বাহিৰনিদানকথা

ইদানি ‘‘তং ৱণ্ণযিস্সং ৱিনয’’ন্তি পটিঞ্ঞাতত্তা যথাপটিঞ্ঞাতৱিনযসংৱণ্ণনং কত্তুকামো সংৱৰৱিনযপহানৱিনযাদিৱসেন ৱিনযস্স বহুৱিধত্তা ইধ সংৱণ্ণেতব্বভাৱেন অধিপ্পেতো তাৱ ৱিনযো ৱৱত্থপেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি তাসু গাথাসু. তাৱ-সদ্দো পঠমন্তি ইমস্মিং অত্থে দট্ঠব্বো. তেন পঠমং ৱিনযং ৱৱত্থপেত্ৱা পচ্ছা তস্স ৱণ্ণনং কৰিস্সামীতি দীপেতি. ৱৱত্থপেতব্বোতি নিযমেতব্বো. তেনেতং ৱুচ্চতীতি যস্মা ৱৱত্থপেতব্বো, তেন হেতুনা এতং ‘‘ৱিনযো নামা’’তিআদিকং নিযামকৱচনং ৱুচ্চতীতি অত্থো. অস্সাতি ৱিনযস্স. মাতিকাতি উদ্দেসো. সো হি নিদ্দেসপদানং জননীঠানে ঠিতত্তা মাতা ৱিযাতি মাতিকাতি ৱুচ্চতি.

ইদানি ৱণ্ণেতব্বমত্থং মাতিকং ঠপেত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱুত্তং যেনা’’তিআদি. ইদং ৱুত্তং হোতি – এতং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তিআদিনিদানৱচনপটিমণ্ডিতং ৱিনযপিটকং যেন পুগ্গলেন ৱুত্তং, যস্মিং কালে ৱুত্তং, যস্মা কাৰণা ৱুত্তং, যেন ধাৰিতং, যেন চ আভতং, যেসু পতিট্ঠিতং, এতং যথাৱুত্তৱিধানং ৱত্ৱা ততো ‘‘তেন সমযেনা’’তিআদিপাঠস্স অত্থং অনেকপ্পকাৰতো দস্সযন্তো ৱিনযস্স অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামীতি. এত্থ চ ‘‘ৱুত্তং যেন যদা যস্মা’’তি ইদং ৱচনং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তিআদিনিদানৱচনমত্তং অপেক্খিত্ৱা ৱত্তুকামোপি ৱিসুং অৱত্ৱা ‘‘নিদানেন আদিকল্যাণং, ‘ইদমৱোচা’তি নিগমনেন পৰিযোসানকল্যাণ’’ন্তি চ ৱচনতো নিদাননিগমনানিপি সত্থুদেসনায অনুৱিধানত্তা তদন্তোগধানেৱাতি নিদানস্সপি ৱিনযপাড়িযংযেৱ অন্তোগধত্তা ‘‘ৱুত্তং যেন যদা যস্মা’’তি ইদম্পি ৱিনযপিটকসম্বন্ধংযেৱ কত্ৱা মাতিকং ঠপেসি. মাতিকায হি ‘‘এত’’ন্তি ৱুত্তং ৱিনযপিটকংযেৱ সামঞ্ঞতো সব্বত্থ সম্বন্ধমুপগচ্ছতি.

ইদানি পন তং ৱিসুং নীহৰিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ৱুত্তং যেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু মাতিকাপদেসু. অথ কস্মা ইদমেৱ ৱচনং সন্ধায ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদি. ইদন্তি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তিআদিৱচনং. হি-সদ্দো যস্মাতি অত্থে দট্ঠব্বো, যস্মা বুদ্ধস্স ভগৱতো অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতি, তস্মাতি ৱুত্তং হোতি. অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতীতি অত্তনো পচ্চক্খং কত্ৱা ৱুত্তৱচনং ন হোতি, ভগৱতা ৱুত্তৱচনং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতীতি আহচ্চ ভাসিতং ন হোতীতি অধিপ্পাযো’’তি কেনচি ৱুত্তং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতীতি অত্তনো ধৰমানকালে ৱুত্তৱচনং ন হোতী’’তি লিখিতং. তদুভযম্পি অত্থতো সমানমেৱ. ইদানি পঞ্হকৰণং ৱত্ৱা অনুক্কমেন যথাৱুত্তপঞ্হৱিস্সজ্জনং কৰোন্তো ‘‘আযস্মতা’’তিআদিমাহ. ইমিনা পুগ্গলং নিযমেতি, ‘‘তঞ্চা’’তিআদিনা কালং নিযমেতি. তঞ্চ উপালিত্থেৰেন ৱুত্তৱচনং কালতো পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তন্তি অত্থো.

পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা

ইদানি তং পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেতুকামো তস্সা তন্তিআৰুড়্হায ইধ ৱচনে কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা…পে… ৱেদিতব্বা’’তি আহ. পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসাতি চ-সদ্দো ঈদিসেসু ঠানেসু ৱত্তব্বসম্পিণ্ডনত্থো, তঞ্চ পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং, এসা চ পঠমমহাসঙ্গীতি এৱং ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং হোতি. উপঞ্ঞাসত্থো ৱা চ-সদ্দো. উপঞ্ঞাসোতি চ ৱাক্যাৰম্ভো ৱুচ্চতি. এসা হি গন্থকাৰানং পকতি, যদিদং কিঞ্চি ৱত্ৱা পুন পৰং ৱত্তুমাৰভন্তানং চসদ্দপ্পযোগো. যং পন কেনচি ৱুত্তং ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চাতি এত্থ চ-সদ্দো অতিৰেকত্থো, তেন অঞ্ঞাপি অত্থীতি দীপেতী’’তি. তদেৱ তস্স গন্থক্কমে অকোৱিদতং দস্সেতি. ন হেত্থ চসদ্দেন অতিৰেকত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. যদি চেত্থ এতদত্থোযেৱ চ-কাৰো অধিপ্পেতো সিযা, এৱং সতি ন কত্তব্বোযেৱ পঠমসদ্দেনেৱ অঞ্ঞাসং দুতিযাদিসঙ্গীতীনম্পি অত্থিভাৱস্স দীপিতত্তা. দুতিযাদিং উপাদায হি পঠমসদ্দপ্পযোগো দীঘাদিং উপাদায ৰস্সাদিসদ্দপ্পযোগো ৱিয. যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৱিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৱিনযানং সঙ্গহেত্ৱা গাযনং কথনং সঙ্গীতি. এতেন তংতংসিক্খাপদানং সুত্তানঞ্চ আদিপৰিযোসানেসু অন্তৰন্তৰা চ সম্বন্ধৱসেন ঠপিতং সঙ্গীতিকাৰৱচনং সঙ্গহিতং হোতি. মহাৱিসযত্তা পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি. নিদানকোসল্লত্থন্তি নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং, তত্থ কোসল্লং নিদানকোসল্লং, তদত্থন্তি অত্থো.

সত্তানং দস্সনানুত্তৰিযসৰণাদিপটিলাভহেতুভূতাসু ৱিজ্জমানাসুপি অঞ্ঞাসু ভগৱতো কিৰিযাসু ‘‘বুদ্ধো বোধেয্য’’ন্তি পটিঞ্ঞায অনুলোমনতো ৱেনেয্যানং মগ্গফলুপ্পত্তিহেতুভূতা কিৰিযা নিপ্পৰিযাযেন বুদ্ধকিচ্চন্তি আহ ‘‘ধম্মচক্কপ্পৱত্তনঞ্হি আদিং কত্ৱা’’তি. তত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিধম্মোযেৱ পৱত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং. অথ ৱা চক্কন্তি আণা, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ –

‘‘ধম্মঞ্চ পৱত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৱত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৱত্তেতীতি ধম্মচক্কং, ধম্মচৰিযায পৱত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪০).

কতবুদ্ধকিচ্চেতি কতং পৰিনিট্ঠাপিতং বুদ্ধকিচ্চং যেন, তস্মিং কতবুদ্ধকিচ্চে ভগৱতি লোকনাথেতি সম্বন্ধো. এতেন বুদ্ধকত্তব্বস্স কস্সচিপি অসেসিতভাৱং দস্সেতি. ততোযেৱ হি সো ভগৱা পৰিনিব্বুতোতি. ননু চ সাৱকেহি ৱিনীতাপি ৱিনেয্যা ভগৱতাযেৱ ৱিনীতা হোন্তি, তথা হি সাৱকভাসিতং সুত্তং বুদ্ধৱচনন্তি ৱুচ্চতি, সাৱকৱিনেয্যা চ ন তাৱ ৱিনীতাতি? নাযং দোসো তেসং ৱিনযনূপাযস্স সাৱকেসু ঠপিতত্তা. তেনেৱাহ –

‘‘ন তাৱাহং পাপিম পৰিনিব্বাযিস্সামি, যাৱ ন ভিক্খূ ৱিযত্তা ৱিনীতা ৱিসাৰদা বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা উপ্পন্নং পৰপ্পৱাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৱা সপ্পাটিহাৰিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’’তিআদি (দী. নি. ২.১৬৮).

‘‘কুসিনাৰায’’ন্তিআদিনা ভগৱতো পৰিনিব্বুতদেসকালৱিসেসদস্সনং, ‘‘অপৰিনিব্বুতো ভগৱা’’তি গাহস্স মিচ্ছাভাৱদস্সনত্থং লোকে জাতসংৱড্ঢভাৱদস্সনত্থঞ্চ. তথা হি মনুস্সভাৱস্স সুপাকটকৰণত্থং মহাবোধিসত্তা চৰিমভৱে দাৰপৰিগ্গহাদীনিপি কৰোন্তীতি. কুসিনাৰাযন্তি এৱংনামকে নগৰে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৱচনং. উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনেতি তস্স নগৰস্স উপৱত্তনভূতং মল্লৰাজূনং সালৱনুয্যানং দস্সেতি. তত্থ নগৰং পৱিসিতুকামা উয্যানতো উপেচ্চ ৱত্তন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি উপৱত্তনন্তি সালৱনং ৱুচ্চতি. যথা হি অনুৰাধপুৰস্স থূপাৰামো দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং, এৱং তং উয্যানং কুসিনাৰায দক্খিণপচ্ছিমদিসায হোতি. যথা চ থূপাৰামতো দক্খিণদ্ৱাৰেন নগৰং পৱিসনমগ্গো পাচীনমুখো গন্ত্ৱা উত্তৰেন নিৱত্ততি, এৱং উয্যানতো সালপন্তি পাচীনমুখা গন্ত্ৱা উত্তৰেন নিৱত্তা, তস্মা তং ‘‘উপৱত্তন’’ন্তি ৱুচ্চতি. যমকসালানমন্তৰেতি যমকসালানং ৱেমজ্ঝে. তত্থ কিৰ ভগৱতো পঞ্ঞত্তস্স পৰিনিব্বানমঞ্চস্স একা সালপন্তি সীসভাগে হোতি, একা পাদভাগে, তত্ৰাপি একো তৰুণসালো সীসভাগস্স আসন্নো হোতি, একো পাদভাগস্স, তস্মা ‘‘যমকসালানমন্তৰে’’তি ৱুত্তং. অপি চ ‘‘যমকসালা নাম মূলক্খন্ধৱিটপপত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বেত্ৱা ঠিতসালা’’তিপি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তং.

অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি উপাদীযতে কম্মকিলেসেহীতি উপাদি, ৱিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং. সো পন উপাদি কিলেসাভিসঙ্খাৰমাৰনিম্মথনেন নিব্বানপ্পত্তিযং অনোস্সট্ঠো, ইধ খন্ধমচ্চুমাৰনিম্মথনেন ওস্সট্ঠো নিসেসিতোতি অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু নত্থি এতিস্সা উপাদিসেসোতি কত্ৱা. নিব্বানধাতূতি চেত্থ নিব্বুতিমত্তং অধিপ্পেতং, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং কৰণনিদ্দেসো. পৰিনিব্বানেতি পৰিনিব্বানট্ঠানে, নিমিত্তত্থে ৱা ভুম্মৱচনং, পৰিনিব্বানহেতু সন্নিপতিতানন্তি অত্থো. সঙ্ঘস্স থেৰো সঙ্ঘত্থেৰো. সো পন সঙ্ঘো কিংপৰিমাণোতি আহ ‘‘সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সান’’ন্তি. নিচ্চসাপেক্খত্তা হি ঈদিসেসু সমাসো হোতিযেৱ যথা ‘‘দেৱদত্তস্স গৰুকুল’’ন্তি. সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানন্তি চ সঙ্ঘত্থেৰানংযেৱ সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং. তদা হি ‘‘সন্নিপতিতা ভিক্খূ এত্তকা’’তি পমাণৰহিতা. তথা হি ৱেড়ুৱগামে ৱেদনাৱিক্খম্ভনতো পট্ঠায ‘‘ন চিৰেন ভগৱা পৰিনিব্বাযিস্সতী’’তি সুত্ৱা ততো ততো আগতেসু ভিক্খূসু একভিক্খুপি পক্কন্তো নাম নত্থি, তস্মা গণনং ৱীতিৱত্তো সঙ্ঘো অহোসি. আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো.

তত্থ মহাকস্সপোতি মহন্তেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা মহন্তো কস্সপোতি মহাকস্সপো, অপিচ কুমাৰকস্সপত্থেৰং উপাদায অযং মহাথেৰো ‘‘মহাকস্সপো’’তি ৱুচ্চতি. অথ কিমত্থং আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং উস্সাহং জনেসীতি আহ ‘‘সত্তাহপৰিনিব্বুতে’’তিআদি. সত্ত অহানি সমাহটানি সত্তাহং, সত্তাহং পৰিনিব্বুতস্স অস্সাতি সত্তাহপৰিনিব্বুতো, ভগৱা, তস্মিং সত্তাহপৰিনিব্বুতে ভগৱতি, ভগৱতো পৰিনিব্বানদিৱসতো পট্ঠায সত্তাহে ৱীতিৱত্তেতি ৱুত্তং হোতি. সুভদ্দেন ৱুড্ঢপব্বজিতেন ৱুত্তৱচনং সমনুস্সৰন্তোতি সম্বন্ধো. তত্থ সুভদ্দোতি তস্স নামং, ৱুড্ঢকালে পন পব্বজিতত্তা ৱুড্ঢপব্বজিতোতি ৱুচ্চতি. ‘‘অলং আৱুসো’’তিআদিনা তেন ৱুত্তৱচনং নিদস্সেতি. সো হি সত্তাহপৰিনিব্বুতে ভগৱতি আযস্মতা মহাকস্সপত্থেৰেন সদ্ধিং পাৱায কুসিনাৰং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নেসু পঞ্চমত্তেসু ভিক্খুসতেসু অৱীতৰাগে ভিক্খূ অন্তৰামগ্গে দিট্ঠআজীৱকস্স সন্তিকা ভগৱতো পৰিনিব্বানং সুত্ৱা পত্তচীৱৰানি ছড্ডেত্ৱা বাহা পগ্গয্হ নানপ্পকাৰং পৰিদেৱন্তে দিস্ৱা এৱমাহ.

কস্মা পন সো এৱমাহ? ভগৱতি আঘাতেন. অযং কিৰ সো খন্ধকে (মহাৱ. ৩০৩) আগতে আতুমাৱত্থুস্মিং নহাপিতপুব্বকো ৱুড্ঢপব্বজিতো ভগৱতি কুসিনাৰতো নিক্খমিত্ৱা অড্ঢতেড়সেহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং আতুমং গচ্ছন্তে ‘‘ভগৱা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৱা আগতকালে ‘‘যাগুদানং কৰিস্সামী’’তি সামণেৰভূমিযং ঠিতে দ্ৱে পুত্তে এতদৱোচ ‘‘ভগৱা কিৰ তাতা আতুমং আগচ্ছতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অড্ঢতেড়সেহি ভিক্খুসতেহি, গচ্ছথ তুম্হে তাতা খুৰভণ্ডং আদায নাড়িযাৱাপকেন অনুঘৰকং অনুঘৰকং আহিণ্ডথ, লোণম্পি তেলম্পি তণ্ডুলম্পি খাদনীযম্পি সংহৰথ, ভগৱতো আগতস্স যাগুদানং কৰিস্সামী’’তি. তে তথা অকংসু. অথ ভগৱতি আতুমং আগন্ত্ৱা ভুসাগাৰকং পৱিট্ঠে সুভদ্দো সাযন্হসমযং গামদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা মনুস্সে আমন্তেত্ৱা ‘‘হত্থকম্মমত্তং মে দেথা’’তি হত্থকম্মং যাচিত্ৱা ‘‘কিং ভন্তে কৰোমা’’তি ৱুত্তে ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ গণ্হথা’’তি সব্বূপকৰণানি গাহাপেত্ৱা ৱিহাৰে উদ্ধনানি কাৰেত্ৱা একং কাড়কং কাসাৱং নিৱাসেত্ৱা তাদিসমেৱ পাৰুপিত্ৱা ‘‘ইদং কৰোথ, ইদং কৰোথা’’তি সব্বৰত্তিং ৱিচাৰেন্তো সতসহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ভোজ্জযাগুঞ্চ মধুগোড়কঞ্চ পটিযাদাপেসি. ভোজ্জযাগু নাম ভুঞ্জিত্ৱা পাতব্বযাগু, তত্থ সপ্পিমধুফাণিতমচ্ছমংসপুপ্ফফলৰসাদি যং কিঞ্চি খাদনীযং নাম অত্থি, তং সব্বং পৱিসতি, কীড়িতুকামানং সীসমক্খনযোগ্গা হোতি সুগন্ধগন্ধা.

অথ ভগৱা কালস্সেৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো পিণ্ডায চৰিতুং আতুমাভিমুখো পাযাসি. মনুস্সা তস্স আৰোচেসুং ‘‘ভগৱা পিণ্ডায গামং পৱিসতি, তযা কস্স যাগু পটিযাদিতা’’তি. সো যথানিৱত্থপাৰুতেহেৱ তেহি কাড়ককাসাৱেহি একেন হত্থেন দব্বিঞ্চ কটচ্ছুঞ্চ গহেত্ৱা ব্ৰহ্মা ৱিয দক্খিণজাণুমণ্ডলং ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘পটিগ্গণ্হতু মে ভন্তে ভগৱা যাগু’’ন্তি আহ. ততো ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তী’’তি খন্ধকে (মহাৱ. ৩০৩) আগতনযেন ভগৱা পুচ্ছিত্ৱা চ সুত্ৱা চ তং ৱুড্ঢপব্বজিতং ৱিগৰহিত্ৱা তস্মিং ৱত্থুস্মিং অকপ্পিযসমাদাপনসিক্খাপদং খুৰভণ্ডপৰিহৰণসিক্খাপদঞ্চাতি দ্ৱে সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেত্ৱা ‘‘ভিক্খৱে অনেককপ্পকোটিযো ভোজনং পৰিযেসন্তেহেৱ ৱীতিনামিতা, ইদং পন তুম্হাকং অকপ্পিযং, অধম্মেন উপ্পন্নভোজনং ইমং পৰিভুঞ্জিত্ৱা অনেকানি অত্তভাৱসহস্সানি অপাযেস্ৱেৱ নিব্বত্তিস্সন্তি, অপেথ মা গণ্হথা’’তি ভিক্খাচাৰাভিমুখো অগমাসি, একভিক্খুনাপি ন কিঞ্চি গহিতং.

সুভদ্দো অনত্তমনো হুত্ৱা ‘‘অযং ‘সব্বং জানামী’তি আহিণ্ডতি, সচে ন গহেতুকামো পেসেত্ৱা আৰোচেতব্বং অস্স, পক্কাহাৰো নাম সব্বচিৰং তিট্ঠন্তো সত্তাহমত্তং তিট্ঠেয্য, ইদঞ্চ মম যাৱজীৱং পৰিযত্তং অস্স, সব্বং তেন নাসিতং, অহিতকামো অযং ময্হ’’ন্তি ভগৱতি আঘাতং বন্ধিত্ৱা দসবলে ধৰমানে কিঞ্চি ৱত্তুং নাসক্খি. এৱং কিৰস্স অহোসি ‘‘অযং উচ্চকুলা পব্বজিতো মহাপুৰিসো, সচে কিঞ্চি ৱক্খামি, মমংযেৱ সন্তজ্জেস্সতী’’তি. স্ৱাযং অজ্জ মহাকস্সপত্থেৰেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তো ‘‘পৰিনিব্বুতো ভগৱা’’তি সুত্ৱা লদ্ধস্সাসো ৱিয হট্ঠতুট্ঠো এৱমাহ. থেৰো পন তং সুত্ৱা হদযে পহাৰং ৱিয মত্থকে পতিতসুক্কাসনিং ৱিয মঞ্ঞি, ধম্মসংৱেগো চস্স উপ্পজ্জি ‘‘সত্তাহমত্তপৰিনিব্বুতো ভগৱা, অজ্জাপিস্স সুৱণ্ণৱণ্ণং সৰীৰং ধৰতিযেৱ, দুক্খেন ভগৱতা আৰাধিতসাসনে নাম এৱং লহুং মহন্তং পাপকসটং কণ্টকো উপ্পন্নো, অলং খো পনেস পাপো ৱড্ঢমানো অঞ্ঞেপি এৱৰূপে সহাযে লভিত্ৱা সাসনং ওসক্কাপেতু’’ন্তি.

ততো থেৰো চিন্তেসি ‘‘সচে খো পনাহং ইমং মহল্লকং ইধেৱ পিলোতিকং নিৱাসেত্ৱা ছাৰিকায ওকিৰাপেত্ৱা নীহৰাপেস্সামি, মনুস্সা ‘সমণস্স গোতমস্স সৰীৰে ধৰমানেযেৱ সাৱকা ৱিৱদন্তী’তি অম্হাকং দোসং দস্সেস্সন্তি, অধিৱাসেমি তাৱ. ভগৱতা হি দেসিতধম্মো অসঙ্গহিতপুপ্ফৰাসিসদিসো, তত্থ যথা ৱাতেন পহটপুপ্ফানি যতো ৱা ততো ৱা গচ্ছন্তি, এৱমেৱ এৱৰূপানং ৱসেন গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে ৱিনযে একং দ্ৱে সিক্খাপদানি নস্সিস্সন্তি ৱিনস্সিস্সন্তি, সুত্তে একো দ্ৱে পঞ্হৱাৰা নস্সিস্সন্তি, অভিধম্মে একং দ্ৱে ভূমন্তৰানি নস্সিস্সন্তি, এৱং অনুক্কমেন মূলে নট্ঠে পিসাচসদিসা ভৱিস্সাম, তস্মা ধম্মৱিনযসঙ্গহং কৰিস্সামি, এৱং সতি দড়্হসুত্তেন সঙ্গহিতপুপ্ফানি ৱিয অযং ধম্মৱিনযো নিচ্চলো ভৱিস্সতি. এতদত্থঞ্হি ভগৱা ময্হং তীণি গাৱুতানি পচ্চুগ্গমনং অকাসি, তীহি ওৱাদেহি উপসম্পদং অকাসি, কাযতো চীৱৰপৰিৱত্তনং অকাসি, আকাসে পাণিং চালেত্ৱা চন্দোপমপটিপদং কথেন্তো মঞ্ঞেৱ সক্খিং কত্ৱা কথেসি, তিক্খত্তুং সকলসাসনৰতনং পটিচ্ছাপেসি, মাদিসে ভিক্খুম্হি তিট্ঠমানে অযং পাপো সাসনে ৱড্ঢিং মা অলত্থু, যাৱ অধম্মো ন দিপ্পতি, ধম্মো ন পটিবাহীযতি, অৱিনযো ন দিপ্পতি, ৱিনযো ন পটিবাহীযতি, অধম্মৱাদিনো ন বলৱন্তো হোন্তি, ধম্মৱাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, অৱিনযৱাদিনো ন বলৱন্তো হোন্তি, ৱিনযৱাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, তাৱ ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামি, ততো ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পহোনকং গহেত্ৱা কপ্পিযাকপ্পিযে কথেস্সন্তি, অথাযং পাপো সযমেৱ নিগ্গহং পাপুণিস্সতি, পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্খিস্সতি, সাসনং ইদ্ধঞ্চেৱ ফীতঞ্চ ভৱিস্সতী’’তি. চিন্তেত্ৱা সো ‘‘এৱং নাম ময্হং চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তি কস্সচি অনাৰোচেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সমস্সাসেত্ৱা অথ পচ্ছা ধাতুভাজনদিৱসে ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপৰিনিব্বুতে…পে… ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি.

তত্থ অলন্তি পটিক্খেপৱচনং. আৱুসোতি পৰিদেৱন্তে ভিক্খূ আলপতি. মা সোচিত্থাতি চিত্তে উপ্পন্নবলৱসোকেন মা সোচিত্থ. মা পৰিদেৱিত্থাতি ৱাচায মা পৰিদেৱিত্থ ‘‘পৰিদেৱনং ৱিলাপো’’তি ৱচনতো. ইদানি অসোচনাদীসু কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘সুমুত্তা ময’’ন্তিআদিমাহ. তেন মহাসমণেনাতি নিস্সক্কে কৰণৱচনং, ততো মহাসমণতো সুট্ঠু মুত্তা মযন্তি অত্থো, উপদ্দুতা চ হোম তদাতি অধিপ্পাযো. হোমাতি ৱা অতীতত্থে ৱত্তমানৱচনং, অহুম্হাতি অত্থো, অনুস্সৰন্তো ধম্মসংৱেগৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ধম্মসভাৱচিন্তাৱসেন পৱত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৱেগো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘সব্বসঙ্খতধম্মেসু, ওত্তপ্পাকাৰসণ্ঠিতং;

ঞাণমোহিতভাৰানং, ধম্মসংৱেগসঞ্ঞিত’’ন্তি.

ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতীতি তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠানং, হেতু. খোতি অৱধাৰণে, এতং কাৰণং ৱিজ্জতেৱ, নো ন ৱিজ্জতীতি অত্থো. কিং তং কাৰণন্তি আহ ‘‘যং পাপভিক্খূ’’তিআদি. এত্থ যন্তি নিপাতমত্তং, কাৰণনিদ্দেসো ৱা, যেন কাৰণেন অন্তৰধাপেয্যুং, তদেতং কাৰণং ৱিজ্জতীতি অত্থো. পাপভিক্খূতি পাপিকায লামিকায ইচ্ছায সমন্নাগতা ভিক্খূ. অতীতো অতিক্কন্তো সত্থা এত্থ, এতস্সাতি ৱা অতীতসত্থুকং, পাৱচনং. পধানং ৱচনং পাৱচনং, ধম্মৱিনযন্তি ৱুত্তং হোতি. পক্খং লভিত্ৱাতি অলজ্জীপক্খং লভিত্ৱা. ন চিৰস্সেৱাতি ন চিৰেনেৱ. যাৱ চ ধম্মৱিনযো তিট্ঠতীতি যত্তকং কালং ধম্মো চ ৱিনযো চ লজ্জীপুগ্গলেসু তিট্ঠতি.

ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতাতি পৰিনিব্বানমঞ্চকে নিপন্নেন ভগৱতা ভিক্খূ ওৱদন্তেন এতং ৱুত্তন্তি অত্থো. দেসিতো পঞ্ঞত্তোতি ধম্মোপি দেসিতো চেৱ পঞ্ঞত্তো চ. সুত্তাভিধম্মসঙ্গহিতস্স হি ধম্মস্স অভিসজ্জনং পবোধনং দেসনা, তস্সেৱ পকাৰতো ঞাপনং ৱিনেয্যসন্তানে ঠপনং পঞ্ঞাপনং, তস্মা ধম্মোপি দেসিতো চেৱ পঞ্ঞত্তো চাতি ৱুত্তো. পঞ্ঞত্তোতি চ ঠপিতোতি অত্থো. ৱিনযোপি দেসিতো চেৱ পঞ্ঞত্তো চ. ৱিনযতন্তিসঙ্গহিতস্স হি অত্থস্স কাযৱাচানং ৱিনযনতো ৱিনযোতি লদ্ধাধিৱচনস্স অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা, তস্সেৱ পকাৰতো ঞাপনং অসঙ্কৰতো ঠপনং পঞ্ঞাপনং, তস্মা ৱিনযোপি দেসিতো চেৱ পঞ্ঞত্তো চাতি ৱুচ্চতি.

সো ৱো মমচ্চযেনাতি সো ধম্মৱিনযো তুম্হাকং মমচ্চযেন সত্থা. ইদং ৱুত্তং হোতি – মযা ৱো ঠিতেনেৱ ‘‘ইদং লহুকং, ইদং গৰুকং, ইদং সতেকিচ্ছং, ইদং অতেকিচ্ছং, ইদং লোকৱজ্জং, ইদং পণ্ণত্তিৱজ্জং. অযং আপত্তি পুগ্গলস্স সন্তিকে ৱুট্ঠাতি, অযং গণস্স, অযং সঙ্ঘস্স সন্তিকে ৱুট্ঠাতী’’তি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৱীতিক্কমনীযতাৱসেন ওতিণ্ণৱত্থুস্মিং সখন্ধকপৰিৱাৰো উভতোৱিভঙ্গো মহাৱিনযো নাম দেসিতো, তং সকলম্পি ৱিনযপিটকং মযি পৰিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি ‘‘ইদং ৱো কত্তব্বং, ইদং ৱো ন কত্তব্ব’’ন্তি কত্তব্বাকত্তব্বস্স ৱিভাগেন অনুসাসনতো. ঠিতেনেৱ চ মযা ‘‘ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গানি, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি তেন তেন ৱিনেয্যানং অজ্ঝাসযানুৰূপেন পকাৰেন ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে ৱিভজিত্ৱা সুত্তন্তপিটকং দেসিতং, তং সকলম্পি সুত্তন্তপিটকং মযি পৰিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি তংতংচৰিযানুৰূপং সম্মাপটিপত্তিযা অনুসাসনতো. ঠিতেনেৱ চ মযা ‘‘পঞ্চক্খন্ধা, দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস ধাতুযো, চত্তাৰি সচ্চানি, বাৱীসতিন্দ্ৰিযানি, নৱ হেতূ, চত্তাৰো আহাৰা, সত্ত ফস্সা, সত্ত ৱেদনা, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত চেতনা, সত্ত চিত্তানি, তত্ৰাপি এত্তকা ধম্মা কামাৱচৰা, এত্তকা ৰূপাৱচৰা, এত্তকা অৰূপাৱচৰা, এত্তকা পৰিযাপন্না, এত্তকা অপৰিযাপন্না, এত্তকা লোকিযা, এত্তকা লোকুত্তৰা’’তি ইমে ধম্মে ৱিভজিত্ৱা অভিধম্মপিটকং দেসিতং, তং সকলম্পি অভিধম্মপিটকং মযি পৰিনিব্বুতে তুম্হাকং সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি, খন্ধাদিৱিভাগেন ঞাযমানং চতুসচ্চসম্বোধাৱহত্তা সত্থাৰা সম্মাসম্বুদ্ধেন কত্তব্বকিচ্চং নিপ্ফাদেস্সতি. ইতি সব্বম্পেতং অভিসম্বোধিতো যাৱ পৰিনিব্বানা পঞ্চচত্তালীস ৱস্সানি ভাসিতং লপিতং, তীণি পিটকানি, পঞ্চ নিকাযা, নৱঙ্গানি, চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানীতি এৱং মহপ্পভেদং হোতি. ইতি ইমানি চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি তিট্ঠন্তি, অহং একোৱ পৰিনিব্বাযামি, অহঞ্চ পনিদানি একোৱ ওৱদামি অনুসাসামি, মযি পৰিনিব্বুতে ইমানি চতুৰাসীতি বুদ্ধসহস্সানি তুম্হে ওৱদিস্সন্তি অনুসাসিস্সন্তি ওৱাদানুসাসনীকিচ্চস্স নিপ্ফাদনতোতি.

সাসনন্তি পৰিযত্তিপটিপত্তিপটিৱেধৱসেন তিৱিধং সাসনং, নিপ্পৰিযাযতো পন সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা. অদ্ধনিযন্তি অদ্ধানমগ্গগামীতি অদ্ধনিযং, অদ্ধানক্খমন্তি অত্থো. চিৰট্ঠিতিকন্তি চিৰং ঠিতি এতস্সাতি চিৰট্ঠিতিকং, সাসনং, অস্স ভৱেয্যাতি সম্বন্ধো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা যেন পকাৰেন ইদং সাসনং দীঘমদ্ধানং পৱত্তিতুং সমত্থং, ততোযেৱ চিৰট্ঠিতিকং অস্স, তথা তেন পকাৰেন ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যন্তি.

ইদানি সম্মাসম্বুদ্ধেন অত্তনো কতং অনুগ্গহৱিসেসং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘যঞ্চাহং ভগৱতা’’তিআদি. তত্থ ‘‘যঞ্চাহ’’ন্তি এতস্স ‘‘অনুগ্গহিতো’’তি এতেন সম্বন্ধো. তত্থ যন্তি যস্মা, যেন কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতি. কিৰিযাপৰামসনং ৱা এতং, তেন ‘‘অনুগ্গহিতো’’তি এত্থ অনুগ্গণ্হনং পৰামসতি. ধাৰেস্সসীতিআদিকং পন ভগৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে মহাকস্সপত্থেৰেন পঞ্ঞত্তসঙ্ঘাটিযং নিসিন্নো তং চীৱৰং ৱিকসিতপদুমপুপ্ফৱণ্ণেন পাণিনা অন্তৰে পৰামসন্তো আহ. ৱুত্তঞ্হেতং কস্সপসংযুত্তে (সং. নি. ২.১৫৪) মহাকস্সপত্থেৰেনেৱ আনন্দত্থেৰং আমন্তেত্ৱা কথেন্তেন –

‘‘অথ খো, আৱুসো, ভগৱা মগ্গা ওক্কম্ম যেন অঞ্ঞতৰং ৰুক্খমূলং তেনুপসঙ্কমি, অথ খ্ৱাহং, আৱুসো, পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটিং চতুগ্গুণং পঞ্ঞাপেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচং ‘ইধ, ভন্তে, ভগৱা নিসীদতু, যং মমস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’তি. নিসীদি খো, আৱুসো, ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে, নিসজ্জ খো মং, আৱুসো, ভগৱা এতদৱোচ ‘মুদুকা খো ত্যাযং কস্সপ পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটী’তি. ‘পটিগ্গণ্হাতু মে, ভন্তে, ভগৱা পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটিং অনুকম্পং উপাদাযা’তি. ‘ধাৰেস্সসি পন মে ত্ৱং কস্সপ সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’তি. ‘ধাৰেস্সামহং, ভন্তে, ভগৱতো সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’তি. সো খ্ৱাহং, আৱুসো, পটপিলোতিকানং সঙ্ঘাটিং ভগৱতো পাদাসিং, অহং পন ভগৱতো সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানি পটিপজ্জি’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪).

তত্থ (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৫৪) মুদুকা খো ত্যাযন্তি মুদুকা খো তে অযং. কস্মা ভগৱা এৱমাহাতি? থেৰেন সহ চীৱৰং পৰিৱত্তেতুকামতায. কস্মা পৰিৱত্তেতুকামো জাতোতি? থেৰং অত্তনো ঠানে ঠপেতুকামতায. কিং সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানা নত্থীতি? অত্থি, এৱং পনস্স অহোসি ‘‘ইমে ন চিৰং ঠস্সন্তি, কস্সপো পন ৱীসৱস্সসতাযুকো, ‘সো মযি পৰিনিব্বুতে সত্তপণ্ণিগুহাযং ৱসিত্ৱা ধম্মৱিনযসঙ্গহং কত্ৱা মম সাসনং পঞ্চৱস্সসহস্সপৰিমাণং কালং পৱত্তনকং কৰিস্সতী’তি অত্তনো নং ঠানে ঠপেমি, এৱং ভিক্খূ কস্সপস্স সুস্সূসিতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি, তস্মা এৱমাহ. থেৰো পন যস্মা চীৱৰস্স ৱা পত্তস্স ৱা ৱণ্ণে কথিতে ‘‘ইমং তুম্হাকং গণ্হথা’’তি চাৰিত্তমেৱ, তস্মা ‘‘পটিগ্গণ্হাতু মে ভন্তে ভগৱা’’তি আহ. ধাৰেস্সসি পন মে ত্ৱং কস্সপাতি কস্সপ ত্ৱং ইমানি পৰিভোগজিণ্ণানি পংসুকূলানি পাৰুপিতুং সক্খিস্সসীতি ৱদতি. তঞ্চ খো ন কাযবলং সন্ধায, পটিপত্তিপূৰণং পন সন্ধায এৱমাহ. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অহং ইমং চীৱৰং পুণ্ণং নাম দাসিং পাৰুপিত্ৱা আমকসুসানে ছড্ডিতং তুম্বমত্তেহি পাণকেহি সম্পৰিকিণ্ণং তে পাণকে ৱিধুনিত্ৱা মহাঅৰিযৱংসে ঠত্ৱা অগ্গহেসিং, তস্স মে ইমং চীৱৰং গহিতদিৱসে দসসহস্সচক্কৱাড়ে মহাপথৱী মহাৰৱং ৱিৰৱমানা কম্পিত্থ, আকাসং তটতটাযি, চক্কৱাড়দেৱতা সাধুকাৰং অদংসু ‘‘ইমং চীৱৰং গণ্হন্তেন ভিক্খুনা জাতিপংসুকূলিকেন জাতিআৰঞ্ঞিকেন জাতিএকাসনিকেন জাতিসপদানচাৰিকেন ভৱিতুং ৱট্টতি, ত্ৱং ইমস্স চীৱৰস্স অনুচ্ছৱিকং কাতুং সক্খিস্সসী’’তি. থেৰোপি অত্তনা পঞ্চন্নং হত্থীনং বলং ধাৰেতি. সো তং অতক্কযিত্ৱা ‘‘অহমেতং পটিপত্তিং পূৰেস্সামী’’তি উস্সাহেন সুগতচীৱৰস্স অনুচ্ছৱিকং কাতুকামো ‘‘ধাৰেস্সামহং ভন্তে’’তি আহ. পটিপজ্জিন্তি পটিপন্নোসিং. এৱং পন চীৱৰপৰিৱত্তনং কত্ৱা থেৰেন পাৰুতচীৱৰং ভগৱা পাৰুপি, সত্থু চীৱৰং থেৰো. তস্মিং সমযে মহাপথৱী উদকপৰিযন্তং কত্ৱা উন্নদন্তী কম্পিত্থ.

সাণানি পংসুকূলানীতি মতকড়েৱৰং পৰিৱেঠেত্ৱা ছড্ডিতানি তুম্বমত্তে কিমী পপ্ফোটেত্ৱা গহিতানি সাণৱাকমযানি পংসুকূলচীৱৰানি. ৰথিকসুসানসঙ্কাৰকূটাদীনং যত্থ কত্থচি পংসূনং উপৰি ঠিতত্তা অব্ভুগ্গতট্ঠেন তেসু পংসুকূলমিৱাতি পংসুকূলং. অথ ৱা পংসু ৱিয কুচ্ছিতভাৱং উলতি গচ্ছতীতি পংসুকূলন্তি পংসুকূলসদ্দস্স অত্থো দট্ঠব্বো. নিব্বসনানীতি নিট্ঠিতৱসনকিচ্চানি, পৰিভোগজিণ্ণানীতি অত্থো. এত্থ ‘‘কিঞ্চাপি একমেৱ তং চীৱৰং, অনেকাৱযৱত্তা পন বহুৱচনং কত’’ন্তি মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. চীৱৰে সাধাৰণপৰিভোগেনাতি এত্থ অত্তনা সাধাৰণপৰিভোগেনাতি ৱিঞ্ঞাযমানত্তা ৱিঞ্ঞাযমানত্থস্স চ-সদ্দস্স পযোগে কামাচাৰত্তা ‘‘অত্তনা’’তি ন ৱুত্তং. ‘‘ধাৰেস্সসি পন মে ত্ৱং, কস্সপ, সাণানি পংসুকূলানী’’তি হি ৱুত্তত্তা অত্তনাৱ সাধাৰণপৰিভোগো ৱিঞ্ঞাযতি, নাঞ্ঞেন. ন হি কেৱলং সদ্দতোযেৱ সব্বত্থ অত্থনিচ্ছযো ভৱিস্সতি অত্থপকৰণাদিনাপি যেভুয্যেন অত্থস্স নিযমেতব্বত্তা. আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন পনেত্থ ইদং ৱুত্তং ‘‘চীৱৰে সাধাৰণপৰিভোগেনাতি এত্থ অত্তনা সমসমট্ঠপনেনাতি ইধ অত্তনাসদ্দং আনেত্ৱা চীৱৰে অত্তনা সাধাৰণপৰিভোগেনা’’তি যোজেতব্বং.

‘‘যস্স যেন হি সম্বন্ধো, দূৰট্ঠম্পি চ তস্স তং;

অত্থতো হ্যসমানানং, আসন্নত্তমকাৰণ’’ন্তি.

অথ ৱা ভগৱতা চীৱৰে সাধাৰণপৰিভোগেন ভগৱতা অনুগ্গহিতোতি যোজনীযং একস্সপি কৰণনিদ্দেসস্স সহযোগকত্তুত্থজোতকত্তসম্ভৱতোতি. সব্বত্থ ‘‘আচৰিযধম্মপালত্থেৰেনা’’তি ৱুত্তে সুত্তন্তটীকাকাৰেনাতি গহেতব্বং. সমানং ধাৰণমেতস্সাতি সাধাৰণো, পৰিভোগো. সাধাৰণপৰিভোগেন চেৱ সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতোতি সম্বন্ধো.

ইদানি (সং. নি. ২.১৫২) –

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰামি, সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেমি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি, ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা…পে… আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম…পে… ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি…পে… সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোমি, একোপি হুত্ৱা বহুধা হোমি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোমি, আৱিভাৱং তিৰোভাৱং তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছামি সেয্যথাপি আকাসে, পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোমি সেয্যথাপি উদকে, উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছামি সেয্যথাপি পথৱিযং, আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমামি সেয্যথাপি পক্খী সকুণো, ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসামি পৰিমজ্জামি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেমি. কস্সপোপি ভিক্খৱে যাৱদে আকঙ্খতি অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণামি দিব্বে চ মানুসে চ যে দূৰে সন্তিকে চ. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি দিব্বায সোতধাতুযা…পে… যে দূৰে সন্তিকে চ.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি, সৰাগং ৱা চিত্তং ‘সৰাগং চিত্ত’ন্তি পজানামি, ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ‘ৱীতৰাগং চিত্ত’ন্তি পজানামি, সদোসং ৱা চিত্তং…পে… ৱীতদোসং ৱা চিত্তং…পে… সমোহং ৱা চিত্তং…পে… ৱীতমোহং ৱা চিত্তং…পে… সংখিত্তং ৱা চিত্তং…পে… ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং…পে… মহগ্গতং ৱা চিত্তং…পে… অমহগ্গতং ৱা চিত্তং…পে… সউত্তৰং ৱা চিত্তং…পে… অনুত্তৰং ৱা চিত্তং…পে… সমাহিতং ৱা চিত্তং…পে… অসমাহিতং ৱা চিত্তং…পে… ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং…পে… অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘অৱিমুত্তং চিত্ত’ন্তি পজানামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি, সৰাগং ৱা চিত্তং ‘সৰাগং চিত্ত’ন্তি পজানাতি…পে… অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘অৱিমুত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰামি. সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং, তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে, যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না. ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে, যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে, যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.

‘‘অহং, ভিক্খৱে, আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি. কস্সপোপি, ভিক্খৱে, আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি (সং. নি. ২.১৫২) –

এৱং নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তৰিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনত্থায ভগৱতা ৱুত্তং কস্সপসংযুত্তে আগতং পাড়িমিমং পেয্যালমুখেন আদিগ্গহণেন চ সঙ্খিপিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘অহং ভিক্খৱে’’তিআদি.

তত্থ যাৱদে আকঙ্খামীতি যাৱদেৱ ইচ্ছামীতি অত্থো. ততোযেৱ হি মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চূড়গণ্ঠিপদে চ ‘‘যাৱদেতি যাৱদেৱাতি ৱুত্তং হোতী’’তি লিখিতং. সংযুত্তনিকাযট্ঠকথাযম্পি ‘‘যাৱদে আকঙ্খামীতি যাৱদেৱ ইচ্ছামী’’তি অত্থো ৱুত্তো. তথা হি তত্থ লীনত্থপকাসনিযং আচৰিযধম্মপালত্থেৰেনেৱ ৱুত্তং ‘‘যাৱদেৱাতি ইমিনা সমানত্থং যাৱদেতি ইদং পদ’’ন্তি. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘যাৱদেৱা’’তি অযমেৱ পাঠো দিস্সতি. যানি পন ইতো পৰং ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তিআদিনা নযেন চত্তাৰি ৰূপাৱচৰকিৰিযঝানানি, ‘‘সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তিআদিনা নযেন চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযো, ‘‘সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধ’’ন্তিআদিনা নযেন নিৰোধসমাপত্তি, ‘‘অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধ’’ন্তিআদিনা নযেন অভিঞ্ঞা চ ৱুত্তা. তত্থ যং ৱত্তব্বং সিযা, তং অনুপদৱণ্ণনায চেৱ ভাৱনাৱিধানেন চ সদ্ধিং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৬৯-৭০) সব্বসো ৱিত্থাৰিতং. ইধাপি চ ৱেৰঞ্জকণ্ডে চত্তাৰি ৰূপাৱচৰঝানানি তিস্সো চ ৱিজ্জা আৱি ভৱিস্সন্তি, তস্মা তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং তত্থেৱ ৱণ্ণযিস্সাম.

নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞাপ্পভেদেতি এত্থ নৱানুপুব্বৱিহাৰা নাম অনুপটিপাটিযা সমাপজ্জিতব্বভাৱতো এৱংসঞ্ঞিতা নিৰোধসমাপত্তিযা সহ অট্ঠ সমাপত্তিযো. ছড়ভিঞ্ঞা নাম আসৱক্খযঞাণেন সদ্ধিং পঞ্চাভিঞ্ঞাযোতি এৱং লোকিযলোকুত্তৰভেদা সব্বা অভিঞ্ঞাযো. উত্তৰিমনুস্সধম্মেতি উত্তৰিমনুস্সানং ঝাযীনঞ্চেৱ অৰিযানঞ্চ ধম্মো উত্তৰিমনুস্সধম্মো. অথ ৱা উত্তৰি মনুস্সধম্মাতি উত্তৰিমনুস্সধম্মো, মনুস্সধম্মো নাম দসকুসলকম্মপথধম্মো. সো হি ৱিনা ভাৱনামনসিকাৰেন পকতিযাৱ মনুস্সেহি নিব্বত্তেতব্বতো মনুস্সত্তভাৱাৱহতো ৱা ‘‘মনুস্সধম্মো’’তি ৱুচ্চতি, ততো উত্তৰি পন ঝানাদীনি ‘‘উত্তৰিমনুস্সধম্মো’’তি ৱেদিতব্বানি. অত্তনা সমসমট্ঠপনেনাতি অহং যত্তকং কালং যত্তকে ৱা সমাপত্তিৱিহাৰে অভিঞ্ঞাযো চ ৱড়ঞ্জেমি, তথা কস্সপোপীতি এৱং যথাৱুত্তউত্তৰিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমং কত্ৱা ঠপনেন. ইদঞ্চ নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞাদিভাৱসামঞ্ঞেন পসংসামত্তং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি আযস্মা মহাকস্সপো ভগৱা ৱিয দেৱসিকং চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, যমকপাটিহাৰিযাদিৱসেন ৱা অভিঞ্ঞাযো ৱড়ঞ্জেতি. এত্থ চ ‘‘উত্তৰিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনেনা’’তি ইদং নিদস্সনমত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তথা হি –

‘‘ওৱদ কস্সপ ভিক্খূ, কৰোহি কস্সপ ভিক্খূনং ধম্মিং কথং, অহং ৱা কস্সপ ভিক্খূ ওৱদেয্যং ত্ৱং ৱা, অহং ৱা কস্সপ ভিক্খূনং ধম্মিং কথং কৰেয্যং ত্ৱং ৱা’’তি (সং. নি. ২.১৪৯).

এৱম্পি অত্তনা সমসমট্ঠানে ঠপেতিযেৱ, তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৱিস্সতি অঞ্ঞত্ৰ ধম্মৱিনযসঙ্গাযনাতি অধিপ্পাযো. তত্থ ‘‘তস্সাতি তস্স অনুগ্গহস্সা’’তি মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. তস্স মেতি ৱা অত্থো গহেতব্বো. পোত্থকেসু হি কত্থচি ‘‘তস্স মে’’তি পাঠোযেৱ দিস্সতি, ধম্মৱিনযসঙ্গাযনং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং কিং নাম তস্স মে আণণ্যং অণণভাৱো ভৱিস্সতীতি অত্থো. ‘‘ননু মং ভগৱা’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং উপমাৱসেন ৱিভাৱেতি. সককৱচইস্সৰিযানুপ্পদানেনাতি এত্থ চীৱৰস্স নিদস্সনৱসেন কৱচস্স গহণং কতং, সমাপত্তিযা নিদস্সনৱসেন ইস্সৰিযং গহিতং. কুলৱংসপ্পতিট্ঠাপকন্তি কুলৱংসস্স কুলপ্পৱেণিযা পতিট্ঠাপকং. ‘‘মে সদ্ধম্মৱংসপ্পতিট্ঠাপকো’’তি নিচ্চসাপেক্খত্তা সমাসো দট্ঠব্বো, মে সদ্ধম্মৱংসস্স পতিট্ঠাপকো পৱত্তকোতি ৱুত্তং হোতি. ৱুত্তৱচনমনুস্সৰন্তো অনুগ্গহেসীতি চিন্তযন্তো ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো, ধাতুভাজনদিৱসে তত্থ সন্নিপতিতানং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি অত্থো.

ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাড়িযা ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘যথাহা’’তিআদি. তত্থ একমিদাহন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং. একং সমযন্তি চ ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং, একস্মিং সমযেতি ৱুত্তং হোতি. পাৱাযাতি পাৱানগৰতো, তত্থ পিণ্ডায চৰিত্ৱা কুসিনাৰং গমিস্সামীতি অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নোতি ৱুত্তং হোতি. অদ্ধানমগ্গোতি চ দীঘমগ্গো ৱুচ্চতি. দীঘপৰিযাযো হেত্থ অদ্ধানসদ্দো. মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি গুণমহত্তেনপি সঙ্খ্যামহত্তেনপি মহতা. ভিক্খূনং সঙ্ঘেন ভিক্খুসঙ্ঘেন, সমণগণেন সদ্ধিং একতোতি অত্থো. ‘‘পঞ্চমত্তেহী’’তিআদিনা সঙ্খ্যামহত্তং ৱিভাৱেতি. মত্ত-সদ্দো চেত্থ পমাণৱচনো ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা’’তিআদীসু ৱিয. সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বন্তি সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ইধ আনেত্ৱা ৱিত্থাৰতো দস্সেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

‘‘ততো পৰন্তি ততো ভিক্খূনং উস্সাহজননতো পৰ’’ন্তি আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং. মহাগণ্ঠিপদে পন ‘‘ততো পৰন্তি সুভদ্দকণ্ডতো পৰ’’ন্তি ৱুত্তং. ইদমেৱেত্থ সাৰতো পচ্চেতব্বন্তি নো তক্কো. অযমেৱ হি উস্সাহজননপ্পকাৰো, যদিদং ‘‘হন্দ মযং, আৱুসো, ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, পুৰে অধম্মো দিপ্পতী’’তিআদি, তস্মা উস্সাহজননতো পৰন্তি ন ৱত্তব্বং হেট্ঠা উস্সাহজননপ্পকাৰস্স পাড়িযং অৱুত্তত্তা. অযঞ্হেত্থ পাড়িক্কমো –

‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি, একমিদাহং, আৱুসো, সমযং পাৱায কুসিনাৰং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. অথ খ্ৱাহং, আৱুসো, মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদিং.

‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো আজীৱকো কুসিনাৰায মন্দাৰৱপুপ্ফং গহেত্ৱা পাৱং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি. অদ্দসং খো অহং, আৱুসো, তং আজীৱকং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং, দিস্ৱান তং আজীৱকং এতদৱোচং ‘অপাৱুসো, অম্হাকং সত্থাৰং জানাসী’তি? ‘আম, আৱুসো, জানামি. অজ্জ সত্তাহপৰিনিব্বুতো সমণো গোতমো, ততো মে ইদং মন্দাৰৱপুপ্ফং গহিতন্তি. তত্ৰাৱুসো, যে তে ভিক্খূ অৱীতৰাগা, অপ্পেকচ্চে বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তি, ছিন্নপাতং পপতন্তি আৱট্টন্তি ৱিৱট্টন্তি, ‘অতিখিপ্পং ভগৱা পৰিনিব্বুতো, অতিখিপ্পং সুগতো পৰিনিব্বুতো, অতিখিপ্পং চক্খুং লোকে অন্তৰহিত’ন্তি. যে পন তে ভিক্খূ ৱীতৰাগা, তে সতা সম্পজানা অধিৱাসেন্তি ‘অনিচ্চা সঙ্খাৰা, তং কুতেত্থ লব্ভা’’’তি.

‘‘অথ খ্ৱাহং, আৱুসো, তে ভিক্খূ এতদৱোচং – ‘অলং, আৱুসো, মা সোচিত্থ মা পৰিদেৱিত্থ, নন্ৱেতং, আৱুসো, ভগৱতা পটিকচ্চেৱ অক্খাতং ‘সব্বেহেৱ পিযেহি মনাপেহি নানাভাৱো ৱিনাভাৱো অঞ্ঞথাভাৱো. তং কুতেত্থ, আৱুসো, লব্ভা, যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি.

‘‘তেন খো পন সমযেন, আৱুসো, সুভদ্দো নাম ৱুড্ঢপব্বজিতো তস্সং পৰিসাযং নিসিন্নো হোতি. অথ খো আৱুসো সুভদ্দো ৱুড্ঢপব্বজিতো তে ভিক্খূ এতদৱোচ ‘অলং, আৱুসো, মা সোচিত্থ মা পৰিদেৱিত্থ, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন, উপদ্দুতা চ মযং হোম’ ‘ইদং ৱো কপ্পতি, ইদং ৱো ন কপ্পতী’তি, ‘ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম, তং কৰিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম, ন তং কৰিস্সামা’তি. হন্দ মযং আৱুসো ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, পুৰে অধম্মো দিপ্পতি, ধম্মো পটিবাহীযতি, অৱিনযো পুৰে দিপ্পতি, ৱিনযো পটিবাহীযতি, পুৰে অধম্মৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ধম্মৱাদিনো দুব্বলা হোন্তি, পুৰে অৱিনযৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ৱিনযৱাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি.

‘‘‘তেন হি, ভন্তে, থেৰো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনপঞ্চঅৰহন্তসতানি উচ্চিনি. ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচুং ‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেক্খো, অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং, বহু চানেন ভগৱতো সন্তিকে ধম্মো চ ৱিনযো চ পৰিযত্তো. তেন হি, ভন্তে, থেৰো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’’’তিআদি (চূড়ৱ. ৪৩৭).

তস্মা ততো পৰন্তি এত্থ সুভদ্দকণ্ডতো পৰন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্ব’’ন্তি হি ইমিনা ‘‘যং ন ইচ্ছিস্সাম, ন তং কৰিস্সামা’’তি এতং পৰিযন্তং সুভদ্দকণ্ডপাড়িং দস্সেত্ৱা ইদানি অৱসেসং উস্সাহজননপ্পকাৰপ্পৱত্তং পাড়িমেৱ দস্সেন্তো ‘‘হন্দ মযং আৱুসো’’তিআদিমাহ.

তত্থ পুৰে অধম্মো দিপ্পতীতি এত্থ অধম্মো নাম দসকুসলকম্মপথধম্মপটিপক্খভূতো অধম্মো. পুৰে দিপ্পতীতি অপি নাম দিপ্পতি. অথ ৱা যাৱ অধম্মো ধম্মং পটিবাহিতুং সমত্থো হোতি, ততো পুৰেতৰমেৱাতি অত্থো. আসন্নে হি অনাগতে অযং পুৰেসদ্দো. দিপ্পতীতি দিপ্পিস্সতি. পুৰে-সদ্দযোগেন হি অনাগতত্থে অযং ৱত্তমানপযোগো যথা ‘‘পুৰা ৱস্সতি দেৱো’’তি. কেচি পনেত্থ এৱং ৱণ্ণযন্তি ‘‘পুৰেতি পচ্ছা অনাগতে যথা অদ্ধানং গচ্ছন্তস্স গন্তব্বমগ্গো ‘পুৰে’তি ৱুচ্চতি, তথা ইধ দট্ঠব্ব’’ন্তি. অৱিনযোতি পহানৱিনযসংৱৰৱিনযানং পটিপক্খভূতো অৱিনযো. ‘‘ৱিনযৱাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি এৱং ইতি-সদ্দোপি এত্থ দট্ঠব্বো, ‘‘ততো পৰং আহা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. পোত্থকেসু পন কত্থচি ইতি-সদ্দো ন দিস্সতি, পাড়িযং পন দীঘনিকাযট্ঠকথাযঞ্চ অত্থেৱ ইতি-সদ্দো.

তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো. উচ্চিননে উয্যোজেন্তা হি তং মহাকস্সপত্থেৰং এৱমাহংসু. ভিক্খূ উচ্চিনতূতি সঙ্গীতিযা অনুৰূপে ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৱা গণ্হাতূতি অত্থো. ‘‘সকলনৱঙ্গ…পে… পৰিগ্গহেসী’’তি এতেন সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱপৰিযন্তানং যথাৱুত্তপুগ্গলানং সতিপি আগমাধিগমসব্ভাৱে সহ পটিসম্ভিদাহি তেৱিজ্জাদিগুণযুত্তানং আগমাধিগমসম্পত্তিযা উক্কংসগতত্তা সঙ্গীতিযা বহূপকাৰতং দস্সেতি. তত্থ সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনপৰিযত্তিধৰেতি সকলং সুত্তগেয্যাদি নৱঙ্গং এত্থ, এতস্স ৱা অত্থীতি সকলনৱঙ্গং, সত্থুসাসনং. অত্থকামেন পৰিযাপুণিতব্বতো দিট্ঠধম্মিকাদিপুৰিসত্তপৰিযত্তভাৱতো চ পৰিযত্তীতি তীণি পিটকানি ৱুচ্চন্তি, তং সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনসঙ্খাতং পৰিযত্তিং ধাৰেন্তীতি সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনপৰিযত্তিধৰা, তাদিসেতি অত্থো. বহূনং নানপ্পকাৰানং কিলেসানং সক্কাযদিট্ঠিযা চ অৱিহতত্তা তা জনেন্তি, তাহি ৱা জনিতাতি পুথুজ্জনা. দুৱিধা পুথুজ্জনা অন্ধপুথুজ্জনা কল্যাণপুথুজ্জনাতি. তত্থ যেসং খন্ধধাতুআযতনাদীসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাসৱনধাৰণপচ্চৱেক্খণানি নত্থি, তে অন্ধপুথুজ্জনা. যেসং তানি অত্থি, তে কল্যাণপুথুজ্জনা. তে ইধ ‘‘পুথুজ্জনা’’তি অধিপ্পেতা. সমথভাৱনাসিনেহাভাৱেন সুক্খা লূখা অসিনিদ্ধা ৱিপস্সনা এতেসন্তি সুক্খৱিপস্সকা.

তিপিটকসব্বপৰিযত্তিপ্পভেদধৰেতি তিণ্ণং পিটকানং সমাহাৰো তিপিটকং, তিপিটকসঙ্খাতং নৱঙ্গাদিৱসেন অনেকধা ভিন্নং সব্বপৰিযত্তিপ্পভেদং ধাৰেন্তীতি তিপিটকসব্বপৰিযত্তিপ্পভেদধৰা, তাদিসেতি অত্থো. অনু অনু তংসমঙ্গীনং ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি অনুভাৱো, অনুভাৱো এৱ আনুভাৱো, পভাৱো. মহন্তো আনুভাৱো যেসং তে মহানুভাৱা. তেৱিজ্জাদিভেদেতি তিস্সো ৱিজ্জাযেৱ তেৱিজ্জা, তা আদি যেসং ছড়ভিঞ্ঞাদীনং তে তেৱিজ্জাদযো, তে ভেদা অনেকপ্পকাৰা ভিন্না এতেসন্তি তেৱিজ্জাদিভেদা, খীণাসৱা, তাদিসেতি অত্থো. অথ ৱা তিস্সো ৱিজ্জা এতস্স অত্থীতি তেৱিজ্জো, সো আদি যেসং ছড়ভিঞ্ঞাদীনং তে তেৱিজ্জাদযো, তে ভেদা যেসং খীণাসৱানং তে তেৱিজ্জাদিভেদা, তাদিসেতি অত্থো. যে সন্ধায ইদং ৱুত্তন্তি যে ভিক্খূ সন্ধায ইদং ‘‘অথ খো আযস্মা’’তিআদিৱচনং সঙ্গীতিক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ৪৩৭) ৱুত্তন্তি অত্থো.

কিস্স পনাতি কস্মা পন. সিক্খতীতি সেক্খো, অথ ৱা সিক্খনং সিক্খা, সাযেৱ তস্স সীলন্তি সেক্খো. সো হি অপৰিযোসিতসিক্খত্তা চ তদধিমুত্তত্তা চ একন্তেন সিক্খনসীলো ন অসেক্খো ৱিয পৰিনিট্ঠিতসিক্খো তত্থ পটিপস্সদ্ধুস্সাহো, নাপি ৱিস্সট্ঠসিক্খো পচুৰজনো ৱিয তত্থ অনধিমুত্তো. অথ ৱা অৰিযায জাতিযা তীসু সিক্খাসু জাতো, তত্থ ৱা ভৱোতি সেক্খো. অথ ৱা ইক্খতি এতাযাতি ইক্খা, মগ্গফলসম্মাদিট্ঠি. সহ ইক্খাযাতি সেক্খো. উপৰিমগ্গত্তযকিচ্চস্স অপৰিযোসিতত্তা সহ কৰণীযেনাতি সকৰণীযো. অস্সাতি অনেন. অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থীতি ননু চ –

‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱে সহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুৰাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি. (থেৰগা. ১০২৭) –

ৱুত্তত্তা কথমেতং যুজ্জতীতি? দ্ৱে সহস্সানি ভিক্খুতোতি ৱুত্তম্পি ভগৱতো সন্তিকে পটিগ্গহিতমেৱাতি কত্ৱা ৱুত্তন্তি নাযং ৱিৰোধো. বহুকাৰত্তাতি বহুউপকাৰত্তা. উপকাৰৱচনো হেত্থ কাৰসদ্দো. অস্সাতি ভৱেয্য.

অতিৱিয ৱিস্সত্থোতি অতিৱিয ৱিস্সাসিকো. নন্তি আনন্দত্থেৰং, ‘‘ওৱদতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. আনন্দত্থেৰস্স যেভুয্যেন নৱকায পৰিসায ৱিব্ভমনেন মহাকস্সপত্থেৰো এৱমাহ ‘‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি. তথা হি পৰিনিব্বুতে সত্থৰি মহাকস্সপত্থেৰো সত্থুপৰিনিব্বানে সন্নিপতিতস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসীদিত্ৱা ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং পঞ্চসতে ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৱা ‘‘আৱুসো, ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তা ধম্মৱিনযং সঙ্গাযেয্যাম, তুম্হে পুৰে ৱস্সূপনাযিকায অত্তনো অত্তনো পলিবোধং পচ্ছিন্দিত্ৱা ৰাজগহে সন্নিপতথা’’তি ৱত্ৱা অত্তনা ৰাজগহং গতো. আনন্দত্থেৰোপি ভগৱতো পত্তচীৱৰমাদায মহাজনং সঞ্ঞাপেন্তো সাৱত্থিং গন্ত্ৱা ততো নিক্খম্ম ৰাজগহং গচ্ছন্তো দক্খিণগিৰিস্মিং চাৰিকং চৰি. তস্মিং সমযে আনন্দত্থেৰস্স তিংসমত্তা সদ্ধিৱিহাৰিকা যেভুয্যেন কুমাৰভূতা একৱস্সিকদুৱস্সিকভিক্খূ চেৱ অনুপসম্পন্না চ ৱিব্ভমিংসু. কস্মা পনেতে পব্বজিতা, কস্মা ৱিব্ভমিংসূতি? তেসং কিৰ মাতাপিতৰো চিন্তেসুং ‘‘আনন্দত্থেৰো সত্থুৱিস্সাসিকো অট্ঠ ৱৰে যাচিত্ৱা উপট্ঠহতি, ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং সত্থাৰং গহেত্ৱা গন্তুং সক্কোতি, অম্হাকং দাৰকে এতস্স সন্তিকে পব্বাজেস্সাম, সো সত্থাৰং গহেত্ৱা আগমিস্সতি, তস্মিং আগতে মযং মহাসক্কাৰং কাতুং লভিস্সামা’’তি ইমিনা তাৱ কাৰণেন নেসং ঞাতকা তে পব্বাজেসুং. সত্থৰি পন পৰিনিব্বুতে তেসং সা পত্থনা উপচ্ছিন্না, অথ নে একদিৱসেনেৱ উপ্পব্বাজেসুং.

অথ আনন্দত্থেৰং দক্খিণগিৰিস্মিং চাৰিকং চৰিত্ৱা ৰাজগহমাগতং দিস্ৱা মহাকস্সপত্থেৰো এৱমাহ ‘‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং কস্সপসংযুত্তে –

‘‘অথ কিঞ্চৰহি ত্ৱং, আৱুসো আনন্দ, ইমেহি নৱেহি ভিক্খূহি ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰেহি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূহি জাগৰিযং অননুযুত্তেহি সদ্ধিং চাৰিকং চৰসি, সস্সঘাতং মঞ্ঞে চৰসি, কুলূপঘাতং মঞ্ঞে চৰসি, ওলুজ্জতি খো তে, আৱুসো আনন্দ, পৰিসা, পলুজ্জন্তি খো তে আৱুসো নৱপ্পাযা, ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসীতি.

‘‘অপি মে ভন্তে কস্সপ সিৰস্মিং পলিতানি জাতানি, অথ চ পন মযং অজ্জাপি আযস্মতো মহাকস্সপস্স কুমাৰকৱাদা ন মুচ্চামাতি. তথা হি পন ত্ৱং, আৱুসো আনন্দ, ইমেহি নৱেহি ভিক্খূহি ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰেহি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূহি জাগৰিযং অননুযুত্তেহি সদ্ধিং চাৰিকং চৰসি, সস্সঘাতং মঞ্ঞে চৰসি, কুলূপঘাতং মঞ্ঞে চৰসি, ওলুজ্জতি খো তে, আৱুসো আনন্দ, পৰিসা, পলুজ্জন্তি খো তে আৱুসো নৱপ্পাযা, ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪).

তত্থ (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৫৪) সস্সঘাতং মঞ্ঞেচৰসীতি সস্সং ঘাতেন্তো ৱিয আহিণ্ডসি. কুলূপঘাতং মঞ্ঞে চৰসীতি কুলানি উপঘাতেন্তো ৱিয হনন্তো ৱিয আহনন্তো ৱিয আহিণ্ডসি. ওলুজ্জতীতি পলুজ্জতি ভিজ্জতি. পলুজ্জন্তি খো তে আৱুসো নৱপ্পাযাতি, আৱুসো, এৱং এতে তুয্হং পাযেন যেভুয্যেন নৱকা একৱস্সিকদুৱস্সিকদহৰা চেৱ সামণেৰা চ পলুজ্জন্তি. ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসীতি অযং কুমাৰকো অত্তনো পমাণং ন ৱত জানাতীতি থেৰং তজ্জেন্তো আহ. কুমাৰকৱাদা ন মুচ্চামাতি কুমাৰকৱাদতো ন মুচ্চাম. তথা হি পন ত্ৱন্তি ইদমস্স এৱং ৱত্তব্বতায কাৰণদস্সনত্থং ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যস্মা ত্ৱং ইমেহি নৱকেহি ভিক্খূহি ইন্দ্ৰিযসংৱৰৰহিতেহি সদ্ধিং ৱিচৰসি, তস্মা কুমাৰকেহি সদ্ধিং চৰন্তো ‘‘কুমাৰকো’’তি ৱত্তব্বতং অৰহসীতি.

‘‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি এত্থ ৱা-সদ্দো পদপূৰণে. ৱা-সদ্দো হি উপমানসমুচ্চযসংসযৱৱস্সগ্গপদপূৰণৱিকপ্পাদীসু বহূসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘পণ্ডিতো ৱাপি তেন সো’’তিআদীসু (ধ. প. ৬৩) উপমানে দিস্সতি, সদিসভাৱেতি অত্থো. ‘‘তং ৱাপি ধীৰা মুনি ৱেদযন্তী’’তিআদীসু (সু. নি. ২১৩) সমুচ্চযে. ‘‘কে ৱা ইমে কস্স ৱা’’তিআদীসু (পাৰা. ২৯৬) সংসযে. ‘‘অযং ৱা ইমেসং সমণব্ৰাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূড়্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৮১) ৱৱস্সগ্গে. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৭০; সং. নি. ২.১৩) ৱিকপ্পেতি. ইধ পন পদপূৰণে দট্ঠব্বো. তেনেৱ চ আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং ‘‘ৱাসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰং কৰোন্তেন ‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫৪) পদপূৰণে’’তি. অট্ঠকথাযম্পি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৫৪) এত্তকমেৱ ৱুত্তং ‘‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসীতি অযং কুমাৰকো অত্তনো পমাণং ন ৱত জানাতীতি থেৰং তজ্জেন্তো আহা’’তি. এত্থাপি ৱতাতি ৱচনসিলিট্ঠতায ৱুত্তং. যং পনেত্থ কেনচি ৱুত্তং ‘‘ন ৱাযন্তি এত্থ ৱাতি ৱিভাসা, অঞ্ঞাসিপি ন অঞ্ঞাসিপীতি অত্থো’’তি. তং তস্স মতিমত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হেত্থ অযমত্থো সম্ভৱতি, তস্মা অত্তনো পমাণং নাঞ্ঞাসীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. তত্ৰাতি এৱং সতি. ছন্দাগমনং ৱিযাতি এত্থ ছন্দা আগমনং ৱিযাতি পদচ্ছেদো কাতব্বো, ছন্দেন আগমনং পৱত্তনং ৱিযাতি অত্থো, ছন্দেন অকত্তব্বকৰণং ৱিযাতি ৱুত্তং হোতি. ছন্দং ৱা আগচ্ছতি সম্পযোগৱসেনাতি ছন্দাগমনং, তথা পৱত্তো অপাযগমনীযো অকুসলচিত্তুপ্পাদো. অথ ৱা অননুৰূপং গমনং অগমনং, ছন্দেন অগমনং ছন্দাগমনং, ছন্দেন সিনেহেন অননুৰূপং গমনং পৱত্তনং অকত্তব্বকৰণং ৱিযাতি ৱুত্তং হোতি. অসেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তেতি অসেক্খভূতা পটিসম্ভিদা অসেক্খপটিসম্ভিদা, তং পত্তে, পটিলদ্ধঅসেক্খপটিসম্ভিদেতি অত্থো. অনুমতিযাতি অনুঞ্ঞায, যাচনাযাতি ৱুত্তং হোতি.

‘‘কিঞ্চাপি সেক্খো’’তি ইদং ন সেক্খানং অগতিগমনসব্ভাৱেন ৱুত্তং, অসেক্খানংযেৱ পন উচ্চিনিতত্তাতি দট্ঠব্বং. পঠমমগ্গেনেৱ হি চত্তাৰি অগতিগমনানি পহীযন্তি, তস্মা কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি থেৰো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. ন পন কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি অভব্বো অগতিং গন্তুন্তি যোজেতব্বং. ‘‘অভব্বো’’তিআদিনা পন ধম্মসঙ্গীতিযা তস্স অৰহভাৱং দস্সেন্তা ৱিজ্জমানে গুণে কথেন্তি. তত্থ ছন্দাতি ছন্দেন, সিনেহেনাতি অত্থো. অগতিং গন্তুন্তি অগন্তব্বং গন্তুং, অকত্তব্বং কাতুন্তি ৱুত্তং হোতি. ইমানি পন চত্তাৰি অগতিগমনানি ভণ্ডভাজনীযে চ ৱিনিচ্ছযট্ঠানে চ লব্ভন্তি. তত্থ ভণ্ডভাজনীযে তাৱ অত্তনো ভাৰভূতানং ভিক্খূনং অমনাপে ভণ্ডে সম্পত্তে তং পৰিৱত্তিত্ৱা মনাপং দেন্তো ছন্দাগতিং গচ্ছতি নাম. অত্তনো পন অভাৰভূতানং মনাপে ভণ্ডে সম্পত্তে তং পৰিৱত্তিত্ৱা অমনাপং দেন্তো দোসাগতিং গচ্ছতি নাম. ভণ্ডেসু ভাজনীযৱত্থুঞ্চ ঠিতিকঞ্চ অজানন্তো মোহাগতিং গচ্ছতি নাম. মুখৰানং ৱা ৰাজাদিনিস্সিতানং ৱা ‘‘ইমে মে অমনাপে ভণ্ডে দিন্নে অনত্থং কৰেয্যু’’ন্তি ভযেন পৰিৱত্তিত্ৱা মনাপং দেন্তো ভযাগতিং গচ্ছতি নাম. যো পন এৱং ন গচ্ছতি, সব্বেসং তুলাভূতো পমাণভূতো মজ্ঝত্তোৱ হুত্ৱা যং যস্স পাপুণাতি, তদেৱ তস্স দেতি, অযং চতুব্বিধম্পি অগতিং ন গচ্ছতি নাম. ৱিনিচ্ছযট্ঠানে পন অত্তনো ভাৰভূতস্স গৰুকাপত্তিং লহুকাপত্তিং কত্ৱা কথেন্তো ছন্দাগতিং গচ্ছতি নাম. ইতৰস্স লহুকাপত্তিং গৰুকাপত্তিং কত্ৱা কথেন্তো দোসাগতিং গচ্ছতি নাম. আপত্তিৱুট্ঠানং পন সমুচ্চযক্খন্ধকঞ্চ অজানন্তো মোহাগতিং গচ্ছতি নাম. মুখৰস্স ৱা ৰাজপূজিতস্স ৱা ‘‘অযং মে গৰুকং কত্ৱা আপত্তিং কথেন্তস্স অনত্থম্পি কৰেয্যা’’তি গৰুকমেৱ লহুকাপত্তিং কথেন্তো ভযাগতিং গচ্ছতি নাম. যো পন সব্বেসং যথাভূতমেৱ কথেসি, অযং চতুব্বিধম্পি অগতিগমনং ন গচ্ছতি নাম. থেৰোপি তাদিসো চতুন্নম্পি অগতিগমনানং পঠমমগ্গেনেৱ পহীনত্তা, তস্মা সঙ্গাযনৱসেন ধম্মৱিনযৱিনিচ্ছযে সম্পত্তে ছন্দাদিৱসেন অঞ্ঞথা অকথেত্ৱা যথাভূতমেৱ কথেতীতি ৱুত্তং ‘‘অভব্বো…পে… অগতিং গন্তু’’ন্তি. পৰিযত্তোতি অধীতো, উগ্গহিতোতি অত্থো.

উচ্চিনিতেনাতি উচ্চিনিত্ৱা গহিতেন. এতদহোসীতি এতং পৰিৱিতক্কনং অহোসি. ৰাজগহং খো মহাগোচৰন্তি এত্থ ‘‘ৰাজগহন্তি ৰাজগহসামন্তং গহেত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি চূড়গণ্ঠিপদে মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ৱুত্তং. গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো, গোচৰো ৱিয গোচৰো, ভিক্খাচৰণট্ঠানং. সো মহন্তো অস্স, এত্থাতি ৱা মহাগোচৰং, ৰাজগহং. থাৱৰকম্মন্তি চিৰট্ঠাযিকম্মং. ৱিসভাগপুগ্গলো সুভদ্দসদিসো. উক্কোটেয্যাতি নিৱাৰেয্যাতি অত্থো. ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৱেসীতি –

‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নেয্য ‘ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্ব’ন্তি, এসা ঞত্তি.

‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো, সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নতি ‘ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্ব’ন্তি, যস্সাযস্মতো খমতি ইমেসং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং সম্মুতি ‘ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্ব’ন্তি, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.

‘‘সম্মতানি সঙ্ঘেন ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি ‘ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্ব’ন্তি, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭) –

এৱং ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৱেসি. ইদং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তং সঙ্গীতিক্খন্ধকে ৱুত্তনযেনেৱ ঞাতব্ব’’ন্তি.

অযং পন কম্মৱাচা তথাগতস্স পৰিনিব্বানতো একৱীসতিমে দিৱসে কতা. ৱুত্তঞ্হেতং দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা) ‘‘অযং পন কম্মৱাচা তথাগতস্স পৰিনিব্বানতো একৱীসতিমে দিৱসে কতা. ভগৱা হি ৱিসাখপুণ্ণমাযং পচ্চূসসমযে পৰিনিব্বুতো, অথস্স সত্তাহং সুৱণ্ণৱণ্ণং সৰীৰং গন্ধমালাদীহি পূজযিংসু. এৱং সত্তাহং সাধুকীড়নদিৱসা নাম অহেসুং. ততো সত্তাহং চিতকায অগ্গিনা ঝাযি, সত্তাহং সত্তিপঞ্জৰং কত্ৱা সন্থাগাৰসালাযং ধাতুপূজং কৰিংসূতি একৱীসতি দিৱসা গতা. জেট্ঠমূলসুক্কপক্খপঞ্চমিযং পন ধাতুযো ভাজযিংসু. এতস্মিং ধাতুভাজনদিৱসে সন্নিপতিতস্স মহাভিক্খুসঙ্ঘস্স সুভদ্দেন ৱুড্ঢপব্বজিতেন কতং অনাচাৰং আৰোচেত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৱা অযং কম্মৱাচা কতা. ইমঞ্চ পন কম্মৱাচং কত্ৱা থেৰো ভিক্খূ আমন্তেসি ‘আৱুসো ইদানি তুম্হাকং চত্তালীসদিৱসা ওকাসো, ততো পৰং অযং নাম নো পলিবোধো অত্থীতি ৱত্তুং ন লব্ভা, তস্মা এত্থন্তৰে যস্স ৰোগপলিবোধো ৱা আচৰিযুপজ্ঝাযপলিবোধো ৱা মাতাপিতুপলিবোধো ৱা অত্থি, পত্তং ৱা পন পচিতব্বং চীৱৰং ৱা কাতব্বং, সো তং পলিবোধং ছিন্দিত্ৱা কৰণীযং কৰোতূ’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা থেৰো অত্তনো পঞ্চসতায পৰিসায পৰিৱুতো ৰাজগহং গতো, অঞ্ঞেপি মহাথেৰা অত্তনো অত্তনো পৰিৱাৰং গহেত্ৱা সোকসল্লসমপ্পিতং মহাজনং অস্সাসেতুকামা তং তং দিসং পক্কন্তা. পুণ্ণত্থেৰো পন সত্তসতভিক্খুপৰিৱাৰো ‘তথাগতস্স পৰিনিব্বানট্ঠানং আগতাগতং মহাজনং অস্সাসেস্সামী’তি কুসিনাৰাযমেৱ অট্ঠাসি. আযস্মা আনন্দো যথা পুব্বে অপৰিনিব্বুতস্স, এৱং পৰিনিব্বুতস্সপি ভগৱতো সযমেৱ পত্তচীৱৰমাদায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং যেন সাৱত্থি তেন চাৰিকং পক্কামি. গচ্ছতো পনস্স পৰিৱাৰা ভিক্খূ গণনপথং ৱীতিৱত্তা’’তি. তস্মা তথাগতস্স পৰিনিব্বানতো তীসু সত্তাহেসু অতিক্কন্তেসু একৱীসতিমে দিৱসে ইমং কম্মৱাচং সাৱেত্ৱা থেৰো ৰাজগহং পক্কন্তোতি ৱেদিতব্বং.

যদি এৱং কস্মা পন ইধ মঙ্গলসুত্তট্ঠকথাযঞ্চ (খু. পা. অট্ঠ. ৫.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) ‘‘সত্তসু সাধুকীড়নদিৱসেসু সত্তসু চ ধাতুপূজাদিৱসেসু ৱীতিৱত্তেসূ’’তি ৱুত্তং? সত্তসু ধাতুপূজাদিৱসেসু গহিতেসু তদৱিনাভাৱতো মজ্ঝে চিতকায ঝাপনসত্তাহম্পি গহিতমেৱাতি কত্ৱা ৱিসুং ন ৱুত্তং ৱিয দিস্সতি. যদি এৱং অথ কস্মা ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, দিযড্ঢমাসো সেসো’’তি চ ৱুত্তন্তি? নাযং দোসো. অপ্পকঞ্হি ঊনমধিকং ৱা গণনূপগং ন হোতি, তস্মা সমুদাযো অপ্পকেন অধিকোপি অনধিকো ৱিয হোতীতি কত্ৱা অড্ঢমাসতো অধিকেপি পঞ্চ দিৱসে ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো’’তি ৱুত্তং ‘‘দ্ৱাসীতিখন্ধকৱত্তানং কত্থচি অসীতিখন্ধকৱত্তানী’’তি ৱচনং ৱিয. তথা অপ্পকেন ঊনোপি চ সমুদাযো অনূনো ৱিয হোতীতি কত্ৱা ‘‘দিযড্ঢমাসতো ঊনেপি পঞ্চ দিৱসে দিযড্ঢমাসো সেসো’’তি চ ৱুত্তং. সতিপট্ঠানৱিভঙ্গট্ঠকথাযঞ্হি (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) ছমাসতো ঊনেপি অড্ঢমাসে ‘‘ছ মাসে সজ্ঝাযো কাতব্বো’’তি ৱুত্তৱচনং ৱিয. তত্থ হি তচপঞ্চকাদীসু চতূসু পঞ্চকেসু দ্ৱীসু চ ছক্কেসু একেকস্মিং অনুলোমতো পঞ্চাহং, পটিলোমতো পঞ্চাহং, অনুলোমপটিলোমতো পঞ্চাহং, তথা পুৰিমপুৰিমেহি পঞ্চকছক্কেহি সদ্ধিং অনুলোমতো পঞ্চাহং, পটিলোমতো পঞ্চাহং, অনুলোমপটিলোমতো পঞ্চাহন্তি এৱং ৱিসুং তিপঞ্চাহং একতো তিপঞ্চাহঞ্চ সজ্ঝাযং কত্ৱা ছমাসং সজ্ঝাযো কাতব্বোতি ৱচনং ৱিয. তত্থ হি ৱক্কপঞ্চকাদীসু তীসু পঞ্চকেসু দ্ৱীসু চ ছক্কেসু ৱিসুং হেট্ঠিমেহি একতো চ সজ্ঝাযে পঞ্চন্নং পঞ্চন্নং পঞ্চকানং ৱসেন পঞ্চমাসপৰিপুণ্ণা লব্ভন্তি, তচপঞ্চকে পন ৱিসুং তিপঞ্চাহমেৱাতি অড্ঢমাসোযেৱেকো লব্ভতীতি অড্ঢমাসাধিকপঞ্চমাসা লব্ভন্তি.

এৱং সতি যথা তত্থ অড্ঢমাসে ঊনেপি মাসপৰিচ্ছেদেন পৰিচ্ছিজ্জমানে সজ্ঝাযে ছ মাসা পৰিচ্ছেদকা হোন্তীতি পৰিচ্ছিজ্জমানস্স সজ্ঝাযস্স সত্তমাসাদিমাসন্তৰগমননিৱাৰণত্থং ছমাসগ্গহণং কতং, ন সকলছমাসে সজ্ঝাযপ্পৱত্তিদস্সনত্থং, এৱমিধাপি মাসৱসেন কালে পৰিচ্ছিজ্জমানে ঊনেপি পঞ্চদিৱসে দিযড্ঢমাসো পৰিচ্ছেদকো হোতীতি পৰিচ্ছিজ্জমানস্স কালস্স দ্ৱিমাসাদিমাসন্তৰগমননিৱাৰণত্থং ‘‘দিযড্ঢমাসো সেসো’’তি দিযড্ঢমাসগ্গহণং কতন্তি এৱমেত্থ অত্থো গহেতব্বো. অঞ্ঞথা চ অট্ঠকথাৱচনানং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধো আপজ্জতি. একাহমেৱ ৱা ভগৱতো সৰীৰং চিতকায ঝাযীতি খুদ্দকভাণকানং অধিপ্পাযোতি গহেতব্বং. এৱঞ্হি সতি পৰিনিব্বানতো সত্তসু সাধুকীড়নদিৱসেসু ৱীতিৱত্তেসু অট্ঠমিযং চিতকায ভগৱতো সৰীৰং ঝাপেত্ৱা ততো পৰং সত্তসু দিৱসেসু ধাতুপূজং অকংসূতি অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, গিম্হানং দিযড্ঢো চ মাসো সেসো হোতি. পৰিনিব্বানসুত্তন্তপাড়িযম্পি হি চিতকায ঝাপনসত্তাহং ন আগতং, দ্ৱেযেৱ সত্তাহানি আগতানি, উপপৰিক্খিত্ৱা পন যং ৰুচ্চতি, তং গহেতব্বং. ইতো অঞ্ঞেন ৱা পকাৰেন যথা ন ৱিৰুজ্ঝতি, তথা কাৰণং পৰিযেসিতব্বং. যং পনেত্থ কেনচি ৱুত্তং ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তোতি এত্থ একো দিৱসো নট্ঠো. সো পাটিপদদিৱসো কোলাহলদিৱসো নাম, তস্মা ইধ ন গহিতো’’তি. তং ন সুন্দৰং পৰিনিব্বানসুত্তন্তপাড়িযং পাটিপদদিৱসতোযেৱ পট্ঠায সত্তাহস্স ৱুত্তত্তা অট্ঠকথাযঞ্চ পৰিনিব্বানদিৱসেনপি সদ্ধিং তিণ্ণং সত্তাহানং গহিতত্তা. তথা হি পৰিনিব্বানদিৱসেন সদ্ধিং তিণ্ণং সত্তাহানং গহিতত্তা জেট্ঠমূলসুক্কপঞ্চমী একৱীসতিমো দিৱসো হোতি.

সত্তসু সাধুকীড়নদিৱসেসূতি এত্থ সাধুকীড়নং নাম সংৱেগৱত্থুং কিত্তেত্ৱা কিত্তেত্ৱা অনিচ্চতাপটিসংযুত্তানি গীতানি গাযিত্ৱা পূজাৱসেন কীড়নতো সুন্দৰং কীড়নন্তি সাধুকীড়নং. অথ ৱা সপৰহিতসাধনট্ঠেন সাধু, তেসং সংৱেগৱত্থুং কিত্তেত্ৱা কিত্তেত্ৱা কীড়নং সাধুকীড়নং, উড়াৰপুঞ্ঞপসৱনতো সম্পৰাযিকত্থাৱিৰোধিকীড়াৱিহাৰোতি অত্থো. এত্থ চ পুৰিমস্মিং সত্তাহে সাধুকীড়ায একদেসেন কতত্তা সাধুকীড়নদিৱসা নাম তে জাতা. ৱিসেসতো পন ধাতুপূজাদিৱসেসুযেৱ সাধুকীড়নং অকংসু. ততোযেৱ চ মহাপৰিনিব্বানসুত্তন্তপাড়িযং –

‘‘অথ খো কোসিনাৰকা মল্লা ভগৱতো সৰীৰানি সত্তাহং সন্থাগাৰে সত্তিপঞ্জৰং কৰিত্ৱা ধনুপাকাৰং পৰিক্খিপাপেত্ৱা নচ্চেহি গীতেহি ৱাদিতেহি মালেহি গন্ধেহি সক্কৰিংসু গৰুং কৰিংসু মানেসুং পূজেসু’’ন্তি (দী. নি. ২.২৩৫).

এতস্স অট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৩৫) ৱুত্তং –

‘‘কস্মা পনেতে এৱমকংসূতি? ইতো পুৰিমেসু দ্ৱীসু সত্তাহেসু তে ভিক্খুসঙ্ঘস্স ঠাননিসজ্জোকাসং কৰোন্তা খাদনীযভোজনীযাদীনি সংৱিদহন্তা সাধুকীড়িকায ওকাসং ন লভিংসু. ততো নেসং অহোসি ‘ইমং সত্তাহং সাধুকীড়িতং কীড়িস্সাম, ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি, যং অম্হাকং পমত্তভাৱং ঞত্ৱা কোচিদেৱ আগন্ত্ৱা ধাতুযো গণ্হেয্য, তস্মা আৰক্খং ঠপেত্ৱা কীড়িস্সামা’তি, তেন তে এৱমকংসূ’’তি.

তস্মা ৱিসেসতো সাধুকীড়িকা ধাতুপূজাদিৱসেসুযেৱাতি দট্ঠব্বং. তে পন ধাতুপূজায কতত্তা ‘‘ধাতুপূজাদিৱসা’’তি পাকটা জাতাতি আহ ‘‘সত্তসু চ ধাতুপূজাদিৱসেসূ’’তি. উপকট্ঠাতি আসন্না. ৱস্সং উপনেন্তি উপগচ্ছন্তি এত্থাতি ৱস্সূপনাযিকা. একং মগ্গং গতোতি চাৰিকং চৰিত্ৱা মহাজনং অস্সাসেতুং একেন মগ্গেন গতো. এৱং অনুৰুদ্ধত্থেৰাদযোপি তেসু তেসু জনপদেসু চাৰিকং চৰিত্ৱা মহাজনং অস্সাসেন্তা গতাতি দট্ঠব্বং. যেন সাৱত্থি, তেন চাৰিকং পক্কামীতি যত্থ সাৱত্থি, তত্থ চাৰিকং পক্কামি, যেন ৱা দিসাভাগেন সাৱত্থি পক্কমিতব্বা হোতি, তেন দিসাভাগেন চাৰিকং পক্কামীতি অত্থো.

তত্ৰাতি তস্সং সাৱত্থিযং. সুদন্তি নিপাতমত্তং. অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তাযাতি ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তিআদিনযপ্পৱত্তায. অসমুচ্ছিন্নতণ্হানুসযত্তা অৱিজ্জাতণ্হাভিসঙ্খতেন কম্মুনা ভৱযোনিগতিঠিতিসত্তাৱাসেসু খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং অত্তভাৱং জনেতি অভিনিব্বত্তেতীতি জনো, কিলেসে জনেতি, অজনি, জনিস্সতীতি ৱা জনো, মহন্তো জনোতি মহাজনো, তং মহাজনং, বহুজনন্তি অত্থো. সঞ্ঞাপেত্ৱাতি সমস্সাসেত্ৱা. গন্ধকুটিযা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱাতি পৰিভোগচেতিযভাৱতো গন্ধকুটিং ৱন্দিত্ৱা গন্ধকুটিযা দ্ৱাৰং ৱিৱৰীতি ৱেদিতব্বং. তেনেৱ দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) ‘‘গন্ধকুটিং ৱন্দিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. মিলাতং মালাকচৱৰং মিলাতমালাকচৱৰং. যথাঠানে ঠপেত্ৱাতি পঠমঠিতট্ঠানং অনতিক্কমিত্ৱা যথাঠিতট্ঠানেযেৱ ঠপেত্ৱাতি অত্থো. ভগৱতো ঠিতকালে কৰণীযং ৱত্তং সব্বমকাসীতি সেনাসনে কত্তব্বৱত্তং সন্ধায ৱুত্তং. কৰোন্তো চ ন্হানকোট্ঠকে সম্মজ্জনউদকূপট্ঠানাদিকালেসু গন্ধকুটিং গন্ত্ৱা ‘‘ননু ভগৱা অযং তুম্হাকং ন্হানকালো, অযং ধম্মদেসনাকালো, অযং ভিক্খূনং ওৱাদদানকালো, অযং সীহসেয্যং কপ্পনকালো, অযং মুখধোৱনকালো’’তিআদিনা নযেন পৰিদেৱমানোৱ অকাসি. তমেনং অঞ্ঞতৰা দেৱতা ‘‘ভন্তে আনন্দ, তুম্হে এৱং পৰিদেৱমানা কথং অঞ্ঞে অস্সাসযিস্সথা’’তি সংৱেজেসি. সো তস্সা ৱচনেন সংৱিগ্গহদযো সন্থম্ভিত্ৱা তথাগতস্স পৰিনিব্বানতো পভুতি ঠাননিসজ্জবহুলতায উস্সন্নধাতুকং কাযং সমস্সাসেতুং খীৰৱিৰেচনং পিৱি. ইদানি তং দস্সেন্তো ‘‘অথ থেৰো’’তিআদিমাহ.

উস্সন্নধাতুকন্তি উপচিতসেম্হাদিধাতুকং কাযং. সমস্সাসেতুন্তি সন্তপ্পেতুং. দুতিযদিৱসেতি দেৱতায সংৱেজিতদিৱসতো. ‘‘জেতৱনৱিহাৰং পৱিট্ঠদিৱসতো ৱা দুতিযদিৱসে’’তি ৱদন্তি. ৱিৰিচ্চতি এতেনাতি ৱিৰেচনং, ওসধপৰিভাৱিতং খীৰমেৱ ৱিৰেচনন্তি খীৰৱিৰেচনং. যং সন্ধাযাতি যং ভেসজ্জপানং সন্ধায. অঙ্গসুভতায সুভোতি এৱং লদ্ধনামত্তা সুভেন মাণৱেন. পহিতং মাণৱকন্তি ‘‘সত্থা পৰিনিব্বুতো আনন্দত্থেৰো কিৰস্স পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা আগতো, মহাজনো চ তং দস্সনায উপসঙ্কমতী’’তি সুত্ৱা ‘‘ৱিহাৰং খো পন গন্ত্ৱা মহাজনমজ্ঝে ন সক্কা সুখেন পটিসন্থাৰং ৱা কাতুং ধম্মকথং ৱা সোতুং, গেহং আগতংযেৱ নং দিস্ৱা সুখেন পটিসন্থাৰং কৰিস্সামি, একা চ মে কঙ্খা অত্থি, তম্পি নং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা সুভেন মাণৱেন পেসিতং মাণৱকং. এতদৱোচাতি এতং ‘‘অকালো খো’’তিআদিকং আনন্দত্থেৰো অৱোচ. অকালো খোতি অজ্জ গন্তুং যুত্তকালো ন হোতি. কস্মাতি চে আহ ‘‘অত্থি মে অজ্জা’’তিআদি. ভেসজ্জমত্তাতি অপ্পমত্তকং ভেসজ্জং. অপ্পত্থো হি অযং মত্তাসদ্দো ‘‘মত্তা সুখপৰিচ্চাগা’’তিআদীসু ৱিয.

দুতিযদিৱসেতি খীৰৱিৰেচনং পীতদিৱসতো দুতিযদিৱসে. চেতকত্থেৰেনাতি চেতিযৰট্ঠে জাতত্তা ‘‘চেতকো’’তি এৱংলদ্ধনামেন. সুভেন মাণৱেন পুট্ঠোতি ‘‘যেসু ধম্মেসু ভৱং গোতমো ইমং লোকং পতিট্ঠাপেসি, তে তস্স অচ্চযেন নট্ঠা নু খো, ধৰন্তি, সচে ধৰন্তি, আনন্দো জানিস্সতি, হন্দ নং পুচ্ছামী’’তি এৱং চিন্তেত্ৱা ‘‘যেসং সো ভৱং গোতমো ধম্মানং ৱণ্ণৱাদী অহোসি, যত্থ চ ইমং জনতং সমাদপেসি নিৱেসেসি পতিট্ঠাপেসি, কতমেসানং খো ভো আনন্দ ধম্মানং সো ভৱং গোতমো ৱণ্ণৱাদী অহোসী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৪৪৮) সুভেন মাণৱেন পুট্ঠো. অথস্স থেৰো তীণি পিটকানি সীলক্খন্ধাদীহি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তিণ্ণং খো, মাণৱ, খন্ধানং সো ভগৱা ৱণ্ণৱাদী’’তিআদিনা সুভসুত্তমভাসি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘দীঘনিকাযে সুভসুত্তং নাম দসমং সুত্তমভাসী’’তি.

খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খৰণন্তি এত্থ খণ্ডন্তি ছিন্নং. ফুল্লন্তি ভিন্নং. তেসং পটিসঙ্খৰণং পুন সম্মা পাকতিককৰণং, অভিনৱকৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. ৰাজগহন্তি এৱংনামকং নগৰং. তঞ্হি মন্ধতুমহাগোৱিন্দাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা ‘‘ৰাজগহ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ছড্ডিতপতিতউক্লাপাতি ছড্ডিতা চ পতিতা চ উক্লাপা চ অহেসুন্তি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ভগৱতো পৰিনিব্বানট্ঠানং গচ্ছন্তেহি ভিক্খূহি ছড্ডিতা ৱিস্সট্ঠা, ততোযেৱ চ উপচিকাদীহি খাদিতত্তা ইতো চিতো চ পতিতা, সম্মজ্জনাভাৱেন আকিণ্ণকচৱৰত্তা উক্লাপা চ অহেসুন্তি. ইমমেৱত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ভগৱতো হী’’তিআদি. পৰিচ্ছেদৱসেন ৱেণিযতি দিস্সতীতি পৰিৱেণং. তত্থাতি তেসু ৱিহাৰেসু. খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খৰণন্তি ইমিনা সম্বন্ধো. পঠমং মাসন্তি ৱস্সানস্স পঠমং মাসং, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং. সেনাসনৱত্তানং পঞ্ঞত্তত্তা সেনাসনক্খন্ধকে চ সেনাসনপটিবদ্ধানং বহূনং ৱচনতো ‘‘ভগৱতা…পে… ৱণ্ণিত’’ন্তি ৱুত্তং.

দুতিযদিৱসেতি ‘‘খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খৰণং কৰোমা’’তি চিন্তিতদিৱসতো দুতিযদিৱসে. সো চ ৱস্সূপনাযিকদিৱসতো দুতিযদিৱসোতি ৱেদিতব্বো. তে হি থেৰা আসাড়্হীপুণ্ণমায উপোসথং কত্ৱা পাটিপদে সন্নিপতিত্ৱা ৱস্সং উপগন্ত্ৱা এৱং চিন্তেসুং. অজাতসত্তু ৰাজাতি অজাতো হুত্ৱা পিতুনো পচ্চত্থিকো জাতোতি ‘‘অজাতসত্তূ’’তি লদ্ধৱোহাৰো ৰাজা. তস্মিং কিৰ কুচ্ছিগতে দেৱিযা এৱৰূপো দোহড়ো উপ্পজ্জি ‘‘অহো ৱতাহং ৰঞ্ঞো দক্খিণবাহুতো লোহিতং পিৱেয্য’’ন্তি. অথ তস্সা কথেতুং অসক্কোন্তিযা কিসভাৱং দুব্বণ্ণভাৱঞ্চ দিস্ৱা ৰাজা সযমেৱ পুচ্ছিত্ৱা ঞত্ৱা চ ৱেজ্জে পক্কোসাপেত্ৱা সুৱণ্ণসত্থকেন বাহুং ফালেত্ৱা সুৱণ্ণসৰকেন লোহিতং গহেত্ৱা উদকেন সম্ভিন্দিত্ৱা পাযেসি. নেমিত্তকা তং সুত্ৱা ‘‘এস গব্ভো ৰঞ্ঞো সত্তু ভৱিস্সতি, ইমিনা ৰাজা হঞ্ঞিস্সতী’’তি ব্যাকৰিংসু, তস্মা ‘‘অজাতোযেৱ ৰঞ্ঞো সত্তু ভৱিস্সতী’’তি নেমিত্তকেহি নিদ্দিট্ঠত্তা অজাতসত্তু নাম জাতো. কিন্তি কাৰণপুচ্ছনত্থে নিপাতো, কস্মাতি অত্থো. পটিৱেদেসুন্তি নিৱেদেসুং, জানাপেসুন্তি অত্থো. ৱিস্সত্থাতি নিৰাসঙ্কচিত্তা. আণাচক্কন্তি আণাযেৱ অপ্পটিহতৱুত্তিযা পৱত্তনট্ঠেন চক্কন্তি আণাচক্কং. সন্নিসজ্জট্ঠানন্তি সন্নিপতিত্ৱা নিসীদনট্ঠানং.

ৰাজভৱনৱিভূতিন্তি ৰাজভৱনসম্পত্তিং. অৱহসন্তমিৱাতি অৱহাসং কুৰুমানং ৱিয. সিৰিযা নিকেতমিৱাতি সিৰিযা ৱসনট্ঠানমিৱ. একনিপাততিত্থমিৱ চ দেৱমনুস্সনযনৱিহঙ্গানন্তি একস্মিং পানীযতিত্থে সন্নিপতন্তা পক্খিনো ৱিয সব্বেসং জনানং চক্খূনি মণ্ডপেযেৱ নিপতন্তীতি দেৱমনুস্সানং নযনসঙ্খাতৱিহঙ্গানং একনিপাততিত্থমিৱ চ. লোকৰামণেয্যকমিৱ সম্পিণ্ডিতন্তি একত্থ সম্পিণ্ডিতং ৰাসিকতং লোকে ৰমণীযভাৱং ৱিয. যদি লোকে ৱিজ্জমানং ৰমণীযত্তং সব্বমেৱ আনেত্ৱা একত্থ সম্পিণ্ডিতং সিযা, তং ৱিযাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘দট্ঠব্বসাৰমণ্ডন্তি ফেগ্গুৰহিতসাৰং ৱিয কসটৱিনিমুত্তং পসন্নভূতং ৱিয চ দট্ঠব্বেসু দট্ঠুং অৰহৰূপেসু সাৰভূতং পসন্নভূতঞ্চা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. দট্ঠব্বো দস্সনীযো সাৰভূতো ৱিসিট্ঠতৰো মণ্ডো মণ্ডনং অলঙ্কাৰো এতস্সাতি দট্ঠব্বসাৰমণ্ডো, মণ্ডপোতি এৱমেত্থ অত্থো গহেতব্বোতি অম্হাকং খন্তি, উপপৰিক্খিত্ৱা যুত্ততৰং গহেতব্বং. মণ্ডং সূৰিযৰস্মিং পাতি নিৱাৰেতীতি মণ্ডপো. ৱিৱিধ…পে… চাৰুৱিতানন্তি এত্থ কুসুমদামানি চ তানি ওলম্বকানি চাতি কুসুমদামওলম্বকানি. এত্থ চ ৱিসেসনস্স পৰনিপাতো দট্ঠব্বো, ওলম্বককুসুমদামানীতি অত্থো. তানি ৱিৱিধানি অনেকপ্পকাৰানি ৱিনিগ্গলন্তং ৱমেন্তং নিক্খামেন্তমিৱ চাৰু সোভনং ৱিতানং এত্থাতি ৱিৱিধকুসুমদামওলম্বকৱিনিগ্গলন্তচাৰুৱিতানো, মণ্ডপো, তং অলঙ্কৰিত্ৱাতি যোজেতব্বং. ৰতনৱিচিত্ৰমণিকওট্টিমতলমিৱাতি নানাপুপ্ফূপহাৰৱিচিত্তসুপৰিনিট্ঠিতভূমিকম্মত্তাযেৱ নানাৰতনেহি ৱিচিত্তভূতমণিকোট্টিমতলমিৱাতি অত্থো. এত্থ চ ৰতনৱিচিত্তগ্গহণং নানাপুপ্ফূপহাৰৱিচিত্ততায নিদস্সনং, মণিকোট্টিমতলগ্গহণং সুপৰিনিট্ঠিতভূমিপৰিকম্মতাযাতি ৱেদিতব্বং. মণিযো কোট্টেত্ৱা কততলত্তা মণিকোট্টনেন নিব্বত্ততলন্তি মণিকোট্টিমতলং. নন্তি মণ্ডপং. পুপ্ফূপহাৰো পুপ্ফপূজা. উত্তৰাভিমুখন্তি উত্তৰদিসাভিমুখং. আসনাৰহন্তি নিসীদনাৰহং. দন্তখচিতন্তি দন্তেহি ৰচিতং, দন্তেহি কতন্তি ৱুত্তং হোতি. এত্থাতি আসনে. নিট্ঠিতং ভন্তে মম কিচ্চন্তি মযা কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠিতন্তি অত্থো.

তস্মিং পন দিৱসে একচ্চে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং সন্ধায এৱমাহংসু ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে একো ভিক্খু ৱিস্সগন্ধং ৱাযন্তো ৱিচৰতী’’তি. থেৰো তং সুত্ৱা ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে অঞ্ঞো ৱিস্সগন্ধং ৱাযন্তো ৱিচৰণকভিক্খু নাম নত্থি, অদ্ধা এতে মং সন্ধায ৱদন্তী’’তি সংৱেগং আপজ্জি. একচ্চে নং আহংসুযেৱ ‘‘স্ৱে, আৱুসো, সন্নিপাতো’’তিআদি. ইদানি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং আহংসূ’’তিআদি. তেনাতি তস্মা. আৱজ্জেসীতি উপনামেসি. অনুপাদাযাতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন কঞ্চি ধম্মং অগহেত্ৱা, যেহি ৱা কিলেসেহি সব্বেহি ৱিমুচ্চতি, তেসং লেসমত্তম্পি অগহেত্ৱাতি অত্থো. আসৱেহীতি ভৱতো আভৱগ্গং ধম্মতো ৱা আগোত্ৰভুং সৱনতো পৱত্তনতো আসৱসঞ্ঞিতেহি কিলেসেহি. লক্খণৱচনঞ্চেতং আসৱেহীতি, তদেকট্ঠতায পন সব্বেহিপি কিলেসেহি, সব্বেহিপি পাপধম্মেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতিযেৱ. চিত্তং ৱিমুচ্চীতি চিত্তং অৰহত্তমগ্গক্খণে আসৱেহি ৱিমুচ্চমানং কত্ৱা অৰহত্তফলক্খণে ৱিমুচ্চীতি অত্থো. চঙ্কমেনাতি চঙ্কমনকিৰিযায. ৱিৱট্টূপনিস্সযভূতং কতং উপচিতং পুঞ্ঞং এতেনাতি কতপুঞ্ঞো, অৰহত্তাধিগমায কতাধিকাৰোতি অত্থো. পধানমনুযুঞ্জাতি ৱীৰিযং অনুযুঞ্জ, অৰহত্তাধিগমায অনুযোগং কৰোহীতি অত্থো. কথাদোসো নাম নত্থীতি কথায অপৰজ্ঝং নাম নত্থি. অচ্চাৰদ্ধং ৱীৰিযন্তি অতিৱিয আৰদ্ধং ৱীৰিযং. উদ্ধচ্চাযাতি উদ্ধতভাৱায. ৱীৰিযসমতং যোজেমীতি চঙ্কমনৱীৰিযস্স অধিমত্তত্তা তস্স পহানৱসেন সমাধিনা সমৰসতাপাদনেন ৱীৰিযসমতং যোজেমি.

দুতিযদিৱসেতি থেৰেন অৰহত্তপ্পত্তদিৱসতো দুতিযদিৱসে. ধম্মসভাযং সন্নিপতিতাতি পক্খস্স পঞ্চমিযং সন্নিপতিংসু. অত্তনো অৰহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামোতি ‘‘সেক্খতায ধম্মসঙ্গীতিযা গহেতুং অযুত্তম্পি বহুস্সুতত্তা গণ্হিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৱা নিসিন্নানং থেৰানং ‘‘ইদানি অৰহত্তপ্পত্তো’’তি সোমনস্সুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পমত্তো হোহী’’তি দিন্নওৱাদস্স সফলতাদীপনত্থং অত্তুপনাযিকং অকত্ৱা অঞ্ঞব্যাকৰণস্স ভগৱতা সংৱণ্ণিতত্তা চ থেৰো অত্তনো অৰহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামো অহোসীতি ৱেদিতব্বং. যথাৱুড্ঢন্তি ৱুড্ঢপটিপাটিং অনতিক্কমিত্ৱা. একেতি মজ্ঝিমভাণকানংযেৱ একে. পুব্বে ৱুত্তম্পি হি সব্বং মজ্ঝিমভাণকা ৱদন্তিযেৱাতি ৱেদিতব্বং. দীঘভাণকা (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) পনেত্থ এৱং ৱদন্তি –

‘‘অথ খো আযস্মা আনন্দো অৰহা সমানো সন্নিপাতং অগমাসি. কথং অগমাসি? ‘ইদানিম্হি সন্নিপাতমজ্ঝং পৱিসনাৰহো’তি হট্ঠতুট্ঠচিত্তো একংসং চীৱৰং কত্ৱা বন্ধনা মুত্ততালপক্কং ৱিয পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তজাতিমণি ৱিয ৱিগতৱলাহকে নভে সমুগ্গতপুণ্ণচন্দো ৱিয বালাতপসম্ফস্সৱিকসিতৰেণুপিঞ্জৰগব্ভং পদুমং ৱিয চ পৰিসুদ্ধেন পৰিযোদাতেন সপ্পভেন সস্সিৰিকেন মুখৱৰেন অত্তনো অৰহত্তপ্পত্তিং আৰোচযমানো ৱিয চ অগমাসি. অথ নং দিস্ৱা আযস্মতো মহাকস্সপস্স এতদহোসি ‘সোভতি ৱত ভো অৰহত্তপ্পত্তো আনন্দো, সচে সত্থা ধৰেয্য, অদ্ধা অজ্জ আনন্দস্স সাধুকাৰং দদেয্য, হন্দ ইমস্সাহং ইদানি সত্থাৰা দাতব্বং সাধুকাৰং দদামী’তি তিক্খত্তুং সাধুকাৰমদাসী’’তি.

আকাসেন আগন্ত্ৱা নিসীদীতিপি একেতি এত্থ পন তেসং তেসং তথা তথা গহেত্ৱা আগতমত্তং ঠপেত্ৱা ৱিসুং ৱিসুং ৱচনে অঞ্ঞং ৱিসেসকাৰণং নত্থীতি ৱদন্তি. উপতিস্সত্থেৰো পনাহ ‘‘সত্তমাসং কতায ধম্মসঙ্গীতিযা কদাচি পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা আগতত্তা তং গহেত্ৱা একে ৱদন্তি. কদাচি আকাসেন আগতত্তা তং গহেত্ৱা একে ৱদন্তী’’তি.

ভিক্খূ আমন্তেসীতি ভিক্খূ আলপি অভাসি সম্বোধেসীতি অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্ৰ পন ঞাপনেপি হোতি. যথাহ – ‘‘আমন্তযামি ৱো, ভিক্খৱে, (দী. নি. ২.২১৮) পটিৱেদযামি ৱো, ভিক্খৱে’’তি (অ. নি. ৭.৭২). পক্কোসনেপি দিস্সতি. যথাহ ‘‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, মম ৱচনেন সাৰিপুত্তং আমন্তেহী’’তি (অ. নি. ৯.১১). আৱুসোতি আমন্তনাকাৰদীপনং. কং ধুৰং কত্ৱাতি কং জেট্ঠকং কত্ৱা. কিং আনন্দো নপ্পহোতীতি অট্ঠকথাচৰিযেহি ঠপিতপুচ্ছা. নপ্পহোতীতি ন সক্কোতি. এতদগ্গন্তি এসো অগ্গো. লিঙ্গৱিপল্লাসেন হি অযং নিদ্দেসো. যদিদন্তি চ যো অযন্তি অত্থো, যদিদং খন্ধপঞ্চকন্তি ৱা যোজেতব্বং. সম্মন্নীতি সম্মতং অকাসি. উপালিং ৱিনযং পুচ্ছেয্যন্তি পুচ্ছধাতুস্স দ্ৱিকম্মকত্তা ৱুত্তং. বীজনিং গহেত্ৱাতি এত্থ বীজনীগহণং ধম্মকথিকানং ধম্মতাতি ৱেদিতব্বং. ভগৱাপি হি ধম্মকথিকানং ধম্মতাদস্সনত্থমেৱ ৱিচিত্তবীজনিং গণ্হাতি. ন হি অঞ্ঞথা সব্বস্সপি লোকস্স অলঙ্কাৰভূতং পৰমুক্কংসগতসিক্খাসংযমানং বুদ্ধানং মুখচন্দমণ্ডলং পটিচ্ছাদেতব্বং হোতি. ‘‘পঠমং, আৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু তস্স সঙ্গীতিযা পুৰিমকালে পঠমভাৱো ন যুত্তোতি? নো ন যুত্তো ভগৱতা পঞ্ঞত্তানুক্কমেন পাতিমোক্খুদ্দেসানুক্কমেন চ পঠমভাৱস্স সিদ্ধত্তা. যেভুয্যেন হি তীণি পিটকানি ভগৱতো ধৰমানকালে ঠিতানুক্কমেনেৱ সঙ্গীতানি, ৱিসেসতো ৱিনযাভিধম্মপিটকানীতি দট্ঠব্বং. কিস্মিং ৱত্থুস্মিং মেথুনধম্মেতি চ নিমিত্তত্থে ভুম্মৱচনং.

ৱত্থুম্পি পুচ্ছীতিআদি ‘‘কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদিনা দস্সিতেন সহ ততো অৱসিট্ঠম্পি সঙ্গহেত্ৱা দস্সনৱসেন ৱুত্তং. কিং পনেত্থ পঠমপাৰাজিকপাড়িযং কিঞ্চি অপনেতব্বং ৱা পক্খিপিতব্বং ৱা আসি নাসীতি? বুদ্ধস্স ভগৱতো ভাসিতে অপনেতব্বং নাম নত্থি. ন হি তথাগতা একব্যঞ্জনম্পি নিৰত্থকং ৱদন্তি, সাৱকানং পন দেৱতানং ৱা ভাসিতে অপনেতব্বম্পি হোতি, তং ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰা অপনযিংসু, পক্খিপিতব্বং পন সব্বত্থাপি অত্থি, তস্মা যং যত্থ পক্খিপিতুং যুত্তং, তং তত্থ পক্খিপিংসুযেৱ. কিং পন তন্তি চে? ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৱা ‘‘তেন খো পন সমযেনা’’তি ৱা ‘‘অথ খো’’ইতি ৱা ‘‘এৱং ৱুত্তে’’তি ৱা ‘‘এতদৱোচা’’তি ৱা এৱমাদিকং সম্বন্ধৱচনমত্তং. এৱং পক্খিপিতব্বযুত্তং পক্খিপিত্ৱা পন ইদং পঠমপাৰাজিকন্তি ঠপেসুং. পঠমপাৰাজিকে সঙ্গহমাৰুড়্হে পঞ্চ অৰহন্তসতানি সঙ্গহং আৰোপিতনযেনেৱ গণসজ্ঝাযমকংসু. ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তি চ নেসং সজ্ঝাযাৰম্ভকালেযেৱ সাধুকাৰং দদমানা ৱিয মহাপথৱী উদকপৰিযন্তং কত্ৱা কম্পিত্থ. তে এতেনেৱ নযেন সেসপাৰাজিকানিপি সঙ্গহং আৰোপেত্ৱা ‘‘ইদং পাৰাজিককণ্ড’’ন্তি ঠপেসুং. এৱং তেৰস সঙ্ঘাদিসেসানি ‘‘তেৰসক’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা ৱীসাধিকানি দ্ৱে সিক্খাপদসতানি ‘‘মহাৱিভঙ্গো’’তি কিত্তেত্ৱা ঠপেসুং. মহাৱিভঙ্গাৱসানেপি পুৰিমনযেনেৱ মহাপথৱী অকম্পিত্থ. ততো ভিক্খুনিৱিভঙ্গে অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পাৰাজিককণ্ডং নামা’’তিআদীনি ৱত্ৱা তীণি সিক্খাপদসতানি চত্তাৰি চ সিক্খাপদানি ‘‘ভিক্খুনিৱিভঙ্গো’’তি কিত্তেত্ৱা ‘‘অযং উভতোৱিভঙ্গো নাম চতুসট্ঠিভাণৱাৰো’’তি ঠপেসুং. উভতোৱিভঙ্গাৱসানেপি ৱুত্তনযেনেৱ পথৱী অকম্পিত্থ. এতেনেৱুপাযেন অসীতিভাণৱাৰপৰিমাণং খন্ধকং পঞ্চৱীসতিভাণৱাৰপৰিমাণং পৰিৱাৰঞ্চ সঙ্গহং আৰোপেত্ৱা ‘‘ইদং ৱিনযপিটকং নামা’’তি ঠপেসুং. ৱিনযপিটকাৱসানেপি ৱুত্তনযেনেৱ পথৱীকম্পো অহোসি. তং আযস্মন্তং উপালিত্থেৰং পটিচ্ছাপেসুং ‘‘আৱুসো, ইদং তুয্হং নিস্সিতকে ৱাচেহী’’তি এৱমেত্থ অৱুত্তোপি ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

এৱং ৱিনযপিটকং সঙ্গহমাৰোপেত্ৱা সুত্তন্তপিটকং সঙ্গাযিংসু. ইদানি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱিনযং সঙ্গাযিত্ৱা’’তিআদি. মহাকস্সপত্থেৰো আনন্দত্থেৰং ধম্মং পুচ্ছীতি এত্থ অযমনুক্কমো ৱেদিতব্বো – আনন্দত্থেৰে দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৱা ধম্মাসনে নিসিন্নে আযস্মা মহাকস্সপত্থেৰো ভিক্খূ পুচ্ছি ‘‘কতৰং, আৱুসো, পিটকং পঠমং সঙ্গাযামা’’তি? ‘‘সুত্তন্তপিটকং, ভন্তেতি. সুত্তন্তপিটকে চতস্সো সঙ্গীতিযো, তাসু পঠমং কতৰং সঙ্গীতিন্তি? দীঘসঙ্গীতিং, ভন্তেতি. দীঘসঙ্গীতিযং চতুত্তিংস সুত্তানি, তযো চ ৱগ্গা, তেসু পঠমং কতৰং ৱগ্গন্তি. সীলক্খন্ধৱগ্গং, ভন্তেতি. সীলক্খন্ধৱগ্গে তেৰস সুত্তন্তা, তেসু পঠমং কতৰং সুত্তন্তি? ব্ৰহ্মজালসুত্তং নাম ভন্তে তিৱিধসীলালঙ্কতং নানাৱিধমিচ্ছাজীৱকুহনলপনাদিৱিদ্ধংসনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিজালৱিনিৱেঠনং দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পনং, তং পঠমং সঙ্গাযামা’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ ‘‘ব্ৰহ্মজালং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি?

অন্তৰা চ ভন্তে ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দন্তি এত্থ অন্তৰা-সদ্দো কাৰণখণচিত্তৱেমজ্ঝৱিৱৰাদীসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘তদন্তৰং কো জানেয্য অঞ্ঞত্ৰ তথাগতা’’তি (অ. নি. ৬.৪৪; ১০.৭৫) চ, ‘‘জনা সঙ্গম্ম মন্তেন্তি, মঞ্চ তঞ্চ কিমন্তৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.২২৮) চ আদীসু কাৰণে অন্তৰাসদ্দো ৱত্ততি. ‘‘অদ্দস মং ভন্তে অঞ্ঞতৰা ইত্থী ৱিজ্জন্তৰিকায ভাজনং ধোৱন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) খণে. ‘‘যস্সন্তৰতো ন সন্তি কোপা’’তিআদীসু (উদা. ২০) চিত্তে. ‘‘অন্তৰা ৱোসানমাপাদী’’তিআদীসু ৱেমজ্ঝে. ‘‘অপি চাযং তপোদা দ্ৱিন্নং মহানিৰযানং অন্তৰিকায আগচ্ছতী’’তিআদীসু (পাৰা. ২৩১) ৱিৱৰে. স্ৱাযমিধ ৱিৱৰে ৱত্ততি, তস্মা ৰাজগহস্স চ নাড়ন্দায চ ৱিৱৰেতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, অন্তৰাসদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৱচনং কতং. ঈদিসেসু চ ঠানেসু অক্খৰচিন্তকা ‘‘অন্তৰা গামঞ্চ নদিঞ্চ যাতী’’তি এৱং একমেৱ অন্তৰাসদ্দং পযুজ্জন্তি, সো দুতিযপদেনপি যোজেতব্বো হোতি. অযোজিযমানে উপযোগৱচনং ন পাপুণাতি সামিৱচনপ্পসঙ্গে অন্তৰাসদ্দযোগেন উপযোগৱচনস্স ইচ্ছিতত্তা. ইধ পন যোজেত্ৱা এৱং ৱুত্তো. ৰাজাগাৰকেতি তত্থ ৰঞ্ঞো কীড়নত্থং পটিভানচিত্তৱিচিত্ৰং অগাৰং অকংসু, তং ৰাজাগাৰকন্তি পৱুচ্চতি, তস্মিং. অম্বলট্ঠিকাতি ৰঞ্ঞো উয্যানং. তস্স কিৰ দ্ৱাৰসমীপে তৰুণো অম্বৰুক্খো অত্থি, তং অম্বলট্ঠিকাতি ৱদন্তি. তস্স অৱিদূৰভৱত্তা উয্যানম্পি অম্বলট্ঠিকাত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গতং ‘‘ৱৰুণানগৰ’’ন্তিআদীসু ৱিয.

সুপ্পিযঞ্চ পৰিব্বাজকন্তি এত্থ সুপ্পিযোতি তস্স নামং, পৰিব্বাজকোতি সঞ্জযস্স অন্তেৱাসী ছন্নপৰিব্বাজকো. ব্ৰহ্মদত্তঞ্চ মাণৱকন্তি এত্থ ব্ৰহ্মদত্তোতি তস্স নামং. মাণৱোতি সত্তোপি চোৰোপি তৰুণোপি ৱুচ্চতি. তথা হি –

‘‘চোদিতা দেৱদূতেহি, যে পমজ্জন্তি মাণৱা;

তে দীঘৰত্তং সোচন্তি, হীনকাযূপগা নৰা’’তি. (ম. নি. ৩.২৭১; অ. নি. ৩.৩৬) –

আদীসু সত্তো মাণৱোতি ৱুত্তো. ‘‘মাণৱেহিপি সমাগচ্ছন্তি কতকম্মেহিপি অকতকম্মেহিপী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) চোৰো. ‘‘অম্বট্ঠমাণৱো অঙ্গকো মাণৱো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫৮-২৬১, ৩১৬) তৰুণো মাণৱোতি ৱুত্তো. ইধাপি অযমেৱ অধিপ্পেতো. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘ব্ৰহ্মদত্তং নাম তৰুণপুৰিসং আৰব্ভা’’তি. জীৱকম্বৱনেতি জীৱকস্স কোমাৰভচ্চস্স অম্বৱনে. অথ ‘‘কং আৰব্ভা’’তি অৱত্ৱা ‘‘কেনসদ্ধি’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং? ন এতং সুত্তং ভগৱতা এৱ ৱুত্তং, ৰঞ্ঞাপি ‘‘যথা নু খো ইমানি পুথুসিপ্পাযতনানী’’তিআদিনা কিঞ্চি কিঞ্চি ৱুত্তং অত্থি, তস্মা এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৱেদেহিপুত্তেনাতি অযং কোসলৰঞ্ঞো ধীতায পুত্তো, ন ৱিদেহৰঞ্ঞো, ‘‘ৱেদেহী’’তি পন পণ্ডিতাধিৱচনমেতং. ৱিদন্তি এতেনাতি ৱেদো, ঞাণস্সেতং অধিৱচনং. ৱেদেন ঈহতি ঘটতি ৱাযমতীতি ৱেদেহী, ৱেদেহিযা পুত্তো ৱেদেহিপুত্তো, তেন.

এতেনেৱুপাযেন পঞ্চ নিকাযে পুচ্ছীতি এত্থ অযমনুক্কমো ৱেদিতব্বো. ৱুত্তনযেন ব্ৰহ্মজালস্স পুচ্ছাৱিসজ্জনাৱসানে পঞ্চ অৰহন্তসতানি সজ্ঝাযমকংসু. ৱুত্তনযেনেৱ চ পথৱীকম্পো অহোসি. এৱং ব্ৰহ্মজালং সঙ্গাযিত্ৱা ততো পৰং ‘‘সামঞ্ঞফলং পনাৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা পুচ্ছাৱিসজ্জনানুক্কমেন সদ্ধিং ব্ৰহ্মজালেন তেৰসসুত্তন্তং সঙ্গাযিত্ৱা ‘‘অযং সীলক্খন্ধৱগ্গো নামা’’তি কিত্তেত্ৱা ঠপেসুং. তদনন্তৰং মহাৱগ্গং, তদনন্তৰং পাথিকৱগ্গন্তি এৱং তিৱগ্গসঙ্গহং চতুত্তিংসসুত্তন্তপটিমণ্ডিতং চতুসট্ঠিভাণৱাৰপৰিমাণং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৱা ‘‘অযং দীঘনিকাযো নামা’’তি ৱত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দত্থেৰং পটিচ্ছাপেসুং ‘‘আৱুসো, ইমং তুয্হং নিস্সিতকে ৱাচেহী’’তি. ততো অনন্তৰং অসীতিভাণৱাৰপৰিমাণং মজ্ঝিমনিকাযং সঙ্গাযিত্ৱা ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰস্স নিস্সিতকে পটিচ্ছাপেসুং ‘‘ইমং তুম্হে পৰিহৰথা’’তি. তদনন্তৰং ভাণৱাৰসতপৰিমাণং সংযুত্তনিকাযং সঙ্গাযিত্ৱা মহাকস্সপত্থেৰং পটিচ্ছাপেসুং ‘‘ভন্তে, ইমং তুম্হাকং নিস্সিতকে ৱাচেথা’’তি. তদনন্তৰং ৱীসতিভাণৱাৰসতপঅমাণং অঙ্গুত্তৰনিকাযং সঙ্গাযিত্ৱা অনুৰুদ্ধত্থেৰং পটিচ্ছাপেসুং ‘‘ইমং তুম্হাকং নিস্সিতকে ৱাচেথা’’তি.

তদনন্তৰং –

‘‘ধম্মসঙ্গণিং ৱিভঙ্গঞ্চ, কথাৱত্থুঞ্চ পুগ্গলং;

ধাতুযমকং পট্ঠানং, অভিধম্মোতি ৱুচ্চতী’’তি. –

এৱং সংৱণ্ণিতং সুখুমঞাণগোচৰং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৱা ‘‘ইদং অভিধম্মপিটকং নামা’’তি ৱত্ৱা পঞ্চ অৰহন্তসতানি সজ্ঝাযমকংসু. ৱুত্তনযেনেৱ পথৱীকম্পো অহোসি. ততো পৰং জাতকং মহানিদ্দেসো পটিসম্ভিদামগ্গো অপদানং সুত্তনিপাতো খুদ্দকপাঠো ধম্মপদং উদানং ইতিৱুত্তকং ৱিমানৱত্থু পেতৱত্থু থেৰগাথা থেৰীগাথাতি ইমং তন্তিং সঙ্গাযিত্ৱা ‘‘খুদ্দকগন্থো নাম অয’’ন্তি চ ৱত্ৱা অভিধম্মপিটকস্মিংযেৱ সঙ্গহং আৰোপযিংসূতি দীঘভাণকা ৱদন্তি. মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘চৰিযাপিটকবুদ্ধৱংসেহি সদ্ধিং সব্বম্পি তং খুদ্দকগন্থং সুত্তন্তপিটকে পৰিযাপন্ন’’ন্তি ৱদন্তি. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – জাতকাদিকে খুদ্দকনিকাযপৰিযাপন্নে যেভুয্যেন চ ধম্মনিদ্দেসভূতে তাদিসে অভিধম্মপিটকে সঙ্গণ্হিতুং যুত্তং, ন পন দীঘনিকাযাদিপ্পকাৰে সুত্তন্তপিটকে, নাপি পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসভূতে ৱিনযপিটকেতি. দীঘভাণকা ‘‘জাতকাদীনং অভিধম্মপিটকে সঙ্গহো’’তি ৱদন্তি. চৰিযাপিটকবুদ্ধৱংসানঞ্চেত্থ অগ্গহণং জাতকগতিকত্তা. মজ্ঝিমভাণকা পন অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন দেসিতানং জাতকাদীনং যথানুলোমদেসনাভাৱতো তাদিসে সুত্তন্তপিটকে সঙ্গহো যুত্তো, ন পন সভাৱধম্মনিদ্দেসভূতে যথাধম্মসাসনে অভিধম্মপিটকেতি জাতকাদীনং সুত্তপৰিযাপন্নতং ৱদন্তি. তত্থ যুত্তং ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং. খুদ্দকনিকাযস্স সেসনিকাযানং ৱিয অপাকটত্তা সেসে ঠপেত্ৱা খুদ্দকনিকাযং পাকটং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ খুদ্দকনিকাযো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু নিকাযেসু. তত্থাতি খুদ্দকনিকাযে.

এৱং নিমিত্তপযোজনকালদেসকাৰককৰণপ্পকাৰেহি পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ ৱৱত্থাপিতেসু ধম্মৱিনযেসু নানপ্পকাৰকোসল্লত্থং একৱিধাদিভেদে দস্সেতুং ‘‘তদেতং সব্বম্পী’’তিআদিমাহ. তত্থ অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিন্তি এত্থ অনাৱৰণঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৱৰণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৱুচ্চতি. পচ্চৱেক্খন্তেন ৱাতি উদানাদিৱসেন পৱত্তধম্মং সন্ধাযাহ. ৱিমুত্তিৰসন্তি অৰহত্তফলস্সাদং ৱিমুত্তিসম্পত্তিকং ৱা অগ্গফলনিপ্ফাদনতো, ৱিমুত্তিকিচ্চং ৱা কিলেসানং অচ্চন্তৱিমুত্তিসম্পাদনতো.

কিঞ্চাপি অৱিসেসেন সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং কিলেসৱিনযনেন ৱিনযো, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযপতনাদিতো ধাৰণেন ধম্মো চ হোতি, ইধাধিপ্পেতে পন ধম্মৱিনযে নিদ্ধাৰেতুং ‘‘তত্থ ৱিনযপিটক’’ন্তিআদিমাহ. খন্ধাদিৱসেন সভাৱধম্মদেসনাবাহুল্লতো আহ ‘‘অৱসেসং বুদ্ধৱচনং ধম্মো’’তি. অথ ৱা যদিপি ধম্মোযেৱ ৱিনযো পৰিযত্তিআদিভাৱতো, তথাপি ৱিনযসদ্দসন্নিধানো অভিন্নাধিকৰণভাৱেন পযুত্তো ধম্মসদ্দো ৱিনযতন্তিৱিপৰীতং তন্তিং দীপেতি যথা ‘‘পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰো, গোবলীবদ্দ’’ন্তিআদি.

অনেকজাতিসংসাৰন্তি অযং গাথা ভগৱতা অত্তনো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং অৰহত্তপ্পত্তিং পচ্চৱেক্খন্তেন একূনৱীসতিমস্স পচ্চৱেক্খণঞাণস্স অনন্তৰং ভাসিতা. তেনাহ ‘‘ইদং পঠমবুদ্ধৱচন’’ন্তি. ইদং কিৰ সব্ববুদ্ধেহি অৱিজহিতউদানং. অযমস্স সঙ্খেপত্থো (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৫৪) – অহং ইমস্স অত্তভাৱগেহস্স কাৰকং তণ্হাৱড্ঢকিং গৱেসন্তো যেন ঞাণেন তং দট্ঠুং সক্কা, তস্স বোধিঞাণস্সত্থায দীপঙ্কৰপাদমূলে কতাভিনীহাৰো এত্তকং কালং অনেকজাতিসংসাৰং অনেকজাতিসতসহস্সসঙ্খ্যং সংসাৰৱট্টং অনিব্বিসং অনিব্বিসন্তো তং ঞাণং অৱিন্দন্তো অলভন্তোযেৱ সন্ধাৱিস্সং সংসৰিং. যস্মা জৰাব্যাধিমৰণমিস্সতায জাতি নামেসা পুনপ্পুনং উপগন্তুং দুক্খা, ন চ সা তস্মিং অদিট্ঠে নিৱত্ততি, তস্মা তং গৱেসন্তো সন্ধাৱিস্সন্তি অত্থো.

দিট্ঠোসীতি ইদানি মযা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝন্তেন দিট্ঠো অসি. পুন গেহন্তি পুন ইমং অত্তভাৱসঙ্খাতং মম গেহং ন কাহসি ন কৰিস্সসি. তৱ সব্বা অনৱসেসা কিলেসফাসুকা মযা ভগ্গা. ইমস্স তযা কতস্স অত্তভাৱগেহস্স কূটং অৱিজ্জাসঙ্খাতং কণ্ণিকমণ্ডলং ৱিসঙ্খতং ৱিদ্ধংসিতং. ৱিসঙ্খাৰং নিব্বানং আৰম্মণকৰণৱসেন গতং অনুপৱিট্ঠং ইদানি মম চিত্তং, অহঞ্চ তণ্হানং খযসঙ্খাতং অৰহত্তমগ্গং অৰহত্তফলং ৱা অজ্ঝগা অধিগতো পত্তোস্মীতি অত্থো. গণ্ঠিপদেসু পন ‘‘ৱিসঙ্খাৰগতন্তি চিত্তমেৱ তণ্হানং খযসঙ্খাতং অৰহত্তমগ্গং অৰহত্তফলং ৱা অজ্ঝগা অধিগতো পত্তো’’তি এৱম্পি অত্থো ৱুত্তো. অযং মনসা পৱত্তিতধম্মানং আদি. ‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মাতি অযং পন ৱাচায পৱত্তিতধম্মানং আদী’’তি ৱদন্তি. অন্তোজপ্পনৱসেন কিৰ ভগৱা ‘‘অনেকজাতিসংসাৰ’’ন্তিআদিমাহ.

কেচীতি খন্ধকভাণকা. পঠমং ৱুত্তো পন ধম্মপদভাণকানং অধিপ্পাযোতি ৱেদিতব্বো. এত্থ চ খন্ধকভাণকা ৱদন্তি ‘‘ধম্মপদভাণকানং গাথা মনসা দেসিতত্তা তদা মহতো জনস্স উপকাৰায ন হোতি, অম্হাকং পন গাথা ৱচীভেদং কত্ৱা দেসিতত্তা তদা সুণন্তানং দেৱব্ৰহ্মানং উপকাৰায অহোসি, তস্মা ইদমেৱ পঠমবুদ্ধৱচন’’ন্তি. ধম্মপদভাণকা পন ‘‘দেসনায জনস্স উপকাৰানুপকাৰভাৱো লক্খণং ন হোতি, ভগৱতা মনসা দেসিতত্তাযেৱ ইদং পঠমবুদ্ধৱচন’’ন্তি ৱদন্তি, তস্মা উভযম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰুদ্ধং ন হোতীতি ৱেদিতব্বং. ননু চ যদি ‘‘অনেকজাতিসংসাৰ’’ন্তি মনসা দেসিতং, অথ কস্মা ধম্মপদঅট্ঠকথাযং (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৫৩-১৫৪) ‘‘অনেকজাতিসংসাৰন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা বোধিৰুক্খমূলে নিসিন্নো উদানৱসেন উদানেত্ৱা অপৰভাগে আনন্দত্থেৰেন পুট্ঠো কথেসী’’তি ৱুত্তন্তি? তত্থাপি মনসা উদানেত্ৱাতি এৱমত্থো গহেতব্বো. অথ ৱা মনসাৱ দেসিতন্তি এৱং গহণে কিং কাৰণন্তি চে? যদি ৱচীভেদং কত্ৱা দেসিতং সিযা, উদানপাড়িযং আৰুড়্হং ভৱেয্য, তস্মা উদানপাড়িযং অনাৰুড়্হভাৱোযেৱ ৱচীভেদং অকত্ৱা মনসা দেসিতভাৱে কাৰণন্তি ৱদন্তি.

যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মাতি এত্থ ইতিসদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স, অথস্স কঙ্খা ৱপযন্তি সব্বা. যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি আদিগাথাত্তযং সঙ্গণ্হাতি. উদানগাথন্তি পন জাতিযা একৱচনং, তত্থাপি পঠমগাথংযেৱ ৱা গহেত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এত্থ পন যং ৱত্তব্বং, তং খন্ধকে আৱি ভৱিস্সতি. পাটিপদদিৱসেতি ইদং ‘‘সব্বঞ্ঞুভাৱপ্পত্তস্সা’’তি ন এতেন সম্বন্ধিতব্বং, ‘‘পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পন্না’’তি এতেন পন সম্বন্ধিতব্বং. ৱিসাখপুণ্ণমাযমেৱ হি ভগৱা পচ্চূসসমযে সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি. সোমনস্সমযঞাণেনাতি সোমনস্সসম্পযুত্তঞাণেন. আমন্তযামীতি নিৱেদযামি, বোধেমীতি অত্থো. ৱযধম্মাতি অনিচ্চলক্খণমুখেন দুক্খানত্তলক্খণম্পি সঙ্খাৰানং ৱিভাৱেতি ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) ৱচনতো. লক্খণত্তযৱিভাৱননযেনেৱ তদাৰম্মণং ৱিপস্সনং দস্সেন্তো সব্বতিত্থিযানং অৱিসযভূতং বুদ্ধাৱেণিকং চতুসচ্চকম্মট্ঠানাধিট্ঠানং অৱিপৰীতং নিব্বানগামিনিং পটিপদং পকাসেতীতি দট্ঠব্বং. ইদানি তত্থ সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজেতি ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি. অথ ৱা ‘‘ৱযধম্মা সঙ্খাৰা’’তি এতেন সঙ্খেপেন সংৱেজেত্ৱা ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি সঙ্খেপেনেৱ নিৰৱসেসং সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. অপ্পমাদপদঞ্হি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং কেৱলপৰিপুণ্ণং সাসনং পৰিযাদিযিত্ৱা তিট্ঠতীতি. অন্তৰেতি অন্তৰাড়ে, ৱেমজ্ঝেতি অত্থো.

সুত্তন্তপিটকন্তি এত্থ যথা কম্মমেৱ কম্মন্তং, এৱং সুত্তমেৱ সুত্তন্তন্তি ৱেদিতব্বং. অসঙ্গীতন্তি সঙ্গীতিক্খন্ধককথাৱত্থুপ্পকৰণাদি. কেচি পন ‘‘সুভসুত্তম্পি পঠমসঙ্গীতিযং অসঙ্গীত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি. ‘‘পঠমসঙ্গীতিতো পুৰেতৰমেৱ হি আযস্মতা আনন্দত্থেৰেন জেতৱনে ৱিহৰন্তেন সুভস্স মাণৱস্স দেসিত’’ন্তি আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং. সুভসুত্তং পন ‘‘এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে অচিৰপৰিনিব্বুতে ভগৱতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৪৪৪) আগতং. তত্থ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিৱচনং পঠমসঙ্গীতিযং আযস্মতা আনন্দত্থেৰেনেৱ ৱত্তুং যুত্তৰূপং ন হোতি. ন হি আনন্দত্থেৰো সযমেৱ সুভসুত্তং দেসেত্ৱা ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদীনি ৱদতি. এৱং পন ৱত্তব্বং সিযা ‘‘একমিদাহং, ভন্তে, সমযং সাৱত্থিযং ৱিহৰামি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে’’তি, তস্মা দুতিযততিযসঙ্গীতিকাৰকেহি ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিনা সুভসুত্তং সঙ্গীতিমাৰোপিতং ৱিয দিস্সতি. অথ আচৰিযধম্মপালত্থেৰস্স এৱমধিপ্পাযো সিযা ‘‘আনন্দত্থেৰেনেৱ ৱুত্তম্পি সুভসুত্তং পঠমসঙ্গীতিং আৰোপেত্ৱা তন্তিং ঠপেতুকামেহি মহাকস্সপত্থেৰাদীহি অঞ্ঞেসু সুত্তেসু আগতনযেনেৱ ‘এৱং মে সুত’ন্তিআদিনা তন্তি ঠপিতা’’তি, এৱং সতি যুজ্জেয্য. অথ ৱা আযস্মা আনন্দত্থেৰো সুভসুত্তং সযং দেসেন্তোপি সামঞ্ঞফলাদীসু ভগৱতা দেসিতনযেনেৱ দেসেসীতি ভগৱতো সম্মুখা লদ্ধনযে ঠত্ৱা দেসিতত্তা ভগৱতা দেসিতং ধম্মং অত্তনি অদহন্তো ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিমাহাতি এৱমধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.

উভযানি পাতিমোক্খানীতি ভিক্খুভিক্খুনীপাতিমোক্খৱসেন. দ্ৱে ৱিভঙ্গানীতি ভিক্খুভিক্খুনীৱিভঙ্গৱসেনেৱ দ্ৱে ৱিভঙ্গানি. দ্ৱাৱীসতি খন্ধকানীতি মহাৱগ্গচূড়ৱগ্গেসু আগতানি দ্ৱাৱীসতি খন্ধকানি. সোড়সপৰিৱাৰাতি সোড়সহি পৰিৱাৰেহি উপলক্খিতত্তা সোড়সপৰিৱাৰাতি ৱুত্তং. তথা হি পৰিৱাৰপাড়িযং ‘‘যং তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন পঠমং পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদিনা (পৰি. ১) পঞ্ঞত্তিৱাৰো, ততো পৰং ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তো কতি আপত্তিযো আপজ্জতী’’তিআদিনা (পৰি. ১৫৭) কতাপত্তিৱাৰো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স আপত্তিযো চতুন্নং ৱিপত্তীনং কতি ৱিপত্তিযো ভজন্তী’’তিআদিপ্পভেদো (পৰি. ১৮২) ৱিপত্তিৱাৰো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স আপত্তিযো সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং কতিহি আপত্তিক্খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তিআদিপ্পভেদো (পৰি. ১৮৩) সঙ্গহৱাৰো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স আপত্তিযো ছন্নং আপত্তিসমুট্ঠানানং কতিহি সমুট্ঠানেহি সমুট্ঠন্তী’’তিআদিনা (পৰি. ১৮৪) সমুট্ঠানৱাৰো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স আপত্তিযো চতুন্নং অধিকৰণানং কতমং অধিকৰণ’’ন্তিআদিনা (পৰি. ১৮৫) অধিকৰণৱাৰো, ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স আপত্তিযো সত্তন্নং সমথানং কতিহি সমথেহি সম্মন্তী’’তিআদিপ্পভেদো (পৰি. ১৮৬) সমথৱাৰো, তদনন্তৰং সমুচ্চযৱাৰো চাতি অট্ঠ ৱাৰা ৱুত্তা. ততো পৰং ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱনপচ্চযা পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তিআদিনা (পৰি. ১৮৮) নযেন পুন পচ্চযৱসেন একো পঞ্ঞত্তিৱাৰো, তস্স ৱসেন পুৰিমসদিসা এৱ কতাপত্তিৱাৰাদযো সত্ত ৱাৰাতি এৱং অপৰেপি অট্ঠ ৱাৰা ৱুত্তা. ইতি ইমানি অট্ঠ, পুৰিমানিপি অট্ঠাতি মহাৱিভঙ্গে সোড়স ৱাৰা দস্সিতা. ততো পৰং তেনেৱ নযেন ভিক্খুনিৱিভঙ্গেপি সোড়স ৱাৰা আগতাতি ইমেহি সোড়সহি ৱাৰেহি উপলক্খিতত্তা সোড়সপৰিৱাৰাতি ৱুচ্চতি. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘পৰিৱাৰো’’তি এত্তকমেৱ দিস্সতি, বহূসু পন পোত্থকেসু দীঘনিকাযট্ঠকথাযং অভিধম্মট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘সোড়সপৰিৱাৰা’’তি এৱমেৱ ৱুত্তত্তা অযম্পি পাঠো ন সক্কা পটিবাহিতুন্তি তস্সেৱত্থো ৱুত্তো.

ব্ৰহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহোতি ব্ৰহ্মজালসুত্তাদীনি চতুত্তিংস সুত্তানি সঙ্গয্হন্তি এত্থ, এতেনাতি ৱা ব্ৰহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো. ৱুত্তপ্পমাণানং ৱা সুত্তানং সঙ্গহো এতস্সাতি ব্ৰহ্মজালাদিচতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহোতি. এৱং সেসেসুপি ৱেদিতব্বং.

ৱিৱিধৱিসেসনযত্তাতি ইমিস্সা গাথায অত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘ৱিৱিধা হী’’তিআদি. দড়্হীকম্মসিথিলকৰণপ্পযোজনাতি যথাক্কমং লোকৱজ্জেসু সিক্খাপদেসু দড়্হীকম্মপ্পযোজনা, পণ্ণত্তিৱজ্জেসু সিথিলকৰণপ্পযোজনাতি ৱেদিতব্বং. অজ্ঝাচাৰনিসেধনতোতি সঞ্ঞমৱেলং অতিভৱিত্ৱা পৱত্তো আচাৰো অজ্ঝাচাৰো, ৱীতিক্কমো, তস্স নিসেধনতোতি অত্থো. তেনাতি ৱিৱিধনযত্তাদিহেতুনা. এতন্তি ‘‘ৱিৱিধৱিসেসনযত্তা’’তিআদিগাথাৱচনং. এতস্সাতি ৱিনযস্স. ইতৰং পনাতি সুত্তং.

ইদানি অত্থানং সূচনতোতিআদিগাথায অত্থং পকাসেন্তো আহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি. অত্তত্থপৰত্থাদিভেদেতি যো তং সুত্তং সজ্ঝাযতি সুণাতি ৱাচেতি চিন্তেতি দেসেতি চ, সুত্তেন সঙ্গহিতো সীলাদিঅত্থো তস্সপি হোতি, তেন পৰস্স সাধেতব্বতো পৰস্সপি হোতীতি তদুভযং তং সুত্তং সূচেতি দীপেতি. তথা দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থে লোকিযলোকুত্তৰত্থে চাতি এৱমাদিভেদে অত্থে আদিসদ্দেন সঙ্গণ্হাতি. অত্থসদ্দো চাযং হিতপৰিযাযৱচনো, ন ভাসিতত্থৱচনো. যদি সিযা, সুত্তং অত্তনোপি ভাসিতত্থং সূচেতি পৰস্সপীতি অযমত্থো ৱুত্তো সিযা, সুত্তেন চ যো অত্থো পকাসিতো, সো তস্সেৱ হোতি, ন তেন পৰত্থো সূচিতো হোতীতি. তেন সূচেতব্বস্স পৰত্থস্স নিৱত্তেতব্বস্স অভাৱা অত্তগ্গহণঞ্চ ন কত্তব্বং. অত্তত্থপৰত্থৱিনিমুত্তস্স ভাসিতত্থস্স অভাৱা আদিগ্গহণঞ্চ ন কত্তব্বং, তস্মা যথাৱুত্তস্স হিতপৰিযাযস্স অত্থস্স সুত্তে অসম্ভৱতো সুত্তাধাৰস্স পুগ্গলস্স ৱসেন অত্তত্থপৰত্থা ৱুত্তা.

অথ ৱা সুত্তং অনপেক্খিত্ৱা যে অত্তত্থাদযো অত্থপ্পভেদা ‘‘ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভা’’তি এতস্স পদস্স নিদ্দেসে (মহানি. ৬৩) ৱুত্তা অত্তত্থো, পৰত্থো, উভযত্থো, দিট্ঠধম্মিকো অত্থো, সম্পৰাযিকো অত্থো, উত্তানো অত্থো, গম্ভীৰো অত্থো, গুড়্হো অত্থো, পটিচ্ছন্নো অত্থো, নেয্যো অত্থো, নীতো অত্থো, অনৱজ্জো অত্থো, নিক্কিলেসো অত্থো, ৱোদানো অত্থো, পৰমত্থোতি, তে অত্থে সুত্তং সূচেতীতি অত্থো গহেতব্বো. তথা হি কিঞ্চাপি সুত্তনিৰপেক্খং অত্তত্থাদযো ৱুত্তা সুত্তত্থভাৱেন অনিদ্দিট্ঠত্তা, তেসু পন একোপি অত্থপ্পভেদো সুত্তেন দীপেতব্বতং নাতিক্কমতি, তস্মা তে অত্থে সুত্তং সূচেতীতি ৱুচ্চতি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে অত্থ-সদ্দোযং ভাসিতত্থপৰিযাযোপি হোতি. এত্থ হি পুৰিমকা পঞ্চ অত্থপ্পভেদা হিতপৰিযাযা, ততো পৰে ছ ভাসিতত্থভেদা, পচ্ছিমকা পন উভযসভাৱা. তত্থ দুৰধিগমতায ৱিভাৱনে অগাধভাৱো গম্ভীৰো, ন ৱিৱটো গুড়্হো, মূলুদকাদযো ৱিয পংসুনা অক্খৰসন্নিৱেসাদিনা তিৰোহিতো পটিচ্ছন্নো. নিদ্ধাৰেত্ৱা ঞাপেতব্বো নেয্যো, যথাৰুতৱসেন ৱেদিতব্বো নীতো. অনৱজ্জনিক্কিলেসৱোদানা পৰিযাযৱসেন ৱুত্তা, কুসলৱিপাককিৰিযধম্মৱসেন ৱা. পৰমত্থো নিব্বানং, ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱো এৱ ৱা.

অথ ৱা অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতীতি অত্তত্থং, অপ্পিচ্ছাকথঞ্চ পৰেসং কত্তা হোতীতি পৰত্থং সূচেতি. এৱং ‘‘অত্তনা চ পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতী’’তিআদীনি (অ. নি. ৪.৯৯) সুত্তানি যোজেতব্বানি. ৱিনযাভিধম্মেহি চ ৱিসেসেত্ৱা সুত্তসদ্দস্স অত্থো ৱত্তব্বো, তস্মা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসপ্পৱত্তায দেসনায অত্তহিতপৰহিতাদীনি সাতিসযং পকাসিতানি হোন্তি তপ্পধানভাৱতো, ন আণাধম্মসভাৱৱসপ্পৱত্তাযাতি ইদমেৱ অত্থানং সূচনতো সুত্তন্তি ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্ন’’ন্তি (পাচি. ৬৫৫) চ ‘‘সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) চ এৱমাদীসু সুত্তসদ্দো উপচৰিতোতি গহেতব্বো.

সুত্তেসু আণাধম্মসভাৱা চ ৱেনেয্যজ্ঝাসযং অনুৱত্তন্তি, ন ৱিনযাভিধম্মেসু ৱিয ৱেনেয্যজ্ঝাসযো আণাধম্মসভাৱে, তস্মা ৱেনেয্যানং একন্তহিতপটিলাভসংৱত্তনিকা সুত্তন্তদেসনা হোতীতি ‘‘সুৱুত্তা চেত্থ অত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘একন্তহিতপটিলাভসংৱত্তনিকা সুত্তন্তদেসনা’’তি ইদম্পি ৱেনেয্যানং হিতসম্পাপনে সুত্তন্তদেসনায তপ্পৰভাৱংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তপ্পৰভাৱো চ ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুলোমতো দট্ঠব্বো. তেনেৱাহ ‘‘ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুলোমেন ৱুত্তত্তা’’তি. ৱিনযদেসনং ৱিয ইস্সৰভাৱতো আণাপতিট্ঠাপনৱসেন অদেসেত্ৱা ৱেনেয্যানং অজ্ঝাসযানুলোমেন চৰিযানুৰূপং ৱুত্তত্তা দেসিতত্তাতি অত্থো.

অনুপুব্বসিক্খাদিৱসেন কালন্তৰে অভিনিপ্ফত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘সস্সমিৱ ফল’’ন্তি. পসৱতীতি ফলতি, নিপ্ফাদেতীতি অত্থো. উপাযসমঙ্গীনংযেৱ নিপ্ফজ্জনভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ধেনু ৱিয খীৰ’’ন্তি আহ. ধেনুতোপি হি উপাযৱন্তানংযেৱ খীৰপটিলাভো হোতি. অনুপাযেন হি অকালে অজাতৱচ্ছং ধেনুং দোহন্তো কালেপি ৱা ৱিসাণং গহেত্ৱা দোহন্তো নেৱ খীৰং পটিলভতি. ‘‘সুত্তাণা’’তি এতস্স অত্থং পকাসেতুং ‘‘সুট্ঠু চ নে তাযতী’’তি ৱুত্তং.

সুত্তসভাগন্তি সুত্তসদিসং. সুত্তসভাগতংযেৱ দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. তচ্ছকানং সুত্তন্তি ৱড্ঢকীনং কাড়সুত্তং. পমাণং হোতীতি তদনুসাৰেন তচ্ছনতো. এৱমেতম্পি ৱিঞ্ঞূনন্তি যথা কাড়সুত্তং পসাৰেত্ৱা সঞ্ঞাণে কতে গহেতব্বং ৱিস্সজ্জেতব্বঞ্চ পঞ্ঞাযতি, এৱং ৱিৱাদেসু উপ্পন্নেসু সুত্তে আনীতমত্তে ‘‘ইদং গহেতব্বং, ইদং ৱিস্সজ্জেতব্ব’’ন্তি ৱিঞ্ঞূনং পাকটত্তা ৱিৱাদো ৱূপসম্মতীতি এতম্পি সুত্তং ৱিঞ্ঞূনং পমাণং হোতীতি অত্থো. ইদানি অঞ্ঞথাপি সুত্তসভাগতং দস্সেন্তো আহ ‘‘যথা চা’’তিআদি. সুত্তং ৱিয পমাণত্তা সঙ্গাহকত্তা চ সুত্তমিৱ সুত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. এত্থ চ অত্তত্থাদিৱিধানে সুত্তস্স পমাণভাৱো অত্তত্থাদীনংযেৱ চ সঙ্গাহকত্তং যোজেতব্বং তদত্থপ্পকাসনপধানত্তা সুত্তস্স. ৱিনযাভিধম্মেহি ৱিসেসত্তঞ্চ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং. এতন্তি ‘‘অত্থানং সূচনতো’’তিআদিকং অত্থৱচনং. এতস্সাতি সুত্তস্স.

যন্তি যস্মা. এত্থাতি অভিধম্মে. অভিক্কমন্তীতি এত্থ অভি-সদ্দো কমনকিৰিযায ৱুড্ঢিভাৱং অতিৰেকতং দীপেতীতি আহ ‘‘অভিক্কমন্তীতিআদীসু ৱুড্ঢিযং আগতো’’তি. অভিঞ্ঞাতাতি অড্ঢচন্দাদিনা কেনচি সঞ্ঞাণেন ঞাতা পঞ্ঞাতা পাকটাতি অত্থো. অড্ঢচন্দাদিভাৱো হি ৰত্তিযা উপলক্খণৱসেন সঞ্ঞাণং হোতি, যস্মা অড্ঢো চন্দো, তস্মা অট্ঠমী, যস্মা ঊনো, তস্মা চাতুদ্দসী, যস্মা পুণ্ণো, তস্মা পন্নৰসীতি. অভিলক্খিতাতি এত্থাপি অযমেৱত্থো ৱেদিতব্বো. অভিলক্খিতসদ্দপৰিযাযো অভিঞ্ঞাতসদ্দোতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতাতিআদীসু লক্খণে’’তি. এত্থ চ ৱাচকসদ্দন্তৰসন্নিধানেন নিপাতানং তদত্থজোতকমত্তত্তা লক্খিতসদ্দত্থজোতকো অভিসদ্দো লক্খণে ৱত্ততীতি ৱুত্তো. ৰাজাভিৰাজাতি ৰাজূহি পূজেতুং অৰহো ৰাজা. পূজিতেতি পূজাৰহে.

অভিধম্মেতি ‘‘সুপিনন্তেন সুক্কৱিস্সট্ঠিযা অনাপত্তিভাৱেপি অকুসলচেতনা উপলব্ভতী’’তিআদিনা ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা সঙ্কৰৱিৰহিতে ধম্মে. ‘‘পুব্বাপৰৱিৰোধাভাৱতো ধম্মানংযেৱ চ অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৱিৰহিতে ধম্মে’’তিপি ৱদন্তি. ‘‘পাণাতিপাতো অকুসল’’ন্তি এৱমাদীসু চ মৰণাধিপ্পাযস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা অকুসলং, ন পাণসঙ্খাতজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদসঙ্খাতো অতিপাতো, তথা অদিন্নস্স পৰসন্তকস্স আদানসঙ্খাতা ৱিঞ্ঞত্তি অব্যাকতো ধম্মো, তংৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অকুসলো ধম্মোতি এৱমাদিনাপি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৱিৰহিতে ধম্মেতি অত্থো ৱেদিতব্বো. অভিৱিনযেতি এত্থ ‘‘জাতৰূপৰজতং ন পটিগ্গহেতব্ব’’ন্তি ৱদন্তো ৱিনযে ৱিনেতি নাম. এত্থ ‘‘এৱং পটিগ্গণ্হতো পাচিত্তিযং, এৱং দুক্কটন্তি ৱদন্তো চ অভিৱিনযে ৱিনেতি নামা’’তি ৱদন্তি. তস্মা জাতৰূপৰজতং থেয্যচিত্তেন পৰসন্তকং গণ্হন্তস্স যথাৱত্থু পাৰাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটেসু অঞ্ঞতৰং, ভণ্ডাগাৰিকসীসেন গণ্হন্তস্স পাচিত্তিযং, অত্তত্থায গণ্হন্তস্স নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. কেৱলং লোলতায গণ্হন্তস্স অনামাসদুক্কটং, ৰূপিযছড্ডকস্স সম্মতস্স অনাপত্তীতি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৱিৰহিতে ৱিনযে পটিবলো ৱিনেতুন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো. অভিক্কন্তেনাতি এত্থ কন্তিযা অধিকত্তং অভিসদ্দো দীপেতীতি আহ ‘‘অধিকে’’তি.

ননু চ ‘‘অভিক্কমন্তী’’তি এত্থ অভিসদ্দো কমনকিৰিযায ৱুড্ঢিভাৱং অতিৰেকতং দীপেতি, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি এত্থ ঞাণলক্খণকিৰিযানং সুপাকটত্তা ৱিসেসং, ‘‘অভিক্কন্তেনা’’তি এত্থ কন্তিযা অধিকত্তং ৱিসিট্ঠতং দীপেতীতি ইদং তাৱ যুত্তং কিৰিযাৱিসেসকত্তা উপসগ্গস্স, ‘‘অভিৰাজা অভিৱিনযো’’তি পন পূজিতপৰিচ্ছিন্নেসু ৰাজৱিনযেসু অভিসদ্দো ৱত্ততীতি কথমেতং যুজ্জেয্যাতি চে? ইধাপি নত্থি দোসো পূজনপৰিচ্ছেদনকিৰিযাদীপনতো, তাহি চ কিৰিযাহি ৰাজৱিনযানং যুত্তত্তা, তস্মা এত্থ অতিমালাদীসু অতিসদ্দো ৱিয অভিসদ্দো সহ সাধনেন কিৰিযং ৱদতীতি অভিৰাজঅভিৱিনযসদ্দা সিদ্ধা, এৱং অভিধম্মসদ্দে অভিসদ্দো সহ সাধনেন ৱুড্ঢিযাদিকিৰিযং দীপেতীতি অযমত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.

এত্থ চাতি অভিধম্মে. ভাৱেতীতি চিত্তস্স ৱড্ঢনং ৱুত্তং. ফৰিত্ৱাতি আৰম্মণস্স ৱড্ঢনং ৱুত্তং. ৱুড্ঢিমন্তোতি ভাৱনাফৰণৱুড্ঢীহি ৱুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৱুত্তাতি অত্থো. আৰম্মণাদীহীতি আৰম্মণসম্পযুত্তকম্মদ্ৱাৰপটিপদাদীহি. লক্খণীযত্তাতি সঞ্জানিতব্বত্তা. একন্ততো লোকুত্তৰধম্মানংযেৱ পূজাৰহত্তা ‘‘সেক্খা ধম্মা’’তিআদিনা লোকুত্তৰাযেৱ পূজিতাতি দস্সিতা. সভাৱপৰিচ্ছিন্নত্তাতি ফুসনাদিসভাৱেন পৰিচ্ছিন্নত্তা. অধিকাপি ধম্মা ৱুত্তাতি এত্থ কামাৱচৰেহি মহন্তভাৱতো মহগ্গতা ধম্মাপি অধিকা নাম হোন্তীতি তেহি সদ্ধিং অধিকা ধম্মা ৱুত্তা.

যং পনেত্থ অৱিসিট্ঠন্তি এত্থ ৱিনযাদীসু তীসু অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসিট্ঠেসু যং অৱিসিট্ঠং সমানং, তং পিটকসদ্দন্তি অত্থো. ৱিনযাদযো হি তযো সদ্দা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসাধাৰণত্তা ৱিসিট্ঠা নাম, পিটকসদ্দো পন তেহি তীহিপি সাধাৰণত্তা অৱিসিট্ঠোতি ৱুচ্চতি. মা পিটকসম্পদানেনাতি পাড়িসম্পদানৱসেন মা গণ্হথাতি ৱুত্তং হোতি. কুদালঞ্চ পিটকঞ্চ কুদালপিটকং. তত্থ কু ৱুচ্চতি পথৱী, তস্সা দালনতো ৱিদালনতো অযোমযো উপকৰণৱিসেসো কুদালং নাম, তালপণ্ণৱেত্তলতাদীহি কতো ভাজনৱিসেসো পিটকং নাম, তং আদায গহেত্ৱাতি অত্থো. যথাৱুত্তেনাতি ‘‘এৱং দুৱিধত্থেনা’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন.

দেসনাসাসনকথাভেদন্তি এত্থ কথেতব্বানং অত্থানং দেসকাযত্তেন আণাদিৱিধিনা অভিসজ্জনং পবোধনং দেসনা. সাসিতব্বপুগ্গলগতেন যথাপৰাধাদিনা সাসিতব্বভাৱেন অনুসাসনং ৱিনযনং সাসনং. কথেতব্বস্স সংৱৰাসংৱৰাদিনো অত্থস্স কথনং ৱচনপটিবদ্ধতাকৰণং কথাতি ৱুচ্চতি. তস্মা দেসিতাৰং ভগৱন্তমপেক্খিত্ৱা দেসনা, সাসিতব্বপুগ্গলৱসেন সাসনং, কথেতব্বস্স অত্থস্স ৱসেন কথাতি এৱমেত্থ দেসনাদীনং নানাকৰণং ৱেদিতব্বং. এত্থ চ কিঞ্চাপি দেসনাদযো দেসেতব্বাদিনিৰপেক্খা ন হোন্তি, আণাদযো পন ৱিসেসতো দেসকাদিঅধীনাতি তংতংৱিসেসযোগৱসেন দেসনাদীনং ভেদো ৱুত্তো. তথা হি আণাৱিধানং ৱিসেসতো আণাৰহাধীনং তত্থ কোসল্লযোগতো. এৱং ৱোহাৰপৰমত্থৱিধানানি চ ৱিধাযকাধীনানীতি আণাদিৱিধিনো দেসকাযত্ততা ৱুত্তা. অপৰাধজ্ঝাসযানুৰূপং ৱিয ধম্মানুৰূপম্পি সাসনং ৱিসেসতো, তথা ৱিনেতব্বপুগ্গলাপেক্খন্তি সাসিতব্বপুগ্গলৱসেন সাসনং ৱুত্তং. সংৱৰাসংৱৰনামৰূপানং ৱিয ৱিনিৱেঠেতব্বায দিট্ঠিযাপি কথনং সতি ৱাচাৱত্থুস্মিং নাসতীতি ৱিসেসতো তদধীনন্তি কথেতব্বস্স অত্থস্স ৱসেন কথা ৱুত্তা. ভেদসদ্দো ৱিসুং ৱিসুং যোজেতব্বো ‘‘দেসনাভেদং সাসনভেদং কথাভেদঞ্চ যথাৰহং পৰিদীপযে’’তি. ভেদন্তি চ নানত্তন্তি অত্থো. তেসু পিটকেসু সিক্খা চ পহানানি চ গম্ভীৰভাৱো চ সিক্খাপহানগম্ভীৰভাৱং, তঞ্চ যথাৰহং পৰিদীপযেতি অত্থো. পৰিযত্তিভেদঞ্চ ৱিভাৱযেতি সম্বন্ধো.

পৰিযত্তিভেদন্তি চ পৰিযাপুণনভেদন্তি অত্থো. যহিন্তি যস্মিং ৱিনযাদিকে পিটকে. যং সম্পত্তিঞ্চ ৱিপত্তিঞ্চ যথা পাপুণাতি, তম্পি সব্বং ৱিভাৱযেতি সম্বন্ধো. অথ ৱা যং পৰিযত্তিভেদং সম্পত্তিঞ্চ ৱিপত্তিঞ্চাপি যহিং যথা পাপুণাতি, তম্পি সব্বং ৱিভাৱযেতি যোজেতব্বং. এত্থ যথাতি যেহি উপাৰম্ভাদিহেতুপৰিযাপুণনাদিপ্পকাৰেহি উপাৰম্ভনিস্সৰণধম্মকোসকৰক্খণহেতুপৰিযাপুণনং সুপ্পটিপত্তি দুপ্পটিপত্তীতি এতেহি পকাৰেহীতি ৱুত্তং হোতি.

পৰিদীপনা ৱিভাৱনা চাতি হেট্ঠা ৱুত্তস্স অনুৰূপতো ৱুত্তং, অত্থতো পন একমেৱ. আণাৰহেনাতি আণং ঠপেতুং অৰহতীতি আণাৰহো, ভগৱা. সো হি সম্মাসম্বুদ্ধতায মহাকাৰুণিকতায চ অৱিপৰীতহিতোপদেসকভাৱেন পমাণৱচনত্তা আণং পণেতুং অৰহতি, ৱোহাৰপৰমত্থানম্পি সম্ভৱতো আহ ‘‘আণাবাহুল্লতো’’তি. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো.

পঠমন্তি ৱিনযপিটকং. পচুৰাপৰাধা সেয্যসকত্থেৰাদযো. তে হি দোসবাহুল্লতো ‘‘পচুৰাপৰাধা’’তি ৱুত্তা. পচুৰো বহুকো বহুলো অপৰাধো দোসো ৱীতিক্কমো যেসং তে পচুৰাপৰাধা. অনেকজ্ঝাসযাতিআদীসু আসযোৱ অজ্ঝাসযো. সো চ অত্থতো দিট্ঠি ঞাণঞ্চ, পভেদতো পন চতুব্বিধং হোতি. তথা হি পুব্বচৰিযৱসেন আযতিং সতি পচ্চযে উপ্পজ্জমানাৰহা সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতা মিচ্ছাদিট্ঠি সচ্চানুলোমিকঞাণকম্মস্সকতঞ্ঞাণসঙ্খাতা সম্মাদিট্ঠি চ ‘‘আসযো’’তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চ, খন্তি চেৱানুলোমিকা;

যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসঞ্ঞিত’’ন্তি.

ইদঞ্চ চতুব্বিধং আসযন্তি এত্থ সত্তা নিৱসন্তীতি আসযোতি ৱুচ্চতি. অনুসযা কামৰাগভৱৰাগদিট্ঠিপটিঘৱিচিকিচ্ছামানাৱিজ্জাৱসেন সত্ত. মূসিকৱিসং ৱিয কাৰণলাভে উপ্পজ্জনাৰহা অনাগতা কিলেসা, অতীতা পচ্চুপ্পন্না চ তথেৱ ৱুচ্চন্তি. ন হি কালভেদেন ধম্মানং সভাৱভেদো অত্থীতি. চৰিযাতি ৰাগচৰিযাদিকা ছ মূলচৰিযা, অন্তৰভেদেন অনেকৱিধা, সংসগ্গৱসেন পন তেসট্ঠি হোন্তি. অথ ৱা চৰিযাতি চৰিতং, তং সুচৰিতদুচ্চৰিতৱসেন দুৱিধং. ‘‘অধিমুত্তি নাম ‘অজ্জেৱ পব্বজিস্সামি, অজ্জেৱ অৰহত্তং গণ্হিস্সামী’তিআদিনা তন্নিন্নভাৱেন পৱত্তমানং সন্নিট্ঠান’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন পন ‘‘সত্তানং পুব্বচৰিযৱসেন অভিৰুচী’’তি ৱুত্তং. সা দুৱিধা হীনপণীতভেদেন. যথানুলোমন্তি অজ্ঝাসযাদীনং অনুৰূপং. অহং মমাতি সঞ্ঞিনোতি দিট্ঠিমানতণ্হাৱসেন অহং মমাতি এৱং পৱত্তসঞ্ঞিনো. যথাধম্মন্তি নত্থেত্থ অত্তা অত্তনিযং ৱা, কেৱলং ধম্মমত্তমেতন্তি এৱং ধম্মসভাৱানুৰূপন্তি অত্থো.

সংৱৰাসংৱৰোতি এত্থ সংৱৰণং সংৱৰো, কাযৱাচাহি অৱীতিক্কমো. মহন্তো সংৱৰো অসংৱৰো. ৱুড্ঢিঅত্থো হি অযং অ-কাৰো যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি, তস্মা খুদ্দকো মহন্তো চ সংৱৰোতি অত্থো. দিট্ঠিৱিনিৱেঠনাতি দিট্ঠিযা ৱিমোচনং. অধিসীলসিক্খাদীনং ৱিভাগো পৰতো পঠমপাৰাজিকসংৱণ্ণনায আৱি ভৱিস্সতি. সুত্তন্তপাড়িযং ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তিআদিনা সমাধিদেসনাবাহুল্লতো ‘‘সুত্তন্তপিটকে অধিচিত্তসিক্খা’’তি ৱুত্তং. ৱীতিক্কমপ্পহানং কিলেসানন্তি সংকিলেসধম্মানং কম্মকিলেসানং ৱা যো কাযৱচীদ্ৱাৰেহি ৱীতিক্কমো, তস্স পহানং. অনুসযৱসেন সন্তানে অনুৱত্তন্তা কিলেসা কাৰণলাভে পৰিযুট্ঠিতাপি সীলভেদৱসেন ৱীতিক্কমিতুং ন লভন্তীতি আহ ‘‘ৱীতিক্কমপটিপক্খত্তা সীলস্সা’’তি. পৰিযুট্ঠানপ্পহানন্তি ওকাসদানৱসেন কিলেসানং চিত্তে কুসলপ্পৱত্তিং পৰিযাদিযিত্ৱা উট্ঠানং পৰিযুট্ঠানং, তস্স পহানং চিত্তসন্তানেসু উপ্পত্তিৱসেন কিলেসানং পৰিযুট্ঠানস্স পহানন্তি ৱুত্তং হোতি. অনুসযপ্পহানন্তি অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে অনু অনু সযনকা কাৰণলাভে উপ্পত্তিঅৰহা অনুসযা. তে পন অনুৰূপং কাৰণং লদ্ধা উপ্পজ্জনাৰহা থামগতা কামৰাগাদযো সত্ত কিলেসা, তেসং পহানং অনুসযপ্পহানং. তে চ সব্বসো অৰিযমগ্গপঞ্ঞায পহীযন্তীতি আহ ‘‘অনুসযপটিপক্খত্তা পঞ্ঞাযা’’তি.

তদঙ্গপ্পহানন্তি দীপালোকেনেৱ তমস্স দানাদিপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুগতেন তেন তেন কুসলঙ্গেন তস্স তস্স অকুসলঙ্গস্স পহানং ‘‘তদঙ্গপ্পহান’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইধ পন তেন তেন সুসীল্যঙ্গেন তস্স তস্স দুস্সীল্যঙ্গস্স পহানং ‘‘তদঙ্গপ্পহান’’ন্তি ৱেদিতব্বং. ৱিক্খম্ভনসমউচ্ছেদপ্পহানানীতি এত্থ উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিনিৱাৰণেন ঘটপ্পহাৰেনেৱ জলতলে সেৱালস্স তেসং তেসং নীৱৰণানং ধম্মানং ৱিক্খম্ভনৱসেন পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং. চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো সন্তানে সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিসঙ্খাতসমুচ্ছেদৱসেন পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং. দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স পহানন্তি কাযদুচ্চৰিতাদি দুট্ঠু চৰিতং, কিলেসেহি ৱা দূসিতং চৰিতন্তি দুচ্চৰিতং. তদেৱ যত্থ উপ্পন্নং, তং সন্তানং সম্মা কিলেসেতি বাধযতি উপতাপেতি চাতি সংকিলেসো, তস্স পহানং, কাযৱচীদুচ্চৰিতৱসেন পৱত্তসংকিলেসস্স তদঙ্গৱসেন পহানন্তি ৱুত্তং হোতি. সমাধিস্স কামচ্ছন্দপটিপক্খত্তা সুত্তন্তপিটকে তণ্হাসংকিলেসস্স পহানং ৱুত্তং. অত্তাদিৱিনিমুত্তসভাৱধম্মপ্পকাসনতো অভিধম্মপিটকে দিট্ঠিসংকিলেসস্স পহানং ৱুত্তং.

একমেকস্মিঞ্চেত্থাতি এতেসু তীসু পিটকেসু একমেকস্মিং পিটকেতি অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মোতি পাড়ীতি এত্থ পকট্ঠানং উক্কট্ঠানং সীলাদিঅত্থানং বোধনতো সভাৱনিৰুত্তিভাৱতো বুদ্ধাদীহি ভাসিতত্তা চ পকট্ঠানং ৱচনপ্পবন্ধানং আড়ীতি পাড়ি, পৰিযত্তিধম্মো. ‘‘ধম্মোতি পাড়ীতি এত্থ ভগৱতা ৱুচ্চমানস্স অত্থস্স ৱোহাৰস্স চ দীপনো সদ্দোযেৱ পাড়ি নামা’’তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. অভিধম্মট্ঠকথায লিখিতে সীহড়গণ্ঠিপদে পন ইদং ৱুত্তং – সভাৱত্থস্স সভাৱৱোহাৰস্স চ অনুৰূপৱসেন ভগৱতা মনসা ৱৱত্থাপিতা পণ্ডত্তি পাড়ীতি ৱুচ্চতি. যদি সদ্দোযেৱ পাড়ি সিযা, পাড়িযা দেসনায চ নানত্তেন ভৱিতব্বং. মনসা ৱৱত্থাপিতায চ পাড়িযা ৱচীভেদকৰণমত্তং ঠপেত্ৱা দেসনায নানত্তং নত্থি. তথা হি দেসনং দস্সেন্তেন মনসা ৱৱত্থাপিতায পাড়িযা দেসনাতি ৱচীভেদকৰণমত্তং ৱিনা পাড়িযা সহ দেসনায অনঞ্ঞথা ৱুত্তা. তথা চ উপৰি ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তত্তা দেসনায অনঞ্ঞভাৱেন পাড়িযা পণ্ণত্তিভাৱো কথিতো হোতি. অপিচ যদি পাড়িযা অঞ্ঞাযেৱ দেসনা সিযা, ‘‘পাড়িযা চ পাড়িঅত্থস্স চ দেসনায চ যথাভূতাৱবোধো’’তি ৱত্তব্বং সিযা, এৱং পন অৱত্ৱা ‘‘পাড়িযা চ পাড়িঅত্থস্স চ যথাভূতাৱবোধো’’তি ৱুত্তত্তা পাড়িযা দেসনায চ অনঞ্ঞভাৱো দস্সিতো হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা উপৰি ‘‘দেসনা নাম পঞ্ঞত্তী’’তি দস্সেন্তেন দেসনায অনঞ্ঞভাৱতো পাড়িযা পণ্ণত্তিভাৱো কথিতোৱ হোতীতি.

এত্থ চ ‘‘সদ্দোযেৱ পাড়ি নামা’’তি ইমস্মিং পক্খে ধম্মস্সপি সদ্দসভাৱত্তা ধম্মদেসনানং কো ৱিসেসোতি চে? তেসং তেসং অত্থানং বোধকভাৱেন ঞাতো উগ্গহণাদিৱসেন চ পুব্বে ৱৱত্থাপিতো সদ্দপ্পবন্ধো ধম্মো, পচ্ছা পৰেসং অৱবোধনত্থং পৱত্তিতো তদত্থপ্পকাসকো সদ্দো দেসনাতি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা যথাৱুত্তসদ্দসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো দেসনা ‘‘দেসীযতি সমুট্ঠাপীযতি সদ্দো এতেনা’’তি কত্ৱা মুসাৱাদাদযো ৱিয. তত্থাপি হি মুসাৱাদাদিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদাদিসদ্দেন ৱোহৰীযতি.

তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধাতি এত্থ পাড়িঅত্থো পাড়িদেসনা পাড়িঅত্থপটিৱেধো চাতি ইমে তযো পাড়িৱিসযা হোন্তীতি ৱিনযপিটকাদীনং অত্থস্স দেসনায পটিৱেধস্স চ আধাৰভাৱো যুত্তো, পিটকানি পন পাড়িযোযেৱাতি তেসং ধম্মস্স আধাৰভাৱো কথং যুজ্জেয্যাতি চে? পাড়িসমুদাযস্স অৱযৱপাড়িযা আধাৰভাৱতো. অৱযৱস্স হি সমুদাযো আধাৰভাৱেন ৱুচ্চতি যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা’’তি. এত্থ চ ধম্মাদীনং দুক্খোগাহভাৱতো তেহি ধম্মাদীহি ৱিনযাদযো গম্ভীৰাতি ৱিনযাদীনম্পি চতুব্বিধো গম্ভীৰভাৱো ৱুত্তোযেৱ, তস্মা ধম্মাদযো এৱ দুক্খোগাহত্তা গম্ভীৰা, ন ৱিনযাদযোতি ন চোদেতব্বমেতং সম্মুখেন ৱিসযৱিসযীমুখেন চ ৱিনযাদীনংযেৱ গম্ভীৰভাৱস্স ৱুত্তত্তা. ধম্মো হি ৱিনযাদযো, তেসং ৱিসযো অত্থো, ধম্মত্থৱিসযা চ দেসনাপটিৱেধাতি. তত্থ পটিৱেধস্স দুক্কৰভাৱতো ধম্মত্থানং, দেসনাঞাণস্স দুক্কৰভাৱতো দেসনায চ দুক্খোগাহভাৱো ৱেদিতব্বো. পটিৱেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তংৱিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্কৰভাৱতো দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা. দুক্খেন ওগয্হন্তীতি দুক্খোগাহা. একদেসেন ওগাহন্তেহিপি মন্দবুদ্ধীহি পতিট্ঠা লদ্ধুং ন সক্কাতি আহ ‘‘অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চা’’তি. একমেকস্মিন্তি একেকস্মিং পিটকে. এত্থাতি এতেসু পিটকেসু. নিদ্ধাৰণে চেতং ভুম্মৱচনং.

ইদানি হেতুহেতুফলাদীনং ৱসেনপি গম্ভীৰভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘অপৰো নযো’’তিআদি. হেতূতি পচ্চযো. সো হি অত্তনো ফলং দহতি ৱিদহতীতি ধম্মোতি ৱুচ্চতি. ধম্মসদ্দস্স চেত্থ হেতুপৰিযাযতা কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. ননু চ ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতেন ৱচনেন ধম্মস্স হেতুভাৱো কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ধম্মপটিসম্ভিদাতি এতস্স সমাসপদস্স অৱযৱপদত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হি ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তত্তা. ‘‘ধম্মে পটিসম্ভিদা ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এত্থ হি ‘‘ধম্মে’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হী’’তি ৱুত্তং, ‘‘পটিসম্ভিদা’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ঞাণ’’ন্তি, তস্মা হেতুধম্মসদ্দা একত্থা ঞাণপটিসম্ভিদাসদ্দা চাতি ইমমত্থং ৱদন্তেন সাধিতো ধম্মস্স হেতুভাৱো. হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদাতি এতেন ৱচনেন সাধিতো অত্থস্স হেতুফলভাৱোপি এৱমেৱ দট্ঠব্বো. হেতুনো ফলং হেতুফলং. তঞ্চ যস্মা হেতুঅনুসাৰেন অৰীযতি অধিগমীযতি সম্পাপুণীযতি, তস্মা অত্থোতি ৱুচ্চতি.

যথাধম্মন্তি এত্থ ধম্মসদ্দো হেতুং হেতুফলঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হাতি. সভাৱৱাচকো হেস ধম্মসদ্দো, ন পৰিযত্তিহেতুভাৱৱাচকো, তস্মা যথাধম্মন্তি যো যো অৱিজ্জাদিসঙ্খাৰাদিধম্মো, তস্মিং তস্মিন্তি অত্থো. ধম্মানুৰূপং ৱা যথাধম্মং. দেসনাপি হি পটিৱেধো ৱিয অৱিপৰীতৱিসযৱিভাৱনতো ধম্মানুৰূপং পৱত্ততি, ততোযেৱ চ অৱিপৰীতাভিলাপোতি ৱুচ্চতি. ধম্মাভিলাপোতি অত্থব্যঞ্জনকো অৱিপৰীতাভিলাপো. এত্থ চ অভিলপ্পতীতি অভিলাপোতি সদ্দো ৱুচ্চতি. এতেন ‘‘তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৮) এত্থ ৱুত্তং ধম্মনিৰুত্তিং দস্সেতি সদ্দসভাৱত্তা দেসনায. তথা হি নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায পৰিত্তাৰম্মণাদিভাৱো পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গপাড়িযং (ৱিভ. ৭১৮ আদযো) ৱুত্তো. অট্ঠকথাযঞ্চ (ৱিভ. অট্ঠ. ৭১৮) ‘‘তং সভাৱনিৰুত্তিং সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা’’তিআদিনা সদ্দাৰম্মণতা দস্সিতা. তথা হি ইমস্স অত্থস্স অযং সদ্দো ৱাচকোতি ৱচনৱচনত্থে ৱৱত্থপেত্ৱা তংতংৱচনত্থৱিভাৱনৱসেন পৱত্তিতো সদ্দো দেসনাতি ৱুচ্চতি. অধিপ্পাযোতি এতেন ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি এতং ৱচনং ধম্মনিৰুত্তাভিলাপং সন্ধায ৱুত্তং, ন ততো ৱিনিমুত্তং পঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযং দস্সেতি. দেসীযতি অত্থো এতেনাতি হি দেসনা, পকাৰেন ঞাপীযতি এতেন, পকাৰতো ঞাপেতীতি ৱা পঞ্ঞত্তীতি ধম্মনিৰুত্তাভিলাপো ৱুচ্চতি. এৱং ‘‘দেসনা নাম সদ্দো’’তি ইমস্মিং পক্খে অযমত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি এত্থ পঞ্ঞত্তিৱাদিনো পন এৱং ৱদন্তি – কিঞ্চাপি ‘‘ধম্মাভিলাপো’’তি এত্থ অভিলপ্পতীতি অভিলাপোতি সদ্দো ৱুচ্চতি, ন পণ্ণত্তি, তথাপি সদ্দে ৱুচ্চমানে তদনুৰূপং ৱোহাৰং গহেত্ৱা তেন ৱোহাৰেন দীপিতস্স অত্থস্স জাননতো সদ্দে কথিতে তদনুৰূপা পণ্ণত্তিপি কাৰণূপচাৰেন কথিতাযেৱ হোতি. অথ ৱা ‘‘ধম্মাভিলাপোতি অত্থো’’তি অৱত্ৱা ‘‘ধম্মাভিলাপোতি অধিপ্পাযো’’তি ৱুত্তত্তা দেসনা নাম সদ্দো ন হোতীতি দীপিতমেৱাতি.

ইদানি পটিৱেধং নিদ্দিসন্তো আহ ‘‘পটিৱেধোতি অভিসমযো’’তি. পটিৱিজ্ঝতীতি ঞাণং পটিৱেধোতি ৱুচ্চতি. পটিৱিজ্ঝন্তি এতেনাতি ৱা পটিৱেধো, অভিসমেতীতি অভিসমযো, অভিসমেন্তি এতেনাতি ৱা অভিসমযো. ইদানি অভিসমযপ্পভেদতো অভিসমযপ্পকাৰতো আৰম্মণতো সভাৱতো চ পাকটং কাতুং ‘‘সো চ লোকিযলোকুত্তৰো’’তিআদিমাহ. ৱিসযতো অসম্মোহতো চ অৱবোধোতি সম্বন্ধো. তত্থ ৱিসযতো অত্থাদিঅনুৰূপং ধম্মাদীসু অৱবোধো নাম অৱিজ্জাদিধম্মাৰম্মণো সঙ্খাৰাদিঅত্থাৰম্মণো তদুভযপঞ্ঞাপনাৰম্মণো লোকিযো অৱবোধো. অসম্মোহতো অত্থাদিঅনুৰূপং ধম্মাদীসু অৱবোধো পন নিব্বানাৰম্মণো মগ্গযুত্তো যথাৱুত্তধম্মত্থপঞ্ঞত্তীসু সম্মোহৱিদ্ধংসনো লোকুত্তৰো অভিসমযো. তথা হি ‘‘অযং হেতু, ইদমস্স ফলং, অযং তদুভযানুৰূপো ৱোহাৰো’’তি এৱং আৰম্মণকৰণৱসেন লোকিযঞাণং ৱিসযতো পটিৱিজ্ঝতি, লোকুত্তৰঞাণং পন হেতুহেতুফলাদীসু সম্মোহস্স মগ্গঞাণেন সমুচ্ছিন্নত্তা অসম্মোহতো পটিৱিজ্ঝতি. অত্থানুৰূপং ধম্মেসূতি অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না, সঙ্খাৰে উপ্পাদেতি অৱিজ্জাতি এৱং কাৰিযানুৰূপং কাৰণেসূতি অত্থো. অথ ৱা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰঅপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰআনেঞ্জাভিসঙ্খাৰেসু তীসু অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰস্স সম্পযুত্তঅৱিজ্জা পচ্চযো, ইতৰেসং যথানুৰূপন্তিআদিনা কাৰিযানুৰূপং কাৰণেসু পটিৱেধোতি অত্থো. ধম্মানুৰূপং অত্থেসূতি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা কাৰণানুৰূপং কাৰিযেসু অৱবোধোতি অত্থো. পঞ্ঞত্তিপথানুৰূপং পঞ্ঞত্তীসূতি পঞ্ঞত্তিযা ৱুচ্চমানধম্মানুৰূপং পণ্ণত্তীসু অৱবোধোতি অত্থো.

যথাৱুত্তেহি ধম্মাদীহি পিটকানং গম্ভীৰভাৱং দস্সেতুং ‘‘ইদানি যস্মা এতেসু পিটকেসূ’’তিআদিমাহ. ধম্মজাতন্তি কাৰণপ্পভেদো কাৰণমেৱ ৱা. অত্থজাতন্তি কাৰিযপ্পভেদো কাৰিযমেৱ ৱা. যা চাযং দেসনাতি সম্বন্ধো. যো চেত্থাতি এতাসু তংতংপিটকগতাসু ধম্মত্থদেসনাসু যো পটিৱেধোতি অত্থো. দুক্খোগাহন্তি এত্থ অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদীনং ধম্মত্থানং দুপ্পটিৱিজ্ঝতায দুক্খোগাহতা. তেসং পঞ্ঞাপনস্স দুক্কৰভাৱতো দেসনায পটিৱেধনসঙ্খাতস্স পটিৱেধস্স চ উপ্পাদনৱিসযীকৰণানং অসক্কুণেয্যতায দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা. এৱম্পীতি পিসদ্দো পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰন্তৰং সম্পিণ্ডেতি. এত্থাতি এতেসু তীসু পিটকেসু. ৱুত্তত্থাতি ৱুত্তো সংৱণ্ণিতো অত্থো অস্সাতি ৱুত্তত্থা.

তীসু পিটকেসূতি এত্থ ‘‘একেকস্মি’’ন্তি অধিকাৰতো পকৰণতো ৱা ৱেদিতব্বং. পৰিযত্তিভেদোতি পৰিযাপুণনং পৰিযত্তি. পৰিযাপুণনৱাচকো হেত্থ পৰিযত্তিসদ্দো, ন পাড়িপৰিযাযো, তস্মা এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো ‘‘তীসু পিটকেসু একেকস্মিং পৰিযাপুণনপ্পকাৰো দট্ঠব্বো ঞাতব্বো’’তি. ততোযেৱ চ ‘‘পৰিযত্তিযো পৰিযাপুণনপ্পকাৰা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. অথ ৱা তীহি পকাৰেহি পৰিযাপুণিতব্বা পাড়িযো এৱ পৰিযত্তীতি ৱুচ্চন্তি, ততোযেৱ চ ‘‘পৰিযত্তিযো পাড়িক্কমা’’তি অভিধম্মট্ঠকথায লিখিতে সীহড়গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. এৱম্পি হি অলগদ্দূপমাপৰিযাপুণনযোগতো অলগদ্দূপমা পৰিযত্তীতি পাড়িপি সক্কা ৱত্তুং, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘দুগ্গহিতা উপাৰম্ভাদিহেতু পৰিযাপুটা অলগদ্দূপমা’’তি পৰতো নিদ্দেসৱচনম্পি উপপন্নং হোতি. তত্থ হি পাড়িযেৱ দুগ্গহিতা পৰিযাপুটাতি ৱত্তুং ৱট্টতি. অলগদ্দূপমাতি অলগদ্দো অলগদ্দগ্গহণং উপমা এতিস্সাতি অলগদ্দূপমা. অলগদ্দস্স গহণঞ্হেত্থ অলগদ্দসদ্দেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘আপূপিকো’’তি এত্থ অপূপসদ্দেন অপূপখাদনং ৱিয অলগদ্দগ্গহণেন গহিতপৰিযত্তি উপমীযতি, ন পন অলগদ্দেন. ‘‘অলগদ্দগ্গহণূপমা’’তি ৱা ৱত্তব্বে মজ্ঝেপদলোপং কত্ৱা ‘‘অলগদ্দূপমা’’তি ৱুত্তং ‘‘ওট্ঠমুখো’’তিআদীসু ৱিয. অলগদ্দোতি চেত্থ আসীৱিসো ৱুচ্চতি. গদোতি হি ৱিসস্স নামং. তঞ্চ তস্স অলং পৰিপুণ্ণং অত্থি, তস্মা অলং পৰিযত্তো পৰিপুণ্ণো গদো অস্সাতি অনুনাসিকলোপং দকাৰাগমঞ্চ কত্ৱা ‘‘অলগদ্দো’’তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা অলং জীৱিতহৰণে সমত্থো গদো অস্সাতি অলগদ্দো. নিস্সৰণত্থাতি ৱট্টদুক্খতো নিস্সৰণং অত্থো পযোজনং এতিস্সাতি নিস্সৰণত্থা. ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তীতি এত্থ ভণ্ডাগাৰে নিযুত্তো ভণ্ডাগাৰিকো, ভণ্ডাগাৰিকো ৱিয ভণ্ডাগাৰিকো, ধম্মৰতনানুপালকো. অঞ্ঞং অত্থং অনপেক্খিত্ৱা ভণ্ডাগাৰিকস্সেৱ সতো পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি.

দুগ্গহিতাতি দুট্ঠু গহিতা. দুগ্গহিতভাৱমেৱ ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘উপাৰম্ভাদিহেতু পৰিযাপুটা’’তি, উপাৰম্ভা ইতিৱাদপ্পমোক্খাদিহেতু উগ্গহিতাতি অত্থো. লাভসক্কাৰাদিহেতু পৰিযাপুণনম্পি এত্থেৱ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং অলগদ্দসুত্তট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৩৯) –

‘‘যো হি বুদ্ধৱচনং ‘এৱং চীৱৰাদীনি ৱা লভিস্সামি, চতুপৰিসমজ্ঝে ৱা মং জানিস্সন্তী’তি লাভসক্কাৰাদিহেতু পৰিযাপুণাতি, তস্স সা পৰিযত্তি অলগদ্দপৰিযত্তি নাম. এৱং পৰিযাপুণনতো হি বুদ্ধৱচনং অপৰিযাপুণিত্ৱা নিদ্দোক্কমনং ৱৰতৰ’’ন্তি.