. ৱিতক্কা ৱূপসম্মন্তীতি ততো এৱ কামৱিতক্কাদযো মিচ্ছাৱিতক্কা উপসমং গচ্ছন্তি, নীৱৰণপ্পহানেন ৱা পঠমজ্ঝানাধিগমং দস্সেত্ৱা ৱিতক্কৱূপসমাপদেসেন দুতিযজ্ঝানাদীনমধিগমমাহ. অযং পযোগোতি অযং ঝানাধিগমস্স হেতুভূতো কম্মট্ঠানানুযোগো পযোগো. সংযোজনা পহীযন্তীতি দসপি সংযোজনানি মগ্গপ্পটিপাটিযা সমুচ্ছেদৱসেন পহীযন্তি. অনুসযা ব্যন্তী হোন্তীতি তথা সত্তপি অনুসযা অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন ভঙ্গমত্তস্সপি অনৱসেসতো ৱিগতন্তা হোন্তি. এত্থ চ সংযোজনপ্পহানং নাম অনুসযনিৰোধেনেৱ হোতি, পহীনেসু চ সংযোজনেসু অনুসযানং লেসোপি ন ভৱিস্সতীতি চ দস্সনত্থং ‘‘সংযোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তী হোন্তী’’তি ৱুত্তং. অযং ৱিসেসোতি ইমং সমাধিং নিস্সায অনুক্কমেন লব্ভমানো অযং সংযোজনপ্পহানাদিকো ইমস্স সমাধিস্স ৱিসেসোতি অত্থো.
যস্সাতি যেন. অনুপুব্বন্তি অনুক্কমেন. পৰিচিতাতি পৰিচিণ্ণা. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – আনাপানস্সতি যথা বুদ্ধেন ভগৱতা দেসিতা, তথা যেন দীঘৰস্সপজআননাদিৱিধিনা অনুপুব্বং পৰিচিতা সুট্ঠু ভাৱিতা, ততো এৱ পৰিপুণ্ণা সোড়সন্নং ৱত্থূনং পাৰিপূৰিযা সব্বসো পুণ্ণা, সো ভিক্খু ইমং অত্তনো খন্ধাদিলোকং পঞ্ঞোভাসেন পভাসেতি. যথা কিং? অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমা অব্ভাদিউপক্কিলেসৱিমুত্তো চন্দিমা তাৰকৰাজা ৱিযাতি. ‘‘অব্ভা মুত্তোৱ চন্দিমা’’তি হি পদস্স নিদ্দেসে মহিকাদীনম্পি ৱুত্তত্তা এত্থ আদি-সদ্দলোপো কতোতি ৱেদিতব্বো.
ইধাতি ককচূপমায. অস্সাতি যোগিনো. ইধাতি ৱা ইমস্মিং ঠানে. অস্সাতি উপমাভূতস্স ককচস্স. আগতগতৱসেন যথা তস্স পুৰিসস্স অমনসিকাৰো, এৱং অস্সাসপস্সাসানং আগতগতৱসেন অমনসিকাৰমত্তমেৱ আনযনপ্পযোজনং. ন চিৰেনেৱাতি ইদং কতাধিকাৰং সন্ধায ৱুত্তং. নিমিত্তন্তি পটিভাগনিমিত্তং. অৱসেসজ্ঝানঙ্গপটিমণ্ডিতাতি ৱিতক্কাদিঅৱসেসজ্ঝানঙ্গপটিমণ্ডিতাতি ৱদন্তি, ৱিচাৰাদীতি পন ৱত্তব্বং নিপ্পৰিযাযেন ৱিতক্কস্স অপ্পনাভাৱতো. সো হি পাড়িযং ‘‘অপ্পনা ব্যপ্পনা’’তি নিদ্দিট্ঠো, তংসম্পযোগতো ৱা যস্মা ঝানং অপ্পনাতি অট্ঠকথাৱোহাৰো, ঝানঙ্গেসু চ সমাধি পধানং, তস্মা তং অপ্পনাতি দস্সেন্তো ‘‘অৱসেসজ্ঝানঙ্গপটিমণ্ডিতা অপ্পনাসঙ্খাতা ঠপনা চ সম্পজ্জতী’’তি আহ. কস্সচি পন গণনাৱসেনেৱ মনসিকাৰকালতো পভুতীতি এত্থ ‘‘অনুক্কমতো…পে… পত্তং ৱিয হোতী’’তি এত্তকোৱ গন্থো পৰিহীনো, পুৰাণপোত্থকেসু পন কত্থচি সো গন্থো লিখিতোযেৱ তিট্ঠতি.
সাৰদ্ধকাযস্স কস্সচি পুগ্গলস্স. ওনমতি ৱত্থিকাদিপলম্বনেন. ৱিকূজতীতি সদ্দং কৰোতি. ৱলিং গণ্হাতীতি. তত্থ তত্থ ৱলিনং হোতি. কস্মা? যস্মা সাৰদ্ধকাযো গৰুকো হোতীতি. কাযদৰথৱূপসমেন সদ্ধিং সিজ্ঝমানো ওড়াৰিকঅস্সাসপস্সাসনিৰোধো ব্যতিৰেকমুখেন তস্স সাধনং ৱিয ৱুত্তো. ওড়াৰিকঅস্সাসপস্সাসনিৰোধৱসেনাতি অন্ৱযৱসেন তদত্থস্স সাধনং. কাযদৰথে ৱূপসন্তেতি চিত্তজৰূপানং লহুমুদুকম্মঞ্ঞভাৱেন যো সেসতিসন্ততিৰূপানম্পি লহুআদিভাৱো, সো ইধ কাযস্স লহুভাৱোতি অধিপ্পেতো. স্ৱাযং যস্মা চিত্তস্স লহুআদিভাৱেন ৱিনা নত্থি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কাযোপি চিত্তম্পি লহুকং হোতী’’তি.
ওড়াৰিকে অস্সাসপস্সাসে নিৰুদ্ধেতিআদি হেট্ঠা ৱুত্তনযম্হি ৱিচেতব্বাকাৰপ্পত্তস্স কাযসঙ্খাৰস্স ৱিচযনৱিধিং দস্সেতুং আনীতং.
উপৰূপৰি ৱিভূতানীতি ভাৱনাবলেন উদ্ধং উদ্ধং পাকটানি হোন্তি. দেসতোতি পকতিযা ফুসনদেসতো, পুব্বে অত্তনো ফুসনৱসেন উপধাৰিতট্ঠানতো.
‘‘কত্থ নত্থী’’তি ঠানৱসেন ‘‘কস্স নত্থী’’তি পুগ্গলৱসেন চ ৱীমংসিযমানমত্থং একজ্ঝং কত্ৱা ৱিভাৱেতুং ‘‘অন্তোমাতুকুচ্ছিয’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘যথা উদকে নিমুগ্গস্স নিৰুদ্ধোকাসতায অস্সাসপস্সাসা ন পৱত্তন্তি, এৱং অন্তোমাতুকুচ্ছিযং. যথা মতানং সমুট্ঠাপকচিত্তাভাৱতো, এৱং অসঞ্ঞীভূতানং মুচ্ছাপৰেতানং অসঞ্ঞীসু ৱা জাতানং, তথা নিৰোধসমাপন্নান’’ন্তি আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং. মহাগণ্ঠিপদে পন ‘‘মুচ্ছাপৰেতানং চিত্তপ্পৱত্তিযা দুব্বলভাৱতো’’তি কাৰণং ৱুত্তং. চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নানং ধম্মতাৱসেনেৱ নেসং অনুপ্পজ্জনং, তথা ৰূপাৰূপভৱসমঙ্গীনং. কেচি পন ‘‘অনুপুব্বতো সুখুমভাৱপ্পত্তিযা চতুত্থজ্ঝানসমাপন্নস্স, ৰূপভৱে ৰূপানং ভৱঙ্গস্স চ সুখুমভাৱতো ৰূপভৱসমঙ্গীনং নত্থী’’তি কাৰণং ৱদন্তি. অত্থিযেৱ তে অস্সাসপস্সাসা পাৰিসেসতোতি অধিপ্পাযো যথাৱুত্তসত্তট্ঠানৱিনিমুত্তস্স অস্সাসপস্সাসানং অনুপ্পজ্জনট্ঠানস্স অভাৱতো. পকতিফুট্ঠৱসেনাতি পকতিযা ফুসনট্ঠানৱসেন. নিমিত্তং ঠপেতব্বন্তি সতিযা তত্থ সুখপ্পৱত্তনত্থং থিৰতৰং সঞ্ঞাণং পৱত্তেতব্বং. থিৰসঞ্ঞাপদট্ঠানা হি সতি. ইমমেৱাতি ইমং এৱ অনুপট্ঠহন্তস্স কাযসঙ্খাৰস্স কণ্টকুট্ঠাপনঞাযেন উপট্ঠাপনৱিধিমেৱ. অত্থৱসন্তি হেতুং. অত্থো হি ফলং. সো যস্স ৱসেন পৱত্ততি, সো অত্থৱসোতি. মুট্ঠস্সতিস্সাতি ৱিনট্ঠস্সতিস্স. অসম্পজানস্সাতি সম্পজঞ্ঞৱিৰহিতস্স, ভাৱেন্তস্স অনুক্কমেন অনুপট্ঠহন্তে অস্সাসপস্সাসে ৱীমংসিত্ৱা ‘‘ইমে তে’’তি উপধাৰেতুং সম্মদেৱ জানিতুঞ্চ সমত্থাহি সতিপঞ্ঞাহি ৱিৰহিতস্সাতি অধিপ্পাযো. ইতো অঞ্ঞং কম্মট্ঠানং. গৰুকন্তি ভাৰিযং. সা চস্স গৰুকতা ভাৱনায সুদুক্কৰভাৱেনাতি আহ ‘‘গৰুকভাৱন’’ন্তি.
উপৰূপৰি সন্তসুখুমভাৱাপত্তিতো ‘‘বলৱতী সুৱিসদা সূৰা চ সতি পঞ্ঞা চ ইচ্ছিতব্বা’’তি ৱত্ৱা সুখুমস্স নাম অত্থস্স সাধনেনপি সুখুমেনেৱ ভৱিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. ইদানি অনুপট্ঠহন্তানং অস্সাসপস্সাসানং পৰিযেসনুপাযং দস্সেন্তো ‘‘তাহি চ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ অনুপদন্তি পদানুপদং. চৰিত্ৱাতি গোচৰং গহেত্ৱা. তস্মিংযেৱ ঠানেতি উপনিবন্ধননিমিত্তসঞ্ঞিতে ঠানে. যোজেত্ৱাতি মনসিকাৰেন যোজেত্ৱা. ‘‘সতিৰস্মিযা বন্ধিত্ৱা’’তি ৱা ৱুত্তমেৱত্থমাহ ‘‘তস্মিংযেৱ ঠানে যোজেত্ৱা’’তি. ন হি উপমেয্যে বন্ধনযোজনট্ঠানানি ৱিসুং লব্ভন্তি. নিমিত্তন্তি উগ্গহনিমিত্তং পটিভাগনিমিত্তং ৱা. উভযম্পি হি ইধ একজ্ঝং ৱুত্তং. তথা হি তূলপিচুআদি উপমত্তযং উগ্গহে যুজ্জতি, সেসং উভযত্থ. একচ্চেতি একে আচৰিযা.