১. পঠমপাৰাজিকং
সুদিন্নভাণৱাৰৱণ্ণনা
২৪. অনুপদৱণ্ণনন্তি পদং পদং পটিৱণ্ণনং, পদানুক্কমেন ৱণ্ণনং ৱা. ভণ্ডপ্পযোজনউদ্ধাৰসাৰণাদিনা কিচ্চেনাতি এত্থ ৱিক্কাযিকভণ্ডস্স ৱিক্কিণনং ভণ্ডপ্পযোজনং, দাতুং সঙ্কেতিতে দিৱসে গন্ত্ৱা গহণং উদ্ধাৰো, ‘‘অসুকস্মিং দিৱসে দাতব্ব’’ন্তি সতুপ্পাদনং সাৰণং. চতুব্বিধাযাতি খত্তিযব্ৰাহ্মণগহপতিসমণানং ৱসেন চতুব্বিধায, ভিক্খুভিক্খুনীউপাসকউপাসিকানং ৱসেন ৱা. দিস্ৱানস্স এতদহোসীতি হেতুঅত্থো অযং দিস্ৱান-সদ্দো অসমানকত্তুকো যথা ‘‘ঘতং পিৱিত্ৱা বলং হোতি, সীহং দিস্ৱা ভযং হোতী’’তি. দস্সনকাৰণা হি এৱং পৰিৱিতক্কনং অহোসি. কিঞ্চাপি এত্থ ‘‘ভব্বকুলপুত্তস্সা’’তি ৱুত্তং, তথাপি উপনিস্সযসম্পন্নস্সপি অজাতসত্তুনো ৱিয অন্তৰাযো ভৱিস্সতীতি ইমস্স থেৰস্সপি কতপাপকম্মমূলৱিপ্পটিসাৰৱসেন অধিগমন্তৰাযো অহোসীতি ৱদন্তি.
কিং পন যেসং মগ্গফলানং উপনিস্সযো অত্থি, বুদ্ধানং সম্মুখীভাৱেপি তেসং অন্তৰাযো হোতীতি? আম হোতি, ন পন বুদ্ধে পটিচ্চ. বুদ্ধা হি পৰেসং মগ্গফলাধিগমায উস্সাহজাতা তত্থ নিৰন্তৰং যুত্তপযুত্তা এৱ হোন্তি, তস্মা তে পটিচ্চ তেসং অন্তৰাযো ন হোতি, অথ খো কিৰিযাপৰিহানিযা ৱা পাপমিত্ততায ৱা হোতি, কিৰিযাপৰিহানি চ দেসকস্স তস্সেৱ ৱা পুগ্গলস্স তজ্জপযোগাভাৱতো ৱেদিতব্বা, দেসকৱসেন পনেত্থ পৰিহানি সাৱকানং ৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা, ন বুদ্ধানং ৱসেন. তথা হি সচে ধম্মসেনাপতি ধনঞ্জানিযস্স ব্ৰাহ্মণস্স আসযং ঞত্ৱা ধম্মং দেসযিস্স, ব্ৰাহ্মণো সোতাপন্নো অভৱিস্স. এৱং তাৱ দেসকস্স ৱসেন কিৰিযাপৰিহানিযা অন্তৰাযো হোতি. সচে পেস্সো হত্থাৰোহপুত্তো ভগৱতো সম্মুখা ধম্মং সুণন্তো মুহুত্তং নিসীদেয্য, যাৱ তস্স ভগৱা অত্তন্তপাদিকে চত্তাৰো পুগ্গলে ৱিত্থাৰেন ৱিভজিত্ৱা দেসেতি, সোতাপত্তিফলেন সংযুত্তো অভৱিস্স. এৱং পুগ্গলস্স ৱসেন কিৰিযাপৰিহানিযা অন্তৰাযো হোতি নাম. ইমস্স হি উপাসকস্স কিৰিযাপৰিহানি জাতা অপৰিনিট্ঠিতায দেসনায উট্ঠহিত্ৱা পক্কন্তত্তা. সচে অজাতসত্তু দেৱদত্তস্স ৱচনং গহেত্ৱা পিতুঘাতকম্মং নাকৰিস্স, সামঞ্ঞফলসুত্তকথিতদিৱসে সোতাপন্নো অভৱিস্স, তস্স ৱচনং গহেত্ৱা পিতুঘাতকম্মস্স কতত্তা পন নাহোসি. এৱং পাপমিত্ততায অন্তৰাযো হোতি. সুদিন্নস্সপি পাপমিত্তৱসেন অন্তৰাযো অহোসীতি দট্ঠব্বং. যদি হি তেন মাতাপিতূনং ৱচনং গহেত্ৱা পুৰাণদুতিযিকায মেথুনধম্মো পটিসেৱিতো নাভৱিস্স, ন তংমূলৱিপ্পটিসাৰৱসেন অধিগমন্তৰাযো অভৱিস্স.
যন্নূনাতি পৰিৱিতক্কনত্থে নিপাতোতি আহ ‘‘পৰিৱিতক্কদস্সনমেত’’ন্তি. ‘‘ধম্মং সুণেয্য’’ন্তি কিৰিযাপদেন ৱুচ্চমানো এৱ হি অত্থো ‘‘যন্নূনা’’তি নিপাতপদেন জোতীযতি. অহং যন্নূন ধম্মং সুণেয্যন্তি যোজনা. যন্নূনাতি চ যদি পনাতি অত্থো. যদি পনাতি ইদম্পি হি তেন সমানত্থমেৱ. যং ধম্মং সুণাতীতি সম্বন্ধো. উড়াৰুড়াৰজনাতি খত্তিযমহাসালাদিউড়াৰুড়াৰজনাকিণ্ণা. সচে অযম্পি পঠমং আগচ্ছেয্য, ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা নিসীদিতুং অৰহৰূপোতি আহ ‘‘পচ্ছা আগতেনা’’তি. সিক্খত্তযূপসংহিতন্তি অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসঙ্খাতসিক্খত্তযযুত্তং. থোকং ধম্মকথং সুত্ৱা অহোসীতি সম্বন্ধো. ইধাপি সুত্ৱা-সদ্দো হেতুঅত্থোতি দট্ঠব্বো, সৱনকাৰণা এতদহোসীতি ৱুত্তং হোতি. যদি এৱং অথ কস্মা ‘‘একমন্তং নিসিন্নস্স…পে… এতদহোসী’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘তং পনস্স যস্মা’’তিআদি. তত্থ তন্তি পৰিৱিতক্কনং.
সঙ্খেপকথাতি ৱিসুং ৱিসুং পদুদ্ধাৰং অকত্ৱা সমাসতো অত্থৱণ্ণনা. যেন যেন আকাৰেনাতি যেন যেন পকাৰেন. তেন তেন মে উপপৰিক্খতোতি ‘‘কামা নামেতে অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা অট্ঠিকঙ্কলূপমা’’তি (ম. নি. ১.২৩৪; ২.৪২; পাচি. ৪১৭; মহানি. ৩; চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১৪৭) চ আদিনা যেন যেন আকাৰেন কামেসু আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসং, তব্বিপৰিযাযতো নেক্খম্মে আনিসংসং গুণং পকাসেন্তং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি অৱবুজ্ঝামি, তেন তেন পকাৰেন উপপৰিক্খতো ৱীমংসন্তস্স ময্হং এৱং হোতি এৱং উপট্ঠাতি. সিক্খত্তযব্ৰহ্মচৰিযন্তি অধিসীলসিক্খাদিসিক্খত্তযসঙ্গহং সেট্ঠচৰিযং. একম্পি দিৱসন্তি একদিৱসমত্তম্পি. অখণ্ডং কত্ৱাতি দুক্কটমত্তস্সপি অনাপজ্জনেন অখণ্ডিতং কত্ৱা, অখণ্ডঅচ্ছিদ্দাদিভাৱাপাদনেন ৱা. অখণ্ডলক্খণৱচনঞ্হেতং. চৰিমকচিত্তন্তি চুতিচিত্তং. কিঞ্চিপি একদেসং অসেসেত্ৱা একন্তেনেৱ পৰিপূৰেতব্বতায একন্তপৰিপুণ্ণং. কিলেসমলেন অমলীনং কত্ৱাতি তণ্হাসংকিলেসাদিনা অসংকিলিট্ঠং কত্ৱা, চিত্তুপ্পাদমত্তম্পি সংকিলেসমলং অনুপ্পাদেত্ৱা. অচ্চন্তমেৱ ৱিসুদ্ধং কত্ৱা পৰিহৰিতব্বতায একন্তপৰিসুদ্ধং. ততো এৱ সঙ্খং ৱিয লিখিতন্তি সঙ্খলিখিতং. তেনাহ ‘‘লিখিতসঙ্খসদিস’’ন্তি. পৰিযোদাতট্ঠেন নিম্মলভাৱেন সঙ্খং ৱিয লিখিতং ধোতন্তি সঙ্খলিখিতন্তি আহ ‘‘ধোতসঙ্খসপ্পটিভাগ’’ন্তি. ‘‘অজ্ঝাৱসতা’’তি পদপ্পযোগেন অগাৰন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘অগাৰমজ্ঝে’’তি. দাঠিকাপি মস্সুগ্গহণেনেৱ গহেত্ৱা ‘‘মস্সু’’ত্ৱেৱ ৱুত্তং, উত্তৰাধৰমস্সুন্তি অত্থো. কসাযেন ৰত্তানীতি কাসাযানীতি আহ ‘‘কসাযৰসপীততাযা’’তি. পৰিদহিত্ৱাতি নিৱাসেত্ৱা চেৱ পাৰুপিত্ৱা চ. অগাৰস্স হিতন্তি অগাৰৱাসো অগাৰং উত্তৰপদলোপেন, তস্স ৱড্ঢিআৱহং অগাৰস্স হিতং.
২৫. ঞাতিসালোহিতাতিআদীসু ‘‘অযং অজ্ঝত্তিকো’’তি জানন্তি, ঞাযন্তি ৱাতি ঞাতী, লোহিতেন সম্বন্ধাতি সালোহিতা. পিতুপক্খিকা ঞাতী, মাতুপক্খিকা সালোহিতা. মাতুপক্খিকা পিতুপক্খিকা ৱা ঞাতী, সস্সুসসুৰপক্খিকা সালোহিতা. মিত্তাযন্তীতি মিত্তা, মিনন্তি ৱা সব্বগুয্হেসু অন্তো পক্খিপন্তীতি মিত্তা. কিচ্চকৰণীযেসু সহভাৱট্ঠেন অমা হোন্তীতি অমচ্চা. মমাযতীতি মাতা, পিযাযতীতি পিতা. সৰীৰকিচ্চলেসেনাতি উচ্চাৰপস্সাৱাদিসৰীৰকিচ্চলেসেন. অননুঞ্ঞাতং পুত্তং ন পব্বাজেতীতি ‘‘মাতাপিতূনং লোকিযমহাজনস্স চ চিত্তঞ্ঞথত্তং মা হোতূ’’তি ন পব্বাজেতি. ততোযেৱ চ সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স তথা ৱৰো দিন্নো.
২৬. ধুৰনিক্খেপেনাতি ভণ্ডপ্পযোজনাদীসু ধুৰনিক্খেপেন. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. পিযাযিতব্বোতি পিযোতি আহ ‘‘পীতিজননকো’’তি. মনস্স অপ্পাযনতো মনাপোতি আহ ‘‘মনৱড্ঢনকো’’তি. সুখেধিতো তৰুণদাৰককালে, ততো পৰঞ্চ সপ্পিখীৰাদিসাদুৰসমনুঞ্ঞভোজনাদিআহাৰসম্পত্তিযা সুখপৰিহতো. অথ ৱা দড়্হভত্তিকধাতিজনাদিপৰিজনসম্পত্তিযা চেৱ পৰিচ্ছেদসম্পত্তিযা চ উড়াৰপণীতসুখপচ্চযূপহাৰেহি চ সুখেধিতো, অকিচ্ছেনেৱ দুক্খপচ্চযৱিনোদনেন সুখপৰিহতো. অজ্ঝত্তিকঙ্গসম্পত্তিযা ৱা সুখেধিতো, বাহিৰঙ্গসম্পত্তিযা সুখপৰিহতো.
কিঞ্চীতি এতস্স ৱিৱৰণং ‘‘অপ্পমত্তকম্পি কলভাগ’’ন্তি. যদা জানাতি-সদ্দো বোধনত্থো ন হোতি, তদা তস্স পযোগে ‘‘সপ্পিনো জানাতি, মধুনো জানাতী’’তিআদীসু ৱিয কৰণত্থে সামিৱচনং সদ্দত্থৱিদূ ইচ্ছন্তীতি আহ ‘‘কিঞ্চি দুক্খেন নানুভোসী’’তি. তেনাহ ‘‘কৰণত্থে সামিৱচনং, অনুভৱনত্থে চ জাননা’’তি. এত্থ চ কিঞ্চি দুক্খেন নানুভোসীতি কেনচি দুক্খেন কৰণভূতেন ৱিসযং নানুভোসীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘কিঞ্চী’’তি এত্থাপি হি কৰণত্থে সামিৱচনস্স লোপো কতো. তেনেৱ চ ৱক্খতি ‘‘ৱিকপ্পদ্ৱযেপি পুৰিমপদস্স উত্তৰপদেন সমানৱিভত্তিলোপো দট্ঠব্বো’’তি. যদা পন জানাতি-সদ্দো সৰণত্থো হোতি, তদা সৰণত্থানং ধাতুসদ্দানং পযোগে ‘‘মাতু সৰতি, পিতু সৰতি, ভাতু জানাতী’’তিআদীসু ৱিয উপযোগত্থে সামিৱচনং সদ্দসত্থৱিদূ ৱদন্তীতি আহ ‘‘অথ ৱা কিঞ্চি দুক্খং নস্সৰসীতি অত্থো’’তি, কস্সচি দুক্খস্স অননুভূতত্তা অত্তনা অনুভূতং অপ্পমত্তকম্পি দুক্খং পৰিযেসমানোপি অভাৱতোযেৱ নস্সৰসীতি অত্থো. ৱিকপ্পদ্ৱযেপীতি অনুভৱনসৰণত্থৱসেন ৱুত্তে দুতিযততিযৱিকপ্পদ্ৱযে. পুৰিমপদস্সাতি ‘‘কিঞ্চী’’তি পদস্স. উত্তৰপদেনাতি ‘‘দুক্খস্সা’’তি পদেন. সমানৱিভত্তিলোপোতি উত্তৰপদেন সমানস্স সামিৱচনস্স লোপো. ‘‘কস্সচি দুক্খস্সা’’তি ৱত্তব্বে ৱিকপ্পদ্ৱযেপি পুৰিমপদে সামিৱচনস্স লোপং কত্ৱা ‘‘কিঞ্চি দুক্খস্সা’’তি নিদ্দেসো কতো. অনিচ্ছকাতি অনিচ্ছন্তা. এৱং সন্তেতি ননু মযং সুদিন্ন সামাদীসু কেনচিপি উপাযেন অপ্পটিসাধনেন অপ্পটিকাৰেন মৰণেনপি তযা অকামকাপি ৱিনা ভৱিস্সাম, এৱং সতি. যেনাতি যেন কাৰণেন. কিং পনাতি এত্থ কিন্তি কৰণত্থে পচ্চত্তৱচনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কেন পন কাৰণেনা’’তি.
২৮. গন্ধব্বনটনাটকাদীনীতি এত্থ গন্ধব্বা নাম গাযনকা, নটা নাম ৰঙ্গনটা, নাটকা লঙ্ঘনকাদযো. পৰিচাৰেহীতি এত্থ পৰিতো তত্থ তত্থ যথাসকং ৱিসযেসু চাৰেহীতি অত্থোতি আহ ‘‘ইন্দ্ৰিযানি চাৰেহী’’তিআদি. পৰিচাৰেহীতি ৱা সুখূপকৰণেহি অত্তানং পৰিচাৰেহি অত্তনো পৰিচৰণং কাৰেহি. তথাভূতো চ যস্মা লড়ন্তো কীড়ন্তো নাম হোতি, তস্মা ‘‘লড়া’’তিআদি ৱুত্তং. ভুঞ্জিতব্বতো পৰিভুঞ্জিতব্বতো ৱিসেসতো পঞ্চ কামগুণা ভোগা নামাতি আহ ‘‘ভোগে ভুঞ্জন্তো’’তি. দানপ্পদানানীতি এত্থ নিচ্চদানং দানং নাম, উপোসথদিৱসাদীসু দাতব্বং অতিৰেকদানং পদানং নাম. পৱেণীৰক্খণৱসেন ৱা দীযমানং দানং নাম, অত্তনাৱ পট্ঠপেত্ৱা দীযমানং পদানং নাম. পচুৰজনসাধাৰণং ৱা নাতিউড়াৰং দানং নাম, অনঞ্ঞসাধাৰণং অতিউড়াৰং পদানং নাম. আদি-সদ্দেন সীলাদীনি সঙ্গণ্হাতি. নত্থি এতস্স ৱচনপ্পটিৱচনসঙ্খাতো আলাপসল্লাপোতি নিৰালাপসল্লাপো.
৩০. বলং গাহেত্ৱাতি এত্থ বলগ্গহণং নাম কাযবলস্স উপ্পাদনমেৱাতি আহ ‘‘কাযবলং জনেত্ৱা’’তি. অস্সুমুখন্তি অস্সূনি মুখে এতস্সাতি অস্সুমুখো, তং অস্সুমুখং, অস্সুকিলিন্নমুখন্তি অত্থো. গামোযেৱ গামন্তসেনাসনং গামপৰিযাপন্নত্তা গামন্তসেনাসনস্স. অতিৰেকলাভপটিক্খেপেনাতি ‘‘পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সাযা’’তি (মহাৱ. ১২৮) এৱং ৱুত্তভিক্খাহাৰলাভতো অধিকলাভো সঙ্ঘভত্তাদিঅতিৰেকলাভো, তস্স পটিক্খেপেনাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘চুদ্দস ভত্তানি পটিক্খিপিত্ৱা’’তি. সঙ্ঘভত্তং উদ্দেসভত্তং নিমন্তনভত্তং সলাকভত্তং পক্খিকং উপোসথিকং পাটিপদিকং আগন্তুকভত্তং গমিকভত্তং গিলানভত্তং গিলানুপট্ঠাকভত্তং ৱিহাৰভত্তং ধুৰভত্তং ৱাৰভত্তন্তি ইমানি চুদ্দস ভত্তানি. তত্থ সকলস্স সঙ্ঘস্স দাতব্বং ভত্তং সঙ্ঘভত্তং. কতিপযে ভিক্খূ উদ্দিসিত্ৱা দাতব্বং ভত্তং উদ্দেসভত্তং. একস্মিং পক্খে একদিৱসং দাতব্বং ভত্তং পক্খিকং. উপোসথে দাতব্বং ভত্তং উপোসথিকং. পাটিপদদিৱসে দাতব্বং ভত্তং পাটিপদিকং. ৱিহাৰং উদ্দিস্স দাতব্বং ভত্তং ৱিহাৰভত্তং. ধুৰগেহেযেৱ ঠপেত্ৱা দাতব্বং ভত্তং ধুৰভত্তং. গামৱাসীআদীহি ৱাৰেন দাতব্বং ভত্তং ৱাৰভত্তং.
অথ ‘‘গহপতিচীৱৰং পটিক্খিপিত্ৱা’’তি কস্মা ৱুত্তং. গহণে হি সতি পটিক্খেপো যুজ্জেয্য, ন চ পঠমবোধিযং গহপতিচীৱৰস্স পটিগ্গহণং অনুঞ্ঞাতং পৰতো জীৱকৱত্থুস্মিং অনুঞ্ঞাতত্তা. তেনেৱ ৱক্খতি জীৱকৱত্থুস্মিং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৩৭) ‘‘ভগৱতো হি বুদ্ধভাৱপ্পত্তিতো পট্ঠায যাৱ ইদং ৱত্থং, এত্থন্তৰে ৱীসতি ৱস্সানি ন কোচি গহপতিচীৱৰং সাদিযি, সব্বে পংসুকূলিকাৱ অহেসু’’ন্তি. সুদিন্নো চ পঠমবোধিযংযেৱ পব্বজিতো. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘সুদিন্নো হি ভগৱতো দ্ৱাদসমে ৱস্সে পব্বজিতো, ৱীসতিমে ৱস্সে ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৱিট্ঠো, সযং পব্বজ্জায অট্ঠৱস্সিকো হুত্ৱা’’তি. তস্মা ‘‘গহপতিচীৱৰং পটিক্খিপিত্ৱা’’তি কস্মা ৱুত্তন্তি? ৱুচ্চতে – অননুঞ্ঞাতেপি গহপতিচীৱৰে পংসুকূলিকঙ্গসমাদানৱসেন গহপতিচীৱৰং পটিক্খিত্তং নাম হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘গহপতিচীৱৰং পটিক্খিপিত্ৱা’’তি.
লোলুপ্পচাৰং পটিক্খিপিত্ৱাতি কুসলভণ্ডস্স ভুসং ৱিলুম্পনট্ঠেন লোলুপ্পং ৱুচ্চতি তণ্হা, লোলুপ্পেন চৰণং লোলুপ্পচাৰো, তণ্হাৱসেন ঘৰপটিপাটিং অতিক্কমিত্ৱা ভিক্খায চৰণং, তং পটিক্খিপিত্ৱাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ঘৰপটিপাটিযা ভিক্খায পৱিসতী’’তি. এত্থ চ আৰঞ্ঞিকঙ্গাদিপধানঙ্গৱসেন সেসধুতঙ্গানিপি গহিতানেৱ হোন্তীতি ৱেদিতব্বং. ৱজ্জীনন্তি ৰাজানো অপেক্খিত্ৱা সামিৱচনং কতং, ৱজ্জীৰাজূনন্তি অত্থো. জনপদ-সদ্দস্স তংনিৱাসীসুপি পৱত্তনতো ‘‘ৱজ্জীসূ’’তি জনপদাপেক্খং ভুম্মৱচনং, ৱজ্জিনামকে জনপদেতি অত্থো.
উপভোগপৰিভোগূপকৰণমহন্ততাযাতি পঞ্চকামগুণসঙ্খাতানং উপভোগানঞ্চেৱ হত্থিঅস্সৰথইত্থিযাদিউপভোগূপকৰণানঞ্চ মহন্ততায. উপভোগূপকৰণানেৱ হি ইধ পৰিভোগূপকৰণসদ্দেন ৱুত্তানি. তেনেৱাহ ‘‘যে হি তেসং উপভোগা, যানি চ উপভোগূপকৰণানি, তানি মহন্তানী’’তি. ‘‘উপভোগা হত্থিঅস্সৰথইত্থীআদযো, উপভোগূপকৰণানি তেসমেৱ সুৱণ্ণাদিউপকৰণানী’’তিপি ৱদন্তি. সাৰকানীতি সাৰভূতানি. নিধেত্ৱাতি নিদহিত্ৱা, নিধানং কত্ৱাতি অত্থো. দিৱসপৰিব্বযসঙ্খাতভোগমহন্ততাযাতি দিৱসে দিৱসে পৰিভুঞ্জিতব্বসঙ্খাতভোগানং মহন্ততায. জাতৰূপৰজতস্সেৱ পহূততাযাতি পিণ্ডপিণ্ডৱসেন চেৱ সুৱণ্ণমাসকৰজতমাসকাদিৱসেন চ জাতৰূপৰজতস্সেৱ পহূততায. ৱিত্তীতি তুট্ঠি, ৱিত্তিযা উপকৰণং ৱিত্তূপকৰণং, পহূতং নানাৱিধালঙ্কাৰভূতং ৱিত্তূপকৰণমেতেসন্তি পহূতৱিত্তূপকৰণা. তেনাহ ‘‘অলঙ্কাৰভূতস্সা’’তিআদি. ৱোহাৰৱসেনাতি ৱণিজ্জাৱসেন ৱড্ঢিকতাদিৱসেন. ধনধঞ্ঞস্স পহূততাযাতি সত্তৰতনসঙ্খাতস্স ধনস্স সব্বপুব্বণ্ণাপৰণ্ণসঙ্গহিতস্স ধঞ্ঞস্স চ পহূততাযাতি অত্থো. তত্থ ‘‘সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাৱেড়ুৰিযৱজিৰপৱাড়ানি সত্ত ৰতনানী’’তি ৱদন্তি. সালিৱীহিআদি পুব্বণ্ণং পুৰক্খতং সস্সফলন্তি কত্ৱা, তব্বিপৰিযাযতো মুগ্গমাসাদি অপৰণ্ণন্তি ৱেদিতব্বং. উক্কট্ঠপিণ্ডপাতিকত্তাতি সেসধুতঙ্গপৰিৱাৰিতেন উক্কট্ঠপিণ্ডপাতধুতঙ্গেন সমন্নাগতত্তা. তেনাহ ‘‘সপদানচাৰং চৰিতুকামো’’তি.
৩১. অন্তোজাততায ৱা ঞাতিসদিসী দাসীতি ঞাতিদাসী. পূতিভাৱেনেৱ লক্খিতব্বদোসো ৱা আভিদোসিকো, অভিদোসং ৱা পচ্চূসকালং গতো পত্তো অতিক্কন্তোতি আভিদোসিকো. তেনাহ ‘‘একৰত্তাতিক্কন্তস্স ৱা’’তিআদি. পূতিভূতভাৱেন পৰিভোগং নাৰহতীতি অপৰিভোগাৰহো. ছড্ডনীযসভাৱে নিচ্ছিতেপি পুচ্ছাকালে সন্দেহৱোহাৰৱসেনেৱ পুচ্ছিতুং যুত্তন্তি আহ ‘‘সচে’’তি. অৰিযৱোহাৰেনাতি অৰিযসমুদাচাৰেন. অৰিযা হি মাতুগামং ভগিনিৱাদেন সমুদাচৰন্তি. নিস্সট্ঠপৰিগ্গহন্তি পৰিচ্চত্তালযং.
‘‘আকিৰা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘ৱিঞ্ঞত্তি ৱা’’তি ৱুত্তং, ‘‘সচে তং ছড্ডনীযধম্ম’’ন্তি পৰিযাযং অমুঞ্চিত্ৱা ৱুত্তত্তা ‘‘পযুত্তৱাচা ৱা’’তি ৱুত্তং, পচ্চযপটিসংযুত্তা ৱাচা পযুত্তৱাচা. ৱত্তুং ৱট্টতীতি নিৰপেক্খভাৱতো ৱুত্তং, ইধ পন ৱিসেসতো অপৰিভোগাৰহত্তাৱ ৱত্থুনো. অগ্গঅৰিযৱংসিকোতি অৰিযৱংসপটিপত্তিপূৰকানং অগ্গো উত্তমো. নিমীযতি সঞ্ঞাযতীতি নিমিত্তং, যথাসল্লক্খিতো আকাৰোতি আহ ‘‘গিহিকালে সল্লক্খিতপুব্বং আকাৰ’’ন্তি. হত্থপিট্ঠিআদীনি ওলোকযমানা ‘‘সামিপুত্তস্স মে সুদিন্নস্স ৱিয সুৱণ্ণকচ্ছপপিট্ঠিসদিসা ইমা হত্থপাদপিট্ঠিযো, হৰিতালৱট্টিযো ৱিয সুৱট্টিতা অঙ্গুলিযো, মধুৰো সৰো’’তি গিহিকালে সল্লক্খিতপুব্বং আকাৰং অগ্গহেসি সঞ্জানি সল্লক্খেসি. কস্মা পন সা ঞাতিদাসী দিস্ৱাৱ ন সঞ্জানীতি আহ ‘‘সুদিন্নো হী’’তিআদি. পব্বজ্জুপগতেনাতি পব্বজ্জং উপগতেন, পব্বজিতেনাতি অত্থো. ঘৰং পৱিসিত্ৱাতি গেহসামিনিযা নিসীদিতব্বট্ঠানভূতং অন্তোগেহং পৱিসিত্ৱা. যগ্ঘেতি ইমস্স আৰোচযামীতি অযমত্থোতি আহ ‘‘আৰোচনত্থে নিপাতো’’তি. ‘‘যগ্ঘে জানেয্যাসীতি সুট্ঠু জানেয্যাসী’’তিপি অত্থং ৱদন্তি. আলপনেতি দাসিজনস্স আলপনে. তেনাহ ‘‘এৱঞ্হী’’তিআদি.
৩২. ঘৰেসু সালা হোন্তীতি ঘৰেসু একমন্তে ভোজনসালা হোন্তি পাকাৰপৰিক্খিত্তা সুসংৱিহিতদ্ৱাৰবন্ধা সুসম্মট্ঠৱালিকঙ্গণা. উদককঞ্জিযন্তি উদকঞ্চ কঞ্জিযঞ্চ. কস্মা পন ঈদিসাযমেৱ সালায অঞ্ঞতৰং কুট্টমূলন্তি অযমত্থো ৱুত্তোতি আহ ‘‘ন হি পব্বজিতা’’তিআদি. অসাৰুপ্পে ঠানেতি ভিক্খূনং অননুচ্ছৱিকে পদেসে. অত্থি নু খোতি নু-সদ্দো পুচ্ছনত্থে, খো-সদ্দো ৱচনসিলিট্ঠতায ৱুত্তো. নুখোতি ৱা নিপাতসমুদাযো পুচ্ছনত্থো. তেন নাম-সদ্দস্স পুচ্ছনত্থতং দস্সেতি. যেসং নো ত্ৱন্তি যেসং নো পুত্তো ত্ৱং. ঈদিসে ঠানেতি কিঞ্চাপি তং ঠানং ভিক্খূনং অননুৰূপং ন হোতি, তথাপি মাদিসানং মহাভোগকুলানং পুত্তস্স পৰকুলে আসনসালাযং নিসীদিত্ৱা ভোজনং নাম অযুত্তৰূপন্তি মঞ্ঞমানো আহ. তেনেৱাহ ‘‘ননু নাম, তাত সুদিন্ন, সকং গেহং গন্তব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞেনপি পকাৰেন নামসদ্দস্স পুচ্ছনত্থতমেৱ দস্সেন্তো আহ ‘‘তথা অত্থি নু খো তাতা’’তিআদি. তথাতি সমুচ্চযত্থো. ইদানি নামসদ্দস্স মঞ্ঞনত্থতং দস্সেন্তো আহ ‘‘তথা অত্থি মঞ্ঞে’’তিআদি.
দুক্খাভিতুন্নতাযাতি মানসিকেন দুক্খেন অভিপীড়িতত্তা. এতমত্থন্তি ‘‘অত্থি নু খো, তাত সুদিন্ন, অম্হাকং ধন’’ন্তিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং. অনোকপ্পনামৰিসনত্থৱসেনাতি এত্থ অনোকপ্পনং অসদ্দহনং. অমৰিসনং অসহনং. অনাগতৱচনং অনাগতসদ্দপ্পযোগো, অত্থো পন ৱত্তমানকালিকোৱ. তেনাহ ‘‘পচ্চক্খম্পী’’তি. ন মৰিসযামীতি ন ৱিসহামি. তং ন সুন্দৰন্তি ‘‘তদায’’ন্তি পাঠং সন্ধাযাহ. অলং, গহপতি, কতং মে অজ্জ ভত্তকিচ্চন্তি থেৰো উক্কট্ঠএকাসনিকতায পটিক্খিপন্তো এৱমাহ. উক্কট্ঠএকাসনিকতাযাতি চ ইদং ভূতকথনৱসেন ৱুত্তং থেৰস্স তথাভাৱদীপনত্থং. মুদুকস্সপি হি একাসনিকস্স যায নিসজ্জায কিঞ্চিমত্তম্পি ভোজনং ভুত্তং, ৱত্তসীসেনপি ততো ৱুট্ঠিতস্স পুন ভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতি. তেনাহ তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো ‘‘আসনং ৱা ৰক্খেয্য ভোজনং ৱা’’তি. উক্কট্ঠপিণ্ডপাতিকোপি সমানোতি নিদস্সনমত্তমিদং, থেৰো সপদানচাৰিকেসুপি উক্কট্ঠোযেৱ. উক্কট্ঠসপদানচাৰিকোপি হি পুৰতো চ পচ্ছতো চ আহটভিক্খম্পি অগ্গহেত্ৱাৱ ঘৰদ্ৱাৰে ঠত্ৱা পত্তৱিস্সজ্জনমেৱ কৰোতি, তস্মা থেৰো উক্কট্ঠসপদানচাৰিকত্তাপি স্ৱাতনায ভিক্খং নাধিৱাসেতি. অথ কস্মা ‘‘অধিৱাসেসী’’তি আহ ‘‘সচে একভত্তম্পি ন গহেস্সামী’’তিআদি. পণ্ডিতা হি মাতাপিতূনং আচৰিযুপজ্ঝাযানং ৱা কাতব্বং অনুগ্গহং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা ধুতঙ্গৱিসুদ্ধিকা ন ভৱন্তি.
৩৩. মজ্ঝিমপ্পমাণোতি চতুহত্থো পুৰিসো মজ্ঝিমপ্পমাণো. ‘‘ছহত্থো’’তিপি কেচি. তিৰো কৰোন্তি এতাযাতি তিৰোকৰণীতি সাণিপাকাৰৱচনো অযং তিৰোকৰণী-সদ্দোতি আহ ‘‘তিৰোকৰণিযন্তি কৰণত্থে ভুম্ম’’ন্তি. ‘‘তিৰোকৰণিযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘তিৰোকৰণিয’’ন্তি কৰণত্থে ভুম্মং ৱুত্তং. তিৰোকৰণীয-সদ্দো ৱা অযং সাণিপাকাৰপৰিযাযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অথ ৱা’’তিআদি. তং পৰিক্খিপিত্ৱাতি তং সমন্ততো খিপিত্ৱা, পৰিতো বন্ধিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘সমন্ততো কত্ৱা’’তি. ৱিভত্তিপতিৰূপকোপি নিপাতো হোতীতি আহ ‘‘তেনাতি অযম্পি ৱা’’তিআদি.
৩৪. ‘‘অথ খো আযস্মতো সুদিন্নস্স পিতা সকে নিৱেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা আযস্মতো সুদিন্নস্স কালং আৰোচেসি – ‘কালো, তাত সুদিন্ন, নিট্ঠিতং ভত্ত’ন্তি’’ এৱং কালাৰোচনস্স পাড়িযং অনাৰুড়্হত্তা আহ – ‘‘কিঞ্চাপি পাড়িযং কালাৰোচনং ন ৱুত্ত’’ন্তি. আৰোচিতেযেৱ কালেতি ‘‘কালো, তাত সুদিন্ন, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি কালে আৰোচিতেযেৱ. দ্ৱে পুঞ্জেতি কহাপণপুঞ্জঞ্চ সুৱণ্ণপুঞ্জঞ্চ.
পেত্তিকন্তি পিতিতো আগতং পেত্তিকং. নিহিতন্তি ভূমিগতং. পযুত্তন্তি ৱড্ঢিৱসেন পযোজিতং. তদ্ধিতলোপং কত্ৱা ৱেদিতব্বন্তি যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘পিতামহং ধনং লদ্ধা, সুখং জীৱতি সঞ্জযো’’তি ৱুত্তং, এৱং তদ্ধিতলোপং কত্ৱা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পিতামহতো আগতং, পিতামহস্স ৱা ইদং পেতামহং. পব্বজিতলিঙ্গন্তি সমণৱেসং. ন ৰাজভীতোতি অপৰাধকাৰণা ন ৰাজকুলা ভীতো. যেসং সন্তকং ধনং গহিতং, তে ইণাযিকা. পলিবুদ্ধো পীড়িতো.
ৱিভত্তিপতিৰূপকোতি ‘‘তেনা’’তি পদং সন্ধাযাহ. তংনিদানন্তি তং ধনং নিদানং কাৰণমস্সাতি তংনিদানং. অস্সাতি পচ্চত্তৱচনস্স, পদস্স ৱা. ভযন্তি চিত্তস্স উত্ৰস্তাকাৰেন পৱত্তভযং অধিপ্পেতং, ন ঞাণভযং, নাপি ‘‘ভাযতি এতস্মা’’তি এৱং ৱুত্তং আৰম্মণভযন্তি আহ ‘‘চিত্তুত্ৰাসোতি অত্থো’’তি. ছম্ভিতত্তন্তি তেনেৱ চিত্তুত্ৰাসভযেন সকলসৰীৰস্স ছম্ভিতভাৱো. ৱিসেসতো পন হদযমংসচলনন্তি আহ ‘‘কাযকম্পো হদযমংসচলন’’ন্তি. লোমহংসোতি তেন ভযেন তেন ছম্ভিতত্তেন সকলসৰীৰলোমানং হট্ঠভাৱো, সো পন নেসং ভিত্তিযং নাগদন্তানং ৱিয উদ্ধংমুখতাতি আহ ‘‘লোমানং হংসনং উদ্ধগ্গভাৱো’’তি.
৩৫. অত্তনাতি পচ্চত্তে কৰণৱচনং, সযন্তি অত্থো. দেৱচ্ছৰানন্তি অনচ্চন্তিযো সন্ধাযাহ. দেৱনাটকানন্তি নচ্চন্তিযো, পৰিযাযৱচনং ৱা এতং দেৱকঞ্ঞানং. সমুপ্পন্নবলৱসোকা হুত্ৱাতি অযং লোকো নাম অত্তানংৱ চিন্তেতি, তস্মা সাপি ‘‘ইদানি অহং অনাথা জাতা’’তি অত্তানংৱ চিন্তযমানা ‘‘অযং অজ্জ আগমিস্সতি, অজ্জ আগমিস্সতী’’তি অট্ঠ ৱস্সানি বহি ন নিক্খন্তা এতং নিস্সায মযা দাৰকোপি ন লদ্ধো, যস্স আনুভাৱেন জীৱেয্যামি, ইতো চাম্হি পৰিহীনা অঞ্ঞতো চাতি সমুপ্পন্নবলৱসোকা হুত্ৱা. কুলৰুক্খপতিট্ঠাপনে বীজসদিসত্তা কুলৱংসপ্পতিট্ঠাপকো পুত্তো ইধ বীজকোতি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘কুলৱংসবীজকং একং পুত্ত’’ন্তি. সং নাম ধনং, তস্স পতীতি সংপতি, ধনৱা ৱিভৱসম্পন্নো. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকহিতাৱহত্তা তস্স হিতন্তি সাপতেয্যং, তদেৱ ধনং ৱিভৱোতি আহ – ‘‘ইমং সাপতেয্যং এৱং মহন্তং অম্হাকং ৱিভৱ’’ন্তি.
৩৬. ইত্থীনং কুমাৰীভাৱপ্পত্তিতো পট্ঠায পচ্ছিমৱযতো ওৰং অসতি ৱিবন্ধে অট্ঠমে অট্ঠমে সত্তাহে গব্ভাসযসঞ্ঞিতে ততিযে আৱত্তে কতিপযা লোহিতপীড়কা সণ্ঠহিত্ৱা অগ্গহিতপুব্বা এৱ ভিজ্জন্তি, ততো লোহিতং পগ্ঘৰতি, তত্থ উতুসমঞ্ঞা পুপ্ফসমঞ্ঞা চাতি আহ – ‘‘পুপ্ফন্তি উতুকালে উপ্পন্নলোহিতস্স নাম’’ন্তি. গব্ভপতিট্ঠানট্ঠানেতি যস্মিং ওকাসে দাৰকো নিব্বত্ততি, তস্মিং পদেসে. সণ্ঠহিত্ৱাতি নিব্বত্তিত্ৱা. ভিজ্জন্তীতি অগ্গহিতপুব্বা এৱ ভিজ্জন্তি. অযঞ্হি তাসং সভাৱো. দোসেনাতি লোহিতমলেন. সুদ্ধে ৱত্থুম্হীতি পগ্ঘৰিতলোহিতত্তা অনামযত্তা চ নহানতো পৰং চতুত্থদিৱসতো পট্ঠায সুদ্ধে গব্ভাসযে. সুদ্ধে পন ৱত্থুম্হি মাতাপিতূসু একৱাৰং সন্নিপতিতেসু যাৱ সত্ত দিৱসানি খেত্তমেৱ হোতি গব্ভসণ্ঠহনস্স পৰিত্তস্স লোহিতলেপস্স ৱিজ্জমানত্তা. কেচি পন ‘‘অড্ঢমাসমত্তম্পি খেত্তমেৱা’’তি ৱদন্তি. বাহাযন্তি অধিকৰণে ভুম্মন্তি আহ ‘‘পুৰাণদুতিযিকায যা বাহা, তত্ৰ নং গহেত্ৱা’’তি. উপযোগত্থে ভুম্মৱচনম্পি যুজ্জতিযেৱ যথা ‘‘সুদিন্নস্স পাদেসু গহেত্ৱা’’তি.
পুব্বেপি পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানং সব্ভাৱতো অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি পাৰাজিকং সন্ধায ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদে অট্ঠপিতে’’তি. ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ – ‘‘ভগৱতো কিৰ পঠমবোধিয’’ন্তিআদি. এৱৰূপন্তি পাৰাজিকপঞ্ঞত্তিযা অনুৰূপং. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, সঙ্ঘাদিসেসপঞ্ঞত্তিযা অনুৰূপম্পি অজ্ঝাচাৰং নাকংসুযেৱ. তেনেৱাহ – ‘‘অৱসেসে পঞ্চ খুদ্দকাপত্তিক্খন্ধে এৱ পঞ্ঞপেসী’’তি. ইদঞ্চ থুল্লচ্চযাদীনং পঞ্চন্নং লহুকাপত্তিক্খন্ধানং সব্ভাৱমত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ন পঞ্চাপত্তিক্খন্ধানং অনৱসেসতো পঞ্ঞত্তত্তাৱ. পঠমবোধিযং পঞ্চন্নং লহুকাপত্তীনং সব্ভাৱৱচনেনেৱ ধম্মসেনাপতিস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনা ৱিসেসতো গৰুকাপত্তিপঞ্ঞত্তিযা পাতিমোক্খুদ্দেসস্স চ হেতুভূতাতি দট্ঠব্বা. কেচি পন ‘‘তস্মিং তস্মিং পন ৱত্থুস্মিং অৱসেসপঞ্চখুদ্দকাপত্তিক্খন্ধে এৱ পঞ্ঞপেসীতি ইদং দ্ৱাদসমে ৱস্সে ৱেৰঞ্জাযং ৱুত্থৱস্সেন ভগৱতা ততো পট্ঠায অট্ঠৱস্সব্ভন্তৰে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং ততো পুব্বেপি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা সব্ভাৱতো. তেনেৱ ৱেৰঞ্জকণ্ডে ‘‘একভিক্খুনাপি ৰত্তিচ্ছেদো ৱা পচ্ছিমিকায তত্থ ৱস্সং উপগচ্ছামাতি ৱস্সচ্ছেদো ৱা ন কতো’’তি চ ‘‘সামম্পি পচনং সমণসাৰুপ্পং ন হোতি, ন চ ৱট্টতী’’তি চ ৱুত্তং. আৰাধযিংসূতি চিত্তং গণ্হিংসু, অজ্ঝাসযং পূৰযিংসু, হদযগাহিনিং পটিপত্তিং পটিপজ্জিংসূতি অত্থো. একং সমযন্তি একস্মিং সমযে, পঠমবোধিযন্তি অত্থো.
যং আদীনৱন্তি সম্বন্ধো. সিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তোতি পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তো. আদীনৱং দস্সেস্সতীতি ‘‘ৱৰং তে, মোঘপুৰিস, আসীৱিসস্স ঘোৰৱিসস্স মুখে অঙ্গজাতং পক্খিত্তং, ন ত্ৱেৱ মাতুগামস্স অঙ্গজাতে অঙ্গজাতং পক্খিত্ত’’ন্তিআদিনা যং আদীনৱং দস্সেস্সতি. অভিৱিঞ্ঞাপেসীতি ইমস্স ‘‘পৱত্তেসী’’তি অযমত্থো কথং লদ্ধোতি আহ ‘‘পৱত্তনাপি হী’’তিআদি. কাযৱিঞ্ঞত্তিচোপনতোতি কাযৱিঞ্ঞত্তিৱসেন পৱত্তচলনতো. কস্মা পনেস মেথুনধম্মেন অনত্থিকোপি সমানো তিক্খত্তুং অভিৱিঞ্ঞাপেসীতি আহ – ‘‘তিক্খত্তুং অভিৱিঞ্ঞাপনঞ্চেসা’’তিআদি. তত্থ তিক্খত্তুং অভিৱিঞ্ঞাপনন্তি মুত্তিপাপনৱসেন তীসু ৱাৰেসু মেথুনধম্মস্স পৱত্তনং.
সব্বেসম্পি পদানং অৱধাৰণফলত্তা ৱিনাপি এৱকাৰং অৱধাৰণত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তেনেৱ অজ্ঝাচাৰেনা’’তি. অট্ঠ হি গব্ভকাৰণানি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘মেথুনচোড়গ্গহণং, তনুসংসগ্গো চ নাভিআমসনং;
পানং দস্সনসৱনং, ঘাযনমিতি গব্ভহেতৱো অট্ঠা’’তি.
ইদানি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেতুকামো আহ – ‘‘কিং পন অঞ্ঞথাপি গব্ভগ্গহণং হোতী’’তিআদি. ননু চ নাভিপৰামসনম্পি কাযসংসগ্গোযেৱ, কস্মা নং ৱিসুং ৱুত্তন্তি? উভযেসং ছন্দৰাগৱসেন কাযসংসগ্গো ৱুত্তো, ইত্থিযা ছন্দৰাগৱসেন নাভিপৰামসনং, ৱত্থুৱসেন ৱা তং ৱিসুং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কথং পন কাযসংসগ্গেন গব্ভগ্গহণং হোতি, কথঞ্চ তত্থ সুক্কসোণিতস্স সম্ভৱোতি আহ ‘‘ইত্থিযো হী’’তিআদি. ছন্দৰাগুপ্পত্তিৱসেন ইত্থিযা সুক্ককোট্ঠাসো চলিতো হোতি, সোপি গব্ভসণ্ঠানস্স পচ্চযো হোতীতি অধিপ্পাযো. ইত্থিসন্তানেপি হি ৰসাদিসত্তধাতুযো লব্ভন্তিযেৱ. তেনাহ – ‘‘অঙ্গপচ্চঙ্গপৰামসনং সাদিযন্তিযোপি গব্ভং গণ্হন্তী’’তি. গণ্ঠিপদেসু পন ‘‘কাযসংসগ্গাদিনা সত্তপ্পকাৰেন গব্ভগ্গহণে পিতু সুক্ককোট্ঠাসং ৱিনা ছন্দৰাগৱসেন মাতু ৱিকাৰপ্পত্তং লোহিতমেৱ গব্ভসণ্ঠানস্স পচ্চযো হোতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘যস্স অঙ্গপচ্চঙ্গপৰামসনং সাদিযিত্ৱা মাতা পুত্তং পটিলভতি, সচে সো অপৰেন সমযেন পৰিপুণ্ণিন্দ্ৰিযো হুত্ৱা তাদিসং পিতৰং মনুস্সজাতিকং জীৱিতা ৱোৰোপেতি, পিতুঘাতকোৱ হোতী’’তি ৱদন্তি.
তং অসুচিং একদেসং মুখেন অগ্গহেসীতি পুৰাণচীৱৰং ধোৱন্তী তত্থ যং অসুচিং অদ্দস, তং অসুচিং একদেসং পিৱি. ‘‘ৱট্টতি তুম্হাকং মেথুনধম্মো’’তি পুট্ঠো ‘‘কপ্পতু ৱা মা ৱা কপ্পতু, মযং তেন অনত্থিকা’’তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনত্থিকা মযং এতেনা’’তি. কিঞ্চাপি নাভিপৰামসনে মেথুনৰাগো নত্থি, তথাপি নাভিপৰামসনকালে ফস্সসাদিযনৱসেন অস্সাদমত্তং তস্সা অহোসীতি গহেতব্বং, অঞ্ঞথা গব্ভসণ্ঠহনং ন সিযা. দিট্ঠমঙ্গলিকায নাভিপৰামসনেন মণ্ডব্যস্স নিব্বত্তি অহোসি, চণ্ডপজ্জোতমাতু নাভিযং ৱিচ্ছিকা ফৰিত্ৱা গতা, তেন চণ্ডপজ্জোতস্স নিব্বত্তি অহোসীতি আহ ‘‘এতেনেৱ নযেনা’’তিআদি. পুৰিসং উপনিজ্ঝাযতীতি ৱাতপানাদিনা দিস্ৱা ৱা দিট্ঠপুব্বং ৱা পুৰিসং উপনিজ্ঝাযতি. ৰাজোৰোধা ৱিযাতি সীহড়দীপে কিৰ একিস্সা ইত্থিযা তথা অহোসি, তস্মা এৱং ৱুত্তং.
ইধাতি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং. অযন্তি সুদিন্নস্স পুৰাণদুতিযিকা. যং সন্ধাযাতি যং অজ্ঝাচাৰং সন্ধায. সুক্কং সন্ধায ‘‘মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তী’’তি ৱুত্তং, মাতা চ উতুনী হোতীতি লোহিতং সন্ধায. তত্থ সন্নিপতিতা হোন্তীতি অসদ্ধম্মৱসেন একস্মিং ঠানে সমাগতা সঙ্গতা হোন্তি. মাতা চ উতুনী হোতীতি ইদং উতুসমযং সন্ধায ৱুত্তং, ন লোকসমঞ্ঞাকৰজস্স লগ্গনদিৱসমত্তং. গন্ধব্বোতি তত্ৰূপগসত্তো, গন্তব্বোতি ৱুত্তং হোতি. ত-কাৰস্স ধ-কাৰো কতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা গন্ধনতো উপ্পজ্জনগতিযা নিমিত্তুপট্ঠানেন সূচনতো দীপনতো গন্ধোতি লদ্ধনামেন ভৱগামিকম্মুনা অব্বতি পৱত্ততীতি গন্ধব্বো, তত্থ উপ্পজ্জনকসত্তো. পচ্চুপট্ঠিতো হোতীতি উপগতো হোতি. এত্থ চ ন মাতাপিতূনং সন্নিপাতং ওলোকযমানো সমীপে ঠিতো নাম হোতি, কম্মযন্তযন্তিতো পন একো সত্তো তস্মিং ওকাসে নিব্বত্তনকো পুৰিমজাতিযং ঠিতোযেৱ গতিনিমিত্তাদিআৰম্মণকৰণৱসেন উপপত্তাভিমুখো হোতীতি অধিপ্পাযো.
সন্নিপাতাতি সমোধানেন সমাগমেন. গব্ভস্সাতি গব্ভে নিব্বত্তনকসত্তস্স. গব্ভে নিব্বত্তনকসত্তোপি হি গব্ভোতি ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘যথা খো পনানন্দ, অঞ্ঞা ইত্থিকা নৱ ৱা দস ৱা মাসে গব্ভং কুচ্ছিনা পৰিহৰিত্ৱা ৱিজাযন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২০৫). কত্থচি পন গব্ভোতি মাতুকুচ্ছি ৱুত্তো. যথাহ –
‘‘যমেকৰত্তিং পঠমং, গব্ভে ৱসতি মাণৱো;
অব্ভুট্ঠিতোৱ সো যাতি, স গচ্ছং ন নিৱত্ততী’’তি. (জা. ১.১৫.৩৬৩); –
এত্থ চ গব্ভতি অত্তভাৱভাৱেন পৱত্ততীতি গব্ভো, কললাদিঅৱত্থো ধম্মপ্পবন্ধো, তংনিস্সিতত্তা পন সত্তসন্তানো ‘‘গব্ভো’’তি ৱুত্তো যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তি. তংনিস্সযভাৱতো মাতুকুচ্ছি ‘‘গব্ভো’’তি ৱেদিতব্বো. গব্ভো ৱিযাতি ৱা. যথা হি নিৱাসট্ঠানতায সত্তানং ওৱৰকো ‘‘গব্ভো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং গব্ভসেয্যকানং সত্তানং যাৱ অভিজাতি নিৱাসট্ঠানতায মাতুকুচ্ছি ‘‘গব্ভো’’তি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. অৱক্কন্তি হোতীতি নিব্বত্তি হোতি.
আৰক্খদেৱতাতি তস্স আৰক্খত্থায ঠিতা দেৱতা. অস্স তং অজ্ঝাচাৰন্তি সম্বন্ধো. তথা নিচ্ছাৰেসুন্তি তথা মহন্তং সদ্দং কত্ৱা নিচ্ছাৰেসুং. কিঞ্চাপি ইধ পাড়িযং আকাসট্ঠদেৱতা ৱিসুং ন আগতা, তথাপি সদ্দস্স অনুস্সাৱনে অযমনুক্কমোতি দস্সেতুং চাতুমহাৰাজিকদেৱতাযো দ্ৱিধা কত্ৱা আকাসট্ঠদেৱতা ৱিসুং ৱুত্তা. তেনেত্থ আকাসট্ঠকানং ৱিসুং গহিতত্তা চাতুমহাৰাজিকাতি পৰিভণ্ডপব্বতট্ঠকা ৱেদিতব্বা. ইতিহাতি নিপাতসমুদাযো এৱংসদ্দস্স অত্থে দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘এৱ’’ন্তি. খণেন মুহুত্তেনাতি পদদ্ৱযং ৱেৱচনভাৱতো সমানত্থমেৱাতি দট্ঠব্বং. এককোলাহলমহোসীতি দেৱব্ৰহ্মলোকেসু এককোলাহলমহোসি. কিঞ্চাপি হি সো সদ্দো যাৱ ব্ৰহ্মলোকা অব্ভুগ্গচ্ছি, তথাপি ন সো মনুস্সানং ৱিসযো তেসং ৰূপং ৱিয, তেনেৱ ভিক্খূ পুচ্ছিংসু – ‘‘কচ্চি নো ত্ৱং, আৱুসো সুদিন্ন, অনভিৰতো’’তি.
৩৭. ‘‘এৱং মাতাপুত্তানং পব্বজ্জা সফলা অহোসি, পিতা পন ৱিপ্পটিসাৰাভিভূতো ৱিহাসী’’তি ৱচনতো সুদিন্নস্স তস্মিং অত্তভাৱে অৰহত্তাধিগমো নাহোসীতি ৱিঞ্ঞাযতি. কেচি পন ‘‘পুব্বেকতপুঞ্ঞতায চোদিযমানস্স ভব্বকুলপুত্তস্সাতি ৱুত্তত্তা সুদিন্নো তং কুক্কুচ্চং ৱিনোদেত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসি, তেনেৱ পব্বজ্জা অনুঞ্ঞাতা’’তি ৱদন্তি. তং পাড়িযা অট্ঠকথায চ ন সমেতি. পুব্বেকতপুঞ্ঞতা চ অপ্পমাণং তাদিসস্সপি অন্তৰাকতপাপকম্মস্স ৱসেন অজাতসত্তুনো ৱিয অধিগমন্তৰাযদস্সনতো. কতাকতানুসোচনলক্খণং কুক্কুচ্চং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অজ্ঝাচাৰহেতুকো পচ্ছানুতাপো’’তি. কতং অজ্ঝাচাৰং পটিচ্চ অনুসোচনৱসেন ৱিৰূপং সৰণং চিন্তনং ৱিপ্পটিসাৰোতি আহ ‘‘ৱিপ্পটিসাৰোতিপি তস্সেৱ নাম’’ন্তি. কুচ্ছিতং কতং কিৰিযাতি কুকতং, কুকতমেৱ কুক্কুচ্চন্তি আহ ‘‘কুচ্ছিতকিৰিযাভাৱতো কুক্কুচ্চ’’ন্তি. পৰিযাদিন্নমংসলোহিতত্তাতি পৰিক্খীণমংসলোহিতত্তা. অৱিপ্ফাৰিকোতি উদ্দেসাদীসু ব্যাপাৰৰহিতো, অব্যাৱটোতি অত্থো. ৱহচ্ছিন্নোতি ছিন্নৱহো, ভাৰৱহনেন ছিন্নক্খন্ধোতি ৱুত্তং হোতি. তং তং চিন্তযীতি ‘‘যদি অহং তং পাপং ন কৰিস্সং, ইমে ভিক্খূ ৱিয পৰিপুণ্ণসীলো অস্স’’ন্তিআদিনা তং তং চিন্তযি.
৩৮. এৱংভূতন্তি কিসলূখাদিভাৱপ্পত্তং. গণসঙ্গণিকাপপঞ্চেনাতি গণে জনসমাগমে সন্নিপতনং গণসঙ্গণিকা, গণসঙ্গণিকাযেৱ পপঞ্চো গণসঙ্গণিকাপপঞ্চো, তেন. যস্সাতি যে অস্স. কথাফাসুকাতি ৱিস্সাসিকভাৱেনেৱ কথাকৰণে ফাসুকা, সুখেন ৱত্তুং সক্কুণেয্যা, সুখসম্ভাসাতি অত্থো. পসাদস্স পমাণতো ঊনাধিকত্তং সব্বদা সব্বেসং নত্থীতি আহ ‘‘পসাদপতিট্ঠানোকাসস্স সম্পুণ্ণত্তা’’তি. দানীতি ইমস্মিং অত্থে এতৰহি-সদ্দো অত্থীতি আহ ‘‘দানীতি নিপাতো’’তি. নো-সদ্দোপি নু-সদ্দো ৱিয পুচ্ছনত্থোতি আহ ‘‘কচ্চি নু ত্ৱ’’ন্তি. তমেৱ অনভিৰতিন্তি তেহি ভিক্খূহি পুচ্ছিতং তমেৱ গিহিভাৱপত্থনাকাৰং অনভিৰতিং. ‘‘তমেৱা’’তি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকুসলান’’ন্তিআদি. অধিকুসলা ধম্মা সমথৱিপস্সনাদযো. অত্থীতি ৱিসযভাৱেন চিত্তে পৰিৱত্তনং সন্ধায ৱুত্তং, ন পাপস্স ৱত্তমানতং সন্ধায, অত্থি ৱিসযভাৱেন চিত্তে পৰিৱত্ততীতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ – ‘‘নিচ্চকালং অভিমুখং ৱিয মে তিট্ঠতী’’তি.
যং ত্ৱন্তি এত্থ যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতো, কৰণত্থে ৱা পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘যেন পাপেনা’’তি. অনেকপৰিযাযেনাতি এত্থ পৰিযায-সদ্দো কাৰণৱচনোতি আহ ‘‘অনেককাৰণেনা’’তি. ৱিৰাগত্থাযাতি ভৱভোগেসু ৱিৰজ্জনত্থায. নো ৰাগেন ৰজ্জনত্থাযাতি ভৱভোগেসুযেৱ ৰাগেন অৰঞ্জনত্থায. তেনাহ ‘‘ভগৱতা হী’’তিআদি. এস নযো সব্বপদেসূতি অধিপ্পাযিকমত্তং সব্বপদেসু অতিদিস্সতি. ইদং পনেত্থ পৰিযাযৱচনমত্তন্তি ‘‘ৱিসংযোগাযা’’তিআদীসু সব্বপদেসু ‘‘কিলেসেহি ৱিসংযুজ্জনত্থাযা’’তিআদিনা পদত্থৱিভাৱনৱসেন ৱুত্তপৰিযাযৱচনং সন্ধায ৱদতি. ন সংযুজ্জনত্থাযাতি কিলেসেহি ন সংযুজ্জনত্থায. অগ্গহণত্থাযাতি কিলেসে অগ্গহণত্থায, ভৱভোগে ৱা তণ্হাদিট্ঠিৱসেন অগ্গহণত্থায. ন সঙ্গহণত্থাযাতি এত্থাপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
নিব্বত্তিতলোকুত্তৰনিব্বানমেৱাতি সঙ্খাৰেহি নিক্খন্তং ৱিৱিত্তং, ততোযেৱ লোকতো উত্তিণ্ণত্তা লোকুত্তৰং নিব্বানং. মদনিম্মদনাযাতি ৱাতি এত্থ অৱুত্তসমুচ্চযত্থেন ৱা-সদ্দেন আদিঅত্থেন ইতি-সদ্দেন ৱা ‘‘পিপাসৱিনযাযা’’তিআদি সব্বং সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানেন অৰিযমগ্গেন পহীযমানা ৰাগমানমদাদযো তং পত্ৱা পহীযন্তি নামাতি আহ ‘‘যস্মা পন তং আগম্মা’’তিআদি. তত্থ তং আগম্মাতি নিব্বানং আগম্ম পটিচ্চ অৰিযমগ্গস্স আৰম্মণপচ্চযভাৱহেতু. মানমদপুৰিসমদাদযোতি এত্থ জাতিআদিং নিস্সায সেয্যস্স ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা উপ্পজ্জনকমানোযেৱ মদজননট্ঠেন মদোতি মানমদো. পুৰিসমদো ৱুচ্চতি পুৰিসমানো, ‘‘অহং পুৰিসো’’তি উপ্পজ্জনকমানো. ‘‘অসদ্ধম্মসেৱনসমত্থতং নিস্সায পৱত্তো মানো, ৰাগো এৱ ৱা পুৰিসমদো’’তি কেচি. আদি-সদ্দেন বলমদযোব্বনমদাদিং সঙ্গণ্হাতি. মহাগণ্ঠিপদে পন মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ‘‘পুৰিসমদো নাম সম্ভৱো’’তি ৱুত্তং, তং ইধ যুত্তং ৱিয ন দিস্সতি. ন হি ‘‘ভগৱতা সম্ভৱস্স ৱিনাসায ধম্মো দেসিতো’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি. নিম্মদাতি ৱিগতমদভাৱা. ইমমেৱ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘অমদা’’তি ৱুত্তং. মদা নিম্মদীযন্তি এত্থ অমদভাৱং ৱিনাসং গচ্ছন্তীতি মদনিম্মদনো. এস নযো সেসপদেসুপি.
কামপিপাসাতি কামানং পাতুকম্যতা, কামতণ্হাতি অত্থো. আলীযন্তি অভিৰমিতব্বট্ঠেন সেৱীযন্তীতি আলযা, পঞ্চ কামগুণাতি আহ ‘‘পঞ্চ কামগুণালযা’’তি. পঞ্চসু হি কামগুণেসু ছন্দৰাগপ্পহানেনেৱ পঞ্চ কামগুণাপি পহীনা নাম হোন্তি, তেনেৱ ‘‘যো, ভিক্খৱে, ৰূপেসু ছন্দৰাগো’’তিআদি (সং. নি. ৩.৩২৩) ৱুত্তং. পঞ্চকামগুণেসু ৱা আলযা পঞ্চকামগুণালযা. আলীযন্তি অল্লীযন্তি অভিৰমনৱসেন সেৱন্তীতি আলযাতি হি তণ্হাৱিচৰিতানং অধিৱচনং. তেভূমকৱট্টন্তি তীসু ভূমীসু কম্মকিলেসৱিপাকা ৱট্টনট্ঠেন ৱট্টং. ৱিৰজ্জতীতি পলুজ্জতি. ‘‘ৱিৰজ্জতীতি কামৱিনাসো ৱুত্তো, নিৰুজ্ঝতীতি একপ্পহাৰেন ৱিনাসো’’তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. ৱিৰাগো নিৰোধোতি সামঞ্ঞচোদনাযপি ‘‘তণ্হাক্খযো’’তি অধিকতত্তা তণ্হায এৱ ৱিৰজ্জনং নিৰুজ্ঝনঞ্চ ৱুত্তং.
চতস্সো যোনিযোতি এত্থ যোনীতি খন্ধকোট্ঠাসস্সপি কাৰণস্সপি পস্সাৱমগ্গস্সপি নামং. ‘‘চতস্সো নাগযোনিযো (সং. নি. ৩.৩৪২-৩৪৩) চতস্সো সুপণ্ণযোনিযো’’তি এত্থ হি খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নাম. ‘‘যোনি হেসা ভূমিজ ফলস্স অধিগমাযা’’তি (ম. নি. ৩.২২৬) এত্থ কাৰণং. ‘‘ন চাহং ব্ৰাহ্মণং ব্ৰূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৱ’’ন্তি (ম. নি. ২.৪৫৭; ধ. প. ৩৯৬) এত্থ পস্সাৱমগ্গো. ইধ পন খন্ধকোট্ঠাসো ‘‘যোনী’’তি অধিপ্পেতো. যৱন্তি তায সত্তা অমিস্সিতাপি সমানজাতিতায মিস্সিতা হোন্তীতি যোনি. সা পন অত্থতো অণ্ডাদিউপ্পত্তিট্ঠানৱিসিট্ঠো খন্ধানং ভাগসো পৱত্তিৱিসেসো, সা চ অণ্ডজজলাবুজসংসেদজওপপাতিকৱসেন চতুব্বিধা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘চতস্সো খো ইমা, সাৰিপুত্ত, যোনিযো. কতমা চতস্সো? অণ্ডজা যোনি জলাবুজা যোনি সংসেদজা যোনি ওপপাতিকা যোনী’’তি (ম. নি. ১.১৫২).
তত্থ অণ্ডে জাতা অণ্ডজা. জলাবুম্হি জাতা জলাবুজা. সংসেদে জাতা সংসেদজা. ৱিনা এতেহি কাৰণেহি উপ্পতিত্ৱা ৱিয নিব্বত্তাতি ওপপাতিকা. এত্থ চ পেতলোকে তিৰচ্ছানে মনুস্সেসু চ অণ্ডজাদযো চতস্সোপি যোনিযো সম্ভৱন্তি, মনুস্সেসু পনেত্থ কেচিদেৱ ওপপাতিকা হোন্তি মহাপদুমকুমাৰাদযো ৱিয. অণ্ডজাপি কোন্তপুত্তা দ্ৱেভাতিযথেৰা ৱিয, সংসেদজাপি পদুমগব্ভে নিব্বত্তপোক্খৰসাতিব্ৰাহ্মণপদুমৱতীদেৱীআদযো ৱিয কেচিদেৱ হোন্তি, যেভুয্যেন পন মনুস্সা জলাবুজাৱ. পেতেসুপি নিজ্ঝামতণ্হিকপেতানং নিচ্চদুক্খাতুৰতায কামসেৱনা নত্থি, তস্মা তে গব্ভসেয্যকা ন হোন্তি. জালাৱন্ততায ন তাসং কুচ্ছিযং গব্ভো সণ্ঠাতি, তস্মা তে ওপপাতিকাযেৱ সংসেদজতাযপি অসম্ভৱতো, অৱসেসপেতা পন চতুযোনিকাপি হোন্তি. যথা চ তে, এৱং যক্খাপি সব্বচতুপ্পদপক্খিজাতিদীঘজাতিআদযোপি সব্বে চতুযোনিকাযেৱ. সব্বে নেৰযিকা চ চতুমহাৰাজিকতো পট্ঠায উপৰিদেৱা চ ওপপাতিকাযেৱ, ভুম্মদেৱা পন চতুযোনিকাৱ হোন্তি. তত্থ দেৱমনুস্সেসু সংসেদজওপপাতিকানং অযং ৱিসেসো – সংসেদজা মন্দা দহৰা হুত্ৱা নিব্বত্তন্তি, ওপপাতিকা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা হুত্ৱা.
পঞ্চ গতিযোতি এত্থ সুকতদুক্কটকম্মৱসেন গন্তব্বা উপপজ্জিতব্বাতি গতিযো. যথা হি কম্মভৱো পৰমত্থতো অসতিপি কাৰকে পচ্চযসামগ্গিযা সিদ্ধো, তংসমঙ্গিনা সন্তানলক্খণেন সত্তেন কতোতি ৱোহৰীযতি, এৱং উপপত্তিভৱলক্খণগতিযো পৰমত্থতো অসতিপি গমকে তংতংকম্মৱসেন যেসং তানি কম্মানি তেহি গন্তব্বাতি ৱোহৰীযন্তি. অপিচ গতিগতি নিব্বত্তিগতি অজ্ঝাসযগতি ৱিভৱগতি নিপ্ফত্তিগতীতি বহুৱিধা গতি নাম. তত্থ ‘‘তং গতিং পেচ্চ গচ্ছামী’’তি (অ. নি. ৪.১৮৪) চ ‘‘যস্স গতিং ন জানন্তি, দেৱা গন্ধব্বমানুসা’’তি (ধ. প. ৪২০; সু. নি. ৬৪৯) চ অযং গতিগতি নাম. ‘‘ইমেসং খো পনাহং ভিক্খূনং সীলৱন্তানং নেৱ জানামি আগতিং ৱা গতিং ৱা’’তি (ম. নি. ১.৫০৮) অযং নিব্বত্তিগতি নাম. ‘‘এৱম্পি খো তে অহং ব্ৰহ্মে গতিঞ্চ পজানামি চুতিঞ্চ পজানামী’’তি (ম. নি. ১.৫০৩) অযং অজ্ঝাসযগতি নাম. ‘‘ৱিভৱো গতি ধম্মানং, নিব্বানং অৰহতো গতী’’তি (পৰি. ৩৩৯) অযং ৱিভৱগতি নাম. ‘‘দ্ৱেযেৱ গতিযো সম্ভৱন্তি অনঞ্ঞা’’তি (দী. নি. ১.২৫৮; ২.৩৪; ৩.২০০) অযং নিপ্ফত্তিগতি নাম. তাসু ইধ গতিগতি অধিপ্পেতা, সা পন নিৰযতিৰচ্ছানযোনিপেত্তিৱিসযমনউস্সদেৱানং ৱসেন পঞ্চৱিধা হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সাৰিপুত্ত, গতিযো. কতমা পঞ্চ? নিৰযো তিৰচ্ছানযোনি পেত্তিৱিসযো মনুস্সা দেৱা’’তি (ম. নি. ১.১৫৩).
তত্থ যস্স উপ্পজ্জতি, তং ব্ৰূহেন্তোযেৱ উপ্পজ্জতীতি অযো, সুখং. নত্থি এত্থ অযোতি নিৰযো, ততো এৱ ৰমিতব্বং অস্সাদেতব্বং তত্থ নত্থীতি নিৰতিঅত্থেন নিৰস্সাদট্ঠেন চ নিৰযোতি ৱুচ্চতি. তিৰিযং অঞ্চিতাতি তিৰচ্ছানা, দেৱমনুস্সাদযো ৱিয উদ্ধং দীঘা অহুত্ৱা তিৰিযং দীঘাতি অত্থো. পকট্ঠতো সুখতো অযনং অপগমো পেচ্চভাৱো, তং পেচ্চভাৱং পত্তানং ৱিসযোতি পেত্তিৱিসযো, পেতযোনি. মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা, সতিসূৰভাৱব্ৰহ্মচৰিযযোগ্যতাদিগুণৱসেন উপচিতমানসতায উক্কট্ঠগুণচিত্ততায মনুস্সাতি ৱুত্তং হোতি, অযং পনত্থো নিপ্পৰিযাযতো জম্বুদীপৱাসীৱসেন ৱেদিতব্বো. যথাহ – ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তৰকুৰুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৱে চ তাৱতিংসে. কতমেহি তীহি? সূৰা সতিমন্তো ইধ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো’’তি (অ. নি. ৯.২১). তথা হি বুদ্ধা চ ভগৱন্তো পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৱকা মহাসাৱকা চক্কৱত্তিনো অঞ্ঞে চ মহানুভাৱা সত্তা তত্থেৱ উপ্পজ্জন্তি, তেহি সমানৰূপাদিতায পন সদ্ধিং পৰিত্তদীপৱাসীহি ইতৰমহাদীপৱাসিনোপি মনুস্সাত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিংসু.
অপৰে পন ভণন্তি ‘‘লোভাদীহি অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায মনুস্সা. যে হি সত্তা মনুস্সজাতিকা, তেসু ৱিসেসতো লোভাদযো অলোভাদযো চ উস্সন্না. তে লোভাদিউস্সন্নতায অপাযমগ্গং, অলোভাদিউস্সন্নতায সুগতিমগ্গং নিব্বানগামিমগ্গঞ্চ পৰিপূৰেন্তি, তস্মা লোভাদীহি অলোভাদীহি চ সহিতস্স মনস্স উস্সন্নতায পৰিত্তদীপৱাসীহি সদ্ধিং চতুমহাদীপৱাসিনো সত্তৱিসেসা মনুস্সাতি ৱুচ্চন্তী’’তি. লোকিযা পন ‘‘মনুনো অপচ্চভাৱেন মনুস্সা’’তি ৱদন্তি. মনু নাম পঠমকপ্পিকো লোকমৰিযাদায আদিভূতো সত্তানং হিতাহিতৱিধাযকো কত্তব্বাকত্তব্বতাৱসেন পিতুট্ঠানিযো, যো সাসনে মহাসম্মতোতি ৱুচ্চতি অম্হাকং বোধিসত্তো, পচ্চক্খতো পৰম্পৰায চ তস্স ওৱাদানুসাসনিযং ঠিতা সত্তা পুত্তসদিসতায ‘‘মনুস্সা, মানুসা’’তি চ ৱুচ্চন্তি. ততো এৱ হি তে ‘‘মানৱা মনুজা’’তি চ ৱোহৰীযন্তি.
পঞ্চহি কামগুণেহি অত্তনো অত্তনো দেৱানুভাৱসঙ্খাতেহি ইদ্ধিৱিসেসেহি চ দিব্বন্তি কীড়ন্তি লড়ন্তি জোতন্তীতি দেৱা. তত্থ কামদেৱা কামগুণেহি চেৱ ইদ্ধিৱিসেসেহি চ, ইতৰে ইদ্ধিৱিসেসেহেৱ দিব্বন্তীতি ৱেদিতব্বা. সৰণন্তি ৱা গমিযন্তি অভিত্থৱীযন্তীতি ৱা দেৱা. এত্থ চ নিৰযগতিদেৱগতিমনুস্সগতীহি সদ্ধিং ওকাসেন খন্ধা ৱুত্তা. তিৰচ্ছানযোনিপেত্তিৱিসযগ্গহণেন খন্ধানং এৱ গহণং ৱেদিতব্বং তেসং তাদিসস্স পৰিচ্ছিন্নস্স ওকাসস্স অভাৱতো. যত্থ যত্থ ৱা তে অৰঞ্ঞসমুদ্দপব্বতপাদাদিকে নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তি, তাদিসস্স ঠানস্স ৱসেন ওকাসোপি গহেতব্বো. সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নৱ সত্তাৱাসা চ হেট্ঠা সংৱণ্ণিতনযা এৱ. অপৰাপৰভাৱাযাতি অপৰাপৰং যোনিআদিতো যোনিআদিভাৱায. আবন্ধনং গণ্ঠিকৰণং, সংসিব্বনং তুন্নকৰণং. তণ্হায নিক্খন্তং তত্থ তস্সা সব্বসো অভাৱতো, নিক্খমনঞ্চস্স তণ্হায ৱিসংযোগো এৱাতি আহ ‘‘ৱিসংযুত্ত’’ন্তি.
কামানং পহানন্তি এত্থ কামগ্গহণেন কামীযতীতি কামো, কামেতীতি কামোতি দুৱিধস্সপি কামস্স সঙ্গহো কতোতি আহ ‘‘ৱত্থুকামানং কিলেসকামানঞ্চ পহান’’ন্তি. ৱত্থুকামপ্পহানঞ্চেত্থ তেসু ছন্দৰাগপ্পহানেনাতি ৱেদিতব্বং. কামসঞ্ঞানন্তি কামেসু, কামসহগতানং ৱা সঞ্ঞানং. পৰিঞ্ঞাতি তিৱিধাপি পৰিঞ্ঞা ইধাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ঞাততীৰণপহানৱসেন তিৱিধা পৰিঞ্ঞা’’তি. তত্থ কতমা ঞাতপৰিঞ্ঞা? সব্বং তেভূমকং নামৰূপং ‘‘ইদং ৰূপং, এত্তকং ৰূপং, ন ইতো ভিয্যো, ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো’’তি ভূতুপাদাযভেদং ৰূপং ফস্সাদিভেদং নামঞ্চ লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানতো ৱৱত্থপেতি, কম্মাৱিজ্জাদিকঞ্চস্স পচ্চযং পৰিগ্গণ্হাতি, অযং ঞাতপৰিঞ্ঞা.
কতমা তীৰণপৰিঞ্ঞা? এৱং ঞাতং কত্ৱা তং সব্বং তীৰেতি অনিচ্চতো দুক্খতো ৰোগতোতি দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেহি, অযং তীৰণপৰিঞ্ঞা নাম. কতমা পহানপৰিঞ্ঞা? এৱং তীৰযিত্ৱা অগ্গমগ্গেন সব্বস্মিং ছন্দৰাগং পজহতি, অযং পহানপৰিঞ্ঞা. দিট্ঠিৱিসুদ্ধিকঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিযো ৱা ঞাতপৰিঞ্ঞা, মগ্গামগ্গপটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিআদযো, কলাপসম্মসনাদিঅনুলোমপৰিযোসানা ৱা পঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা, অৰিযমগ্গে ঞাণং নিপ্পৰিযাযেন পহানপৰিঞ্ঞা. ইধ পন কামসঞ্ঞানং সভাৱলক্খণপটিৱেধৱসেন অনিচ্চাদিসামঞ্ঞলক্খণৱসেন চ পৱত্তমানানং ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞানম্পি কিচ্চনিপ্ফত্তিযা মগ্গেনেৱ ইজ্ঝনতো মগ্গক্খণংযেৱ সন্ধায তিৱিধাপি পৰিঞ্ঞা ৱুত্তা. তেনেৱ ‘‘ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু কিলেসক্খযকৰো লোকুত্তৰমগ্গোৱ কথিতো’’তি ৱুত্তং.
কামেসু, কামে ৱা পাতুমিচ্ছা কামপিপাসাতি আহ – ‘‘কামেসু পাতব্যতানং, কামে ৱা পাতুমিচ্ছান’’ন্তি. ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসূতি ‘‘কামানং পহানং অক্খাত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তেসু পঞ্চসু ঠানেসু. তীসু ঠানেসূতি ‘‘ৱিৰাগায ধম্মো দেসিতো, নো সৰাগায, ৱিসংযোগায ধম্মো দেসিতো, নো সংযোগায, অনুপাদানায ধম্মো দেসিতো, নো সউপাদানাযা’’তি এৱং ৱুত্তেসু ঠানেসু. ৱিপ্পটিসাৰং কৰোতীতি এৱং তং পাপং ৱিপ্পটিসাৰং উপ্পাদেতি. কীদিসং ৱিপ্পটিসাৰং কৰোতীতি আহ ‘‘ঈদিসেপি নামা’’তিআদি.
৩৯. নেৱ পিযকম্যতাযাতি অত্তনি সত্থু নেৱ পিযভাৱকামতায. ন ভেদপুৰেক্খাৰতাযাতি ন সত্থু তেন ভিক্খুনা ভেদনাধিপ্পাযপুৰেক্খাৰতায. ন কলিসাসনাৰোপনত্থাযাতি ন দোসাৰোপনত্থায. কলীতি কোধস্সেতং অধিৱচনং, তস্স সাসনং কলিসাসনং, কোধৱসেন ৱুচ্চমানো গৰহদোসো. ৱেলন্তি সিক্খাপদৱেলং. মৰিযাদন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. সিক্খাপদঞ্হি অনতিক্কমনীযট্ঠেন ‘‘ৱেলা, মৰিযাদা’’তি চ ৱুচ্চতি.
অজ্ঝাচাৰৱীতিক্কমোতি মেথুনৱসেন পৱত্তঅজ্ঝাচাৰসঙ্খাতো ৱীতিক্কমো. পকৰণেতি এত্থ প-সদ্দো আৰম্ভৱচনোতি আহ ‘‘কত্তুং আৰভতী’’তি. কত্থচি উপসগ্গো ধাতুঅত্থমেৱ ৱদতি, ন ৱিসেসত্থজোতকোতি আহ ‘‘কৰোতিযেৱ ৱা’’তি. জাতিযাতি খত্তিযাদিজাতিযা. গোত্তেনাতি গোতমকস্সপাদিগোত্তেন. কোলপুত্তিযেনাতি খত্তিযাদিজাতীসুযেৱ সক্ককুলসোত্থিযকুলাদিৱিসিট্ঠকুলানং পুত্তভাৱেন. যসস্সীতি মহাপৰিৱাৰো. পেসলন্তি পিযসীলং. অৱিকম্পমানেনাতি পটিঘানুনযেহি অকম্পমানেন. যস্স তস্মিং অত্তভাৱে উপ্পজ্জনাৰহানং মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থি, তং বুদ্ধা ‘‘মোঘপুৰিসা’’তি ৱদন্তি অৰিট্ঠলাড়ুদাযীআদিকে ৱিয. উপনিস্সযে সতিপি তস্মিং খণে মগ্গে ৱা ফলে ৱা অসতি ‘‘মোঘপুৰিসা’’তি ৱদন্তিযেৱ ধনিযউপসেনত্থেৰাদিকে ৱিয. সুদিন্নস্স পন তস্মিং অত্তভাৱে মগ্গফলানং উপনিস্সযো সমুচ্ছিন্নোযেৱ, তেন নং ‘‘মোঘপুৰিসা’’তি আহ.
সমণকৰণানং ধম্মানন্তি হিৰোত্তপ্পাদীনং. মগ্গফলনিব্বানগ্গহণেন পটিৱেধসাসনস্স গহিতত্তা সাসনানন্তি পটিপত্তিপৰিযত্তিসাসনানং গহণং ৱেদিতব্বং. ছৱিন্তি তেসং পভস্সৰকৰণং ছৱিং. কিং তন্তি আহ ‘‘ছায’’ন্তি, তেসং পকাসকং ওভাসন্তি অত্থো. কিং তন্তি আহ ‘‘সুন্দৰভাৱ’’ন্তি. ছৱিমনুগতং অনুচ্ছৱিকং. পতিৰূপন্তিআদীসুপি ‘‘তেস’’ন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. সমণানং কম্মং সামণকং, ন সামণকং অস্সামণকং. কথং-সদ্দযোগেন ‘‘ন সক্খিস্সসী’’তি অনাগতৱচনং কতং. ‘‘নাম-সদ্দযোগেনা’’তি চ ৱদন্তি.
দযালুকেনাতি অনুকম্পায সহিতেন. পৰিভাসন্তোতি গৰহন্তো. নিৰুত্তিনযেন আসীৱিস-সদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘আসু সীঘ’’ন্তিআদি. এতস্সাতি আসীৱিসস্স. আগচ্ছতীতি যো তেন দট্ঠো, তং পতিআগচ্ছতি. আসিত্তৱিসোতিপি আসীৱিসো, সকলকাযে আসিঞ্চিত্ৱা ৱিয ঠপিতৱিসো পৰস্স চ সৰীৰে আসিঞ্চনৱিসোতি অত্থো. অসিতৱিসোতিপি আসীৱিসো. যং যঞ্হি এতেন অসিতং হোতি পৰিভুত্তং, তং ৱিসমেৱ সম্পজ্জতি, তস্মা অসিতং ৱিসং এতস্সাতি অসিতৱিসোতি ৱত্তব্বে ‘‘আসীৱিসো’’তি নিৰুত্তিনযেন ৱুত্তং. অসিসদিসৱিসোতিপি আসীৱিসো, অসি ৱিয তিখিণং পৰস্স মম্মচ্ছেদনসমত্থং ৱিসং এতস্সাতি আসীৱিসোতি ৱুত্তং হোতি. আসীতি ৱা দাঠা ৱুচ্চতি, তত্থ সন্নিহিতৱিসোতি আসীৱিসো. সেসসপ্পেহি কণ্হসপ্পস্স মহাৱিসত্তা আসীৱিসস্সানন্তৰং কণ্হসপ্পো ৱুত্তো. সপ্পমুখম্পি অঙ্গাৰকাসু ৱিয ভযাৱহত্তা অকুসলুপ্পত্তিযা ঠানং ন হোতীতি অকুসলকম্মতো নিৱাৰণাধিপ্পাযেন সীলভেদতোপি সুদ্ধসীলে ঠিতস্স মৰণমেৱ ৱৰতৰন্তি দস্সেতুং ‘‘আসীৱিসস্স কণ্হসপ্পস্স মুখে অঙ্গজাতং পক্খিত্তং ৱৰ’’ন্তি ৱুত্তং. পব্বজিতেন হি কতপাপকম্মং ভগৱতো আণাতিক্কমনতো ৱত্থুমহন্ততায মহাসাৱজ্জং. কাসুন্তি আৱাটোপি ৱুচ্চতি ৰাসিপি.
‘‘কিন্নু সন্তৰমানোৱ, কাসুং খণসি সাৰথি;
পুট্ঠো মে সম্ম অক্খাহি, কিং কাসুযা কৰিস্সসী’’তি. (জা. ২.২২.৩) –
এত্থ হি আৱাটো কাসু নাম.
‘‘অঙ্গাৰকাসুং অপৰে ফুণন্তি, নৰা ৰুদন্তা পৰিদড্ঢগত্তা’’তি (জা. ২.২২.৪৬২) –
এত্থ ৰাসি. ইধ পন উভযম্পি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অঙ্গাৰপুণ্ণকূপে অঙ্গাৰৰাসিম্হি ৱা’’তি. কস্সতি খণীযতীতি কাসু, আৱাটো. কসীযতি চীযতীতি কাসু, ৰাসি. পদিত্তাযাতি দিপ্পমানায. সং-সদ্দো এত্থ সমন্তপৰিযাযোতি আহ ‘‘সমন্ততো পজ্জলিতাযা’’তি.
ইদং মাতুগামস্স অঙ্গজাতে অঙ্গজাতপক্খিপনং নিদানং কাৰণমস্স নিৰযুপপজ্জনস্সাতি ইতোনিদানং, ভাৱনপুংসকঞ্চেতং. পচ্চত্তৱচনস্স তো-আদেসো কতো, তস্স চ সমাসেপি অলোপো. তত্থ নাম ত্ৱন্তি এত্থ ত্ৱং-সদ্দো ‘‘সমাপজ্জিস্সসী’’তি ইমিনা সম্বন্ধমুপগচ্ছমানো অত্থীতি আহ ‘‘ত্ৱন্তি তংসদ্দস্স ৱেৱচন’’ন্তি. ‘‘যং তন্তি পন পাঠো যুত্তৰূপো’’তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. যং তন্তি নাযং উদ্দেসনিদ্দেসো, যথা লোকে যং ৱা তং ৱাতি অৱঞ্ঞাতৱচনং, এৱং দট্ঠব্বন্তি আহ – ‘‘যং ৱা তং ৱা হীড়িতং অৱঞ্ঞাতন্তি ৱুত্তং হোতী’’তি. নীচজনানন্তি নিহীনগুণানং সত্তানং. গামধম্মন্তি এত্থ গাম-সদ্দেন গামৱাসিনো ৱুত্তা অভেদূপচাৰেনাতি আহ ‘‘গামৱাসিকমনুস্সান’’ন্তি. কিলেসপগ্ঘৰণকং ধম্মন্তি ৰাগাদিকিলেসৱিস্সন্দনকধম্মং. মেথুনধম্মো হি ৰাগং পগ্ঘৰতি. মেথুনধম্মস্স মহাসাৱজ্জতায ওড়াৰিকত্তা ৱুত্তং ‘‘অসুখুম’’ন্তি. অনিপুণন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. উদকে ভৱং ওদকং. কিং তং? উদককিচ্চন্তি আহ – ‘‘উদককিচ্চং অন্তিকং অৱসানং অস্সা’’তি. সমাপজ্জিস্সতীতি অনাগতৱচনং নাম-সদ্দযোগেন কতন্তি আহ – ‘‘সমাপজ্জিস্সতীতি…পে… নাম-সদ্দেন যোজেতব্ব’’ন্তি. লোকে মেথুনধম্মস্স আদিকত্তা কোচি পঠমকপ্পিকো, ন পনাযন্তি আহ – ‘‘সাসনং সন্ধায ৱদতী’’তি. বহূনন্তি পুগ্গলাপেক্খং, ন পন অকুসলাপেক্খন্তি আহ ‘‘বহূনং পুগ্গলান’’ন্তি.
যং অসংৱৰং পটিচ্চ দুব্ভৰতাদুপ্পোসতাদি হোতি, সো অসংৱৰো দুব্ভৰতাদি-সদ্দেন ৱুত্তো কাৰণে ফলূপচাৰেনাতি আহ – ‘‘দুব্ভৰতাদীনং ৱত্থুভূতস্স অসংৱৰস্সা’’তি. ৱত্থুভূতস্সাতি কাৰণভূতস্স. ৱসতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি হি কাৰণং ৱত্থু. অত্তাতি চিত্তং সৰীৰঞ্চ, চিত্তমেৱ ৱা. দুব্ভৰতঞ্চেৱ দুপ্পোসতঞ্চ আপজ্জতীতি অত্তনা পচ্চযদাযকেহি চ দুক্খেন ভৰিতব্বতং পোসেতব্বতঞ্চ আপজ্জতি. অসংৱৰে ঠিতো হি একচ্চো অত্তনোপি দুব্ভৰো হোতি দুপ্পোসো, একচ্চো উপট্ঠাকানম্পি. কথং? যো হি অম্বিলাদীনি লদ্ধা অনম্বিলাদীনি পৰিযেসতি, অঞ্ঞস্স ঘৰে লদ্ধং অঞ্ঞস্স ঘৰে ছড্ডেন্তো সব্বং গামং চৰিত্ৱা ৰিত্তপত্তোৱ ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা নিপজ্জতি, অযং অত্তনো দুব্ভৰো. যো পন সালিমংসোদনাদীনং পত্তে পূৰেত্ৱা দিন্নেপি দুম্মুখভাৱং অনত্তমনভাৱমেৱ দস্সেতি, তেসং ৱা সম্মুখাৱ তং পিণ্ডপাতং ‘‘কিং তুম্হেহি দিন্ন’’ন্তি অপসাদেন্তো সামণেৰগহট্ঠাদীনং দেতি, অযং উপট্ঠাকানং দুব্ভৰো. এতং দিস্ৱা মনুস্সা দূৰতোৱ পৰিৱজ্জেন্তি ‘‘দুব্ভৰো ভিক্খু ন সক্কা পোসেতু’’ন্তি.
মহিচ্ছতন্তি এত্থ মহন্তানি ৱত্থূনি ইচ্ছতি, মহতী ৱা পনস্স ইচ্ছাতি মহিচ্ছো, তস্স ভাৱো মহিচ্ছতা, সন্তগুণৱিভাৱনতা পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞুতা চ. মহিচ্ছো হি ইচ্ছাচাৰে ঠত্ৱা অত্তনি ৱিজ্জমানসীলধুতধম্মাদিগুণে ৱিভাৱেতি, তাদিসস্স পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞুতাপি হোতি. যং সন্ধায ৱদন্তি ‘‘সন্তগুণসম্ভাৱনতা পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা, এতং মহিচ্ছতালক্খণ’’ন্তি. সা পনেসা মহিচ্ছতা ‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতি, সীলৱা সমানো ‘সীলৱাতি মং জনো জানাতূ’তি’’ ইমিনা নযেন আগতাযেৱ, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো দুস্সন্তপ্পিযো হোতি, ৱিজাতমাতাপিস্স চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;
সকটেন পচ্চযং দেন্তু, তযোপেতে অতপ্পিযা’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৫২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৬৩; ৱিভ. অট্ঠ. ৮৫০; উদা. অট্ঠ. ৩১; মহানি. অট্ঠ. ৮৫);
সত্তেহি কিলেসেহি চ সঙ্গণনং সমোধানং সঙ্গণিকাতি আহ – ‘‘গণসঙ্গণিকায চেৱ কিলেসসঙ্গণিকায চা’’তি. কোসজ্জানুগতো চ হোতীতি কুসীতভাৱেন অনুগতো হোতি, কুসীতস্স ভাৱো কোসজ্জং. অট্ঠকুসীতৱত্থুপাৰিপূৰিযাতি এত্থ কুচ্ছিতং সীদতীতি কুসীতো দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা. যস্স ধম্মস্স ৱসেন পুগ্গলো ‘‘কুসীতো’’তি ৱুচ্চতি, সো কুসীতভাৱো ইধ কুসীত-সদ্দেন ৱুত্তো. ৱিনাপি হি ভাৱজোতনসদ্দং ভাৱত্থো ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘পটস্স সুক্ক’’ন্তি, তস্মা কুসীতভাৱৱত্থূনীতি অত্থো, কোসজ্জকাৰণানীতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি –
‘‘কম্মং খো মে কত্তব্বং ভৱিস্সতি, কম্মং খো পন মে কৰোন্তস্স কাযো কিলমিস্সতি, হন্দাহং নিপজ্জামীতি সো নিপজ্জতি, ন ৱীৰিযং আৰভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায, ইদং পঠমং কুসীতৱত্থু. অহং খো কম্মং অকাসিং, কম্মং খো পন মে কৰোন্তস্স কাযো কিলন্তো, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… মগ্গো খো মে গন্তব্বো ভৱিস্সতি, মগ্গং খো পন মে গচ্ছন্তস্স কাযো কিলমিস্সতি, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… অহং খো মগ্গং অগমাসিং, মগ্গং খো পন মে গচ্ছন্তস্স কাযো কিলন্তো, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… অহং খো গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো নালত্থং লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং, তস্স মে কাযো কিলন্তো অকম্মঞ্ঞো, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… অহং খো গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো অলত্থং লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং, তস্স মে কাযো গৰুকো অকম্মঞ্ঞো মাসাচিতং মঞ্ঞে, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… উপ্পন্নো খো মে অযং অপ্পমত্তকো আবাধো, অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতুং, হন্দাহং নিপজ্জামি…পে… অহং খো গিলানা ৱুট্ঠিতো অচিৰৱুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা, তস্স মে কাযো দুব্বলো অকম্মঞ্ঞো, হন্দাহং নিপজ্জামীতি সো নিপজ্জতি, ন ৱীৰিযং আৰভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. ইদং অট্ঠমং কুসীতৱত্থু’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৩৪; অ. নি. ৮.৮০) –
এৱমাগতানি ‘‘হন্দাহং নিপজ্জামী’’তি এৱং পৱত্তওসীদনানি উপৰূপৰি কোসজ্জকাৰণত্তা অট্ঠ কুসীতৱত্থূনি নাম, তেসং পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততীতি অত্থো.
সুভৰো হোতি সুপোসোতি অত্তনো উপট্ঠাকেহি চ সুখেন ভৰিতব্বো পোসেতব্বোতি অত্থো. সংৱৰে ঠিতো হি একচ্চো অত্তনোপি সুভৰো হোতি সুপোসো, একচ্চো উপট্ঠাকানম্পি. কথং? যো হি যং কিঞ্চি লূখং ৱা পণীতং ৱা লদ্ধা তুট্ঠচিত্তোৱ ভুঞ্জিত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা অত্তনো কম্মং কৰোতি, অযং অত্তনো সুভৰো. যো পন পৰেসম্পি অপ্পং ৱা বহুং ৱা লূখং ৱা পণীতং ৱা দানং অহীড়েত্ৱা অত্তমনো ৱিপ্পসন্নমুখো হুত্ৱা এতেসং সম্মুখাৱ পৰিভুঞ্জিত্ৱা যাতি, অযং উপট্ঠাকানং সুভৰো. এতং দিস্ৱা মনুস্সা অতিৱিয ৱিস্সত্থা হোন্তি, ‘‘অম্হাকং ভদন্তো সুভৰো, থোকথোকেনপি তুস্সতি, মযমেৱ নং পোসেস্সামা’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৱা পোসেন্তি. অপ্পিচ্ছতন্তি ইচ্ছাৱিৰহিতত্তং. এত্থ হি ব্যঞ্জনং সাৱসেসং ৱিয, অত্থো পন নিৰৱসেসো. অপ্প-সদ্দো হেত্থ অভাৱত্থোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং ‘‘অপ্পাবাধতঞ্চ সঞ্জানামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৫) ৱিয. তেনেৱাহ ‘‘নিত্তণ্হভাৱ’’ন্তি.
তিপ্পভেদায সন্তুট্ঠিযাতি যথালাভাদিসন্তোসসামঞ্ঞেন ৱুত্তং, চতূসু পন পচ্চযেসু তযো তযো সন্তোসাতি দ্ৱাদসৱিধো হোতি সন্তোসো. কথং? চীৱৰে যথালাভসন্তোসো যথাবলসন্তোসো যথাসাৰুপ্পসন্তোসোতি তিৱিধো হোতি সন্তোসো. এৱং পিণ্ডপাতাদীসু. তস্সাযং পভেদসংৱণ্ণনা (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৫২; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৪৪; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৬৫) – ইধ ভিক্খু চীৱৰং লভতি সুন্দৰং ৱা অসুন্দৰং ৱা, সো তেনেৱ যাপেতি অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স চীৱৰে যথালাভসন্তোসো. অথ পন পকতিদুব্বলো ৱা হোতি আবাধজৰাভিভূতো ৱা, গৰুচীৱৰং পাৰুপন্তো কিলমতি, সো সভাগেন ভিক্খুনা সদ্ধিং তং পৰিৱত্তেত্ৱা লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোযেৱ হোতি. অযমস্স চীৱৰে যথাবলসন্তোসো. পকতিদুব্বলাদীনঞ্হি গৰুচীৱৰানি ন ফাসুভাৱাৱহানি সৰীৰখেদাৱহানি চ হোন্তীতি পযোজনৱসেন অনত্ৰিচ্ছতাদিৱসেন তানি পৰিৱত্তেত্ৱা লহুকচীৱৰপৰিভোগো ন সন্তোসৱিৰোধীতি. অপৰো পণীতপচ্চযলাভী হোতি, সো পট্টচীৱৰাদীনং অঞ্ঞতৰং মহগ্ঘচীৱৰং বহূনি ৱা পন চীৱৰানি লভিত্ৱা ‘‘ইদং থেৰানং চিৰপব্বজিতানং, ইদং বহুস্সুতানং অনুৰূপং, ইদং গিলানানং, ইদং অপ্পলাভানং হোতূ’’তি দত্ৱা তেসং পুৰাণচীৱৰং ৱা সঙ্কাৰকূটাদিতো ৱা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৱা তেহি সঙ্ঘাটিং কত্ৱা ধাৰেন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স চীৱৰে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো. মহগ্ঘঞ্হি চীৱৰং বহূনি ৱা চীৱৰানি লভিত্ৱাপি তানি ৱিস্সজ্জেত্ৱা তদঞ্ঞস্স গহণং যথাসাৰুপ্পনযে ঠিতত্তা ন সন্তোসৱিৰোধীতি.
ইধ পন ভিক্খু পিণ্ডপাতং লভতি লূখং ৱা পণীতং ৱা, সো তেনেৱ যাপেতি অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথালাভসন্তোসো. যো পন অত্তনো পকতিৱিৰুদ্ধং ৱা ব্যাধিৱিৰুদ্ধং ৱা পিণ্ডপাতং লভতি, যেনস্স পৰিভুত্তেন অফাসু হোতি, সো সভাগস্স ভিক্খুনো তং দত্ৱা তস্স হত্থতো সপ্পাযভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাবলসন্তোসো. অপৰো বহুং পণীতং পিণ্ডপাতং লভতি, সো তং চীৱৰং ৱিয চিৰপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভগিলানানং দত্ৱা তেসং ৱা সেসকং পিণ্ডায ৱা চৰিত্ৱা মিস্সকাহাৰং ভুঞ্জন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু সেনাসনং লভতি মনাপং ৱা অমনাপং ৱা, সো তেন নেৱ সোমনস্সং, ন পটিঘং উপ্পাদেতি, অন্তমসো তিণসন্থৰকেনপি যথালদ্ধেনেৱ তুস্সতি. অযমস্স সেনাসনে যথালাভসন্তোসো. যো পন অত্তনো পকতিৱিৰুদ্ধং ৱা ব্যাধিৱিৰুদ্ধং ৱা সেনাসনং লভতি, যত্থস্স ৱসতো অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৱা তস্স সন্তকে সপ্পাযসেনাসনে ৱসন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাবলসন্তোসো. অপৰো মহাপুঞ্ঞো লেণমণ্ডপকূটাগাৰাদীনি বহূনি পণীতসেনাসনানি লভতি, সো তানি চীৱৰাদীনি ৱিয চিৰপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভগিলানানং দত্ৱা যত্থ কত্থচি ৱসন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো. যোপি ‘‘উত্তমসেনাসনং নাম পমাদট্ঠানং, তত্থ নিসিন্নস্স থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, নিদ্দাভিভূতস্স পুন পটিবুজ্ঝতো পাপৱিতক্কা পাতুভৱন্তী’’তি পটিসঞ্চিক্খিত্ৱা তাদিসং সেনাসনং পত্তম্পি ন সম্পটিচ্ছতি, সো তং পটিক্খিপিত্ৱা অব্ভোকাসৰুক্খমূলাদীসু ৱসন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযম্পিস্স সেনাসনে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু ভেসজ্জং লভতি লূখং ৱা পণীতং ৱা, সো যং লভতি, তেনেৱ তুস্সতি অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথালাভসন্তোসো. যো পন তেলেন অত্থিকো ফাণিতং লভতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৱা তস্স হত্থতো তেলং গহেত্ৱা অঞ্ঞদেৱ ৱা পৰিযেসিত্ৱা ভেসজ্জং কৰোন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাবলসন্তোসো. অপৰো মহাপুঞ্ঞো বহুং তেলমধুফাণিতাদিপণীতভেসজ্জং লভতি, সো তং চীৱৰং ৱিয চিৰপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভগিলানানং দত্ৱা তেসং আভতেন যেন কেনচি যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৱ হোতি. যো পন একস্মিং ভাজনে মুত্তহৰীতকং ঠপেত্ৱা একস্মিং চতুমধুৰং ‘‘গণ্হ, ভন্তে, যদিচ্ছসী’’তি ৱুচ্চমানো সচস্স তেসু অঞ্ঞতৰেনপি ৰোগো ৱূপসম্মতি, অথ ‘‘মুত্তহৰীতকং নাম বুদ্ধাদীহি ৱণ্ণিত’’ন্তি চতুমধুৰং পটিক্খিপিত্ৱা মুত্তহৰীতকেনেৱ ভেসজ্জং কৰোন্তো পৰমসন্তুট্ঠোৱ হোতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাসাৰুপ্পসন্তোসো. এৱং যথালাভাদিৱসেন তিপ্পভেদো সন্তোসো চতুন্নং পচ্চযানং ৱসেন দ্ৱাদসৱিধো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
কামৱিতক্কব্যাপাদৱিতক্কৱিহিংসাৱিতক্কানং ৱসেন অকুসলৱিতক্কত্তযং. নেক্খম্মৱিতক্কঅব্যাপাদৱিতক্কঅৱিহিং সাৱিতক্কানং ৱসেন কুসলৱিতক্কত্তযং. সব্বকিলেসাপচযভূতায ৱিৱট্টাযাতি ৰাগাদিসব্বকিলেসানং অপচযহেতুভূতায নিব্বানধাতুযা. অট্ঠৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুপাৰিপূৰিযাতি অট্ঠন্নং ৱীৰিযাৰম্ভকাৰণানং পাৰিপূৰিযা. যথা তথা পঠমং পৱত্তঅব্ভুস্সহনঞ্হি উপৰি ৱীৰিযাৰম্ভস্স কাৰণং হোতি. অনুৰূপপচ্চৱেক্খণাসহিতানি হি অব্ভুস্সহনানি তম্মূলকানি ৱা পচ্চৱেক্খণানি অট্ঠ ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থূনীতি ৱেদিতব্বানি. তথা হি –
‘‘কম্মং খো মে কত্তব্বং ভৱিস্সতি, কম্মং খো পন মে কৰোন্তেন ন সুকৰং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৱীৰিযং আৰভামি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযায. অহং খো কম্মং অকাসিং, কম্মং খো পনাহং কৰোন্তো নাসক্খিং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৱীৰিযং আৰভামি…পে… মগ্গো খো মে গন্তব্বো ভৱিস্সতি, মগ্গং খো পন মে গচ্ছন্তেন ন সুকৰং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৱীৰিযং আৰভামি…পে… অহং খো মগ্গং অগমাসিং, মগ্গং খো পনাহং গচ্ছন্তো নাসক্খিং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৱীৰিযং আৰভামি…পে… অহং খো গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো নালত্থং লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং, তস্স মে কাযো লহুকো কম্মঞ্ঞো, হন্দাহং ৱীৰিযং আৰভামি…পে… অহং খো গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায চৰন্তো অলত্থং লূখস্স ৱা পণীতস্স ৱা ভোজনস্স যাৱদত্থং পাৰিপূৰিং, তস্স মে কাযো বলৱা কম্মঞ্ঞো, হন্দাহং ৱীৰিযং আৰভামি…পে… উপ্পন্নো খো মে অযং অপ্পমত্তকো আবাধো, ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং মে আবাধো পৱড্ঢেয্য, হন্দাহং ৱীৰিযং আৰভামি…পে… অহং খো গিলানা ৱুট্ঠিতো অচিৰৱুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা, ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং মে আবাধো পচ্চুদাৱত্তেয্য, হন্দাহং ৱীৰিযং আৰভামি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’তি (দী. নি. ৩.৩৩৫; অ. নি. ৮.৮০) –
এৱং পৱত্তঅনুৰূপপচ্চৱেক্খণাসহিতানি অব্ভুস্সহনানি তম্মূলকানি ৱা পচ্চৱেক্খণানি অট্ঠ ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থূনি নাম.
তদনুচ্ছৱিকং তদনুলোমিকন্তি এত্থ ত-সদ্দো ৱক্খমানাপেক্খো চ অতীতাপেক্খো চ হোতীতি আহ ‘‘যং ইদানি সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সতী’’তিআদি. সব্বনামানি হি ৱক্খমানৱচনানিপি হোন্তি পক্কন্তৱচনানিপি. সংৱৰপ্পহানপটিসংযুত্তন্তি পঞ্চসংৱৰেহি চেৱ পঞ্চপহানেহি চ পটিসংযুত্তং. পঞ্চৱিধো হি সংৱৰো সীলসংৱৰো সতিসংৱৰো ঞাণসংৱৰো খন্তিসংৱৰো ৱীৰিযসংৱৰোতি. পহানম্পি পঞ্চৱিধং তদঙ্গপ্পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নিস্সৰণপ্পহানন্তি.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) এৱমাগতো পাতিমোক্খসংৱৰো সীলসংৱৰো নাম, সো চ অত্থতো কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো. ‘‘ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) এৱমাগতা ইন্দ্ৰিযাৰক্খা সতিসংৱৰো, সা চ অত্থতো তথাপৱত্তা সতি এৱ. ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি (সু. নি. ১০৪১; নেত্তি. ১১) এৱমাগতো ঞাণসংৱৰো. এত্থ হি ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমী’’তি ৱত্ৱা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি ৱচনতো সোতসঙ্খাতানং তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চৰিতঅৱিজ্জাদিকিলেসানং সমুচ্ছেদকঞাণং পিদহনট্ঠেন সংৱৰোতি ৱুত্তং. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তিএৱমাগতা (ম. নি. ১.২৪; ম. নি. ৩.১৫৯; অ. নি. ৪.১১৪) অধিৱাসনা খন্তিসংৱৰো, সা চ অত্থতো তথাপৱত্তা খন্ধা অদোসো ৱা. পঞ্ঞাতি একে, তং ন গহেতব্বং. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬) এৱমাগতং কামৱিতক্কাদীনং ৱিনোদনৱসেন পৱত্তং ৱীৰিযমেৱ ৱীৰিযসংৱৰো. সব্বো চাযং সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৱচীদুচ্চৰিতানং মুট্ঠস্সচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স অভিজ্ঝাদীনং ৱা অক্খন্তি অঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ সংৱৰণতো পিদহনতো ছাদনতো ‘‘সংৱৰো’’তি ৱুচ্চতি. সংৱৰতীতি সংৱৰো, পিদহতি নিৱাৰেতি পৱত্তিতুং ন দেতীতি অত্থো. পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনাৰহানং কাযদুচ্চৰিতাদীনং তথা তথা অনুপ্পাদনমেৱ হি ইধ সংৱৰণং নাম. এৱং তাৱ পঞ্চৱিধো সংৱৰো ৱেদিতব্বো.
তেন তেন গুণঙ্গেন তস্স তস্স অগুণঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু হি ৱিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৱতো দীপালোকেনেৱ তমস্স নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৱ অপৰভাগে উপ্পন্নেন কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথীভাৱস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞাযাতিআদিনা নযেন তেন তেন ৱিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অগুণঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানন্তি ৱেদিতব্বং. যং পন উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিনিৱাৰণতো ঘটপ্পহাৰেনেৱ উদকপিট্ঠে সেৱালস্স তেসং তেসং নীৱৰণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. ৱিক্খম্ভনমেৱ পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং. যং চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭) নযেন ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন পহানং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং ৱূপসন্ততা কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সৰণপ্পহানং নাম. সব্বম্পি চেতং চাগট্ঠেন পহানন্তি ৱুচ্চতি. এৱমিমেহি যথাৱুত্তসংৱৰেহি চেৱ পহানেহি চ পটিসংযুত্তা ধম্মদেসনা ‘‘সংৱৰপ্পহানপটিসংযুত্তা’’তি ৱেদিতব্বা.
অসুত্তন্তৱিনিবদ্ধন্তি সুত্তন্তেসু অনিবদ্ধং, পাড়িঅনাৰুড়্হন্তি অত্থো. পকিণ্ণকধম্মদেসনা হি সঙ্গহং ন আৰোহতি. ৱুত্তমেৱত্থং পকাসেন্তো আহ ‘‘পাড়িৱিনিমুত্ত’’ন্তি. অথ ৱা অসুত্তন্তৱিনিবদ্ধন্তি সুত্তাভিধম্মপাড়িং অনাৰুড়্হভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, পাড়িৱিনিমুত্তন্তি ৱিনযপাড়িং অনাৰুড়্হভাৱং সন্ধায. ওক্কন্তিকধম্মদেসনা নাম ঞাণেন অনুপৱিসিত্ৱা অন্তৰা কথিযমানা ধম্মদেসনা, পটিক্খিপনাধিপ্পাযা ভদ্দালিত্থেৰসদিসা. সম্পৰেতব্বতো পেচ্চ গন্তব্বতো সম্পৰাযো, পৰলোকো. তত্থ ভৱং সম্পৰাযিকং. ৱট্টভযেন তজ্জেন্তোতি ‘‘এৱং দুস্সীলা নিৰযাদীসু দুক্খং পাপুণন্তী’’তি তজ্জেন্তো. দীঘনিকাযপ্পমাণম্পি মজ্ঝিমনিকাযপ্পমাণম্পি ধম্মদেসনং কৰোতীতি ‘‘তেন খণেন তেন মুহুত্তেন কথং ভগৱা তাৱমহন্তং ধম্মদেসনং কৰোতী’’তি ন ৱত্তব্বং. যাৱতা হি লোকিযমহাজনা একং পদং কথেন্তি, তাৱ আনন্দত্থেৰো অট্ঠ পদানি কথেতি. আনন্দত্থেৰে পন একং পদং কথেন্তেযেৱ ভগৱা সোড়স পদানি কথেতি. ইমিনা নযেন লোকিযজনস্স একপদুচ্চাৰণক্খণে ভগৱা অট্ঠৱীসসতং পদানি কথেতি. কস্মা? ভগৱতো হি জিৱ্হা মুদু, দন্তাৱৰণং সুফুসিতং, ৱচনং অগড়িতং, ভৱঙ্গপৰিৱাসো লহুকো, তস্মা সচে একো ভিক্খু কাযানুপস্সনং পুচ্ছতি, অঞ্ঞো ৱেদনানুপস্সনং, অঞ্ঞো চিত্তানুপস্সনং, অঞ্ঞো ধম্মানুপস্সনং, ‘‘ইমিনা পুট্ঠে অহং পুচ্ছিস্সামী’’তি একো একং ন ওলোকেতি, এৱং সন্তেপি তেসং ভিক্খূনং ‘‘অযং পঠমং পুচ্ছি, অযং দুতিয’’ন্তিআদিনা পুচ্ছনৱাৰো তাদিসস্স পঞ্ঞৱতো পঞ্ঞাযতি সুখুমস্স অন্তৰস্স লব্ভনতো. বুদ্ধানং পন দেসনাৱাৰো অঞ্ঞেসং ন পঞ্ঞাযতেৱ অচ্ছৰাসঙ্ঘাতমত্তে খণে অনেককোটিসহস্সচিত্তপ্পৱত্তিসম্ভৱতো. দড়্হধম্মেন ধনুগ্গহেন খিত্তসৰস্স ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলং তালচ্ছাযং অতিক্কমনতো পুৰেতৰংযেৱ ভগৱা চুদ্দসৱিধেন কাযানুপস্সনং, নৱৱিধেন ৱেদনানুপস্সনং, সোড়সৱিধেন চিত্তানুপস্সনং, পঞ্চৱিধেন ধম্মানুপস্সনং কথেতি. তিট্ঠন্তু ৱা এতে চত্তাৰো, সচে হি অঞ্ঞে চত্তাৰো সম্মপ্পধানেসু, অঞ্ঞে ইদ্ধিপাদেসু, অঞ্ঞে পঞ্চিন্দ্ৰিযেসু, অঞ্ঞে পঞ্চবলেসু, অঞ্ঞে সত্তবোজ্ঝঙ্গেসু, অঞ্ঞে অট্ঠমগ্গঙ্গেসু পঞ্হে পুচ্ছেয্যুং, তম্পি ভগৱা কথেয্য. তিট্ঠন্তু ৱা এতে অট্ঠ, সচে অঞ্ঞে সত্ততিংস জনা বোধিপক্খিযেসু পঞ্হে পুচ্ছেয্যুং, তম্পি ভগৱা তাৱদেৱ কথেয্য.
মূলং নিস্সযো পতিট্ঠাতি পচ্ছিমং পচ্ছিমং পঠমস্স পঠমস্স ৱেৱচনন্তি দট্ঠব্বং. তত্থ পতিট্ঠাতি সম্পযোগৱসেন উপনিস্সযৱসেন চ ওকাসভাৱো. সিক্খাসঙ্খাতানঞ্হি অৱসেসকুসলধম্মানং মেথুনৱিৰতিসম্পযোগৱসেন ৱা পতিট্ঠা সিযা উপনিস্সযভাৱেন ৱা. তেনেৱাহ ‘‘মেথুনসংৱৰো হী’’তিআদি. ৱুত্তত্থৱসেনাতি পতিট্ঠাঅধিগমূপাযৱসেন. সিক্খাপদৱিভঙ্গে নিদ্দিট্ঠৱিৰতিচেতনা তংসম্পযুত্তধম্মা চ সিক্খাপদন্তি দস্সেতুকামো আহ – ‘‘অযঞ্চ অত্থো সিক্খাপদৱিভঙ্গে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো’’তি. সিক্খাপদৱিভঙ্গে হি ৱিৰতিআদযো ধম্মা নিপ্পৰিযাযতো পৰিযাযতো চ ‘‘সিক্খাপদ’’ন্তি ৱুত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘তত্থ কতমং কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণী সিক্খাপদং? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱিৰমন্তস্স, যা তস্মিং সমযে কামেসুমিচ্ছাচাৰা আৰতি ৱিৰতি পটিৱিৰতি ৱেৰমণী অকিৰিযা অকৰণং অনজ্ঝাপত্তি ৱেলানতিক্কমো সেতুঘাতো, ইদং ৱুচ্চতি কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণী সিক্খাপদং. অৱসেসা ধম্মা ৱেৰমণিযা সম্পযুত্তা.
‘‘তত্থ কতমং কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণী সিক্খাপদং? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱিৰমন্তস্স, যা তস্মিং সমযে চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং, ইদং ৱুচ্চতি কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণী সিক্খাপদং. অৱসেসা ধম্মা চেতনায সম্পযুত্তা.
‘‘তত্থ কতমং কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণী সিক্খাপদং? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱিৰমন্তস্স, যো তস্মিং সমযে ফস্সো…পে… পগ্গাহো অৱিক্খেপো, ইদং ৱুচ্চতি কামেসুমিচ্ছাচাৰা ৱেৰমণী সিক্খাপদ’’ন্তি (ৱিভ. ৭০৬).
এত্থ হি যস্মা ন কেৱলং ৱিৰতিযেৱ সিক্খাপদং, চেতনাপি সিক্খাপদমেৱ, তস্মা তং দস্সেতুং দুতিযনযো ৱুত্তো. যস্মা চ ন কেৱলং এতেযেৱ দ্ৱে ধম্মা সিক্খাপদং, চেতনাসম্পযুত্তা পন পৰোপণ্ণাস ধম্মাপি সিক্খিতব্বকোট্ঠাসতো সিক্খাপদমেৱ, তস্মা ততিযনযো দস্সিতো. দুৱিধঞ্হি সিক্খাপদং নিপ্পৰিযাযসিক্খাপদং পৰিযাযসিক্খাপদন্তি. তত্থ ৱিৰতি নিপ্পৰিযাযসিক্খাপদং. সা হি ‘‘পাণাতিপাতা ৱেৰমণী’’তি পাড়িযং আগতা, নো চেতনা. ৱিৰমন্তো চ তায এৱ ততো ততো ৱিৰমতি, ন চেতনায, চেতনম্পি পন আহৰিত্ৱা দস্সেতি, তথা সেসচেতনাসম্পযুত্তধম্মে. তস্মা চেতনা চেৱ অৱসেসসম্পযুত্তধম্মা চ পৰিযাযসিক্খাপদন্তি ৱেদিতব্বং.
ইদানি ন কেৱলং ইধ ৱিৰতিআদযো ধম্মাৱ সিক্খাপদং, অথ খো তদত্থজোতিকা পঞ্ঞত্তিপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. ‘‘যো তত্থ নামকাযো পদকাযোতি ইদং মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. নামকাযোতি নামসমূহো নামপণ্ণত্তিযেৱ. পদনিৰুত্তিব্যঞ্জনানি নামৱেৱচনানেৱ ‘‘নামং নামকম্মং নামনিৰুত্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৫) ৱিয. সিক্খাকোট্ঠাসোতি ৱিৰতিআদযোৱ ৱুত্তা, তদত্থজোতকং ৱচনম্পি সিক্খাপদন্তি ইদম্পি এত্থ লব্ভতেৱ.
অত্থৱসেতি ৱুদ্ধিৱিসেসে আনিসংসৱিসেসে. তেসং পন সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকাৰণত্তা আহ ‘‘দস কাৰণৱসে’’তি, দস কাৰণৱিসেসেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘হিতৱিসেসে’’তি. অত্থোযেৱ ৱা অত্থৱসো, দস অত্থে দস কাৰণানীতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা অত্থো ফলং তদধীনৱুত্তিতায ৱসো এতস্সাতি অত্থৱসো, হেতূতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সুট্ঠু দেৱাতি ইদং ৰাজন্তেপুৰপ্পৱেসনসিক্খাপদে (পাচি. ৪৯৪ আদযো) ৱুত্তং. ‘‘যে মম সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং অস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘যো চ তথাগতস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছতি, তস্স তং দীঘৰত্তং হিতায সুখায হোতী’’তি ৱুত্তং. অসম্পটিচ্ছনে আদীনৱন্তি ভদ্দালিসুত্তে (ম. নি. ২.১৩৪ আদযো) ৱিয অসম্পটিচ্ছনে আদীনৱং দস্সেত্ৱা. সুখৱিহাৰাভাৱে সহজীৱমানস্স অভাৱতো সহজীৱিতাপি সুখৱিহাৰোৱ ৱুত্তো. সুখৱিহাৰো নাম চতুন্নং ইৰিযাপথৱিহাৰানং ফাসুতা.
মঙ্কুতন্তি নিত্তেজভাৱং. ধম্মেনাতিআদীসু ধম্মোতি ভূতং ৱত্থু. ৱিনযোতি চোদনা চেৱ সাৰণা চ. সত্থুসাসনন্তি ঞত্তিসম্পদা চেৱ অনুস্সাৱনসম্পদা চ. পিযসীলানন্তি সিক্খাকামানং. তেসঞ্হি সীলং পিযং হোতি. তেনেৱাহ ‘‘সিক্খত্তযপাৰিপূৰিযা ঘটমানা’’তি. সন্দিট্ঠমানাতি সংসযং আপজ্জমানা. উব্বাড়্হা হোন্তীতি পীড়িতা হোন্তি. সঙ্ঘকম্মানীতি সতিপি উপোসথপৱাৰণানং সঙ্ঘকম্মভাৱে গোবলিবদ্দঞাযেন উপোসথং পৱাৰণঞ্চ ঠপেত্ৱা উপসম্পদাদিসেসসঙ্ঘকম্মানং গহণং ৱেদিতব্বং. সমগ্গানং ভাৱো সামগ্গী.
‘‘ন ৱো অহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৱ আসৱানং সংৱৰায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৱিৱাদমূলভূতা কিলেসা আসৱাতি আগতা.
‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –
এত্থ তেভূমকং কম্মং অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ইধ পন পৰূপৱাদৱিপ্পটিসাৰৱধবন্ধাদযো চেৱ অপাযদুক্খভূতা চ নানপ্পকাৰা উপদ্দৱা আসৱাতি আহ – ‘‘অসংৱৰে ঠিতেন তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে পত্তব্বা’’তিআদি. যদি হি ভগৱা সিক্খাপদং ন পঞ্ঞপেয্য, ততো অসদ্ধম্মপটিসেৱনঅদিন্নাদানপাণাতিপাতাদিহেতু যে উপ্পজ্জেয্যুং পৰূপৱাদাদযো দিট্ঠধম্মিকা নানপ্পকাৰা অনত্থা, যে চ তংনিমিত্তমেৱ নিৰযাদীসু নিব্বত্তস্স পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণাদিৱসেন মহাদুক্খানুভৱননানপ্পকাৰা অনত্থা, তে সন্ধায ইদং ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতাযা’’তি. দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৱো, তত্থ ভৱা দিট্ঠধম্মিকা. তেন ৱুত্তং ‘‘তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে পত্তব্বা’’তি. সম্মুখা গৰহণং অকিত্তি, পৰম্মুখা গৰহণং অযসো. অথ ৱা সম্মুখা পৰম্মুখা চ গৰহণং অকিত্তি, পৰিৱাৰহানি অযসোতি ৱেদিতব্বং. আগমনমগ্গথকনাযাতি আগমনদ্ৱাৰপিদহনত্থায. সম্পৰেতব্বতো পেচ্চ গন্তব্বতো সম্পৰাযো, পৰলোকোতি আহ ‘‘সম্পৰাযে নৰকাদীসূ’’তি. মেথুনাদীনি ৰজ্জনট্ঠানানি, পাণাতিপাতাদীনি দুস্সনট্ঠানানি.
চুদ্দস খন্ধকৱত্তানি নাম ৱত্তক্খন্ধকে ৱুত্তানি আগন্তুকৱত্তং আৱাসিকগমিকঅনুমোদনভত্তগ্গপিণ্ডচাৰিকআৰঞ্ঞিকসেনাসনজন্তাঘৰৱচ্চকুটিউপজ্ঝাযসদ্ধিৱিহাৰিকআচৰিযঅন্তেৱাসিকৱত্তন্তি ইমানি চুদ্দস ৱত্তানি. ততো অঞ্ঞানি পন কদাচি তজ্জনীযকম্মকতাদিকালেযেৱ চৰিতব্বানি দ্ৱেঅসীতি মহাৱত্তানি, ন সব্বাসু অৱত্থাসু চৰিতব্বানি, তস্মা চুদ্দসখন্ধকৱত্তেসু অগণিতানি, তানি পন ‘‘পাৰিৱাসিকানং ভিক্খূনং ৱত্তং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি (চূড়ৱ. ৭৫ আদযো) আৰভিত্ৱা ‘‘ন উপসম্পাদেতব্বং…পে… ন ছমাযং চঙ্কমন্তে চঙ্কমে চঙ্কমিতব্ব’’ন্তি (চূড়ৱ. ৭৬) ৱুত্তাৱসানানি ছসট্ঠি, ততো পৰং ‘‘ন, ভিক্খৱে, পাৰিৱাসিকেন ভিক্খুনা পাৰিৱাসিকৱুড্ঢতৰেন ভিক্খুনা সদ্ধিং, মূলাযপটিকস্সনাৰহেন, মানত্তাৰহেন, মানত্তচাৰিকেন, অব্ভানাৰহেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একচ্ছন্নে আৱাসে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদিনা (চূড়ৱ. ৮২) ৱুত্তৱত্তানি পকতত্তচৰিতব্বেহি অনঞ্ঞত্তা ৱিসুং অগণেত্ৱা পাৰিৱাসিকৱুড্ঢতৰাদীসু পুগ্গলন্তৰেসু চৰিতব্বত্তা তেসং ৱসেন সম্পিণ্ডেত্ৱা একেকং কত্ৱা গণিতানি পঞ্চাতি একসত্ততি ৱত্তানি, উক্খেপনীযকম্মকতৱত্তেসু ৱুত্তং ‘‘ন পকতত্তস্স ভিক্খুনো অভিৱাদনং পচ্চুট্ঠানং…পে… নহানে পিট্ঠিপৰিকম্মং সাদিতব্ব’’ন্তি (চূড়ৱ. ৭৫) ইদং অভিৱাদনাদীনং অসাদিযনং একং, ‘‘ন পকতত্তো ভিক্খু সীলৱিপত্তিযা অনুদ্ধংসেতব্বো’’তিআদীনি (চূড়ৱ. ৫১) দসাতি এৱমেতানি দ্ৱাসীতি ৱত্তানি. এতেস্ৱেৱ পন কানিচি তজ্জনীযকম্মাদিৱত্তাআনি, কানিচি পাৰিৱাসিকাদিৱত্তানীতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৱাসীতি এৱ, অঞ্ঞত্থ পন অট্ঠকথাপদেসে অপ্পকং ঊনমধিকং ৱা গণনূপগং ন হোতীতি ‘‘অসীতি খন্ধকৱত্তানী’’তি ৱুত্তং.
সংৱৰৱিনযোতি সীলসংৱৰো সতিসংৱৰো ঞাণসংৱৰো খন্তিসংৱৰো ৱীৰিযসংৱৰোতি পঞ্চৱিধোপি সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং ৱিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো সংৱৰো, ৱিনযনতো ৱিনযোতি ৱুচ্চতি. পহানৱিনযোতি তদঙ্গপ্পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চৱিধম্পি পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৱিনযনট্ঠেন ৱিনযো, তস্মা পহানৱিনযোতি ৱুচ্চতি. সমথৱিনযোতি সত্ত অধিকৰণসমথা. পঞ্ঞত্তিৱিনযোতি সিক্খাপদমেৱ. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হি ৱিজ্জমানায এৱ সিক্খাপদসম্ভৱতো পঞ্ঞত্তিৱিনযোপি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অনুগ্গহিতো হোতি.
ইদানি –
‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘফাসু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, যং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, তং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৱিহাৰায, যং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৱিহাৰায, তং দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায, যং দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায, তং সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতায, যং সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতায, তং অপ্পসন্নানং পসাদায, যং অপ্পসন্নানং পসাদায, তং পসন্নানং ভিয্যোভাৱায, যং পসন্নানং ভিয্যোভাৱায, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, যং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, তং ৱিনযানুগ্গহায.
‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৱিহাৰায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং অপ্পসন্নানং পসাদায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং পসন্নানং ভিয্যোভাৱায, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং ৱিনযানুগ্গহায.
‘‘যং সঙ্ঘফাসু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, যং সঙ্ঘফাসু, তং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৱিহাৰায, যং সঙ্ঘফাসু, তং দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায, যং সঙ্ঘফাসু, তং সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতায, যং সঙ্ঘফাসু, তং অপ্পসন্নানং পসাদায, যং সঙ্ঘফাসু, তং পসন্নানং ভিয্যোভাৱায, যং সঙ্ঘফাসু, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, যং সঙ্ঘফাসু, তং ৱিনযানুগ্গহায, যং সঙ্ঘফাসু, তং সঙ্ঘসুট্ঠুতায.
‘‘যং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায…পে… যং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৱিহাৰায…পে… যং দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায…পে… যং সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতায…পে… যং অপ্পসন্নানং পসাদায…পে… যং পসন্নানং ভিয্যোভাৱায…পে… যং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা…পে… যং ৱিনযানুগ্গহায, তং সঙ্ঘসুট্ঠুতায, যং ৱিনযানুগ্গহায, তং সঙ্ঘফাসুতায, যং ৱিনযানুগ্গহায, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহায, যং ৱিনযানুগ্গহায, তং পেসলানং ভিক্খূনং ফাসুৱিহাৰায, যং ৱিনযানুগ্গহায, তং দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায, যং ৱিনযানুগ্গহায, তং সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতায, যং ৱিনযানুগ্গহায, তং অপ্পসন্নানং পসাদায, যং ৱিনযানুগ্গহায, তং পসন্নানং ভিয্যোভাৱায, যং ৱিনযানুগ্গহায, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা (পৰি. ৩৩৪).
‘‘অত্থসতং ধম্মসতং, দ্ৱে চ নিৰুত্তিসতানি;
চত্তাৰি ঞাণসতানি, অত্থৱসে পকৰণে’’তি (পৰি. ৩৩৪) –
যং ৱুত্তং পৰিৱাৰে, তং দস্সেন্তো ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদিমাহ.
তত্থ ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘফাসু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তি ইমিনা অনুক্কমেন যং ৱুত্তং, তং সন্ধায আসন্নাসন্নপদানং উপৰূপৰিপদেহি সদ্ধিং যোজিতত্তা সঙ্খলিকবন্ধনসদিসত্তা ‘‘সঙ্খলিকনয’’ন্তি ৱুত্তং. সঙ্খলিকনযং কত্ৱাতি সম্বন্ধো. ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তি এৱমাদিনা দসসু পদেসু একমেকং পদং তদৱসেসেহি নৱনৱপদেহি যোজেত্ৱা যং ৱুত্তং, তং সন্ধায ‘‘একেকপদমূলিকং দসক্খত্তুং যোজনং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং.
অত্থসতন্তিআদীসু সঙ্খলিকনযে তাৱ পুৰিমপুৰিমপদানং ৱসেন ধম্মসতং ৱেদিতব্বং, পচ্ছিমপচ্ছিমানং ৱসেন অত্থসতং দট্ঠব্বং. কথং? কিঞ্চাপি পৰিৱাৰে ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসূ’’তিআদিনা সঙ্খলিকনযে খণ্ডচক্কমেৱ ৱুত্তং, তথাপি তেনেৱ নযেন বদ্ধচক্কস্সপি নযো দিন্নো, তস্মা ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসূ’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘যং ৱিনযানুগ্গহায, তং সঙ্ঘসুট্ঠূ’’তি যোজেত্ৱা বদ্ধচক্কং কাতব্বং. এৱং ‘‘যং সঙ্ঘফাসু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তিআদিং ৱত্ৱাপি ‘‘যং ৱিনযানুগ্গহায, তং সঙ্ঘসুট্ঠু, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসূ’’তি যোজেত্ৱা বদ্ধচক্কং কাতব্বং. ইমিনা অনুক্কমেন সেসপদেসুপি যোজিতেসু সঙ্খলিকনযেন দস বদ্ধচক্কানি হোন্তি. তেসু একেকস্মিং চক্কে পুৰিমপুৰিমপদানং ৱসেন দস দস ধম্মা, পচ্ছিমপচ্ছিমপদানং ৱসেন দস দস অত্থাতি সঙ্খলিকনযে অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ সম্পজ্জতি. একমূলকনযে পন ‘‘যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসু, যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তি এৱমাদিনা একমেৱ পদং সেসেহি নৱহি পদেহি যোজিতন্তি পুৰিমপদস্স একত্তা একমেৱ ধম্মপদং নৱেৱ অত্থপদানি হোন্তি, তস্মা একমূলকনযে দসসু পদেসু একমেকং মূলং কত্ৱা দসক্খত্তুং যোজনায কতায ধম্মপদানং ৱসেন ধম্মপদানি দস, অত্থপদানি নৱুতীতি অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ ন সম্পজ্জতি, তস্মা একমূলকনযে সঙ্খলিকনযে ৱুত্তনযেন অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ অগ্গহেত্ৱা যং তত্থ দসধম্মপদানং নৱুতিঅত্থপদানঞ্চ ৱসেন পদসতং ৱুত্তং, তং সব্বং ধম্মসতন্তি গহেত্ৱা তদত্থজোতনৱসেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তানি সঙ্ঘসুট্ঠুভাৱাদীনি অত্থপদানি অত্থসতন্তি এৱং গহিতে অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ সম্পজ্জতি. এৱং তাৱ অত্থসতং ধম্মসতঞ্চ ৱেদিতব্বং. দ্ৱে চ নিৰুত্তিসতানীতি এত্থ পন অত্থজোতিকানং নিৰুত্তীনং ৱসেন নিৰুত্তিসতং, ধম্মভূতানং নিৰুত্তীনং ৱসেন নিৰুত্তিসতন্তি দ্ৱে নিৰুত্তিসতানি চ ৱেদিতব্বানি. চত্তাৰি ঞাণসতানীতি অত্থসতে ঞাণসতং, ধম্মসতে ঞাণসতং, দ্ৱীসু নিৰুত্তিসতেসু দ্ৱে ঞাণসতানীতি চত্তাৰি ঞাণসতানি.
এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱেতি এত্থ চ-সদ্দো ভিন্নক্কমেন যোজেতব্বোতি আহ ‘‘উদ্দিসেয্যাথ চা’’তি. কথং পনেত্থ ‘‘উদ্দিসেয্যাথা’’তি ৱুত্তে পৰিযাপুণেয্যাথাতিআদি অত্থসম্ভৱোতি আহ ‘‘অতিৰেকানযনত্থো হি এত্থ চ-সদ্দো’’তি. ৱুত্তত্থতো অতিৰেকস্স অত্থস্স আনযনং অতিৰেকানযনং, সো অত্থো এতস্সাতি অতিৰেকানযনত্থো, অৱুত্তসমুচ্চযত্থোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অসংৱাসো’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘দড়্হং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং.
ইতি সমন্তপাসাদিকায ৱিনযট্ঠকথায সাৰত্থদীপনিযং
পঠমপঞ্ঞত্তিকথা নিট্ঠিতা.
সুদিন্নভাণৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মক্কটিৱত্থুকথাৱণ্ণনা
৪০. অনুত্তানপদৱণ্ণনাতি উত্তানং ৱুচ্চতি পাকটং, তপ্পটিপক্খেন অনুত্তানং অপাকটং অপ্পচুৰং দুৱিঞ্ঞেয্যঞ্চ, অনুত্তানানং পদানং ৱণ্ণনা অনুত্তানপদৱণ্ণনা. উত্তানপদৱণ্ণনায পযোজনাভাৱতো অনুত্তানগ্গহণং. পচুৰপটিসেৱনো হোতীতি বহুলপটিসেৱনো হোতি, দিৱসে দিৱসে নিৰন্তৰং পটিসেৱতীতি অত্থো. পচুৰত্থে হি ৱত্তমানৱচনন্তি সব্বদা পটিসেৱনাভাৱেপি ‘‘ইহ মল্লা যুজ্ঝন্তী’’তিআদীসু ৱিয বাহুল্লৱুত্তিং উপাদায ৱত্তমানৱচনং. আহিণ্ডন্তাতি ৱিচৰন্তা. অঞ্ঞেসুপীতি অঞ্ঞেসুপি ভিক্খূসু.
৪১. সহোড্ঢগ্গহিতোতি সহ ভণ্ডেন গহিতো. অত্তনো মিচ্ছাগাহেন লেসওড্ডনেন ৱা পৰিপুণ্ণত্থম্পি পঠমপঞ্ঞত্তিং অঞ্ঞথা কৰোন্তো ‘‘তঞ্চ খো মনুস্সিত্থিযা, নো তিৰচ্ছানগতাযা’’তি আহ. দস্সনন্তি সানুৰাগদস্সনং. গহণন্তি অনুৰাগৱসেনেৱ হত্থেন গহণং. আমসনং অত্তনো সৰীৰেন তস্সা সৰীৰস্স উপৰি আমসনমত্তং, ফুসনং ততো দড়্হতৰং কত্ৱা সংফুসনং, ঘট্টনং ততোপি দড়্হতৰং কত্ৱা সৰীৰেন সৰীৰস্স ঘট্টনং. তং সব্বম্পীতি দস্সনাদি সব্বম্পি.
৪২. দড়্হতৰং সিক্খাপদমকাসীতি ইমস্মিং অধিকাৰে অনুপঞ্ঞত্তিযা সিক্খাপদস্স দড়্হীকৰণং সিথিলকৰণঞ্চ পসঙ্গতো আপন্নং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুকামো ‘‘দুৱিধঞ্হি সিক্খাপদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যস্স সচিত্তকস্স সিক্খাপদস্স চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তং লোকৱজ্জং. যস্স সচিত্তকাচিত্তকপক্খসহিতস্স অচিত্তকস্স চ সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তম্পি সুৰাপানাদি লোকৱজ্জন্তি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তং লোকৱজ্জং নামা’’তি ৱুত্তং. ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি হি ইদং ৱচনং অচিত্তকং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি একংসতো সচিত্তকস্স ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ৱিসেসনে পযোজনং অত্থি. সচিত্তকপক্খেতি চ ৱত্থুৱীতিক্কমৱিজাননচিত্তেন ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি গহেতব্বং, ন পণ্ণত্তিৱিজাননচিত্তেন. যদি হি ‘‘ন ৱট্টতী’’তি পণ্ণত্তিৱিজাননচিত্তেনপি যস্স সিক্খাপদস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ, তম্পি লোকৱজ্জন্তি ৱদেয্য, সব্বেসং পণ্ণত্তিৱজ্জসিক্খাপদানম্পি লোকৱজ্জতা আপজ্জেয্য পণ্ণত্তিৱজ্জানম্পি ‘‘ন ৱট্টতী’’তি জানিত্ৱা ৱীতিক্কমে অকুসলচিত্তস্সেৱ সম্ভৱতো. ন হি ভগৱতো আণং জানিত্ৱা মদ্দন্তস্স কুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি অনাদৰিযৱসেন পটিঘচিত্তস্সেৱ উপ্পজ্জনতো.
অপিচেত্থ ‘‘সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱা’’তি ৱচনতো অচিত্তকস্স ৱত্থুঅজাননৱসেন অচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱাতি অযং নিযমো নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতি. যদি হি অচিত্তকস্স অচিত্তকপক্খেপি চিত্তং অকুসলমেৱ সিযা, ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ইদং ৱিসেসনং নিৰত্থকং সিযা. ‘‘যস্স চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তং লোকৱজ্জ’’ন্তি এত্তকে ৱুত্তে সুৰাতি অজানিত্ৱা পিৱন্তস্স গন্ধৱণ্ণকাদিভাৱং অজানিত্ৱা তানি লিম্পন্তীনং ভিক্খুনীনঞ্চ ৱিনাপি অকুসলচিত্তেন আপত্তিসম্ভৱতো একন্তাকুসলং সচিত্তকসিক্খাপদং ঠপেত্ৱা সুৰাপানাদিঅচিত্তকসিক্খাপদানং লোকৱজ্জতা ন সিযাতি তেসম্পি সঙ্গণ্হত্থং ‘‘যস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তং লোকৱজ্জ’’ন্তি ৱুত্তং. তেনেৱ চূড়গণ্ঠিপদে মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ৱুত্তং ‘‘এতং সত্তং মাৰেস্সামীতি তস্মিংযেৱ পদেসে নিপন্নং অঞ্ঞং মাৰেন্তস্স পাণসামঞ্ঞস্স অত্থিতায যথা পাণাতিপাতো হোতি, এৱং এতং মজ্জং পিৱিস্সামীতি অঞ্ঞং মজ্জং পিৱন্তস্স মজ্জসামঞ্ঞস্স অত্থিতায অকুসলমেৱ হোতি. যথা পন কট্ঠসঞ্ঞায সপ্পং ঘাতেন্তস্স পাণাতিপাতো ন হোতি, এৱং নাড়িকেৰপানসঞ্ঞায মজ্জং পিৱন্তস্স অকুসলং ন হোতী’’তি.
কেচি পন ৱদন্তি ‘‘সামণেৰস্স সুৰাতি অজানিত্ৱা পিৱন্তস্স পাৰাজিকো নত্থি, অকুসলং পন হোতী’’তি, তং তেসং মতিমত্তং. ‘‘ভিক্খুনো অজানিত্ৱাপি বীজতো পট্ঠায মজ্জং পিৱন্তস্স পাচিত্তিযং, সামণেৰো জানিত্ৱা পিৱন্তো সীলভেদং আপজ্জতি, ন অজানিত্ৱা’’তি এত্তকমেৱ হি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, ‘‘অকুসলং পন হোতী’’তি ন ৱুত্তন্তি. অপৰম্পি ৱদন্তি ‘‘অজানিত্ৱা পিৱন্তস্সপি সোতাপন্নস্স মুখং সুৰা ন পৱিসতি কম্মপথপ্পত্তঅকুসলচিত্তেনেৱ পাতব্বতো’’তি, তম্পি ন সুন্দৰং. বোধিসত্তে কুচ্ছিগতে বোধিসত্তমাতু সীলং ৱিয হি ইদম্পি অৰিযসাৱকানং ধম্মতাসিদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং. তেনেৱ দীঘনিকাযে কূটদন্তসুত্তট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩৫২) ৱুত্তং –
‘‘ভৱন্তৰেপি হি অৰিযসাৱকো জীৱিতহেতুপি নেৱ পাণং হনতি, ন সুৰং পিৱতি. সচেপিস্স সুৰঞ্চ খীৰঞ্চ মিস্সেত্ৱা মুখে পক্খিপন্তি, খীৰমেৱ পৱিসতি, ন সুৰা. যথা কিং? যথা কোঞ্চসকুণানং খীৰমিস্সকে উদকে খীৰমেৱ পৱিসতি, ন উদকং. ইদং যোনিসিদ্ধন্তি চে? ইদম্পি ধম্মতাসিদ্ধন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি.
যদি এৱং সুৰাপানসিক্খাপদট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৩২৯) ‘‘ৱত্থুঅজাননতায চেত্থ অচিত্তকতা ৱেদিতব্বা, অকুসলেনেৱ পাতব্বতায লোকৱজ্জতা’’তি কস্মা ৱুত্তং? নাযং দোসো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সচিত্তকপক্খে অকুসলচিত্তেনেৱ পাতব্বতায লোকৱজ্জতাতি. ইমিনাযেৱ হি অধিপ্পাযেন অঞ্ঞেসুপি লোকৱজ্জেসু অচিত্তকসিক্খাপদেসু অকুসলচিত্ততাযেৱ ৱুত্তা, ন পন সচিত্তকতা. তেনেৱ ভিক্খুনীৱিভঙ্গট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ১২২৭) ৱুত্তং –
‘‘গিৰগ্গসমজ্জং চিত্তাগাৰসিক্খাপদং সঙ্ঘাণি ইত্থালঙ্কাৰো গন্ধকৱণ্ণকো ৱাসিতকপিঞ্ঞাকো ভিক্খুনীআদীহি উম্মদ্দনপৰিমদ্দনাতি ইমানি দস সিক্খাপদানি অচিত্তকানি লোকৱজ্জানি অকুসলচিত্তানী’’তি,
অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – ৱিনাপি চিত্তেন আপজ্জিতব্বত্তা অচিত্তকানি, চিত্তে পন সতি অকুসলেনেৱ আপজ্জিতব্বত্তা লোকৱজ্জানি চেৱ অকুসলচিত্তানি চাতি. তস্মা ভিক্খুৱিভঙ্গে আগতানি সুৰাপানউয্যুত্তউয্যোধিকসিক্খাপদানি তীণি, ভিক্খুনীৱিভঙ্গে আগতানি গিৰগ্গসমজ্জাদীনি দসাতি ইমেসং তেৰসন্নং অচিত্তকসিক্খাপদানং লোকৱজ্জতাদস্সনত্থং ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ইদং ৱিসেসনং কতন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. যস্মা পন পণ্ণত্তিৱজ্জস্স ৱত্থুৱীতিক্কমৱিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং সিযা কুসলং, সিযা অকুসলং, সিযা অব্যাকতং, তস্মা তস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱাতি অযং নিযমো নত্থীতি সেসং পণ্ণত্তিৱজ্জন্তি ৱুত্তং.
ৰুন্ধন্তীতি ৱীতিক্কমং ৰুন্ধন্তী. দ্ৱাৰং পিদহন্তীতি ৱীতিক্কমলেসস্স দ্ৱাৰং পিদহন্তী. সোতং পচ্ছিন্দমানাতি উপৰূপৰি ৱীতিক্কমসোতং পচ্ছিন্দমানা. অথ ৱা ৰুন্ধন্তীতি অনাপত্তিলেসং ৰুন্ধন্তী. দ্ৱাৰং পিদহন্তীতি অনাপত্তিলেসস্স দ্ৱাৰং পিদহন্তী. সোতং পচ্ছিন্দমানাতি অনাপত্তিসোতং পচ্ছিন্দমানা, আপত্তিমেৱ কুৰুমানাতি ৱুত্তং হোতি. ননু চ লোকৱজ্জে কাচি অনুপঞ্ঞত্তি উপ্পজ্জমানা সিথিলং কৰোন্তী উপ্পজ্জতি, তস্মা ‘‘লোকৱজ্জে অনুপঞ্ঞত্তি উপ্পজ্জমানা…পে… গাড়্হতৰং কৰোন্তী উপ্পজ্জতী’’তি ইদং কস্মা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অধিমানা অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা’’তিআদি. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অধিমানা’’তি ইমিস্সা অনুপঞ্ঞত্তিযা ‘‘ৱীতিক্কমাভাৱা’’তি কাৰণং ৱুত্তং, ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা’’তি ইমিস্সা ‘‘অব্বোহাৰিকত্তা’’তি কাৰণং ৱুত্তং. তত্থ ৱীতিক্কমাভাৱাতি পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতোতিআদিৱীতিক্কমাভাৱা. উত্তৰিমনুস্সধম্মে হি ‘‘পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো উত্তৰিমনুস্সধম্মং উল্লপতী’’তি (মহাৱ. ১২৯) ৱচনতো ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন মুসা ভণন্তো পাৰাজিকো হোতি. অযং পন অধিমানেন অধিগতসঞ্ঞী হুত্ৱা উল্লপতি, ন সিক্খাপদং ৱীতিক্কমিতুকামো, তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অধিমানা’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি উপ্পজ্জমানা ৱীতিক্কমাভাৱা অনাপত্তিকৰা জাতা. অব্বোহাৰিকত্তাতি সুপিনন্তে ৱিজ্জমানাযপি চেতনায ৱীতিক্কমিচ্ছায চ অব্বোহাৰিকত্তা. কিঞ্চাপি হি সুপিনন্তে মোচনস্সাদচেতনা সংৱিজ্জতি, কদাচি উপক্কমনম্পি হোতি, তথাপি থিনমিদ্ধেন অভিভূতত্তা তং চিত্তং অব্বোহাৰিকং, চিত্তস্স অব্বোহাৰিকত্তা উপক্কমকিৰিযাসংৱত্তনিকাপি চেতনা অব্বোহাৰিকা. তেনেৱ ‘‘অত্থেসা ভিক্খৱে চেতনা, সা চ খো অব্বোহাৰিকা’’তি (পাৰা. ২৩৫) ভগৱতা ৱুত্তা, তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি অব্বোহাৰিকত্তা অনাপত্তিকৰা জাতা.
অকতে ৱীতিক্কমেতি ‘‘কুক্কুচ্চাযন্তা ন ভুঞ্জিংসূ’’তিআদীসু ৱিয ৱীতিক্কমে অকতে. সিথিলং কৰোন্তীতি পঠমং সামঞ্ঞতো বদ্ধসিক্খাপদং মোচেত্ৱা অত্তনো অত্তনো ৱিসযে অনাপত্তিকৰণৱসেন সিথিলং কৰোন্তী. দ্ৱাৰং দদমানাতি অনাপত্তিযা দ্ৱাৰং দদমানা. তেনেৱাহ ‘‘অপৰাপৰম্পি অনাপত্তিং কুৰুমানা’’তি. ননু চ সঞ্চৰিত্তসিক্খাপদে ‘‘অন্তমসো তঙ্খণিকাযপী’’তি অনুপঞ্ঞত্তি উপ্পজ্জমানা আপত্তিমেৱ কৰোন্তী উপ্পন্না, অথ কস্মা ‘‘অনাপত্তিং কুৰুমানা উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অন্তমসো তঙ্খণিকাযপী’’তিআদি. উদাযিনা ভিক্খুনা তঙ্খণিকায সঞ্চৰিত্তং আপন্নৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘কতে ৱীতিক্কমে’’তি ৱুত্তং. পঞ্ঞত্তিগতিকাৱ হোতীতি মূলপঞ্ঞত্তিযংযেৱ অন্তোগধা হোতি.
মক্কটিৱত্থুকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সন্থতভাণৱাৰো
ৱজ্জিপুত্তকৱত্থুৱণ্ণনা
৪৩. ৱেসালী নিৱাসো এতেসন্তি ৱেসালিকাতি আহ ‘‘ৱেসালিৱাসিনো’’তি. ৱজ্জীসু জনপদে ৱসন্তা ৱজ্জিনো, ৱজ্জীনং পুত্তকা ৱজ্জিপুত্তকাতি আহ ‘‘ৱজ্জিৰট্ঠে ৱেসালিযং কুলানং পুত্তা’’তি. ঞাতীনং ব্যসনন্তি ঞাতীনং ৱিনাসো. সো পন ঞাতীনং ৱিনাসো ৰাজদণ্ডাদিকাৰণেন হোতীতি আহ ‘‘ৰাজদণ্ডব্যাধিমৰণৱিপ্পৱাসনিমিত্তেনা’’তি. ভোগানং ব্যসনং ৱিনাসো ভোগব্যসনং. তঞ্চ হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণদাসিদাসাদীনং উপভোগপৰিভোগৱত্থূনং ৰাজদণ্ডাদিনা ৱিনাসোতি আহ ‘‘এস নযো দুতিযপদেপী’’তি. ন বুদ্ধং গৰহামাতি ‘‘অসব্বঞ্ঞু বুদ্ধো’’তিআদিনা বুদ্ধং ন গৰহাম. ন ধম্মগৰহিনোতি ‘‘অনিয্যানিকো ধম্মো’’তিআদিনা ধম্মং ন গৰহাম. ন সঙ্ঘগৰহিনোতি ‘‘দুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তিআদিনা সঙ্ঘং ন গৰহাম. অট্ঠতিংসাৰম্মণেসূতি দস কসিণা দস অসুভা দসানুস্সতিযো চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা চত্তাৰো আৰুপ্পা চতুধাতুৱৱত্থানং আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞাতি ইমেসু চত্তালীসকম্মট্ঠানেসু পাড়িযং অনাগতত্তা আলোকাকাসকসিণদ্ৱযং ঠপেত্ৱা অৱসেসানি গহেত্ৱা ৱুত্তং. ৱিভত্তা কুসলা ধম্মাতি ‘‘ইমস্মিং আৰম্মণে ইদং হোতী’’তি এৱং ৱিভত্তা উপচাৰজ্ঝানেন সদ্ধিং পঠমজ্ঝানাদযো মহগ্গতকুসলা ধম্মা. তেৱ ধম্মেতি তে এৱ কুসলে ধম্মে. মজ্ঝিমযামো ভিক্খূনং নিদ্দাকিলমথৱিনোদনোকাসত্তা ন গহিতোতি আহ ‘‘পঠমযামঞ্চ পচ্ছিমযামঞ্চা’’তি. সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৱিজ্ঝতীতি বোধি, অৰহত্তমগ্গঞাণং. উপকাৰকত্তেন তস্স পক্খে ভৱা বোধিপক্খিযাতি আহ ‘‘বোধিস্স পক্খে ভৱানং, অৰহত্তমগ্গঞাণস্স উপকাৰকান’’ন্তি. চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা. ‘‘গিহিপলিবোধং আৱাসপলিবোধঞ্চ পহাযা’’তি ইমেসংযেৱ দ্ৱিন্নং পলিবোধানং উপচ্ছেদস্স সুদুক্কৰভাৱতো ৱুত্তং. যুত্তপযুত্তাতি সম্মদেৱ যুত্তা.
আসযন্তি অজ্ঝাসযং. সিক্খং অপ্পচ্চক্খায ভিক্খুভাৱে ঠত্ৱা পটিসেৱিতমেথুনানং তেসং ৱজ্জিপুত্তকানং উপসম্পদং অনুজানন্তো ভগৱা ‘‘পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি এৱং পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং সমূহনতি নামাতি আহ – ‘‘যদি হি ভগৱা…পে… পঞ্ঞত্তং সমূহনেয্যা’’তি. ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি ৱুত্তত্তা পন সিক্খং পচ্চক্খায পটিসেৱিতমেথুনস্স উপসম্পদং অনুজানন্তো ন সমূহনতি নাম. ন হি সো ভিক্খু হুত্ৱা পটিসেৱতি. ‘‘সো আগতো ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি ৱচনতো সামণেৰভূমি অনুঞ্ঞাতাতি আহ ‘‘সামণেৰভূমিযং পন ঠিতো’’তিআদি. উত্তমত্থন্তি অৰহত্তং নিব্বানমেৱ ৱা.
ৱজ্জিপুত্তকৱত্থুৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুব্বিধৱিনযকথাৱণ্ণনা
৪৫. নীহৰিত্ৱাতি সাসনতো নীহৰিত্ৱা. তথা হি ‘‘পঞ্চহুপালি অঙ্গেহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা নানুযুঞ্জিতব্বং. কতমেহি পঞ্চহি? সুত্তং ন জানাতি, সুত্তানুলোমং ন জানাতী’’তি (পৰি. ৪৪২) এৱমাদিপৰিযত্তিসাসনতো সুত্তং সুত্তানুলোমঞ্চ নীহৰিত্ৱা পকাসেসুং, ‘‘অনাপত্তি এৱং অম্হাকং আচৰিযানং উগ্গহো পৰিপুচ্ছাতি গণ্হাতী’’তি এৱমাদিপৰিযত্তিসাসনতো আচৰিযৱাদং নীহৰিত্ৱা পকাসেসুং, ভাৰুকচ্ছকৱত্থুস্মিং (পাৰা. ৭৮) ‘‘আযস্মা উপালি এৱমাহ অনাপত্তি আৱুসো সুপিনন্তেনা’’তি এৱমাদিপৰিযত্তিসাসনতো এৱ অত্তনোমতিং নীহৰিত্ৱা পকাসেসুং. তায হি অত্তনোমতিযা থেৰো এতদগ্গট্ঠানং লভি.
ৱুত্তন্তি নাগসেনত্থেৰেন ৱুত্তং. পজ্জতে অনেন অত্থোতি পদং, ভগৱতা কণ্ঠাদিৱণ্ণপ্পৱত্তিট্ঠানং আহচ্চ ৱিসেসেত্ৱা ভাসিতং পদং আহচ্চপদং, ভগৱতোযেৱ ৱচনং. তেনাহ ‘‘আহচ্চপদন্তি সুত্তং অধিপ্পেত’’ন্তি. ‘‘ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি এৱং অৱিসেসেত্ৱা ‘‘যং, ভিক্খৱে, মযা ‘ইদং ন কপ্পতী’তি অপ্পটিক্খিত্তং, তঞ্চে অকপ্পিযং অনুলোমেতি, কপ্পিযং পটিবাহতি, তং ৱো ন কপ্পতী’’তিআদিনা (মহাৱ. ৩০৫) ৱুত্তং সামঞ্ঞলক্খণং ইধ ‘‘ৰসো’’তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৰসোতি সুত্তানুলোম’’ন্তি. ধম্মসঙ্গাহকপ্পভুতিআচৰিযপৰম্পৰতো আনীতা অট্ঠকথাতন্তি ইধ ‘‘আচৰিযৱংসো’’তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘আচৰিযৱংসোতি আচৰিযৱাদো’’তি.
ইধ ৱিনযৱিনিচ্ছযস্স অধিকতত্তা তদনুচ্ছৱিকমেৱ সুত্তং দস্সেন্তো আহ – ‘‘সুত্তং নাম সকলে ৱিনযপিটকে পাড়ী’’তি. মহাপদেসাতি মহাওকাসা, মহন্তানি ৱিনযস্স পতিট্ঠাপনট্ঠানানি যেসু পতিট্ঠাপিতো ৱিনযো ৱিনিচ্ছযতি অসন্দেহতো. মহন্তানি ৱা কাৰণানি মহাপদেসা, মহন্তানি ৱিনযৱিনিচ্ছযকাৰণানীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অত্থতো পন ‘যং, ভিক্খৱে’তিআদিনা ৱুত্তা সাধিপ্পাযা পাড়িযেৱ মহাপদেসা’’তি ৱদন্তি. তেনেৱাহ ‘‘যে ভগৱতা এৱং ৱুত্তা’’তিআদি. ইমে চ মহাপদেসা খন্ধকে আগতা, তস্মা তেসং ৱিনিচ্ছযকথা তত্থেৱ আৱি ভৱিস্সতীতি ইধ ন ৱুচ্চতি. যদিপি তত্থ তত্থ ভগৱতা পৱত্তিতা পকিণ্ণকদেসনাৱ অট্ঠকথা, সা পন ধম্মসঙ্গাহকেহি পঠমং তীণি পিটকানি সঙ্গাযিত্ৱা তস্স অত্থৱণ্ণনানুৰূপেনেৱ ৱাচনামগ্গং আৰোপিতত্তা ‘‘আচৰিযৱাদো’’তি ৱুচ্চতি আচৰিযা ৱদন্তি সংৱণ্ণেন্তি পাড়িং এতেনাতি কত্ৱা. তেনাহ – ‘‘আচৰিযৱাদো নাম…পে… অট্ঠকথাতন্তী’’তি. তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হোযেৱ চ বুদ্ধৱচনস্স অত্থসংৱণ্ণনাভূতো কথামগ্গো মহামহিন্দত্থেৰেন তম্বপণ্ণিদীপং আভতো, পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেৰেহি সীহড়ভাসায ঠপিতো নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰপৰিহৰণত্থং. কিঞ্চাপি অত্তনোমতি সুত্তাদীহি সংসন্দিত্ৱাৱ পৰিকপ্পীযতি, তথাপি সা ন সুত্তাদীসু ৱিসেসতো নিদ্দিট্ঠাতি আহ ‘‘সুত্তসুত্তানুলোমআচৰিযৱাদে মুঞ্চিত্ৱা’’তি. অনুবুদ্ধিযাতি সুত্তাদীনিযেৱ অনুগতবুদ্ধিযা. নযগ্গাহেনাতি সুত্তাদিতো লব্ভমাননযগ্গহণেন.
অত্তনোমতিং সামঞ্ঞতো পঠমং দস্সেত্ৱা ইদানি তমেৱ ৱিসেসেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. ইদানি তত্থ পটিপজ্জিতব্বাকাৰং দস্সেন্তো আহ – ‘‘তং পন অত্তনোমতিং গহেত্ৱা কথেন্তেনা’’তিআদি. অত্থেনাতি অত্তনা সল্লক্খিতেন অত্থেন. আচৰিযৱাদে ওতাৰেতব্বাতি আচৰিযৱাদে ঞাণেন অনুপ্পৱেসেতব্বা. সব্বদুব্বলাতি পুগ্গলস্স সযং পটিভানভাৱতো. পমাদপাঠৱসেন আচৰিযৱাদস্স কদাচি সুত্তানুলোমেন অসংসন্দনাপি সিযা, সো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘আচৰিযৱাদোপি…পে… সমেন্তো এৱ গহেতব্বো’’তি. সমেন্তমেৱ গহেতব্বন্তি যথা সুত্তেন সংসন্দতি, এৱং মহাপদেসতো অত্থা উদ্ধৰিতব্বাতি দস্সেতি. সুত্তানুলোমস্স সুত্তেকদেসত্তেপি সুত্তে ৱিয ‘‘ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা আহচ্চভাসিতং কিঞ্চি নত্থীতি আহ – ‘‘সুত্তানুলোমতো হি সুত্তমেৱ বলৱতৰ’’ন্তি. অপ্পটিৱত্তিযন্তি অপ্পটিবাহিযং. কাৰকসঙ্ঘসদিসন্তি পমাণত্তা সঙ্গীতিকাৰকসঙ্ঘসদিসং. বুদ্ধানং ঠিতকালসদিসন্তি ইমিনা বুদ্ধেহেৱ কথিতত্তা ধৰমানবুদ্ধসদিসন্তি ৱুত্তং হোতি. সুত্তে হি পটিবাহিতে বুদ্ধোৱ পটিবাহিতো হোতি. সকৱাদী সুত্তং গহেত্ৱা কথেতীতি সকৱাদী অত্তনো সুত্তং গহেত্ৱা ৱোহৰতি. পৰৱাদী সুত্তানুলোমন্তি অঞ্ঞনিকাযৱাদী অত্তনো নিকাযে সুত্তানুলোমং গহেত্ৱা কথেতি. খেপং ৱা গৰহং ৱা অকত্ৱাতি ‘‘কিং ইমিনা’’তি খেপং ৱা ‘‘কিমেস বালো ৱদতী’’তি গৰহং ৱা অকত্ৱা. সুত্তানুলোমন্তি পৰৱাদিনা ৱুত্তং অঞ্ঞনিকাযে সুত্তানুলোমং. সুত্তে ওতাৰেতব্বন্তি সকৱাদিনা অত্তনো সুত্তে ওতাৰেতব্বং. সুত্তস্মিংযেৱ ঠাতব্বন্তি অত্তনো সুত্তেযেৱ ঠাতব্বং. এৱং সেসৱাৰেসুপি অত্থযোজনা কাতব্বা. অযন্তি সকৱাদী. পৰোতি অঞ্ঞনিকাযৱাদী. এৱং সেসেসুপি.
ননু চ ‘‘সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৱ বলৱতৰ’’ন্তি হেট্ঠা ৱুত্তং, ইধ পন ‘‘সুত্তানুলোমে সুত্তং ওতাৰেতব্ব’’ন্তিআদি কস্মা ৱুত্তন্তি? নাযং ৱিৰোধো. ‘‘সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৱ বলৱতৰ’’ন্তি হি ইদং সকমতেযেৱ সুত্তং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ হি সকমতিপৰিযাপন্নমেৱ সুত্তাদিং সন্ধায ‘‘অত্তনোমতি সব্বদুব্বলা, অত্তনোমতিতো আচৰিযৱাদো বলৱতৰো, আচৰিযৱাদতো সুত্তানুলোমং বলৱতৰং, সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৱ বলৱতৰ’’ন্তি চ ৱুত্তং. ইধ পন পৰৱাদিনা আনীতং অঞ্ঞনিকাযে সুত্তং সন্ধায ‘‘সুত্তানুলোমে সুত্তং ওতাৰেতব্ব’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্মা পৰৱাদিনা আনীতং সুত্তাদিং অত্তনো সুত্তানুলোমআচৰিযৱাদঅত্তনোমতীসু ওতাৰেত্ৱা সমেন্তংযেৱ গহেতব্বং, ইতৰং ন গহেতব্বন্তি অযং নযো ইধ ৱুচ্চতীতি ন কোচি পুব্বাপৰৱিৰোধো.
বাহিৰকসুত্তন্তি তিস্সো সঙ্গীতিযো অনাৰুড়্হগুড়্হৱেস্সন্তৰাদীনি মহাসঙ্ঘিকনিকাযৱাসীনং সুত্তানি. ৱেদল্লাদীনন্তি আদি-সদ্দেন গুড়্হউম্মগ্গাদিগ্গহণং ৱেদিতব্বং, ইতৰং গাৰয্হসুত্তং ন গহেতব্বং. অত্তনোমতিযমেৱ ঠাতব্বন্তি ইমিনা অঞ্ঞনিকাযতো আনীতসুত্ততোপি সকনিকাযে অত্তনোমতিযেৱ বলৱতৰাতি দস্সেতি. সকৱাদী সুত্তং গহেত্ৱা কথেতি, পৰৱাদীপি সুত্তমেৱাতিএৱমাদিনা সমানজাতিকানং ৱসেন ৱাৰো ন ৱুত্তো, সুত্তস্স সুত্তেযেৱ ওতাৰণং ভিন্নং ৱিয হুত্ৱা ন পঞ্ঞাযতি, ৱুত্তনযেনেৱ চ সক্কা যোজেতুন্তি.
ইদানি সকৱাদীপৰৱাদীনং কপ্পিযাকপ্পিযাদিভাৱং সন্ধায ৱিৱাদে উপ্পন্নে তত্থ পটিপজ্জিতব্বৱিধিং দস্সেন্তো আহ – ‘‘অথ পনাযং কপ্পিযন্তি গহেত্ৱা কথেতী’’তিআদি. তত্থ সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চ ওতাৰেতব্বন্তি সকৱাদিনা অত্তনোযেৱ সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চ ওতাৰেতব্বং. পৰো কাৰণং ন ৱিন্দতীতি পৰৱাদী কাৰণং ন লভতি. সুত্ততো বহুং কাৰণঞ্চ ৱিনিচ্ছযঞ্চ দস্সেতীতি পৰৱাদী অত্তনো সুত্ততো বহুং কাৰণং ৱিনিচ্ছযঞ্চ আহৰিত্ৱা দস্সেতি. সাধূতি সম্পটিচ্ছিত্ৱা অকপ্পিযেৱ ঠাতব্বন্তি ইমিনা অত্তনো নিকাযে সুত্তাদীনি অলভন্তেন সকৱাদিনা পৰৱাদীৱচনেযেৱ ঠাতব্বন্তি ৱদতি. দ্ৱিন্নম্পি কাৰণচ্ছাযা দিস্সতীতি সকৱাদীপৰৱাদীনং উভিন্নম্পি কপ্পিযাকপ্পিযভাৱসাধকং কাৰণপতিৰূপকং দিস্সতি. যদি দ্ৱিন্নম্পি কাৰণচ্ছাযা দিস্সতি, কস্মা ‘‘অকপ্পিযেৱ ঠাতব্ব’’ন্তি আহ ‘‘ৱিনযঞ্হি পত্ৱা’’তিআদি. ‘‘ৱিনযং পত্ৱা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযৱিচাৰণমাগম্মা’’তি. ৰুন্ধিতব্বন্তিআদীসু দুব্বিঞ্ঞেয্যৱিনিচ্ছযে কপ্পিযাকপ্পিযভাৱে সতি কপ্পিযন্তি গহণং ৰুন্ধিতব্বং, অকপ্পিযন্তি গহণং গাড়্হং কাতব্বং. অপৰাপৰং পৱত্তকপ্পিযগহণসোতং পচ্ছিন্দিতব্বং, গৰুকভাৱসঙ্খাতে অকপ্পিযভাৱেযেৱ ঠাতব্বন্তি অত্থো.
বহূহি সুত্তৱিনিচ্ছযকাৰণেহীতি বহূহি সুত্তেহি চেৱ ততো আনীতৱিনিচ্ছযকাৰণেহি চ. অত্তনো গহণং ন ৱিস্সজ্জেতব্বন্তি সকৱাদিনা অত্তনো অকপ্পিযন্তি গহণং ন ৱিস্সজ্জেতব্বং. ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং নিগমেন্তো ‘‘এৱ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যোতি সকৱাদীপৰৱাদীসু যো কোচি. কেচি পন ‘‘সকৱাদীসুযেৱ যো কোচি ইধাধিপ্পেতো’’তি ৱদন্তি, এৱং সন্তে ‘‘অথ পনাযং কপ্পিযন্তি গহেত্ৱা কথেতী’’তিআদীসু সব্বত্থ উভোপি সকৱাদিনোযেৱ সিযুং হেট্ঠা ৱুত্তস্সেৱ নিগমনৱসেন ‘‘এৱ’’ন্তিআদীনং ৱুত্তত্তা, তস্মা তং ন গহেতব্বং. অতিৰেককাৰণং লভতীতি এত্থ সুত্তাদীসু পুৰিমং পুৰিমং অতিৰেককাৰণং নাম, যো ৱা সুত্তাদীসু চতূসু বহুতৰং কাৰণং লভতি, সো অতিৰেককাৰণং লভতি নাম.
সুট্ঠু পৱত্তি এতস্সাতি সুপ্পৱত্তি, সুট্ঠু পৱত্ততি সীলেনাতি ৱা সুপ্পৱত্তি. তেনাহ ‘‘সুপ্পৱত্তীতি সুট্ঠু পৱত্ত’’ন্তি. ৱাচায উগ্গতং ৱাচুগ্গতং, ৱচসা সুগ্গহিতন্তি ৱুত্তং হোতি. সুত্ততোতি ইমস্স ৱিৱৰণং ‘‘পাড়িতো’’তি. এত্থ চ ‘‘সুত্তং নাম সকলং ৱিনযপিটক’’ন্তি ৱুত্তত্তা পাড়িতোতি তদত্থদীপিকা অঞ্ঞাযেৱ পাড়ি ৱেদিতব্বা. অনুব্যঞ্জনসোতি ইমস্স ৱিৱৰণং ‘‘পৰিপুচ্ছতো চ অট্ঠকথাতো চা’’তি. পাড়িং অনুগন্ত্ৱা অত্থস্স ব্যঞ্জনতো পকাসনতো অনুব্যঞ্জনন্তি হি পৰিপুচ্ছা অট্ঠকথা চ ৱুচ্চতি. এত্থ চ অট্ঠকথায ৱিসুং গহিতত্তা পৰিপুচ্ছাতি থেৰৱাদো ৱুত্তো. সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগে পৱত্তকলহস্সেতং অধিৱচনং সঙ্ঘৰাজীতি. কুক্কুচ্চকোতি অণুমত্তেসুপি ৱজ্জেসু ভযদস্সনৱসেন কুক্কুচ্চং উপ্পাদেন্তো. তন্তিং অৱিসংৱাদেত্ৱাতি পাড়িং অঞ্ঞথা অকত্ৱা. অৱোক্কমন্তোতি অনতিক্কমন্তো.
ৱিত্থুনতীতি অত্থং অদিস্ৱা নিত্থুনতি. ৱিপ্ফন্দতীতি কম্পতি. সন্তিট্ঠিতুং ন সক্কোতীতি একস্মিংযেৱ অত্থে পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি. তেনাহ ‘‘যং যং পৰেন ৱুচ্চতি, তং তং অনুজানাতী’’তি. পৰৱাদং গণ্হাতীতি ‘‘উচ্ছুম্হি কসটং যাৱজীৱিকং, ৰসো সত্তাহকালিকো, তদুভযৱিনিমুত্তো চ উচ্ছু নাম ৱিসুং নত্থি, তস্মা উচ্ছুপি ৱিকালে ৱট্টতী’’তি পৰৱাদিনা ৱুত্তে তম্পি গণ্হাতি. একেকলোমন্তি পলিতং সন্ধায ৱুত্তং. যম্হীতি যস্মিং পুগ্গলে. পৰিক্খযং পৰিযাদানন্তি অত্থতো একং.
আচৰিযপৰম্পৰা খো পনস্স সুগ্গহিতা হোতীতি এত্থ আচৰিযপৰম্পৰাতি আচৰিযানং ৱিনিচ্ছযপৰম্পৰা. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘যথা আচৰিযো চ আচৰিযাচৰিযো চ পাড়িঞ্চ পৰিপুচ্ছঞ্চ ৱদন্তি, তথা ঞাতুং ৱট্টতী’’তি. পুব্বাপৰানুসন্ধিতোতি ‘‘ইদং পুব্বৱচনং, ইদং পৰৱচনং, অযমনুসন্ধী’’তি এৱং পুব্বাপৰানুসন্ধিতো. আচৰিযপৰম্পৰন্তি ইমস্সেৱ ৱেৱচনং থেৰৱাদঙ্গন্তি, থেৰপটিপাটিন্তি অত্থো. দ্ৱে তযো পৰিৱট্টাতি দ্ৱে তিস্সো পৰম্পৰা.
ইমেহি চ পন তীহি লক্খণেহীতি ‘‘সুত্তমস্স স্ৱাগতং হোতী’’তিআদিনা হেট্ঠা ৱুত্তেহি তীহি লক্খণেহি. এত্থ চ পঠমেন লক্খণেন ৱিনযস্স সুট্ঠু উগ্গহিতভাৱো ৱুত্তো, দুতিযেন উগ্গহিতেন অচলতা সুপ্পতিট্ঠিততা ৱুত্তা, ততিযেন যং পাড়িযা অট্ঠকথায চ নত্থি, তম্পি আচৰিযৱচনেন ৱিনিচ্ছিনিতুং সমত্থতা ৱুত্তা. ওতিণ্ণে ৱত্থুস্মিন্তি চোদনাসঙ্খাতে ৱীতিক্কমসঙ্খাতে ৱা ৱত্থুস্মিং সঙ্ঘমজ্ঝে ওতিণ্ণে, ওসটেতি অত্থো. ৱুত্তমেৱ ৱিভাৱেন্তো ‘‘চোদকেন চ চুদিতকেন চ ৱুত্তে ৱত্তব্বে’’তি আহ. কেচি পন ‘‘চোদকেন ওতিণ্ণে ৱত্থুস্মিং চুদিতকেন চ ৱুত্তে ৱত্তব্বে’’তি এৱং যোজেন্তি. অপৰে পন ‘‘চোদকেন চ চুদিতকেন চ ৱুত্তে ৱিনযধৰেন চ ৱত্তব্বে’’তি এৱম্পি যোজেন্তি. ‘‘চোদকেন চ চুদিতকেন চ ৱুত্তে ৱত্তব্বে’’তি অযমেৱ পন যোজনা সুন্দৰতৰাতি ৱেদিতব্বা. ৱত্থু ওলোকেতব্বন্তি তস্স তস্স সিক্খাপদস্স ৱত্থু ওলোকেতব্বং. ‘‘তিণেন ৱা পণ্ণেন ৱা…পে… যো আগচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ৫১৭) হি ইদং নিস্সগ্গিযে অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদস্স ৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং, থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতাপত্তীনং মাতিকায অনাগতত্তা ‘‘পঞ্চন্নং আপত্তীনং অঞ্ঞতৰ’’ন্তি ৱুত্তং. অঞ্ঞতৰং ৱা আপত্তিন্তি ‘‘কালে ৱিকালসঞ্ঞী আপত্তি দুক্কটস্স, কালে ৱেমতিকো আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি এৱমাদিনা (পাচি. ২৫০) আগতং দুক্কটং সন্ধায ৱুত্তং. সিক্খাপদন্তৰেসূতি ৱিনীতৱত্থুং অন্তোকত্ৱা একেকস্মিং সিক্খাপদন্তৰে.
সুখুমাতি অত্তনোপি দুৱিঞ্ঞেয্যসভাৱস্স লহুপৰিৱত্তিনো চিত্তস্স সীঘপৰিৱত্তিতায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘চিত্তলহুকা’’তি. চিত্তং লহু সীঘপৰিৱত্তি এতেসন্তি চিত্তলহুকা. তেতি তে ৱীতিক্কমে. তংৱত্থুকন্তি তে অদিন্নাদানমনুস্সৱিগ্গহৱীতিক্কমা ৱত্থু অধিট্ঠানং কাৰণমেতস্সাতি তংৱত্থুকং. সীলানি সোধেত্ৱাতি যংৱত্থুকং কুক্কুচ্চং উপ্পন্নং, তং অমনসিকৰিত্ৱা অৱসেসসীলানি সোধেত্ৱা. পাকটভাৱতো সুখৱড়ঞ্জনতায চ ‘‘দ্ৱত্তিংসাকাৰং তাৱ মনসি কৰোহী’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞস্মিং পন কম্মট্ঠানে কতপৰিচযেন তদেৱ মনসি কাতব্বং. কম্মট্ঠানং ঘটযতীতি অন্তৰন্তৰা খণ্ডং অদস্সেত্ৱা চিত্তেন সদ্ধিং আলম্বনভাৱেন চিৰকালং ঘটযতি. সঙ্খাৰা পাকটা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তীতি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানিকো চে, তস্স সঙ্খাৰা পাকটা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. সচে কতপাৰাজিকৱীতিক্কমো ভৱেয্য, তস্স সতিপি অসৰিতুকামতায ৱিপ্পটিসাৰৱত্থুৱসেন পুনপ্পুনং তং উপট্ঠহতীতি চিত্তেকগ্গতং ন ৱিন্দতি. তেন ৱুত্তং ‘‘কম্মট্ঠানং ন ঘটযতী’’তিআদি. অত্তনা জানাতীতি সযমেৱ জানাতি. পচ্চত্তে চেতং কৰণৱচনং, অত্তা জানাতীতি ৱুত্তং হোতি. অঞ্ঞা চ দেৱতা জানন্তীতি আৰক্খদেৱতাহি অঞ্ঞা পৰচিত্তৱিদুনিযো দেৱতা চ জানন্তি.
নিট্ঠিতা চতুব্বিধৱিনযকথাৱণ্ণনা
ৱিনযধৰস্স চ লক্খণাদিকথাৱণ্ণনা.
ভিক্খুপদভাজনীযৱণ্ণনা
তস্মাতি যস্মা পন-সদ্দং অপনেত্ৱা অনিযমেন পুগ্গলদীপকং যো-সদ্দমেৱ আহ, তস্মা. এত্থাতি ইমস্মিং যো-সদ্দে. পন-সদ্দস্স নিপাতমত্তত্তা যো-সদ্দস্সেৱ অত্থং পকাসেন্তো ‘‘যো কোচীতি ৱুত্তং হোতী’’তি আহ. যো কোচি নামাতি যো ৱা সো ৱা যো কোচীতি ৱুত্তো. ৱাসধুৰযুত্তো ৱাতি ৱিপস্সনাধুৰযুত্তো ৱা. সীলেসূতি পকতীসু.
ভিক্খতীতি যাচতি. লভন্তো ৱা অলভন্তো ৱাতি যো কোচি ভিক্খতি ভিক্খং এসতি গৱেসতি, সো তং লভতু ৱা মা ৱা, তথাপি ভিক্খতীতি ভিক্খূতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. অৰিযায যাচনাযাতি ‘‘উদ্দিস্স অৰিযা তিট্ঠন্তি, এসা অৰিযান যাচনা’’তি এৱং ৱুত্তায অৰিযযাচনায, ন কপণদ্ধিকৱণিব্বকযাচকানং ৱিয ‘‘দেহি দেহী’’তি এৱং পৱত্তযাচনায. ভিক্খাচৰিযন্তি উঞ্ছাচৰিযং. অজ্ঝুপগতত্তাতি অনুট্ঠিতত্তা. কাজভত্তন্তি কাজেহি আনীতং ভত্তং. অগ্ঘফস্সৱণ্ণভেদেনাতি অগ্ঘাদীনং পুৰিমপকতিৱিজহেন. পুৰিমপকতিৱিজহনঞ্হেত্থ ভেদোতি অধিপ্পেতং. ধোৱিত্ৱা অপনেতুং অসক্কুণেয্যসভাৱং মলং, তথা অপনেতুং সক্কুণেয্যসভাৱা জল্লিকা. ভিন্নপটধৰোতি নিব্বচনং ভিন্নপটধৰে ভিক্খু-সদ্দস্স নিৰুড়্হত্তা কতং.
উপনিস্সযসম্পন্নন্তি পুব্বে অট্ঠপৰিক্খাৰদানূপনিস্সযসম্পন্নং. যো হি চীৱৰাদিকে অট্ঠ পৰিক্খাৰে পত্তচীৱৰমেৱ ৱা সোতাপন্নাদিঅৰিযস্স পুথুজ্জনস্সেৱ ৱা সীলসম্পন্নস্স দত্ৱা ‘‘ইদং পৰিক্খাৰদানং অনাগতে এহিভিক্খুভাৱায পচ্চযো হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেসি, তস্স তং সতি অধিকাৰসম্পত্তিযং বুদ্ধানং সম্মুখীভাৱে ইদ্ধিমযপৰিক্খাৰলাভায সংৱত্ততীতি ৱেদিতব্বং. ব্ৰহ্মঘোসন্তি উত্তমঘোসং, ব্ৰহ্মুনো ঘোসসদিসং ৱা ঘোসং. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি সাসনব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ. দুক্খস্স সম্মা অন্তকিৰিযাযাতি যোজেতব্বং. ভণ্ডূতি মুণ্ডো. ৱাসীতি দন্তকট্ঠচ্ছেদনৱাসি. বন্ধনন্তি কাযবন্ধনং. যুত্তো ভাৱনানুযোগো অস্সাতি যুত্তযোগো, তস্স যুত্তযোগস্স, ভাৱনানুযোগমনুযুত্তস্সাতি ৱুত্তং হোতি. ইৰিযাপথসম্পন্নতাৱিভাৱনত্থং ‘‘সট্ঠিৱস্সিকত্থেৰো ৱিযা’’তি ৱুত্তং. বুদ্ধোৱ পব্বজ্জাচৰিযো উপসম্পদাচৰিযো চ অস্সাতি বুদ্ধাচৰিযকো. পঠমবোধিযম্পি পঠমকালেযেৱ সেসউপসম্পদানং অভাৱোতি আহ ‘‘পঠমবোধিযং একস্মিং কালে’’তি. পঞ্চ পঞ্চৱগ্গিযত্থেৰাতি পঞ্চৱগ্গিযত্থেৰা পঞ্চ. তীণি সতন্তি তীণি সতানি, গাথাবন্ধসুখত্থং ৱচনৱিপল্লাসো কতো. একো চ থেৰোতি অঙ্গুলিমালত্থেৰং সন্ধায ৱুত্তং. ন ৱুত্তাতি অট্ঠকথাযং ন ৱুত্তা. তত্থাতি ৱিনযপাড়িযং.
ৱেড়ুৱনমহাৱিহাৰে গন্ধকুটিযং নিসিন্নোযেৱ ভগৱা মহাকস্সপত্থেৰস্স অত্তানং উদ্দিস্স পব্বজিতভাৱং ৱিদিত্ৱা তস্স পচ্চুগ্গমনং কৰোন্তো তিগাৱুতং মগ্গং এককোৱ গন্ত্ৱা বহুপুত্তনিগ্ৰোধমূলে পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নো অত্তনো সন্তিকং আগন্ত্ৱা পৰমনিপচ্চকাৰং দস্সেত্ৱা ‘‘সত্থা মে ভন্তে ভগৱা, সাৱকোহমস্মি, সত্থা মে ভন্তে ভগৱা, সাৱকোহমস্মী’’তি তিক্খত্তুং অত্তনো সাৱকত্তং সাৱেত্ৱা ঠিতস্স মহাকস্সপত্থেৰস্স নিপচ্চকাৰমহত্ততং অত্তনো চ মহানুভাৱতং দীপেতুং যস্স অঞ্ঞস্স অজানংযেৱ ‘‘জানামী’’তি পটিঞ্ঞস্স বাহিৰকস্স সত্থুনো এৱং সব্বচেতসা সমন্নাগতো পসন্নচিত্তো সাৱকো এৱৰূপং পৰমনিপচ্চকাৰং কৰেয্য, তস্স ৱণ্টচ্ছিন্নতালপক্কং ৱিয গীৱতো মুদ্ধাপি ৱিপতেয্য, সত্তধা ৱা ফলেয্যাতি দস্সেন্তো ‘‘যো খো, কস্সপ, এৱং সব্বচেতসা সমন্নাগতং সাৱকং অজানংযেৱ ৱদেয্য ‘জানামী’তি, অপস্সংযেৱ ৱদেয্য ‘পস্সামী’তি, মুদ্ধাপি তস্স ৱিপতেয্য, সত্তধা ৱা ফলেয্য, অহং খো, কস্সপ, জানংযেৱ ৱদামি ‘জানামী’তি, পস্সংযেৱ ৱদামি ‘পস্সামী’’’ (সং. নি. ২.১৫৪) তি ৱত্ৱা জাতিমদমানমদৰূপমদপ্পহানত্থং তীহি ওৱাদেহি মহাকস্সপত্থেৰং ওৱদন্তো ‘‘তস্মাতিহ তে কস্সপা’’তিআদিমাহ.
তত্থ (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৫৪) তস্মাতিহাতি তস্মা ইচ্চেৱ ৱুত্তং হোতি, যস্মা অহং জানন্তোৱ ‘‘জানামী’’তি পস্সন্তো এৱ চ ‘‘পস্সামী’’তি ৱদামি, তস্মাতি অত্থো. তি-কাৰ হ-কাৰা নিপাতা. ইহাতি ৱা ইমস্মিং সাসনে, ত-কাৰো পদসন্ধিৱসেন আগতো. এৱং সিক্খিতব্বন্তি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেন সিক্খিতব্বং. তিব্বন্তি বহলং মহন্তং. হিৰোত্তপ্পঞ্চাতি হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ. পচ্চুপট্ঠিতং ভৱিস্সতীতি উপসঙ্কমনতো পঠমতৰমেৱ উপট্ঠিতং ভৱিস্সতি. তথা হি সতি তেসং পুৰতো অস্স সগাৰৱসপ্পতিস্সৱতা সণ্ঠাতি. যো চ থেৰাদীসু হিৰোত্তপ্পং উপট্ঠপেত্ৱা উপসঙ্কমতি, থেৰাদযোপি তং সহিৰিকা সওত্তপ্পা চ হুত্ৱা উপসঙ্কমন্তীতি অযমেত্থ আনিসংসো. কুসলূপসংহিতন্তি কুসলনিস্সিতং, অনৱজ্জধম্মনিস্সিতন্তি অত্থো. অট্ঠিং কত্ৱাতি অত্তানং তেন ধম্মেন অট্ঠিকং কত্ৱা, তং ৱা ধম্মং ‘‘এস ময্হং ধম্মো’’তি অট্ঠিং কত্ৱা. মনসি কত্ৱাতি চিত্তে ঠপেত্ৱা. সব্বচেতসা সমন্নাহৰিত্ৱাতি চিত্তস্স থোকম্পি বহি গন্তুং অদেন্তো সব্বেন সমন্নাহাৰচিত্তেন সমন্নাহৰিত্ৱা. ওহিতসোতোতি ঠপিতসোতো, ধম্মে নিহিতসোতোতি অত্থো. এৱঞ্হি তে সিক্খিতব্বন্তি ঞাণসোতঞ্চ পসাদসোতঞ্চ ওদহিত্ৱা ‘‘মযা দেসিতং ধম্মং সক্কচ্চমেৱ সুণিস্সামী’’তি এৱঞ্হি তে সিক্খিতব্বং. সাতসহগতা চ মে কাযগতাসতীতি অসুভেসু চেৱ আনাপানে চ পঠমজ্ঝানৱসেন সুখসম্পযুত্তা কাযগতাসতি. যো চ পনাযং তিৱিধো ওৱাদো, থেৰস্স অযমেৱ পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ অহোসি.
কসিণাৰম্মণং ৰূপাৱচৰজ্ঝানং ৰূপসঞ্ঞা. সঞ্ঞাসীসেন হেত্থ ঝানং ৱুত্তং, তদেৱ চ উদ্ধুমাতকপটিভাগাৰম্মণত্তা ‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং. সোপাকসামণেৰো ভগৱতা পুট্ঠো ‘‘এতে দ্ৱে ৰূপাৱচৰভাৱেন একত্থা, ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি আহ. আৰদ্ধচিত্তোতি আৰাধিতচিত্তো. গৰুধম্মপটিগ্গহণাদিউপসম্পদা উপৰি ৱিত্থাৰতো সযমেৱ আৱি ভৱিস্সতি.