ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা

১. সেয্যথিদন্তি তং কতমং, তং কথন্তি ৱা অত্থো. অনিযমনিদ্দেসৱচনন্তি নত্থি এতস্স নিযমোতি অনিযমো, নিদ্দিসীযতি অত্থো এতেনাতি নিদ্দেসো, ৱুচ্চতি এতেনাতি ৱচনং, নিদ্দেসোযেৱ ৱচনং নিদ্দেসৱচনং, অনিযমস্স নিদ্দেসৱচনং অনিযমনিদ্দেসৱচনং, পঠমং অনিযমিতস্স সমযস্স নিদ্দেসৱচনন্তি অত্থো. ‘‘যেনাতি অৱত্ৱা তেনাতি ৱুত্তত্তা অনিযমং কত্ৱা নিদ্দিট্ঠৱচনং অনিযমনিদ্দেসৱচন’’ন্তিপি ৱদন্তি. যংতংসদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধভাৱতো আহ ‘‘তস্স সৰূপেন অৱুত্তেনপী’’তিআদি. তত্থ তস্সাতি ‘‘তেনা’’তি এতস্স. সৰূপেন অৱুত্তেনপীতি ‘‘যেনা’’তি এৱং সৰূপতো পাড়িযং অৱুত্তেনপি. অত্থতো সিদ্ধেনাতি পৰভাগে সাৰিপুত্তত্থেৰস্স উপ্পজ্জনকপৰিৱিতক্কসঙ্খাতঅত্থতো সিদ্ধেন. পৰিৱিতক্কে হি সিদ্ধে যেন সমযেন পৰিৱিতক্কো উদপাদীতি ইদং অত্থতো সিদ্ধমেৱ হোতি. তেনেৱাহ ‘‘অপৰভাগে হি ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পৰিৱিতক্কো সিদ্ধো’’তিআদি. ‘‘তেনা’’তি ৱত্ৱা ততো তদত্থমেৱ ‘‘যেনা’’তি অত্থতো ৱুচ্চমানত্তা ‘‘যেনা’’তি অযং ‘‘তেনা’’তি এতস্স পটিনিদ্দেসো নাম জাতো. পটিনিদ্দেসোতি চ ৱিত্থাৰনিদ্দেসোতি অত্থো.

অপৰভাগে হীতি এত্থ হি-সদ্দো হেতুম্হি, যস্মাতি অত্থো. ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতোতি ‘‘এতস্স ভগৱা কালো, এতস্স সুগত কালো, যং ভগৱা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেয্য, উদ্দিসেয্য পাতিমোক্খং. যথযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিক’’ন্তি এৱং পৱত্তস্স ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনস্স কাৰণভূতোতি অত্থো. পৰিৱিতক্কোতি ‘‘কতমেসানং খো বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ব্ৰহ্মচৰিযং ন চিৰট্ঠিতিকং অহোসি, কতমেসানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ব্ৰহ্মচৰিযং চিৰট্ঠিতিকং অহোসী’’তি এৱং পৱত্তো পৰিৱিতক্কো. যংতংসদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধোতি আহ ‘‘তস্মা যেন সমযেনা’’তিআদি. পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱা অত্থতো সিদ্ধেনাতি পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱা উপ্পন্নঅত্থতো সিদ্ধেন. পটিনিদ্দেসো কত্তব্বোতি এতস্স ‘‘যদিদ’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘পটিনিদ্দেসো কত্তব্বো’’তি যদিদং যং ইদং ৱিধানং, অযং সব্বস্মিং ৱিনযে যুত্তীতি অত্থো. অথ ৱা ‘‘পটিনিদ্দেসো কত্তব্বো’’তি যদিদং যা অযং যুত্তি, অযং সব্বস্মিং ৱিনযে যুত্তীতি অত্থো.

তত্ৰিদং মুখমত্তনিদস্সনন্তি তস্সা যথাৱুত্তযুত্তিযা পৰিদীপনে ইদং মুখমত্তনিদস্সনং, উপাযমত্তনিদস্সনন্তি অত্থো. মুখং দ্ৱাৰং উপাযোতি হি অত্থতো একং. ‘‘তেন হি ভিক্খৱে ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি পাড়িং দস্সেত্ৱা তত্থ পটিনিদ্দেসমাহ ‘‘যেন সুদিন্নো’’তিআদিনা. তেনাতি হেতুঅত্থে কৰণৱচনত্তা তস্স পটিনিদ্দেসোপি তাদিসোযেৱাতি আহ ‘‘যস্মা পটিসেৱী’’তি. পুব্বে অত্থতো সিদ্ধেনাতি পুব্বে উপ্পন্নমেথুনধম্মপটিসেৱনসঙ্খাতঅত্থতো সিদ্ধেন. পচ্ছা অত্থতো সিদ্ধেনাতি ৰঞ্ঞা অদিন্নং দাৰূনং আদিযনসঙ্খাতপচ্ছাউপ্পন্নঅত্থতো সিদ্ধেন. সমযসদ্দোতি এতস্স ‘‘দিস্সতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো.

সমৱাযেতি পচ্চযসামগ্গিযং, কাৰণসমৱাযেতি অত্থো. খণেতি ওকাসে. অস্সাতি অস্স সমযসদ্দস্স সমৱাযো অত্থোতি সম্বন্ধো. অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি এত্থ কালো নাম উপসঙ্কমনস্স যুত্তপযুত্তকালো. সমযো নাম তস্সেৱ পচ্চযসামগ্গী, অত্থতো তদনুৰূপং সৰীৰবলঞ্চেৱ তপ্পচ্চযপৰিস্সযাভাৱো চ. উপাদানং নাম ঞাণেন তেসং গহণং সল্লক্খণং, তস্মা কালঞ্চ সমযঞ্চ পঞ্ঞায গহেত্ৱা উপধাৰেত্ৱাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে অম্হাকং স্ৱে গমনস্স যুত্তকালো ভৱিস্সতি, কাযে বলমত্তা চেৱ ফৰিস্সতি, গমনপচ্চযা চ অঞ্ঞো অফাসুৱিহাৰো ন ভৱিস্সতি, অথেতং কালঞ্চ গমনকাৰণসমৱাযসঙ্খাতং সমযঞ্চ উপধাৰেত্ৱা অপি এৱ নাম স্ৱে আগচ্ছেয্যামাতি.

খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা, খণো এৱ চ সমযো. যো খণোতি চ সমযোতি চ ৱুচ্চতি, সো একোৱাতি হি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. পৱুদ্ধং ৱনং পৱনং, তস্মিং পৱনস্মিং, ৱনসণ্ডেতি অত্থো. সমযোপি খো তে ভদ্দালি অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসীতি এত্থ সমযোতি সিক্খাপদপূৰণস্স হেতু. ভদ্দালীতি তস্স ভিক্খুনো নামং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ভদ্দালি তযা পটিৱিজ্ঝিতব্বযুত্তকং এতং কাৰণং অত্থি, তম্পি তে ন পটিৱিদ্ধং ন সল্লক্খিতন্তি. কিং তং কাৰণন্তি আহ ‘‘ভগৱা খো’’তিআদি.

উগ্গাহমানো তিআদীসু মানোতি তস্স পৰিব্বাজকস্স পকতিনামং, কিঞ্চি কিঞ্চি পন উগ্গহেতুং সমত্থতায ‘‘উগ্গাহমানো’’তি নং সঞ্জানন্তি, তস্মা ‘‘উগ্গাহমানো’’তি ৱুচ্চতি. সমণমুণ্ডিকায পুত্তো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো. সো কিৰ দেৱদত্তস্স উপট্ঠাকো. সমযং দিট্ঠিং পৱদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৱাদকো, তস্মিং সমযপ্পৱাদকে, দিট্ঠিপ্পৱাদকেতি অত্থো. তস্মিং কিৰ ঠানে চঙ্কীতাৰুক্খপোক্খৰসাতিপভুতযো ব্ৰাহ্মণা নিগণ্ঠাচেলকপৰিব্বাজকাদযো চ পৰিব্বাজকা সন্নিপতিত্ৱা অত্তনো অত্তনো সমযং দিট্ঠিং পৱদন্তি কথেন্তি দীপেন্তি, তস্মা সো আৰামো ‘‘সমযপ্পৱাদকো’’তি ৱুচ্চতি, স্ৱেৱ তিন্দুকাচীৰসঙ্খাতায তিম্বৰুৰুক্খপন্তিযা পৰিক্খিত্তত্তা ‘‘তিন্দুকাচীৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. একা সালা এত্থাতি একসালকো. যস্মা পনেত্থ পঠমং একা সালা কতা অহোসি, পচ্ছা মহাপুঞ্ঞং পোট্ঠপাদপৰিব্বাজকং নিস্সায বহূ সালা কতা, তস্মা তমেৱ একং সালমুপাদায লদ্ধনামৱসেন ‘‘একসালকো’’তি ৱুচ্চতি. মল্লিকায পন পসেনদিৰঞ্ঞো দেৱিযা উয্যানভূতো সো পুপ্ফফলসঞ্ছন্নো আৰামোতি কত্ৱা ‘‘মল্লিকায আৰামো’’তি সঙ্খ্যং গতো. তস্মিং সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে. পটিৱসতীতি তস্মিং ৱাসফাসুতায ৱসতি.

দিট্ঠে ধম্মেতি পচ্চক্খে অত্তভাৱে. অত্থোতি ৱুড্ঢি. সম্পৰাযিকোতি কম্মকিলেসৱসেন সম্পৰেতব্বতো সম্পাপুণিতব্বতো সম্পৰাযো, পৰলোকো. তত্থ নিযুত্তো সম্পৰাযিকো, পৰলোকত্থো. অত্থাভিসমযাতি যথাৱুত্তউভযত্থসঙ্খাতহিতপটিলাভা. সম্পৰাযিকোপি হি অত্থো কাৰণস্স নিপ্ফন্নত্তা পটিলদ্ধো নাম হোতীতি তমত্থদ্ৱযং একতো কত্ৱা ‘‘অত্থাভিসমযা’’তি ৱুত্তং. ধিযা পঞ্ঞায ৰাতি গণ্হাতীতি ধীৰো. অথ ৱা ধী পঞ্ঞা এতস্স অত্থীতি ধীৰো.

সম্মা মানাভিসমযাতি মানস্স সম্মা পহানেন. সম্মাতি ইমিনা মানস্স অগ্গমগ্গঞাণেন সমুচ্ছেদপ্পহানং ৱুত্তং. দুক্খস্স পীড়নট্ঠোতিআদীসু দুক্খসচ্চস্স পীড়নং তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং, পীড়নমেৱ অত্থো পীড়নট্ঠো, ত্থকাৰস্স ট্ঠকাৰং কত্ৱা ৱুত্তং. এৱং সেসেসুপি. সমেচ্চ পচ্চযেহি কতভাৱো সঙ্খতট্ঠো. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তাপনং পৰিদহনং. ৱিপৰিণামো জৰায মৰণেন চাতি দ্ৱিধা ৱিপৰিণামেতব্বতা. অভিসমেতব্বো পটিৱিজ্ঝিতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযোৱ অত্থো অভিসমযট্ঠো, পীড়নাদীনি. তানি হি অভিসমেতব্বভাৱেন একীভাৱং উপনেত্ৱা ‘‘অভিসমযট্ঠো’’তি ৱুত্তানি, অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি তানেৱ পীড়নাদীনি অভিসমযস্স ৱিসযভাৱূপগমনসামঞ্ঞতো একত্তেন ৱুত্তানি.

এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা তস্স তস্স অত্থস্স ৱাচকো সমযসদ্দো এৱাতি সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰেপি সউপসগ্গো অভিসমযসদ্দো ৱুত্তো. তত্থ সহকাৰীকাৰণসন্নিজ্ঝং সমেতি সমৱেতীতি সমযো, সমৱাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং এত্থ তদাধাৰপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেন্তি এত্থ, এতেন ৱা সংগচ্ছন্তি ধম্মা সহজাতধম্মেহি উপ্পাদাদীহি ৱাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং কাৰণং ৱিয চ পৰিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰীযতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱেন সহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহো. পচ্চযন্তৰসমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৱতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৱিসযে পৱত্ততি, দড়্হগ্গহণভাৱতো ৱা তংসংযুত্তা অযন্তি পৱত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৱেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিৰোধস্স যানং, সম্মা ৱা যানং অপগমো অপ্পৱত্তীতি সমযো, পহানং. ঞাণেন অভিমুখং সম্মা এতব্বো অধিগন্তব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতো সভাৱো. অভিমুখভাৱেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং যথাভূতসভাৱাৱবোধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা.

ননু চ অত্থমত্তং পটিচ্চ সদ্দা অভিনিৱিসন্তি, ন একেন সদ্দেন অনেকে অত্থা অভিধীযন্তীতি? সচ্চমেতং সদ্দৱিসেসে অপেক্খিতে. সদ্দৱিসেসে হি অপেক্খিযমানে একেন সদ্দেন অনেকত্থাভিধানং ন সম্ভৱতি. ন হি যো কালত্থো সমযসদ্দো, সোযেৱ সমূহাদিঅত্থং ৱদতি. এত্থ পন তেসং তেসং অত্থানং সমযসদ্দৱচনীযতাসামঞ্ঞমুপাদায অনেকত্থতা সমযসদ্দস্স ৱুত্তা. এৱং সব্বত্থ অত্থুদ্ধাৰে অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. ইধ পনস্স কালো অত্থোতি অস্স সমযসদ্দস্স ইধ কালো অত্থো সমৱাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৱতো দেসদেসকাদীনং ৱিয নিদানভাৱেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.

উপযোগৱচনেন ভুম্মৱচনেন চ নিদ্দেসমকত্ৱা ইধ কৰণৱচনেন নিদ্দেসে পযোজনং নিদ্ধাৰেতুকামো পৰম্মুখেন চোদনং সমুট্ঠাপেতি ‘‘এত্থাহা’’তিআদি. এত্থ ‘‘তেন সমযেনা’’তি ইমস্মিং ঠানে ৱিতণ্ডৱাদী আহাতি অত্থো. অথাতি চোদনায কত্তুকামতং দীপেতি, ননূতি ইমিনা সমানত্থো. কস্মা কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি সম্বন্ধো. ভুম্মৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি যোজেতব্বং. এত্থাপি ‘‘যথা’’তি ইদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থাতি তেসু সুত্তাভিধম্মেসু. তথাতি উপযোগভুম্মৱচনেহি. ইধাতি ইমস্মিং ৱিনযে. অঞ্ঞথাতি কৰণৱচনেন. অচ্চন্তমেৱাতি আৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ দেসনানিট্ঠানং, তাৱ অচ্চন্তমেৱ, নিৰন্তৰমেৱাতি অত্থো. কৰুণাৱিহাৰেনাতি পৰহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন কৰুণাৱিহাৰেন. তথা হি কৰুণানিদানত্তা দেসনায ইধ পৰহিতপটিপত্তি ‘‘কৰুণাৱিহাৰো’’তি ৱুত্তা, ন পন কৰুণাসমআপত্তিৱিহাৰো. ন হি দেসনাকালে দেসেতব্বধম্মৱিসযস্স দেসনাঞাণস্স সত্তৱিসযায মহাকৰুণায সহুপ্পত্তি সম্ভৱতি ভিন্নৱিসযত্তা, তস্মা কৰুণাৱসেন পৱত্তো পৰহিতপঅপত্তিসঙ্খাতো ৱিহাৰো ইধ কৰুণাৱিহাৰোতি ৱেদিতব্বো. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থদীপনত্থং উপযোগনিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তি.

অধিকৰণত্থোতি আধাৰত্থো. ভাৱো নাম কিৰিযা, কিৰিযায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং, সোযেৱত্থো ভাৱেনভাৱলক্খণত্থো. কথং পন অভিধম্মে যথাৱুত্তঅত্থদ্ৱযসম্ভৱোতি আহ ‘‘অধিকৰণঞ্হী’’তিআদি. তত্থ কালসঙ্খাতো অত্থো কালত্থো, সমূহসঙ্খাতো অত্থো সমূহত্থো. অথ ৱা কালসদ্দস্স অত্থো কালত্থো, সমূহসদ্দস্স অত্থো সমূহত্থো. কো সো? সমযো. ইদং ৱুত্তং হোতি – কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো তত্থ অভিধম্মে ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং অধিকৰণং আধাৰোতি যস্মিং কালে ধম্মপুঞ্জে ৱা কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ কালে পুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো.

ননু চাযং উপাদায পঞ্ঞত্তো কালো সমূহো চ ৱোহাৰমত্তকো, সো কথং আধাৰো তত্থ ৱুত্তধম্মানন্তি? নাযং দোসো. যথা হি কালো সভাৱধম্মপৰিচ্ছিন্নো সযং পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি আধাৰভাৱেন পঞ্ঞত্তো তঙ্খণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে পৰতো চ অভাৱতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো সাযন্হে গচ্ছতী’’তিআদীসু, সমূহো চ অৱযৱৱিনিমুত্তো অৱিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৱযৱানং আধাৰভাৱেন পঞ্ঞপীযতি ‘‘ৰুক্খে সাখা, যৱৰাসিম্হি সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৱমিধাপীতি দট্ঠব্বং.

অভিধম্মে আধাৰত্থসম্ভৱং দস্সেত্ৱা ইদানি ভাৱেনভাৱলক্খণত্থসম্ভৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্সা’’তিআদি. তত্থ খণো নাম অট্ঠক্খণৱিনিমুত্তো নৱমো বুদ্ধুপ্পাদসঙ্খাতো খণো, যানি ৱা পনেতানি ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং পৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) এত্থ পতিৰূপদেসৱাসো, সপ্পুৰিসূপনিস্সযো, অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাতি চত্তাৰি চক্কানি ৱুত্তানি, তানি একজ্ঝং কত্ৱা ওকাসট্ঠেন খণোতি ৱেদিতব্বো. তানি হি কুসলুপ্পত্তিযা ওকাসভূতানি. সমৱাযো নাম ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২১; সং. নি. ৪.৬০) এৱমাদিনা নিদ্দিট্ঠা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসঙ্খাতসাধাৰণফলনিপ্ফাদকত্তেন সণ্ঠিতা চক্খুৰূপাদিপচ্চযসামগ্গী. চক্খুৰূপাদীনঞ্হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসাধাৰণফলং. হেতূতি জনকহেতু. যথাৱুত্তখণসঙ্খআতস্স সমৱাযসঙ্খাতস্স হেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৱেন সত্তায তেসং ফস্সাদিধম্মানং ভাৱো সত্তা লক্খীযতি ৱিঞ্ঞাযতীতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ‘‘গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি দোহনকিৰিযায গমনকিৰিযা লক্খীযতি, এৱমিধাপি ‘‘যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযে’’তি চ ৱুত্তে ‘‘সতী’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱ হোতি অঞ্ঞকিৰিযায সম্বন্ধাভাৱে পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভাৱতোতি সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিৰিযা ফস্সাদিভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতীতি. অযঞ্হি তত্থ অত্থো যস্মিং যথাৱুত্তে খণে পচ্চযসমৱাযে হেতুম্হি চ সতি কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ খণে পচ্চযসমৱাযে হেতুম্হি চ সতি ফস্সাদযোপি হোন্তীতি. তদত্থজোতনত্থন্তি অধিকৰণত্থস্স ভাৱেনভাৱলক্খণত্থস্স চ দীপনত্থং.

ইধ পনাতি ইমস্মিং ৱিনযে. হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতীতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, ৱিজ্জায ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয হেতুঅত্থো ‘‘ফৰসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৱিয কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. কথং সম্ভৱতীতি আহ ‘‘যো হি সো’’তিআদি. তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেনাতি এত্থ পন তংতংৱত্থুৱীতিক্কমোৱ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতু চেৱ কৰণঞ্চ. তথা হি যদা ভগৱা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা পঠমমেৱ তেসং তেসং তত্থ তত্থ তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুভূতং ৱীতিক্কমং অপেক্খমানো ৱিহৰতি, তদা তং তং ৱীতিক্কমং অপেক্খিত্ৱা তদত্থং ৱসতীতি সিদ্ধো ৱত্থুৱীতিক্কমস্স হেতুভাৱো ‘‘অন্নেন ৱসতি, অন্নং অপেক্খিত্ৱা তদত্থায ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকালে পন তেনেৱ পুব্বসিদ্ধেন ৱীতিক্কমেন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতীতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা সাধকতমত্তা কৰণভাৱোপি ৱীতিক্কমস্সেৱ সিদ্ধো ‘‘অসিনা ছিন্দতী’’তিআদীসু ৱিয. ৱীতিক্কমং পন অপেক্খমানো তেনেৱ সদ্ধিং তন্নিস্সযকালম্পি অপেক্খিত্ৱা ৱিহৰতীতি কালস্সপি ইধ হেতুভাৱো ৱুত্তো, সিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তো চ তং তং ৱীতিক্কমকালং অনতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ কালেন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতীতি ৱীতিক্কমনিস্সযস্স কালস্সপি কৰণভাৱো ৱুত্তো, তস্মা ইমিনা পৰিযাযেন কালস্সপি হেতুভাৱো কৰণভাৱো চ লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেনা’’তি. নিপ্পৰিযাযতো পন ৱীতিক্কমোযেৱ হেতুভূতো কৰণভূতো চ. সো হি ৱীতিক্কমক্খণে হেতু হুত্ৱা পচ্ছা সিক্খাপদপঞ্ঞাপনে কৰণম্পি হোতীতি.

সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তোতি ৱীতিক্কমং পুচ্ছিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা ওতিণ্ণৱত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিগৰহিত্ৱা চ তং তং ৱত্থুং ওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ কালেন কৰণভূতেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানোতি ততিযপাৰাজিকাদীসু ৱিয সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হেতুভূতং তং তং ৱত্থুং ৱীতিক্কমসমযং অপেক্খমানো তেন সমযেন হেতুভূতেন ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসীতি অত্থো. ‘‘সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো’’তি ৱচনতো ‘‘তেন সমযেন কৰণভূতেন হেতুভূতেনা’’তি এৱং ৱত্তব্বেপি পঠমং ‘‘হেতুভূতেনা’’তি ৱচনং ইধ হেতুঅত্থস্স অধিপ্পেতত্তা ৱুত্তং. ভগৱা হি ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰন্তো থেৰস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতং পৰিৱিতক্কসমযং অপেক্খমানো তেন সমযেন হেতুভূতেন ৱিহাসীতি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. কিং পনেত্থ যুত্তিচিন্তায, আচৰিযস্স ইধ কমৱচনিচ্ছা নত্থীতি এৱমেতং গহেতব্বং. তেনেৱ দীঘনিকাযট্ঠকথাযম্পি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পৰিব্বাজককথাৱণ্ণনা) ‘‘তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেনা’’তিআদিনা অযমেৱ অনুক্কমো ৱুত্তো. ন হি তত্থ পঠমং ‘‘হেতুভূতেনা’’তি ৱচনং ইধ ‘‘তেন সমযেন ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তি এত্থ হেতুঅত্থস্স অধিপ্পেতভাৱদীপনত্থং ৱুত্তং. ‘‘সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো হেতুভূতেন কৰণভূতেন সমযেন ৱিহাসি, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো হেতুভূতেন সমযেন ৱিহাসীতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো কাতব্বো’’তিপি ৱদন্তি. তদত্থজোতনত্থন্তি হেতুঅত্থস্স কৰণত্থস্স ৱা দীপনত্থং. ইধাতি ইমস্মিং ৱিনযে. হোতি চেত্থাতি এত্থ ইমস্মিং পদেসে যথাৱুত্তত্থসঙ্গহৱসেন অযং গাথা হোতি. অঞ্ঞত্ৰাতি সুত্তাভিধম্মেসু.

পোৰাণাতি অট্ঠকথাচৰিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৱচনমত্তেন ৱিসেসো. তেন সুত্তৱিনযেসু ৱিভত্তিৱিপৰিণামো কতোতি দস্সেতি. পৰতো অত্থং ৱণ্ণযিস্সামাতি পৰতো ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা আগতট্ঠানে ৱণ্ণযিস্সাম. ৱেৰঞ্জাযন্তি এত্থ ‘‘বলিকৰগ্গহণেন জনস্স পীড়াভাৱতো নিদ্দোসত্তা ৱিগতো ৰজো অস্সাতি ৱেৰঞ্জা, সেৰিৱাণিজজাতকে দেৱদত্তস্স ৱেৰুপ্পন্নপদেসে কতত্তা ৱেৰং এত্থ জাতন্তি ৱেৰঞ্জা, পৱিট্ঠপৱিট্ঠে নটসমজ্জাদীহি খাদনীযভোজনীযালঙ্কাৰাদীহি চ ৱিৱিধেহি উপকৰণেহি ৰঞ্জনতো ৱিৱিধেহি ৰঞ্জযতীতি ৱেৰঞ্জা, পটিপক্খে অভিভৱিত্ৱা কতভাৱতো ৱেৰং অভিভৱিত্ৱা জাতাতি ৱেৰঞ্জা, ৱেৰঞ্জস্স নাম ইসিনো অস্সমট্ঠানে কতত্তা ৱেৰঞ্জা’’তি এৱমাদিনা কেচি ৱণ্ণযন্তি. কিং ইমিনা, নামমত্তমেতং তস্স নগৰস্সাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱেৰঞ্জাতি অঞ্ঞতৰস্স নগৰস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি. সমীপত্থে ভুম্মৱচনন্তি ‘‘গঙ্গাযং গাৱো চৰন্তি, কূপে গগ্গকুল’’ন্তিআদীসু ৱিয. অৱিসেসেনাতি ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি. পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং সমাপজ্জিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদীসু ৱিয সদ্দন্তৰসন্নিধানসিদ্ধেন ৱিসেসপৰামসনেন ৱিনা. অথ ৱা অৱিসেসেনাতি ন ৱিসেসেন, ৱিহাৰভাৱসামঞ্ঞেনাতি অত্থো.

ইৰিযাপথ…পে… ৱিহাৰেসূতি ইৰিযাপথৱিহাৰো দিব্বৱিহাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰো অৰিযৱিহাৰোতি এতেসু চতূসু ৱিহাৰেসু. তত্থ ইৰিযনং পৱত্তনং ইৰিযা, কাযপ্পযোগো কাযিককিৰিযা. তস্সা পৱত্তনুপাযভাৱতো ইৰিযায পথোতি ইৰিযাপথো, ঠাননিসজ্জাদি. ন হি ঠাননিসজ্জাদীহি অৱত্থাহি ৱিনা কঞ্চি কাযিককিৰিযং পৱত্তেতুং সক্কা. ঠানসমঙ্গী ৱা হি কাযেন কিঞ্চি কৰেয্য গমনাদীসু অঞ্ঞতৰসমঙ্গী ৱাতি. ৱিহৰণং, ৱিহৰতি এতেনাতি ৱা ৱিহাৰো, ইৰিযাপথোৱ ৱিহাৰো ইৰিযাপথৱিহাৰো, সো চ অত্থতো ঠাননিসজ্জাদিআকাৰপ্পৱত্তো চতুসন্ততিৰূপপ্পবন্ধোৱ. দিৱি ভৱো দিব্বো, তত্থ বহুলপ্পৱত্তিযা ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদিদেৱলোকভৱোতি অত্থো. তত্থ যো দিব্বানুভাৱো তদত্থায সংৱত্ততীতি ৱা দিব্বো, অভিঞ্ঞাভিনীহাৰৱসেন মহাগতিকত্তা ৱা দিব্বো, দিব্বো চ সো ৱিহাৰো চাতি দিব্বৱিহাৰো, দিব্বভাৱাৱহো ৱা ৱিহাৰো দিব্বৱিহাৰো, মহগ্গতজ্ঝানানি. আৰুপ্পসমাপত্তিযোপি হি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. নেত্তিযং পন ‘‘চতস্সো আৰুপ্পসমাপত্তিযো আনেঞ্জৱিহাৰো’’তি ৱুত্তং, তং মেত্তাঝানাদীনং ব্ৰহ্মৱিহাৰতা ৱিয তাসং ভাৱনাৱিসেসভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. অট্ঠকথাসু পন দিব্বভাৱাৱহসামঞ্ঞতো তাপি ‘‘দিব্বৱিহাৰা’’ত্ৱেৱ ৱুত্তা. ব্ৰহ্মানং ৱিহাৰা ব্ৰহ্মৱিহাৰা, ব্ৰহ্মানো ৱা ৱিহাৰা ব্ৰহ্মৱিহাৰা, হিতূপসংহৰাদিৱসেন পৱত্তিযা ব্ৰহ্মভূতা সেট্ঠভূতা ৱিহাৰাতি অত্থো, মেত্তাঝানাদিকা চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. অৰিযা উত্তমা ৱিহাৰাতি অৰিযৱিহাৰা, অনঞ্ঞসাধাৰণত্তা অৰিযানং ৱা ৱিহাৰা অৰিযৱিহাৰা, চতস্সো ফলসমাপত্তিযো. ৱিসেসতো পন ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তি চ ভগৱতো দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰা.

অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনন্তি যথাৱুত্তৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গীভাৱপৰিদীপনং. ভগৱা হি লোভদোসমোহুস্সন্নকালে লোকে তস্স সকায পটিপত্তিযা ৱিনযনত্থং দিব্বব্ৰহ্মঅঅযৱিহাৰে উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তথা হি যদা সত্তা কামেসু ৱিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা কিৰ ভগৱা দিব্বেন ৱিহাৰেন ৱিহৰতি তেসং অলোভকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৱ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৱা এত্থ ৰুচিং উপ্পাদেন্তা কামেসু ৱিৰজ্জেয্যু’’ন্তি. যদা পন ইস্সৰিযত্থং সত্তেসু ৱিপ্পটিপজ্জন্তি, তদা পন ব্ৰহ্মৱিহাৰেন ৱিহৰতি তেসং অদোসকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৱ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৱা এত্থ ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা অদোসেন দোসং ৱূপসমেয্যু’’ন্তি. যদা পন পব্বজিতা ধম্মাধিকৰণং ৱিৱদন্তি, তদা অৰিযৱিহাৰেন ৱিহৰতি তেসং অমোহকুসলমূলুপ্পাদনত্থং ‘‘অপ্পেৱ নাম ইমং পটিপত্তিং দিস্ৱা তত্থ ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা অমোহেন মোহং ৱূপসমেয্যু’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ইমেহি দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেহি সত্তানং ৱিৱিধং হিতসুখং হৰতি উপহৰতি উপনেতি জনেতি উপ্পাদেতীতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি.

ইৰিযাপথৱিহাৰেন পন ন কদাচি ন ৱিহৰতি তং ৱিনা অত্তভাৱপৰিহৰণাভাৱতো, ততোযেৱ চ দিব্বৱিহাৰাদীনম্পি সাধাৰণো ইৰিযাপথৱিহাৰোতি আহ ‘‘ইধ পনা’’তিআদি. ইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনন্তি ইতৰৱিহাৰসমাযোগপৰিদীপনস্স ৱিসেসৱচনস্স অভাৱতো ইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনস্স চ অত্থসিদ্ধত্তা ৱুত্তং. অস্মিং পন পক্খে ৱিহৰতীতি এত্থ ৱি-সদ্দো ৱিচ্ছেদত্থজোতনো, হৰতীতি নেতি পৱত্তেতীতি অত্থো, ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা হৰতীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ কস্স কেন ৱিচ্ছিন্দনং, কথং কস্স পৱত্তনন্তি অন্তোলীনচোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সো হী’’তিআদি. সোতি ভগৱা. যদিপি ভগৱা একেনপি ইৰিযাপথেন চিৰতৰং কালং অত্তভাৱং পৱত্তেতুং সক্কোতি, তথাপি উপাদিন্নকসৰীৰস্স নাম অযং সভাৱোতি দস্সেতুং ‘‘একং ইৰিযাপথবাধন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অপৰিপতন্তন্তি অপতন্তং. যস্মা পন ভগৱা যত্থ কত্থচি ৱসন্তো ৱিনেয্যানং ধম্মং দেসেন্তো নানাসমাপত্তীহি চ কালং ৱীতিনামেন্তো ৱসতীতি সত্তানং অত্তনো চ ৱিৱিধং হিতসুখং হৰতি উপনেতি, তস্মা ৱিৱিধং হৰতীতি ৱিহৰতীতি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

নড়েৰুপুচিমন্দমূলেতি এত্থ ৱণ্ণযন্তি – নড়েৰূতি তস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থযক্খস্সেতং অধিৱচনং, তস্মা তেন অধিৱত্থো পুচিমন্দো ‘‘নড়েৰুস্স পুচিমন্দো নড়েৰুপুচিমন্দো’’তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা নড়ে ৰুহত্তা জাতত্তা নড়েৰু. সুসিৰমেত্থ নড়সদ্দেন ৱুচ্চতি, তস্মা ৰুক্খসুসিৰে জাতত্তা নড়েৰু চ সো পুচিমন্দো চাতি নড়েৰুপুচিমন্দোতি ৱুচ্চতি. নড়ৱনে ৰুহত্তা জাতত্তা ৱা নড়েৰু. নড়ৱনে কিৰ সো পুচিমন্দৰুক্খো জাতো. উৰুনড়ো পুচিমন্দো নড়েৰুপুচিমন্দো. উৰুসদ্দো চেত্থ মহন্তপৰিযাযো, নড়সদ্দো সুসিৰপৰিযাযো, তস্মা মহন্তেন সুসিৰেন সমন্নাগতো পুচিমন্দো নড়েৰুপুচিমন্দোতি ৱুচ্চতীতি. আচৰিযো পন কিমেত্থ বহুভাসিতেনাতি একমেৱত্থং দস্সেন্তো ‘‘নড়েৰু নাম যক্খো’’তিআদিমাহ.

মূল-সদ্দো এত্থ সমীপৱচনো অধিপ্পেতো, ন মূলমূলাদীসু ৱত্তমানোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘মূলন্তি সমীপ’’ন্তিআদি. নিপ্পৰিযাযেন সাখাদিমতো সঙ্ঘাতস্স সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনে অৱযৱৱিসেসে পৱত্তমানো মূলসদ্দো যস্মা তংসদিসেসু তন্নিস্সযে পদেসে চ ৰুড়্হীৱসেন পৰিযাযতো পৱত্ততি, তস্মা ‘‘মূলানি উদ্ধৰেয্যা’’তি এত্থ নিপ্পৰিযাযতো মূলং অধিপ্পেতন্তি একেন মূলসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা আহ ‘‘মূলমূলে দিস্সতী’’তি যথা ‘‘দুক্খদুক্খং, ৰূপৰূপ’’ন্তি চ. অসাধাৰণহেতুম্হীতি অসাধাৰণকাৰণে. লোভো হি লোভসহগতঅকুসলচিত্তুপ্পাদস্সেৱ হেতুত্তা অসাধাৰণো, তস্মা লোভসহগতচিত্তুপ্পাদানমেৱ আৱেণিকে নেসং সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনতো মূলট্ঠেন উপকাৰকে পচ্চযধম্মৱিসেসেতি অত্থো. অথ ৱা যথা অলোভাদযো কুসলাব্যাকতসাধাৰণা, লোভাদযো পন তথা ন হোন্তি অকুসলস্সেৱ সাধাৰণত্তাতি অসাধাৰণকাৰণং. অথ ৱা আদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন অলোভাদীনম্পি কুসলাব্যাকতমূলানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেসুপি হি অলোভাদিকুসলমূলং অকুসলাব্যাকতেহি অসাধাৰণত্তা অসাধাৰণকাৰণং, তথা অলোভাদিঅব্যাকতমূলম্পি ইতৰদ্ৱযেহি অসাধাৰণত্তাতি. নিৱাতেতি ৱাতৰহিতে পদেসে, ৱাতস্স অভাৱে ৱা. পতন্তীতি নিপতন্তি, অযমেৱ ৱা পাঠো. ৰমণীযোতি মনুঞ্ঞো. পাসাদিকোতি পসাদাৱহো, পসাদজনকোতি অত্থো. আধিপচ্চং কুৰুমানো ৱিযাতি সম্বন্ধো.

তত্থাতি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতি নড়েৰুপুচিমন্দমূলে’’তি যং ৱুত্তং, তত্থ. সিযাতি কস্সচি এৱং পৰিৱিতক্কো সিযা, ৱক্খমানাকাৰেন কদাচি চোদেয্য ৱাতি অত্থো. যদি তাৱ ভগৱাতিআদীসু চোদকস্সাযমধিপ্পাযো – ‘‘পাটলিপুত্তে পাসাদে ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয অধিকৰণাধিকৰণং যদি ভৱেয্য, তদা ‘‘ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতি নড়েৰুপুচিমন্দমূলে’’তি অধিকৰণদ্ৱযনিদ্দেসো যুত্তো সিযা, ইমেসং পন ভিন্নদেসত্তা ন যুত্তো উভযনিদ্দেসোতি. অথ তত্থ ৱিহৰতীতি যদি নড়েৰুপুচিমন্দমূলে ৱিহৰতি. ন ৱত্তব্বন্তি নানাঠানভূতত্তা ৱেৰঞ্জানড়েৰুপুচিমন্দমূলানং ‘‘তেন সমযেনা’’তি চ ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ইদানি চোদকো তমেৱ অত্তনো অধিপ্পাযং ‘‘ন হি সক্কা’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. ৱেৰঞ্জানড়েৰুপুচিমন্দমূলানং ভূমিভাগৱসেন ভিন্নত্তাযেৱ হি ন সক্কা উভযত্থ তেনেৱ সমযেন ৱিহৰিতুং, ‘‘উভযত্থ তেনেৱ সমযেনা’’তি চ ৱুত্তত্তা নানাসমযে ৱিহাৰো অৱাৰিতোতি ৱেদিতব্বো.

ইতৰো সব্বমেতং অৱিপৰীতমত্থং অজানন্তেন তযা ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্ব’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ এতন্তি ‘‘ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতি নড়েৰুপুচিমন্দমূলে’’তি এতং ৱচনং. এৱন্তি ‘‘যদি তাৱ ভগৱা’’তিআদিনা যং তং ভৱতা চোদিতং, তং অত্থতো এৱং ন খো পন দট্ঠব্বং, ন উভযত্থ অপুব্বং অচৰিমং ৱিহাৰদস্সনত্থন্তি অত্থো. ইদানি অত্তনা যথাধিপ্পেতং অৱিপৰীতমত্থং তস্স চ পটিকচ্চেৱ ৱুত্তভাৱং তেন চ অপ্পটিৱিদ্ধতং পকাসেন্তো ‘‘ননু অৱোচুম্হ সমীপত্থে ভুম্মৱচন’’ন্তিআদিমাহ. গোযূথানীতি গোমণ্ডলানি. এৱম্পি নড়েৰুপুচিমন্দমূলে ৱিহৰতিচ্চেৱ ৱত্তব্বং, ন ৱেৰঞ্জাযন্তি, তস্মা সমীপাধিকৰণত্থৱসেন উভযথা নিদানকিত্তনে কিং পযোজনন্তি চোদনং মনসি নিধাযাহ ‘‘গোচৰগামনিদস্সনত্থ’’ন্তিআদি. অস্সাতি ভগৱতো.

অৱস্সঞ্চেত্থ গোচৰগামকিত্তনং কত্তব্বং. যথা হি নড়েৰুপুচিমন্দমূলকিত্তনং পব্বজিতানুগ্গহকৰণাদিঅনেকপ্পযোজনং, এৱং গোচৰগামকিত্তনম্পি গহট্ঠানুগ্গহকৰণাদিৱিৱিধপ্পযোজনন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৱেৰঞ্জাকিত্তনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ গহট্ঠানুগ্গহকৰণন্তি তেসং তত্থ পচ্চযগ্গহণেন উপসঙ্কমনপযিৰুপাসনাদীনং ওকাসদানেন ধম্মদেসনায সৰণেসু সীলেসু চ পতিট্ঠাপনেন যথূপনিস্সযং উপৰিৱিসেসাধিগমাৱহনেন চ গহট্ঠানং অনুগ্গহকৰণং. পব্বজিতানুগ্গহকৰণন্তি উগ্গহপৰিপুচ্ছানং কম্মট্ঠানানুযোগস্স চ অনুৰূপৱসনট্ঠানপৰিগ্গহেনেত্থ পব্বজিতানং অনুগ্গহকৰণং.

পচ্চযগ্গহণেনেৱ পচ্চযপৰিভোগসিদ্ধিতো আহ ‘‘তথা পুৰিমেন…পে… ৱিৱজ্জনন্তি. তত্থ পুৰিমেনাতি ৱেৰঞ্জাৱচনেন. আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৱো. তস্স কিলমথো কিলন্তভাৱো অত্তকিলমথো, অত্তপীড়া অত্তদুক্খন্তি ৱুত্তং হোতি, তস্স অনুযোগো কৰণং অত্তকিলমথানুযোগো, উপৱাসকণ্টকাপস্সযসেয্যাদিনা অত্তনো দুক্খুপ্পাদনন্তি ৱুত্তং হোতি. তস্স ৱিৱজ্জনং অত্তকিলমথানুযোগৱিৱজ্জনং. অন্তোগামে ৱসন্তানং অনিচ্ছন্তানম্পি ৱিসভাগৰূপাদিআৰম্মণদস্সনাদিসম্ভৱতো বহিগামে পতিৰূপট্ঠানে ৱসন্তানং তদভাৱতো আহ ‘‘পচ্ছিমেন ৱত্থুকামপ্পহানতো’’তিআদি. তত্থ পচ্ছিমেনাতি নড়েৰুপুচিমন্দমূলৱচনেন. কিলেসকামস্স ৱত্থুভূতত্তা ৰূপাদযো পঞ্চ কামগুণা ৱত্থুকামো, তস্স পহানং ৱত্থুকামপ্পহানং. কামসুখল্লিকানুযোগৱিৱজ্জনুপাযদস্সনন্তি ৱত্থুকামেসু কিলেসকামসংযুত্তস্স সুখস্স যোগো অনুযোগো অনুভৱো, তস্স পৰিৱজ্জনে উপাযদস্সনং.

সযমেৱ গোচৰগামং উপসঙ্কমিত্ৱা অত্তনো ধম্মস্সৱনানুৰূপভব্বপুগ্গলানং দস্সনতো ধম্মদেসনায কালো সম্পত্তো নাম হোতীতি ধম্মদেসনায অভিযোগো ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘পুৰিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগ’’ন্তি. ধম্মদেসনায সউস্সাহভাৱো ধম্মদেসনাভিযোগো. বহিগামে ৱিৱিত্তোকাসে ৱসন্তস্স আকিণ্ণৱিহাৰাভাৱতো কাযৱিৱেকাদীসু অধিমুত্তি তপ্পোণতা ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘পচ্ছিমেন ৱিৱেকাধিমুত্তি’’ন্তি.

ধম্মদেসনাভিযোগৱিৱেকাধিমুত্তীনং হেতুভূতা এৱ কৰুণাপঞ্ঞা ধম্মদেসনায উপগমনস্স ততো অপগমনস্স কাৰণভূতা হোন্তীতি আহ ‘‘পুৰিমেন কৰুণায উপগমন’’ন্তিআদি. কৰুণাপঞ্ঞাযেৱ হি অনন্তৰদুকস্স হেতূ হোন্তি. এতেন চ কৰুণায উপগমনং ন লাভাদিনিমিত্তং, পঞ্ঞায অপগমনং ন ৱিৰোধাদিনিমিত্তন্তি উপগমনাপগমনানং নিৰুপক্কিলেসতং ৱিভাৱিভন্তি দট্ঠব্বং. অধিমুত্ততন্তি তন্নিন্নভাৱং. নিৰুপলেপনন্তি অনুপলেপনং অনল্লীযনং.

ধম্মিকসুখাপৰিচ্চাগনিমিত্তন্তি এত্থ ধম্মিকসুখং নাম অনৱজ্জসুখং. তঞ্হি ধম্মিকং লাভং পটিচ্চ উপ্পন্নত্তা ‘‘ধম্মিকসুখ’’ন্তি ৱুচ্চতি. উত্তৰিমনুস্সধম্মাভিযোগনিমিত্তং ফাসুৱিহাৰন্তি সম্বন্ধো. মনুস্সানং উপকাৰবহুলতন্তি পচ্চযপটিগ্গহণধম্মদেসনাদিৱসেন উপকাৰবহুলতং. দেৱতানং উপকাৰবহুলতং জনৱিৱিত্ততায. পচুৰজনৱিৱিত্তঞ্হি ঠানং দেৱা উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞন্তি. লোকে সংৱড্ঢভাৱন্তি আমিসোপভোগেন সংৱড্ঢিতভাৱং.

একপুগ্গলোতি এত্থ (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০) একোতি দুতিযাদিপটিক্খেপত্থো গণনপৰিচ্ছেদো. পুগ্গলোতি সম্মুতিকথা, ন পৰমত্থকথা. বুদ্ধস্স হি ভগৱতো দুৱিধা দেসনা সম্মুতিদেসনা পৰমত্থদেসনা চাতি. অযমত্থো পন হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতোৱাতি ইধ ন ৱুচ্চতি. একো চ সো পুগ্গলো চাতি একপুগ্গলো. কেনট্ঠেন একপুগ্গলো? অসদিসট্ঠেন গুণৱিসিট্ঠট্ঠেন অসমসমট্ঠেন. সো হি দসন্নং পাৰমীনং পটিপাটিযা আৱজ্জনং আদিং কত্ৱা বোধিসম্ভাৰগুণেহি চেৱ বুদ্ধগুণেহি চ সেসমহাজনেন অসদিসোতি অসদিসট্ঠেনপি একপুগ্গলো. যে চস্স তে গুণা, তেপি অঞ্ঞসত্তানং গুণেহি ৱিসিট্ঠাতি গুণৱিসিট্ঠট্ঠেনপি একপুগ্গলো. পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি সদ্ধিং অযমেৱ একো ৰূপকাযগুণেহি চেৱ নামকাযগুণেহি চ সমোতি অসমসমট্ঠেনপি একপুগ্গলো. লোকেতি সত্তলোকে.

উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতীতি ইদং পন উভযম্পি ৱিপ্পকতৱচনমেৱ. উপ্পজ্জন্তো বহুজনহিতত্থায উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেন কাৰণেনাতি এৱং পনেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱৰূপঞ্চেত্থ লক্খণং ন সক্কা এতং অঞ্ঞেন সদ্দলক্খণেন পটিবাহিতুং. অপিচ উপ্পজ্জমানো নাম, উপ্পজ্জতি নাম, উপ্পন্নো নামাতি অযমেত্থ ভেদো ৱেদিতব্বো. এস হি দীপঙ্কৰপাদমূলতো লদ্ধব্যাকৰণো বুদ্ধকাৰকধম্মে পৰিযেসন্তো দস পাৰমিযো দিস্ৱা ‘‘ইমে ধম্মা মযা পূৰেতব্বা’’তি কতসন্নিট্ঠানো দানপাৰমিং পূৰেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. সীলপাৰমিং…পে… উপেক্খাপাৰমিন্তি ইমা দস পাৰমিযো পূৰেন্তোপি, দস উপপাৰমিযো পূৰেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. দস পৰমত্থপাৰমিযো পূৰেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ঞাতত্থচৰিযং লোকত্থচৰিযং বুদ্ধত্থচৰিযং পূৰযমানোপি উপ্পজ্জমানো নাম. কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি বুদ্ধকাৰকে ধম্মে মত্থকং পাপেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ৱেস্সন্তৰত্তভাৱং পহায তুসিতপুৰে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা সট্ঠিৱস্সসতসহস্সাধিকা সত্তপণ্ণাস ৱস্সকোটিযো তিট্ঠন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. দেৱতাহি যাচিতো পঞ্চ মহাৱিলোকনানি ৱিলোকেত্ৱা মাযাদেৱিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হন্তোপি, অনূনাধিকে দস মাসে গব্ভৱাসং ৱসন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. একূনতিংস ৱস্সানি অগাৰমজ্ঝে তিট্ঠন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৱা ৰাহুলভদ্দস্স জাতদিৱসে ছন্নসহাযো কণ্ডকং অস্সৱৰমাৰুয্হ নিক্খমন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. তীণি ৰজ্জানি অতিক্কমন্তো অনোমনদিতীৰে পব্বজন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ছব্বস্সানি মহাপধানং কৰোন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. পৰিপাকগতে ঞাণে ওড়াৰিকং আহাৰং আহৰন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. সাযন্হসমযে ৱিসাখপুণ্ণমাযং মহাবোধিমণ্ডং আৰুয্হ মাৰবলং ৱিধমেত্ৱা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং পৰিসোধেত্ৱা পচ্ছিমযামসমনন্তৰে দ্ৱাদসঙ্গং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমতো সম্মসিত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৱিজ্ঝন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. সোতাপত্তিফলক্খণেপি সকদাগামিফলক্খণেপি অনাগামিফলক্খণেপি উপ্পজ্জমানো নাম. অৰহত্তমগ্গক্খণে পন উপ্পজ্জতি নাম. অৰহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম. বুদ্ধানঞ্হি সাৱকানং ৱিয ন পটিপাটিযা ইদ্ধিৱিধঞাণাদীনি উপ্পজ্জন্তি, সহেৱ পন অৰহত্তমগ্গেন সকলোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদি গুণৰাসি আগতোৱ নাম হোতি, তস্মা নিব্বত্তসব্বকিচ্চত্তা অৰহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম হোতি. ইমস্মিম্পি সুত্তে অৰহত্তফলক্খণংযেৱ সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.

বহুজনহিতাযাতি মহাজনস্স হিতত্থায উপ্পজ্জতি. বহুজনসুখাযাতি মহাজনস্স সুখত্থায উপ্পজ্জতি. লোকানুকম্পাযাতি সত্তলোকস্স অনুকম্পং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. কতৰসত্তলোকস্সাতি? যো তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা অমতপানং পিৱি, ধম্মং পটিৱিজ্ঝি, তস্স. ভগৱতা হি মহাবোধিমণ্ডে সত্তসত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা বোধিমণ্ডা ইসিপতনং আগম্ম ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৱিতব্বা’’তি ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তে (সং. নি. ৩.৫; মহাৱ. ১৩) দেসিতে আযস্মতা অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰেন সদ্ধিং অট্ঠাৰসকোটিসঙ্খা ব্ৰহ্মানো অমতপানং পিৱিংসু, এতস্স সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. পঞ্চমদিৱসে অনত্তলক্খণসুত্তন্তপৰিযোসানে পঞ্চৱগ্গিযত্থেৰা অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. ততো যসদাৰকপ্পমুখে পঞ্চপণ্ণাস পুৰিসে অৰহত্তে পতিট্ঠাপেসি, ততো কপ্পাসিকৱনসণ্ডে তিংস ভদ্দৱগ্গিযে তযো মগ্গে চ ফলানি চ সম্পাপেসি, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. গযাসীসে আদিত্তপৰিযাযপৰিযোসানে (সং. নি. ৪.২৮; মহাৱ. ৫৪) জটিলসহস্সং অৰহত্তে পতিট্ঠাপেসি, ততো লট্ঠিৱনে বিম্বিসাৰপ্পমুখা একাদস নহুতা ব্ৰাহ্মণগহপতিকা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, একং নহুতং সৰণেসু পতিট্ঠিতং. তিৰোকুট্টঅনুমোদনাৱসানে (খু. পা. ৭. ১ আদযো) চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সেহি অমতপানং পীতং. সুমনমালাকাৰসমাগমে চতুৰাসীতিযা, ধনপালসমাগমে দসহি পাণসহস্সেহি, খদিৰঙ্গাৰজাতকসমাগমে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সেহি, জম্বুকআজীৱকসমাগমে চতুৰাসীতিযাৱ, আনন্দসেট্ঠিসমাগমে চতুৰাসীতিযাৱ পাণসহস্সেহি অমতপানং পীতং. পাসাণকচেতিযে পাৰাযনসুত্তকথাদিৱসে (সু. নি. ৯৮২ আদযো) চুদ্দস কোটিযো অমতপানং পিৱিংসু. যমকপাটিহাৰিযদিৱসে ৱীসতি পাণকোটিযো, তাৱতিংসভৱনে পণ্ডুকম্বলসিলাযং নিসীদিত্ৱা মাতৰং কাযসক্খিং কত্ৱা সত্তপ্পকৰণং অভিধম্মং দেসেন্তস্স অসীতি পাণকোটিযো, দেৱোৰোহণে তিংস পাণকোটিযো, সক্কপঞ্হসুত্তন্তে (দী. নি. ২.৩৪৪ আদযো) অসীতি দেৱসহস্সানি অমতপানং পিৱিংসু. মহাসমযসুত্তন্তে (দী. নি. ২.৩৩১ আদযো) মঙ্গলসুত্তে (খু. পা. ৫.১ আদযো; সু. নি. মঙ্গলসুত্ত) চূড়ৰাহুলোৱাদে (ম. নি. ৩.৪১৬ আদযো) সমচিত্তপটিপদাযাতি (অ. নি. ২.৩৩) ইমেসু চতূসু ঠানেসু অভিসমযপ্পত্তসত্তানং পৰিচ্ছেদো নত্থি, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নোতি. যাৱজ্জদিৱসা ইতো পৰম্পি অনাগতে ইমং সাসনং নিস্সায সগ্গমোক্খমগ্গে পতিট্ঠহন্তানং ৱসেনপি অযমত্থো ৱেদিতব্বো.

দেৱমনুস্সানন্তি ন কেৱলং দেৱমনুস্সানংযেৱ, অৱসেসানং নাগসুপণ্ণাদীনম্পি অত্থায হিতায সুখাযেৱ উপ্পন্নো. সহেতুকপটিসন্ধিকে পন মগ্গফলসচ্ছিকিৰিযায ভব্বে পুগ্গলে দস্সেতুং এৱং ৱুত্তং. তস্মা এতেসম্পি অত্থত্থায হিতত্থায সুখত্থাযেৱ উপ্পন্নোতি ৱেদিতব্বো.

কতমো একপুগ্গলোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ইদানি তায পুচ্ছায পুট্ঠং একপুগ্গলং ৱিভাৱেন্তো ‘‘তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি আহ. তদত্থপৰিনিপ্ফাদনন্তি লোকত্থনিপ্ফাদনং, বুদ্ধকিচ্চসম্পাদনন্তি অত্থো. পঠমং লুম্বিনীৱনে দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লুম্বিনীৱনে ৰূপকাযেন জাতো, বোধিমণ্ডে ধম্মকাযেন. এৱমাদিনাতি আদি-সদ্দেন ৱেৰঞ্জাকিত্তনতো ৰূপকাযস্স অনুগ্গণ্হনং দস্সেতি, নড়েৰুপুচিমন্দমূলকিত্তনতো ধম্মকাযস্স. তথা পুৰিমেন পৰাধীনকিৰিযাকৰণং, দুতিযেন অত্তাধীনকিৰিযাকৰণং. পুৰিমেন ৱা কৰুণাকিচ্চং, ইতৰেন পঞ্ঞাকিচ্চং, পুৰিমেন চস্স পৰমায অনুকম্পায সমন্নাগমং, পচ্ছিমেন পৰমায উপেক্খায সমন্নাগমন্তি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি.

পচ্ছিমকোতি গুণেন পচ্ছিমকো. আনন্দত্থেৰং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. সঙ্খ্যাযপীতি গণনতোপি. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘোতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্খাতসঙ্ঘাতেন সমণগণেনা’’তি. এত্থ পন ‘‘যাযং দিট্ঠি অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬, ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪) এৱং ৱুত্তায দিট্ঠিযা, ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপৰামট্ঠানি সমাধিসংৱত্তনিকানি, তথাৰূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪; ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪) এৱং ৱুত্তানঞ্চ সীলানং সামঞ্ঞসঙ্খাতেন সঙ্ঘতো সঙ্ঘটিতো সমেতোতি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্খাতসঙ্ঘাতো, সমণগণো. দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতোতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চ পাণং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি আদিৱচনতো দিট্ঠিসীলানং নিযতসভাৱত্তা সোতাপন্নাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতা, পগেৱ সকদাগামিআদযো. অৰিযপুগ্গলা হি যত্থ কত্থচি দূৰে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহতাযেৱ. ‘‘তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪), তথাৰূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪) ৱচনতো পুথুজ্জনানম্পি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৱো লব্ভতিযেৱ, ইধ পন অৰিযসঙ্ঘোযেৱ অধিপ্পেতো ‘‘যো তত্থ পচ্ছিমকো, সো সোতাপন্নো’’তি ৱচনতো. এতেনাতি ‘‘পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তি এতেন ৱচনেন. অস্সাতি পঞ্চমত্তস্স ভিক্খুসতস্স. নিৰব্বুদোতিআদীনং ৱচনত্থো পৰতো এৱ আৱি ভৱিস্সতি.

অস্সোসীতি এত্থ সৱনমুপলব্ভোতি আহ ‘‘অস্সোসীতি সুণি উপলভী’’তি, অঞ্ঞাসীতি অত্থো. সো চাযমুপলব্ভো সৱনৱসেনেৱাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সোতদ্ৱাৰসম্পত্তৱচননিগ্ঘোসানুসাৰেন অঞ্ঞাসী’’তি. অৱধাৰণফলত্তা সদ্দপ্পযোগস্স সব্বম্পি ৱাক্যং অন্তোগধাৱধাৰণন্তি আহ ‘‘খোতি পদপূৰণমত্তে নিপাতো’’তি. অৱধাৰণত্থেতি পন ইমিনা অন্তোগধাৱধাৰণেপি সব্বস্মিং ৱাক্যে ইট্ঠতোৱধাৰণত্থং খোসদ্দগ্গহণন্তি দস্সেতি. তমেৱ ইট্ঠতোৱধাৰণং দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থ অৱধাৰণত্থেনা’’তিআদি. অথ পদপূৰণত্থেন খোসদ্দেন কিংপযোজনন্তি আহ ‘‘পদপূৰণেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৱা’’তি. ‘‘অস্সোসী’’তি হি পদং খোসদ্দে গহিতে তেন ফুল্লিতমণ্ডিতৱিভূসিতং ৱিয হোন্তং পূৰিতং নাম হোতি, তেন চ পুৰিমপচ্ছিমপদানি সিলিট্ঠানি হোন্তি, ন তস্মিং অগ্গহিতে, তস্মা পদপূৰণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৱ পযোজনং. মত্ত-সদ্দো চেত্থ ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো, তেনস্স অনত্থন্তৰদীপনতং দস্সেতি, এৱ-সদ্দেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায একন্তিকতং.

ৱেৰঞ্জোতি এত্থ সদ্দলক্খণানুসাৰেন অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱেৰঞ্জাযং জাতো’’তিআদি. ব্ৰহ্মং অণতীতি এত্থ ব্ৰহ্মন্তি ৱেদো ৱুচ্চতি, সো পন মন্তব্ৰহ্মকপ্পৱসেন তিৱিধো. তত্থ মন্তা পধানমূলভাৱতোযেৱ অট্ঠকাদীহি পৱুত্তা, ইতৰে পন তন্নিস্সযেন জাতা, তেন পধানস্সেৱ গহণং. মন্তে সজ্ঝাযতীতি ইৰুৱেদাদিকে মন্তসত্থে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. ইৰুৱেদাদযো হি গুত্তভাসিতব্বতায ‘‘মন্তা’’তি ৱুচ্চন্তি. ইদমেৱ হীতি অৱধাৰণেন ব্ৰহ্মতো জাতোতিআদিকং নিৰুত্তিং পটিক্খিপতি. জাতিব্ৰাহ্মণানন্তি ইমিনা অঞ্ঞেপি ব্ৰাহ্মণা অত্থীতি দস্সেতি. দুৱিধা হি ব্ৰাহ্মণা জাতিব্ৰাহ্মণা ৱিসুদ্ধিব্ৰাহ্মণা চাতি. ইদানি তত্থ ৱিসুদ্ধিব্ৰাহ্মণানং নিৰুত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিযা পনা’’তিআদি.

সমিতপাপত্তাতি অচ্চন্তং অনৱসেসতো সৱাসনং সমিতপাপত্তা. এৱঞ্হি বাহিৰকঅৱীতৰাগসেক্খাসেক্খপাপসমণতো ভগৱতো পাপসমণং ৱিসেসিতং হোতি. ৱুত্তমেৱত্থং উদাহৰণেন ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. এত্থ পন ‘‘বাহিতপাপোতি ব্ৰাহ্মণো, সমিতপাপত্তা সমণোতি ৱুচ্চতীতি ইদং ভিন্নগাথাসন্নিস্সিতপদদ্ৱযং একতো গহেত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং, সমণোতি পৱুচ্চতীতি ইদং ৱচনং গহেত্ৱা ‘সমিতত্তা সমণোতি ৱুচ্চতী’তি ৱুত্তং. বাহিতপাপোতি ব্ৰাহ্মণোতি ইদং পন অঞ্ঞস্মিং গাথাবন্ধে ৱুত্তৱচন’’ন্তি. অনেকত্থত্তা নিপাতানং ইধ অনুস্সৱনত্থে অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘খলূতি অনুস্সৱনত্থে নিপাতো’’তি. জাতিসমুদাগতন্তি জাতিযা আগতং, জাতিসিদ্ধন্তি ৱুত্তং হোতি. আলপনমত্তন্তি পিযালাপৱচনমত্তং. পিযসমুদাহাৰা হেতে ভোতি ৱা আৱুসোতি ৱা দেৱানম্পিযাতি ৱা. ভোৱাদী নাম সো হোতীতি যো আমন্তনাদীসু ‘‘ভো ভো’’তি ৱদন্তো ৱিচৰতি, সো ভোৱাদী নাম হোতীতি অত্থো. সকিঞ্চনোতি ৰাগাদীহি কিঞ্চনেহি সকিঞ্চনো. ৰাগাদযো হি সত্তে কিঞ্চেন্তি মদ্দন্তি পলিবুন্ধন্তীতি ‘‘কিঞ্চনানী’’তি ৱুচ্চন্তি. মনুস্সা কিৰ গোণেহি খলং মদ্দাপেন্তা ‘‘কিঞ্চেহি কপিল, কিঞ্চেহি কাড়কা’’তি ৱদন্তি, তস্মা মদ্দনট্ঠো কিঞ্চনট্ঠোতি ৱেদিতব্বো.

গোত্তৱসেনাতি এত্থ গং তাযতীতি গোত্তং. গোসদ্দেন চেত্থ অভিধানং বুদ্ধি চ ৱুচ্চতি, তস্মা এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. গোতমোতি পৱত্তমানং অভিধানং বুদ্ধিঞ্চ একংসিকৱিসযতায তাযতি ৰক্খতীতি গোত্তং. যথা হি বুদ্ধি আৰম্মণভূতেন অত্থেন ৱিনা ন ৱত্ততি, এৱং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো গোত্তসঙ্খাতো অত্থো তানি বুদ্ধিঅভিধানানি তাযতি ৰক্খতীতি ৱুচ্চতি. সো পন অঞ্ঞকুলপৰম্পৰায অসাধাৰণং তস্স কুলস্স আদিপুৰিসসমুদাগতং তংকুলপৰিযাপন্নসাধাৰণং সামঞ্ঞৰূপন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ সমণোতি ইমিনা সৰিক্খকজনেহি ভগৱতো বহুমতভাৱো দস্সিতো সমিতপাপতাকিত্তনতো, গোতমোতি ইমিনা লোকিযজনেহি উড়াৰকুলসম্ভূততাদীপনতো. সক্যস্স সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স পুত্তো সক্যপুত্তো. ইমিনা চ উদিতোদিতৱিপুলখত্তিযকুলৱিভাৱনতো ৱুত্তং ‘‘ইদং পন ভগৱতো উচ্চাকুলপঅদীপন’’ন্তি. সব্বখত্তিযানঞ্হি আদিভূতমহাসম্মতমহাৰাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নং উড়াৰতমং সক্যৰাজকুলং. কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন অনভিভূতোতি ঞাতিপাৰিজুঞ্ঞভোগপাৰিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন পৰিহানিযা অনভিভূতো অনজ্ঝোত্থটো. তথা হি লোকনাথস্স অভিজাতিযং তস্স কুলস্স ন কিঞ্চি পাৰিজুঞ্ঞং, অথ খো ৱড্ঢিযেৱ. অভিনিক্খমনে চ ততো সমিদ্ধতমভাৱো লোকে পাকটো পঞ্ঞাতো. তেন ‘‘সক্যকুলা পব্বজিতো’’তি ইদং ৱচনং ভগৱতো সদ্ধাপব্বজিতভাৱপৰিদীপনত্থং ৱুত্তং মহন্তং ঞাতিপৰিৱট্টং মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায পব্বজিতভাৱসিদ্ধিতো. ততো পৰন্তি ‘‘ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তিআদি.

ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৱচনন্তি ইত্থং ইমং পকাৰং ভূতো আপন্নোতি ইত্তম্ভূতো, তস্স আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, সোযেৱ অত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো. অথ ৱা ইত্থং এৱং পকাৰো ভূতো জাতোতি এৱং কথনত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো, তস্মিং উপযোগৱচনন্তি অত্থো. এত্থ চ অব্ভুগ্গতোতি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকো অভিভৱিত্ৱা উগ্গমনপ্পকাৰস্স দীপনতো. তেন যোগতো ‘‘তং খো পন ভৱন্তং গোতম’’ন্তি ইদং উপযোগৱচনং সামিঅত্থেপি সমানং ইত্থম্ভূতাখ্যানদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ‘‘সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভী’’তি এত্থ অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৱচনং কতং, এৱমিধাপি তং খো পন ভৱন্তং গোতমং অভি এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো উগ্গতোতি অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৱচনন্তি. ‘‘সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভী’’তি এত্থ হি ‘‘দেৱদত্তো মাতৰমভি মাতৰি ৱিসযে মাতুযা ৱা সাধূ’’তি এৱং অধিকৰণত্থে সামিঅত্থে ৱা ভুম্মৱচনস্স ৱা সামিৱচনস্স ৱা পসঙ্গে ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকেন অভিসদ্দেন যোগে উপযোগৱচনং কতং. যথা চেত্থ ‘‘দেৱদত্তো মাতু ৱিসযে মাতুসম্বন্ধী ৱা সাধুত্তপ্পকাৰপ্পত্তো’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, এৱমিধাপি ‘‘ভোতো গোতমস্স সম্বন্ধী কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো অভিভৱিত্ৱা উগ্গমনপ্পকাৰপ্পত্তো’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. তত্থ হি দেৱদত্তগ্গহণং ৱিয ইধ কিত্তিসদ্দগ্গহণং, তথা তত্থ ‘‘মাতৰ’’ন্তি ৱচনং ৱিয ইধ ‘‘তং খো পন ভৱন্তং গোতম’’ন্তি ৱচনং, তত্থ সাধুসদ্দগ্গহণং ৱিয ইধ উগ্গতসদ্দগ্গহণং ৱেদিতব্বং.

কল্যাণোতি ভদ্দকো. কল্যাণভাৱো চস্স কল্যাণগুণৱিসযতাযাতি আহ ‘‘কল্যাণগুণসমন্নাগতো’’তি, কল্যাণেহি গুণেহি সমন্নাগতো তংৱিসযতায যুত্তোতি অত্থো. তংৱিসযতা হেত্থ সমন্নাগমো কল্যাণগুণৱিসযতায তন্নিস্সিতোতি অধিপ্পাযো. সেট্ঠোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সেট্ঠগুণৱিসযতায এৱ হি কিত্তিসদ্দস্স সেট্ঠতা ‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠ’’ন্তিআদীসু ৱিয. ‘‘ভগৱা অৰহ’’ন্তিআদিনা গুণানং সংকিত্তনতো সদ্দনীযতো চ কিত্তিসদ্দো ৱণ্ণোতি আহ ‘‘কিত্তিসদ্দোতি কিত্তি এৱা’’তি. ৱণ্ণোযেৱ হি কিত্তেতব্বতো কিত্তিসদ্দনীযতো সদ্দোতি চ ৱুচ্চতি. কিত্তিপৰিযাযো হি সদ্দসদ্দো যথা ‘‘উড়াৰসদ্দা ইসযো, গুণৱন্তো তপস্সিনো’’তি. অভিত্থৱনৱসেন পৱত্তো সদ্দো থুতিঘোসো, অভিত্থৱুদাহাৰো.

‘‘অব্ভুগ্গতো’’তি পন এতস্স অত্থো অট্ঠকথাযং ন দস্সিতো, তস্মা তস্সত্থো এৱং ৱেদিতব্বো – অব্ভুগ্গতোতি অভিভৱিত্ৱা উগ্গতো, অনঞ্ঞসাধাৰণগুণে আৰব্ভ পৱত্তত্তা সদেৱকং লোকং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা পৱত্তোতি ৱুত্তং হোতি. কিন্তি সদ্দো অব্ভুগ্গতোতি আহ ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদি. ইতো পৰং পন ঈদিসেসু ঠানেসু যত্থ যত্থ পাড়িপাঠস্স অত্থো ৱত্তব্বো সিযা, তত্থ তত্থ ‘‘পাড়িযং পনা’’তি ৱত্ৱা অত্থং দস্সযিস্সাম, ইদানি তত্থ পদযোজনাপুব্বকং অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘ইতিপি সো ভগৱাতিআদীসু পন অযং তাৱ যোজনা’’তিআদি. সো ভগৱাতি যো সো সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৱানং অতিদেৱো সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৱন্ততাদীহি কাৰণেহি ভগৱাতি লদ্ধনামো, সো ভগৱা. ভগৱাতি হি ইদং সত্থু নামকিত্তনং. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি ‘‘ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ৮৪). পৰতো পন ভগৱাতি গুণকিত্তনমেৱ. যথা কম্মট্ঠানিকেন ‘‘অৰহ’’ন্তিআদীসু নৱসু ঠানেসু পচ্চেকং ইতিপিসদ্দং যোজেত্ৱা বুদ্ধগুণা অনুস্সৰীযন্তি, এৱং বুদ্ধগুণসংকিত্তকেনপীতি দস্সেন্তো ‘‘ইতিপি অৰহং ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৱা’’তি আহ. এৱঞ্হি সতি ‘‘অৰহ’’ন্তিআদীহি নৱহি পদেহি যে সদেৱকে লোকে অতিৱিয পাকটা পঞ্ঞাতা বুদ্ধগুণা, তে নানপ্পকাৰতো ৱিভাৱিতা হোন্তি. ‘‘ইতিপেতং ভূতং, ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৱিয হি ইধ ইতি-সদ্দো আসন্নপচ্চক্খকাৰণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন চ তেসং গুণানং বহুভাৱো দীপিতো, তানি চ গুণসল্লক্খণকাৰণানি সদ্ধাসম্পন্নানং ৱিঞ্ঞুজাতিকানং পচ্চক্খানি হোন্তীতি তানি সংকিত্তেন্তেন ৱিঞ্ঞুনা চিত্তস্স সম্মুখীভূতানেৱ কত্ৱা সংকিত্তেতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতী’’তি আহ.

‘‘সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থং, সুত্তানুৰূপং পৰিদীপযন্তী’’তি হেট্ঠা ৱুত্তত্তা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৫-১২৮) সব্বাকাৰতো সংৱণ্ণিতম্পি অত্থং ইধাপি ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুকামো তত্থ পযোজনমাহ ‘‘ইদানি ৱিনযধৰান’’ন্তিআদি. তত্থ চিত্তসম্পহংসনত্থন্তি চিত্তসন্তোসনত্থং, চিত্তপ্পসাদজননত্থন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘আৰকত্তা’’তিআদীসু আৰকত্তাতি সুৱিদূৰত্তা. অৰীনন্তি কিলেসাৰীনং. অৰানন্তি সংসাৰচক্কস্স অৰানং. হতত্তাতি ৱিদ্ধংসিতত্তা. পচ্চযাদীনন্তি চীৱৰাদিপচ্চযানঞ্চেৱ পূজাৱিসেসানঞ্চ.

ইদানি যথাৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘আৰকা হি সো’’তিআদি. দূৰতা নাম আসন্নতা ৱিয উপাদাযুপাদায ৱুচ্চতীতি পৰমুক্কংসগতং দূৰভাৱং দস্সেন্তো ‘‘সুৱিদূৰৱিদূৰে ঠিতো’’তি আহ, সুট্ঠু ৱিদূৰভাৱেনেৱ ৱিদূৰে ঠিতোতি অত্থো. সো পনস্স কিলেসেহি দূৰে ঠিতভাৱো, ন পদেসৱসেন, অথ খো তেসং সব্বসো পহীনত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘মগ্গেন কিলেসানং ৱিদ্ধংসিতত্তা’’তি. ননু অঞ্ঞেসম্পি খীণাসৱানং তে পহীনা এৱাতি অনুযোগং মনসি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সৱাসনান’’ন্তি. ন হি ঠপেত্ৱা ভগৱন্তং অঞ্ঞে সহ ৱাসনায কিলেসে পহাতুং সক্কোন্তি. এতেন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং ভগৱতো অৰহত্তন্তি দস্সিতং হোতি. কা পনাযং ৱাসনা নাম? পহীনকিলেসস্সপি অপ্পহীনকিলেসস্স পযোগসদিসপযোগহেতুভূতো কিলেসনিস্সিতো সামত্থিযৱিসেসো আযস্মতো পিলিন্দৱচ্ছস্স ৱসলসমুদাচাৰনিমিত্তং ৱিয. কথং পন ‘‘আৰকা’’তি ৱুত্তে ‘‘কিলেসেহী’’তি অযমত্থো লব্ভতীতি সামঞ্ঞচোদনায ৱিসেসে অৱট্ঠানতো ৱিসেসত্থিনা চ ৱিসেসস্স অনুপযুজ্জিতব্বতো ‘‘আৰকাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীনি (ম. নি. ১.৪৩৪) সুত্তপদানেত্থ উদাহৰিতব্বানি. আৰকাতি চেত্থ আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং, ক-কাৰস্স চ হকাৰং সানুসাৰং কত্ৱা নিৰুত্তিনযেন ‘‘অৰহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যথাৱুত্তস্সেৱত্থস্স সুখগ্গহণত্থং ইদমেত্থ ৱুচ্চতি –

‘‘সো ততো আৰকা নাম, যস্স যেনাসমঙ্গিতা;

অসমঙ্গী চ দোসেহি, নাথো তেনাৰহং মতো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৫);

অনত্থচৰণেন কিলেসা এৱ অৰযোতি কিলেসাৰযো. অৰীনং হতত্তা অৰিহাতি ৱত্তব্বে নিৰুত্তিনযেন ‘‘অৰহ’’ন্তি ৱুত্তং. এত্থাপি যথাৱুত্তস্সত্থস্স সুখগ্গহণত্থং ইদং ৱেদিতব্বং –

‘‘যস্মা ৰাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অৰযো হতা;

পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অৰহং মতো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৬);

যঞ্চেতং সংসাৰচক্কন্তি সম্বন্ধো. ৰথচক্কস্স নাভি ৱিয মূলাৱযৱভূতং অন্তো বহি চ সমৱট্ঠিতং অৱিজ্জাভৱতণ্হাদ্ৱযন্তি ৱুত্তং ‘‘অৱিজ্জাভৱতণ্হামযনাভী’’তি. নাভিযা নেমিযা চ সম্বদ্ধঅৰসদিসা পচ্চযফলভূতেহি অৱিজ্জাতণ্হাজৰামৰণেহি সম্বদ্ধা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰঅপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰআনেঞ্জাভিসঙ্খাৰাতি ৱুত্তং ‘‘পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খাৰাৰ’’ন্তি. তত্থ তত্থ ভৱে পৰিযন্তভাৱেন পাকটং জৰামৰণন্তি তং নেমিট্ঠানিযং কত্ৱা আহ ‘‘জৰামৰণনেমী’’তি. যথা ৰথচক্কপ্পৱত্তিযা পধানকাৰণং অক্খো, এৱং সংসাৰচক্কপ্পৱত্তিযা আসৱসমুদযোতি আহ ‘‘আসৱসমুদযমযেন অক্খেন ৱিজ্ঝিত্ৱা’’তি. আসৱা এৱ অৱিজ্জাদীনং কাৰণত্তা আসৱসমুদযো. যথাহ ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩). ৱিপাককটত্তাৰূপপ্পভেদো কামভৱাদিকো তিভৱো এৱ ৰথো, তস্মিং তিভৱৰথে. অত্তনো পচ্চযেহি সমং, সব্বসো ৱা আদিতো পট্ঠায যোজিতন্তি সমাযোজিতং. আদিৰহিতং কালং পৱত্ততীতি কত্ৱা অনাদিকালপ্পৱত্তং.

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৯; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯) –

এৱং ৱুত্তসংসাৰোৱ সংসাৰচক্কং. অনেনাতি ভগৱতা. বোধিমণ্ডেতি বোধিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স মণ্ডভাৱপ্পত্তে ঠানে কালে ৱা. বোধীতি পঞ্ঞা, সা এত্থ মণ্ডা পসন্না জাতাতি বোধিমণ্ডো. ৱীৰিযপাদেহীতি সংকিলেসৱোদানপক্খিযেসু সন্নিৰুম্ভনসন্নিক্খিপনকিচ্চতায দ্ৱিধা পৱত্তেতি অত্তনো ৱীৰিযসঙ্খাতেহি পাদেহি. সীলপথৱিযন্তি পতিট্ঠানট্ঠেন সীলমেৱ পথৱী, তস্সং. পতিট্ঠাযাতি সম্পাদনৱসেন পতিট্ঠহিত্ৱা. সদ্ধাহত্থেনাতি অনৱজ্জধম্মাদানসাধনতো সদ্ধাৱ হত্থো, তেন. কম্মক্খযকৰন্তি কাযকম্মাদিভেদস্স সব্বস্সপি কম্মস্স খযকৰণতো কম্মক্খযকৰং. ঞাণফৰসুন্তি সমাধিসিলাযং সুনিসিতং মগ্গঞাণফৰসুং গহেত্ৱা.

এৱং ‘‘অৰানং হতত্তা’’তি এত্থ ৱুত্তং অৰসঙ্খাতং সংসাৰং চক্কং ৱিয চক্কন্তি গহেত্ৱা অত্থযোজনং কত্ৱা ইদানি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাক্কমেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অনমতগ্গসংসাৰৱট্টন্তি অনু অনু অমতগ্গং অৱিঞ্ঞাতপুব্বকোটিকং সংসাৰমণ্ডলং. সেসা দস ধম্মাতি সঙ্খাৰাদযো জাতিপৰিযোসানা দস ধম্মা. কথং তেসং সঙ্খাৰাদীনং অৰভাৱোতি আহ ‘‘অৱিজ্জামূলকত্তা জৰামৰণপৰিযন্তত্তা চা’’তি. তত্থ অৱিজ্জা মূলং পধানকাৰণং যেসং সঙ্খাৰাদীনং তে অৱিজ্জামূলকা, তেসং ভাৱো অৱিজ্জামূলকত্তং. জৰামৰণং পৰিযন্তং পৰিযোসানভূতং এতেসন্তি জৰামৰণপৰিযন্তা, সঙ্খাৰাদযো দস ধম্মা. তেসং ভাৱো জৰামৰণপৰিযন্তত্তং. সঙ্খাৰাদিজাতিপৰিযোসানানং দসধম্মানং অৱিজ্জামূলকত্তা জৰামৰণপৰিযোসানত্তা চাতি অত্থো, নাভিভূতায অৱিজ্জায মূলতো নেমিভূতেন জৰামৰণেন অন্ততো সঙ্খাৰাদীনং সম্বন্ধত্তাতি অধিপ্পাযো.

দুক্খাদীসূতি দুক্খসমুদযনিৰোধমগ্গেসু. অঞ্ঞাণন্তি ঞাণপ্পটিপক্খত্তা মোহো অঞ্ঞাণং, ন পন ঞাণতো অঞ্ঞং, নপি ঞাণস্স অভাৱমত্তং. তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং যথাসভাৱপ্পটিৱেধাপ্পদানতো তপ্পটিচ্ছাদনৱসেনেৱ. এত্থ হি কিঞ্চাপি ঠপেত্ৱা লোকুত্তৰসচ্চদ্ৱযং সেসট্ঠানেসু আৰম্মণৱসেনপি অৱিজ্জা উপ্পজ্জতি, এৱং সন্তেপি পটিচ্ছাদনৱসেনেৱ ইধ অধিপ্পেতা. সা হি উপ্পন্না দুক্খসচ্চং পটিচ্ছাদেত্ৱা তিট্ঠতি, যাথাৱসৰসলক্খণং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতি, তথা সমুদযং নিৰোধং মগ্গন্তি.

দুক্খন্তি চেত্থ দুক্খং অৰিযসচ্চং অধিপ্পেতন্তি তং কামভৱাদিৱসেন তিধা ভিন্দিত্ৱা তথা তপ্পটিচ্ছাদিকঞ্চ অৱিজ্জং তিধা কত্ৱা অৱিজ্জাদিপচ্চযে তীসু ভৱেসু সঙ্খাৰাদিকে পটিপাটিযা দস্সেন্তো ‘‘কামভৱে চ অৱিজ্জা’’তিআদিমাহ. তত্থ কামভৱে চ অৱিজ্জাতি কামভৱে আদীনৱপটিচ্ছাদিকা অৱিজ্জা. ৰূপভৱে অৱিজ্জা অৰূপভৱে অৱিজ্জাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. কামভৱে সঙ্খাৰানন্তি কামভূমিপৰিযাপন্নানং পুঞ্ঞাপুঞ্ঞসঙ্খাৰানং, কামভৱে ৱা নিপ্ফাদেতব্বা যে পুঞ্ঞাপুঞ্ঞসঙ্খাৰা, তেসং কামভৱূপপত্তিনিব্বত্তকসঙ্খাৰানন্তি অত্থো. সঙ্খাৰাতি চেত্থ লোকিযকুসলাকুসলচেতনা ৱেদিতব্বা. পচ্চযো হোতীতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰানং তাৱ আৰম্মণপচ্চযেন চেৱ উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৱিধা পচ্চযো হোতি, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰেসু সহজাতস্স সহজাতাদিৱসেন, অসহজাতস্স অনন্তৰসমনন্তৰাদিৱসেন, অনানন্তৰস্স পন আৰম্মণৱসেন চেৱ উপনিস্সযৱসেন চ পচ্চযো হোতি. অৰূপভৱে সঙ্খাৰানন্তি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰানং. পচ্চযো হোতীতি উপনিস্সযপচ্চযৱসেনেৱ. ইমস্মিঞ্চ পনত্থে এত্থ ৱিত্থাৰিযমানে অতিপ্পপঞ্চো হোতি, তস্মা তং নযিধ ৱিত্থাৰযিস্সাম. ইতৰেসূতি ৰূপাৰূপভৱেসু.

তিণ্ণং আযতনানন্তি চক্খুসোতমনাযতনানং ঘানাদিত্তযস্স তত্থ অসম্ভৱতো. একস্সাতি মনাযতনস্স ইতৰেসং তত্থ অসম্ভৱতো. ইমিনা নযেন তিণ্ণং ফস্সানন্তিআদীসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. ছব্বিধস্স ফস্সস্সাতি চক্খুসম্ফস্সসোতসম্ফস্সঘানসম্ফস্সজিৱ্হাসম্ফস্সকাযসম্ফস্সমনোসম্ফস্সানং ৱসেন ছব্বিধস্স ফস্সস্স. ছন্নং ৱেদনানন্তি চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা, তথা সোতসম্ফস্সজা ঘানসম্ফস্সজা জিৱ্হাসম্ফস্সজা কাযসম্ফস্সজা মনোসম্ফস্সজা ৱেদনাতি ইমাসং ছন্নং ৱেদনানং. ছন্নং তণ্হাকাযানন্তি ৰূপতণ্হা সদ্দতণ্হা গন্ধতণ্হা ৰসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হাতি ইমেসং ছন্নং তণ্হাকাযানং. তত্থ তত্থ সা সা তণ্হাতি ৰূপতণ্হাদিভেদা তত্থ তত্থ কামভৱাদীসু উপ্পজ্জনকতণ্হা.

সা তণ্হাদিমূলিকা কথা অতিসংখিত্তাতি তং উপাদানভৱে চ ৱিভজিত্ৱা ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কামে পৰিভুঞ্জিস্সামীতি ইমিনা কামতণ্হাপৱত্তিমাহ, তথা সগ্গসম্পত্তিং অনুভৱিস্সামীতিআদীহি. সা পন তণ্হা যস্মা ভুসমাদানৱসেন পৱত্তমানা কামুপাদানং নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কামুপাদানপচ্চযা’’তি. তথেৱাতি কামুপাদানপচ্চযা এৱ. ব্ৰহ্মলোকসম্পত্তিন্তি ৰূপীব্ৰহ্মলোকে সম্পত্তিং. ‘‘সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা’’তি ৱচনতো ভৱৰাগোপি কামুপাদানমেৱাতি কত্ৱা ‘‘কামুপাদানপচ্চযা এৱ মেত্তং ভাৱেতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ মেত্তং ভাৱেতীতি মিজ্জতি সিনিয্হতীতি মেত্তা, তং ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি অত্থো. অথ ৱা মেত্তা এতস্স অত্থীতি মেত্তং, চিত্তং, তংসম্পযুত্তং ঝানং ৱা, তং ভাৱেতি ৱড্ঢেতি উপ্পাদেতি ৱাতি অত্থো. কৰুণং ভাৱেতীতিআদীসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

সেসুপাদানমূলিকাসুপীতি দিট্ঠুপাদানসীলব্বতুপাদানঅত্তৱাদুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু এসেৱ নযোতি অত্থো. তত্থাযং যোজনা – ইধেকচ্চো ‘‘নত্থি পৰলোকো’’তি নত্থিকদিট্ঠিং গণ্হাতি, সো দিট্ঠুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতীতিআদি ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. অপৰো ‘‘অসুকস্মিং সম্পত্তিভৱে অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি, সো তত্ৰূপপত্তিযা কাযেন সুচৰিতং চৰতীতিআদি ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং. অপৰো ‘‘ৰূপী মনোমযো হুত্ৱা অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি ভাৱনাপাৰিপূৰিযাতি সব্বং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অপৰোপি ‘‘অৰূপভৱে উপ্পজ্জিত্ৱা অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি অৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি ভাৱনাপাৰিপূৰিযাতি সব্বং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. এতাহিযেৱ অত্তৱাদুপাদানমূলিকাপি যোজনা সংৱণ্ণিতাতি দট্ঠব্বং. এৱং দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদৱসেনপি যোজনা ৱেদিতব্বা. অপৰো ‘‘সীলেন সুদ্ধি, ৱতেন সুদ্ধী’’তি অসুদ্ধিমগ্গং ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি পৰামসন্তো সীলব্বতুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতীতিআদি সব্বং ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং.

ইদানি য্ৱাযং সংসাৰচক্কং দস্সেন্তেন ‘‘কামভৱে অৱিজ্জা কামভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতী’’তিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযভাৱো সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযুপ্পন্নভাৱো চ দস্সিতো, তমেৱ পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িং আনেত্ৱা নিগমনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘এৱময’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যথা সঙ্খাৰা হেতুনিব্বত্তা, এৱং অৱিজ্জাপি কামাসৱাদিনা সহেতুকা এৱাতি আহ ‘‘উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্না’’তি. পচ্চযপৰিগ্গহেতি নামৰূপস্স পচ্চযানং অৱিজ্জাদীনং পৰিচ্ছিজ্জ গহণে. নিপ্ফাদেতব্বে ভুম্মং. পঞ্ঞাতি কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিসঙ্খাতা পকাৰতো জাননা. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি তিট্ঠন্তি এত্থ ফলধম্মা তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠিতি, কাৰণং, ধম্মানং ঠিতি ধম্মট্ঠিতি, ধম্মট্ঠিতিযা ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্চযঞাণন্তি অত্থো, পটিচ্চসমুপ্পাদাৱবোধোতি ৱুত্তং হোতি. কামঞ্চেত্থ পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞাযেৱ ধম্মট্ঠিতিঞাণং, সঙ্খাৰেসু পন অদিট্ঠেসু অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযভাৱো ন সক্কা দট্ঠুন্তি ‘‘সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না’’তি পচ্চযুপ্পন্নধম্মানম্পি গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং. উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি ইদং পন উভিন্নম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৱং দস্সেতুকামতায ৱুত্তং. ইদঞ্চ ধম্মট্ঠিতিঞাণং যস্মা অদ্ধত্তযে কঙ্খামলৱিতৰণৱসেন পৱত্ততি, তস্মা ‘‘অতীতম্পি অদ্ধান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এতেন নযেন সব্বপদানি ৱিত্থাৰেতব্বানীতি এতেন নযেন ‘‘অৱিজ্জা হেতূ’’তিআদিনা অৱিজ্জাযং ৱুত্তনযেন ‘‘সঙ্খাৰা হেতু, ৱিঞ্ঞাণং হেতুসমুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা সব্বপদানি ৱিত্থাৰেতব্বানি.

সংখিপ্পন্তি এত্থ অৱিজ্জাদযো ৱিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপো, হেতু ৱিপাকো চ. অথ ৱা হেতুৱিপাকোতি সংখিপ্পতীতি সঙ্খেপো, অৱিজ্জাদযো ৱিঞ্ঞাণাদযো চ. সঙ্খেপভাৱসামঞ্ঞেন পন একৱচনং কতন্তি দট্ঠব্বং. তে পন সঙ্খেপা অতীতে হেতু, এতৰহি ৱিপাকো, এতৰহি হেতু, আযতিং ৱিপাকোতি এৱং কালৱিভাগেন চত্তাৰো জাতা, তেনাহ ‘‘পুৰিমসঙ্খেপো চেত্থ অতীতো অদ্ধা’’তিআদি. পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধাতি সম্বন্ধো. তণ্হুপাদানভৱা গহিতাৱ হোন্তীতি এত্থ অৱিজ্জাগহণেন কিলেসভাৱসামঞ্ঞতো তণ্হুপাদানা গহিতা, সঙ্খাৰগ্গহণেন কম্মভাৱসামঞ্ঞতো ভৱো গহিতো, অৱিজ্জাসঙ্খাৰানং তেহি ৱিনা সকিচ্চাকৰণতো চ তণ্হুপাদানভৱা গহিতাৱ হোন্তি. অথ ৱা অৱিদ্ৱা পৰিতস্সতি, পৰিতসিতো উপাদিযতি, তস্সুপাদানপচ্চযা ভৱো, তস্মা তণ্হুপাদানভৱাপি গহিতা হোন্তি. তথা চ ৱুত্তং –

‘‘পুৰিমকম্মভৱস্মিং মোহো অৱিজ্জা, আযূহনা সঙ্খাৰা. নিকন্তি তণ্হা, উপগমনং উপাদানং, চেতনা ভৱো, ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা পুৰিমকম্মভৱস্মিং ইধ পটিসন্ধিযা পচ্চযা’’তি (পটি. ম. ১.৪৭).

তত্থ (ৱিভ. অট্ঠ. ২৪২; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৪৭) পুৰিমকম্মভৱস্মিন্তি পুৰিমে কম্মভৱে, অতীতজাতিযং কম্মভৱে কৰিযমানেতি অত্থো. মোহো অৱিজ্জাতি যো তদা দুক্খাদীসু মোহো যেন মূড়্হো কম্মং কৰোতি, সা অৱিজ্জা. আযূহনা সঙ্খাৰাতি তং কম্মং কৰোতো যা পুৰিমচেতনাযো, যথা ‘‘দানং দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা মাসম্পি সংৱচ্ছৰম্পি দানূপকৰণানি সজ্জেন্তস্স উপ্পন্না পুৰিমচেতনাযো, পটিগ্গাহকানং পন হত্থে দক্খিণং পতিট্ঠাপযতো চেতনা ভৱোতি ৱুচ্চতি. একাৱজ্জনেসু ৱা ছসু জৱনেসু চেতনা আযূহনসঙ্খাৰা নাম, সত্তমা ভৱো. যা কাচি ৱা পন চেতনা ভৱো, সম্পযুত্তা আযূহনসঙ্খাৰা নাম. নিকন্তি তণ্হাতি যা কম্মং কৰোন্তস্স তস্স ফলে উপপত্তিভৱে নিকামনা পত্থনা, সা তণ্হা নাম. উপগমনং উপাদানন্তি যং কম্মভৱস্স পচ্চযভূতং ‘‘ইদং কত্ৱা অসুকস্মিং নাম ঠানে কামে সেৱিস্সামি উচ্ছিজ্জিস্সামী’’তিআদিনা নযেন পৱত্তং উপগমনং গহণং পৰামসনং, ইদং উপাদানং নাম. চেতনা ভৱোতি ‘‘তং কম্মং কৰোতো যা পুৰিমা চেতনাযো’’তিআদিনা হেট্ঠা ৱুত্তেসু তীসু অত্থৱিকপ্পেসু যা চেতনা ভৱোতি ৱুত্তা, সা চেতনা ভৱোতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো.

ইদানি সব্বেপেতে অৱিজ্জাদযো ধম্মে দ্ৱীহি ৱট্টেহি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুকামো আহ ‘‘ইমে পঞ্চ ধম্মা অতীতে কম্মৱট্ট’’ন্তি. এত্থ চ নিপ্পৰিযাযতো সঙ্খাৰা ভৱো চ কম্মং, অৱিজ্জাদযো পন কম্মসহাযতায কম্মসৰিক্খকা তদুপকাৰকা চাতি কম্মন্তি ৱুত্তা. অৱিজ্জাদযো হি ৱিপাকধম্মধম্মতায কম্মসৰিক্খকা সহজাতকোটিযা উপনিস্সযকোটিযা চ কম্মস্স চ উপকাৰকা. কম্মমেৱ চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধং হুত্ৱা পুনপ্পুনং পৰিৱত্তনট্ঠেন কম্মৱট্টং. ৱিঞ্ঞাণাদযো পঞ্চাতি ৱিঞ্ঞাণাদযো ৱেদনাপৰিযন্তা পঞ্চ এতৰহি ইদানি ইমস্মিং অত্তভাৱেতি ৱুত্তং হোতি. অৱিজ্জাসঙ্খাৰা গহিতাৱ হোন্তীতি এত্থাপি পুব্বে ৱিয কিলেসকম্মভাৱসামঞ্ঞতো তণ্হুপাদানগ্গহণেন অৱিজ্জা গহিতা, ভৱগ্গহণেন সঙ্খাৰা গহিতাতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা ভৱে গহিতে তস্স পুব্বভাগা তংসম্পযুত্তা ৱা সঙ্খাৰা গহিতাৱ হোন্তি, তণ্হুপাদানগ্গহণেন চ তংসম্পযুত্তা যায ৱা মূড়্হো কম্মং কৰোতি, সা অৱিজ্জাৱ হোতীতি তণ্হুপাদানভৱগ্গহণেন অৱিজ্জাসঙ্খাৰা গহিতাৱ হোন্তি. তেনেৱ ৱুত্তং –

‘‘ইধ পৰিপক্কত্তা আযতনানং মোহো অৱিজ্জা, আযূহনা সঙ্খাৰা, নিকন্তি তণ্হা, উপগমনং উপাদানং, চেতনা ভৱো, ইতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ইধ কম্মভৱস্মিং আযতিং পটিসন্ধিযা পচ্চযা’’তি (পটি. ম. ১.৪৭).

তত্থ ইধ পৰিপক্কত্তা আযতনানন্তি পৰিপক্কাযতনস্স কম্মকৰণকালে সম্মোহো দস্সিতো. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনফস্সৱেদনানং জাতিজৰাভঙ্গাৱত্থা জাতিজৰামৰণন্তি ৱুত্তাতি অৱত্থানং গহণেন অৱত্থাৱন্তা গহিতাৱ হোন্তি তদৱিনাভাৱতোতি আহ ‘‘জাতিজৰামৰণাপদেসেন ৱিঞ্ঞাণাদীনং নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি. অপদেসেনাতি জাতিজৰামৰণানং কথনেন. ইমেতি ৱিঞ্ঞাণাদযো. আযতিং ৱিপাকৱট্টন্তি পচ্চুপ্পন্নহেতুতো ভাৱীনং অনাগতানং গহিতত্তা. তেতি অৱিজ্জাদযো. আকাৰতোতি সৰূপতো অৱুত্তাপি তস্মিং তস্মিং সঙ্গহে আকিৰীযন্তি অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিগ্গহণেহি পকাসীযন্তীতি আকাৰা, অতীতহেতুআদীনং ৱা পকাৰা আকাৰা. ততো আকাৰতো. ৱীসতিৱিধা হোন্তীতি অতীতে হেতুপঞ্চকাদিভেদতো ৱীসতিৱিধা হোন্তি.

সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানঞ্চেত্থ অন্তৰা একো সন্ধীতি হেতুতো ফলস্স অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিভাৱতো হেতুফলস্স সম্বন্ধভূতো একো সন্ধি, তথা ভৱজাতীনমন্তৰা. ৱেদনাতণ্হানমন্তৰা পন ফলতো হেতুনো অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিভাৱতো ফলহেতুসম্বন্ধভূতো একো সন্ধি. ফলভূতোপি হি ধম্মো অঞ্ঞস্স হেতুসভাৱস্স ধম্মস্স পচ্চযো হোতীতি.

ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. তেনাহ ‘‘চতুসঙ্খেপ’’ন্তিআদি. সব্বাকাৰতোতি ইধ ৱুত্তেহি চ অৱুত্তেহি চ পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে অনন্তনযসমন্তপট্ঠানাদীসু চ আগতেহি সব্বেহি আকাৰেহি. জানাতীতি অৱবুজ্ঝতি. পস্সতীতি দস্সনভূতেন ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো পস্সতি. অঞ্ঞাতি পটিৱিজ্ঝতীতি তেসংযেৱ ৱেৱচনং. তন্তি তং জাননং. ঞাতট্ঠেনাতি যথাসভাৱতো জাননট্ঠেন. পজাননট্ঠেনাতি অনিচ্চাদীহি পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝনট্ঠেন.

ইদানি যদত্থমিদং ভৱচক্কং ইধানীতং, তং দস্সেতুং ‘‘ইমিনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তে ধম্মেতি তে অৱিজ্জাদিকে ধম্মে. যথাভূতং ঞত্ৱাতি মহাৱজিৰঞাণেন যাথাৱতো জানিত্ৱা. নিব্বিন্দন্তোতি বলৱৱিপস্সনায নিব্বিন্দন্তো. ৱিৰজ্জন্তো ৱিমুচ্চন্তোতি অৰিযমগ্গেহি ৱিৰজ্জন্তো ৱিমুচ্চন্তো. অৰে হনীতি সম্বন্ধো. তত্থ যদা ভগৱা ৱিৰজ্জতি ৱিমুচ্চতি, তদা অৰে হনতি নাম. ততো পৰং পন অভিসম্বুদ্ধক্খণং গহেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘হনি ৱিহনি ৱিদ্ধংসেসী’’তি. এৱম্পি অৰানং হতত্তা অৰহন্তি এৱং ইমিনাপি পকাৰেন যথাৱুত্তসংসাৰচক্কস্স সঙ্খাৰাদিঅৰানং হতত্তা অৰহং. এত্থেদং ৱুচ্চতি –

‘‘অৰা সংসাৰচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;

লোকনাথেন তেনেস, অৰহন্তি পৱুচ্চতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৮);

অগ্গদক্খিণেয্যত্তাতি উত্তমদক্খিণেয্যভাৱতো. চক্কৱত্তিনো অচেতনে চক্কৰতনে উপ্পন্নে তত্থেৱ লোকো পূজং কৰোতি, অঞ্ঞত্থ পূজাৱিসেসা পচ্ছিজ্জন্তি, কিমঙ্গং পন সম্মাসম্বুদ্ধে উপ্পন্নেতি দস্সেন্তো ‘‘উপ্পন্নে তথাগতে’’তিআদিমাহ. ‘‘একেকং ধম্মক্খন্ধং একেকৱিহাৰেন পূজেস্সামী’’তি ৱুত্তেপি সত্থাৰংযেৱ উদ্দিস্স কতত্তা ‘‘ভগৱন্তং উদ্দিস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. কো পন ৱাদো অঞ্ঞেসং পূজাৱিসেসানন্তি যথাৱুত্ততো অঞ্ঞেসং অমহেসক্খেহি দেৱমনুস্সেহি কৰিযমানানং নাতিউড়াৰানং পূজাৱিসেসানং অৰহভাৱে কা নাম কথা. পচ্চযাদীনং অৰহত্তাপি অৰহন্তি যথাৱুত্তচীৱৰাদিপচ্চযানং পূজাৱিসেসস্স চ অগ্গদক্খিণেয্যভাৱেন অনুচ্ছৱিকত্তাপি অৰহং. ইমস্সপি অত্থস্স সুখগ্গহণত্থং ইদং ৱুচ্চতি –

‘‘পূজাৱিসেসং সহ পচ্চযেহি,

যস্মা অযং অৰহতি লোকনাথো;

অত্থানুৰূপং অৰহন্তি লোকে,

তস্মা জিনো অৰহতি নামমেত’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১২৯);

অসিলোকভযেনাতি অকিত্তিভযেন, অযসভযেন গৰহাভযেনাতি ৱুত্তং হোতি. ৰহো পাপং কৰোন্তীতি ‘‘মা নং কোচি জঞ্ঞা’’তি ৰহসি পাপং কৰোন্তি. এৱমেস ন কদাচি কৰোতীতি এস ভগৱা পাপহেতূনং বোধিমণ্ডেযেৱ সুপ্পহীনত্তা কদাচিপি এৱং ন কৰোতি. হোতি চেত্থ –

‘‘যস্মা নত্থি ৰহো নাম, পাপকম্মেসু তাদিনো;

ৰহাভাৱেন তেনেস, অৰহং ইতি ৱিস্সুতো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.১৩০);

ইদানি সুখগ্গহণত্থং যথাৱুত্তমত্থং সব্বম্পি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘হোতি চেত্থা’’তিআদি. কিলেসাৰীন সো মুনীতি এত্থ গাথাবন্ধসুখত্থং নিগ্গহীতলোপো দট্ঠব্বো, কিলেসাৰীনং হতত্তাতি অত্থো. পচ্চযাদীন চাৰহোতি এত্থাপি নিগ্গহীতলোপো ৱুত্তনযেনেৱ দট্ঠব্বো.

অৰহন্তি এত্থ অযমপৰোপি নযো দট্ঠব্বো – আৰকাতি অৰহং, সুৱিদূৰভাৱতো ইচ্চেৱ অত্থো. কুতো পন সুৱিদূৰভাৱতোতি? যে অভাৱিতকাযা অভাৱিতসীলা অভাৱিতচিত্তা অভাৱিতপঞ্ঞা, ততো এৱ অপ্পহীনৰাগদোসমোহা অৰিযধম্মস্স অকোৱিদা অৰিযধম্মে অৱিনীতা অৰিযধম্মস্স অদস্সাৱিনো অপ্পটিপন্না মিচ্ছাপটিপন্না চ, ততো সুৱিদূৰভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘সঙ্ঘাটিকণ্ণে চেপি মে, ভিক্খৱে, ভিক্খু গহেত্ৱা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধো অস্স পাদে পাদং নিক্খিপন্তো, সো চ হোতি অভিজ্ঝালু কামেসু তিব্বসাৰাগো ব্যাপন্নচিত্তো পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৱিব্ভন্তচিত্তো পাকতিন্দ্ৰিযো, অথ খো সো আৰকাৱ ময্হং, অহঞ্চ তস্স. তং কিস্স হেতু? ধম্মঞ্হি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পস্সতি, ধম্মং অপস্সন্তো ন মং পস্সতী’’তি (ইতিৱু. ৯২).

যথাৱুত্তপুগ্গলা হি সচেপি সাযংপাতং সত্থু সন্তিকাৱচৰাৱ সিযুং, ন তে তাৱতা ‘‘সত্থু সন্তিকা’’তি ৱত্তব্বা, তথা সত্থাপি নেসং. ইতি অসপ্পুৰিসানং আৰকা দূৰেতি অৰহং. তেনেদং ৱুচ্চতি –

‘‘সম্মা ন পটিপজ্জন্তি, যে নিহীনাসযা নৰা;

আৰকা তেহি ভগৱা, দূৰে তেনাৰহং মতো’’তি.

তথা আৰকাতি অৰহং, আসন্নভাৱতোতি অত্থো. কুতো পন আসন্নভাৱতোতি? যে ভাৱিতকাযা ভাৱিতসীলা ভাৱিতচিত্তা ভাৱিতপঞ্ঞা, ততো এৱ পহীনৰাগদোসমোহা অৰিযধম্মস্স কোৱিদা অৰিযধম্মে সুৱিনীতা অৰিযধম্মস্স দস্সাৱিনো সম্মাপটিপন্না, ততো আসন্নভাৱতো. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা –

‘‘যোজনসতে চেপি মে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিহৰেয্য, সো চ হোতি অনভিজ্ঝালু কামেসু ন তিব্বসাৰাগো অব্যাপন্নচিত্তো অপদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো উপট্ঠিতস্সতি সম্পজানো সমাহিতো একগ্গচিত্তো সংৱুতিন্দ্ৰিযো, অথ খো সো সন্তিকেৱ ময্হং, অহঞ্চ তস্স. তং কিস্স হেতু? ধম্মঞ্হি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পস্সতি, ধম্মং পস্সন্তো মং পস্সতী’’তি (ইতিৱু. ৯২).

তথাৰূপা হি পুগ্গলা সত্থু যোজনসতন্তৰিকাপি হোন্তি, ন তাৱতা তে ‘‘সত্থু দূৰচাৰিনো’’তি ৱত্তব্বা, তথা সত্থাপি নেসং. ইতি সপ্পুৰিসানং আৰকা আসন্নেতি অৰহং. তেনেদং ৱুচ্চতি –

‘‘যে সম্মা পটিপজ্জন্তি, সুপ্পণীতাধিমুত্তিকা;

আৰকা তেহি আসন্নে, তেনাপি অৰহং জিনো’’তি.

যে ইমে ৰাগাদযো পাপধম্মা যস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জন্তি, তস্স দিট্ঠধম্মিকম্পি সম্পৰাযিকম্পি অনত্থং আৱহন্তি, নিব্বানগামিনিযা পটিপদায একংসেনেৱ উজুৱিপচ্চনীকভূতা চ, তে অত্তহিতং পৰহিতঞ্চ পৰিপূৰেতুং সম্মা পটিপজ্জন্তেহি সাধূহি দূৰতো ৰহিতব্বা পৰিচ্চজিতব্বা পহাতব্বাতি ৰহা নাম, তে চ যস্মা ভগৱতো বোধিমূলেযেৱ অৰিযমগ্গেন সব্বসো পহীনা সুসমুচ্ছিন্না. যথাহ –

‘‘তথাগতস্স খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগো পহীনো দোসো মোহো, সব্বেপি পাপকা অকুসলা ধম্মা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি (পাৰা. ৯).

তস্মা সব্বসো ন সন্তি এতস্স ৰহাতি অৰহোতি ৱত্তব্বে ওকাৰস্স সানুসাৰং অকাৰাদেসং কত্ৱা ‘‘অৰহ’’ন্তি ৱুত্তং. তেনেদং ৱুচ্চতি –

‘‘পাপধম্মা ৰহা নাম, সাধূহি ৰহিতব্বতো;

তেসং সুট্ঠু পহীনত্তা, ভগৱা অৰহং মতো’’তি.

যে তে সব্বসো পৰিঞ্ঞাতক্খন্ধা পহীনকিলেসা ভাৱিতমগ্গা সচ্ছিকতনিৰোধা অৰহন্তো খীণাসৱা, যে চ সেখা অপ্পত্তমানসা অনুত্তৰং যোগক্খেমং পত্থযমানা ৱিহৰন্তি, যে চ পৰিসুদ্ধপ্পযোগা কল্যাণজ্ঝাসযা সদ্ধাসীলসুতাদিগুণসম্পন্না পুগ্গলা, তেহি ন ৰহিতব্বো ন পৰিচ্চজিতব্বো, তে চ ভগৱতাতি অৰহং. তথা হি অৰিযপুগ্গলা সত্থাৰা দিট্ঠধম্মস্স পচ্চক্খকৰণতো সত্থু ধম্মসৰীৰেন অৱিৰহিতাৱ হোন্তি. যথাহ আযস্মা পিঙ্গিযো –

‘‘পস্সামি নং মনসা চক্খুনাৱ,

ৰত্তিন্দিৱং ব্ৰাহ্মণ অপ্পমত্তো;

নমস্সমানো ৱিৱসেমি ৰত্তিং,

তেনেৱ মঞ্ঞামি অৱিপ্পৱাসং.

‘‘সদ্ধা চ পীতি চ মনো সতি চ,

নাপেন্তিমে গোতমসাসনম্হা;

যং যং দিসং ৱজতি ভূৰিপঞ্ঞো,

স তেন তেনেৱ নতোহমস্মী’’তি. (সু. নি. ১১৪৮-১১৪৯);

তেনেৱ চ তে অঞ্ঞং সত্থাৰং ন উদ্দিসন্তি. যথাহ –

‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৮; অ. নি. ১.২৭৬).

কল্যাণপুথুজ্জনাপি যেভুয্যেন সত্থৰি নিচ্চলসদ্ধা এৱ হোন্তি. ইতি সুপ্পটিপন্নেহি পুৰিসৱিসেসেহি অৱিৰহিতব্বতো তেসঞ্চ অৱিৰহনতো ন সন্তি এতস্স ৰহা পৰিচ্চজনকা, নত্থি ৱা এতস্স ৰহা সাধূহি পৰিচ্চজিতব্বতাতি অৰহং. তেনেদং ৱুচ্চতি –

‘‘যে সচ্ছিকতসদ্ধম্মা, অৰিযা সুদ্ধগোচৰা;

ন তেহি ৰহিতো হোতি, নাথো তেনাৰহং মতো’’তি.

ৰহোতি চ গমনং ৱুচ্চতি, ভগৱতো চ নানাগতীসু পৰিব্ভমনসঙ্খাতং সংসাৰে গমনং নত্থি কম্মক্খযকৰেন অৰিযমগ্গেন বোধিমূলেযেৱ সব্বসো সসম্ভাৰস্স কম্মৱট্টস্স ৱিদ্ধংসিতত্তা. যথাহ –

‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;

যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;

তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);

এৱং নত্থি এতস্স ৰহো গমনং গতীসু পচ্চাজাতীতিপি অৰহং. তেনেদং ৱুচ্চতি –

‘‘ৰহো ৱা গমনং যস্স, সংসাৰে নত্থি সব্বসো;

পহীনজাতিমৰণো, অৰহং সুগতো মতো’’তি.

পাসংসত্তা ৱা ভগৱা অৰহং. অক্খৰচিন্তকা হি পসংসাযং অৰহসদ্দং ৱণ্ণেন্তি. পাসংসভাৱো চ ভগৱতো অনঞ্ঞসাধাৰণতো যথাভুচ্চগুণাধিগতো সদেৱকে লোকে সুপ্পতিট্ঠিতো. তথা হেস অনুত্তৰেন সীলেন অনুত্তৰেন সমাধিনা অনুত্তৰায পঞ্ঞায অনুত্তৰায ৱিমুত্তিযা অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলোতি এৱং তস্মিং তস্মিং গুণে ৱিভজিত্ৱা ৱুচ্চমানে পণ্ডিতপুৰিসেহি দেৱেহি ব্ৰহ্মেহি ভগৱতা ৱা পন পৰিযোসাপেতুং অসক্কুণেয্যৰূপো. ইতি পাসংসত্তাপি ভগৱা অৰহং. তেনেদং ৱুচ্চতি –

‘‘গুণেহি সদিসো নত্থি, যস্মা লোকে সদেৱকে;

তস্মা পাসংসিযত্তাপি, অৰহং দ্ৱিপদুত্তমো’’তি.

সব্বসঙ্গহৱসেন পন –

আৰকা মন্দবুদ্ধীনং, আৰকা চ ৱিজানতং;

ৰহানং সুপ্পহীনত্তা, ৱিদূনমৰহেয্যতো;

ভৱেসু চ ৰহাভাৱা, পাসংসা অৰহং জিনোতি.

এত্তাৱতা চ ‘‘অৰহ’’ন্তি পদস্স সব্বসো অত্থো ৱিভত্তো হোতি.

ইদানি সম্মাসম্বুদ্ধোতি ইমস্স অত্থং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্মা সামঞ্চা’’তিআদি. তত্থ সম্মাতি অৱিপৰীতং. সামন্তি সযমেৱ, অপৰনেয্যো হুত্ৱাতি অত্থো. সম্বুদ্ধোতি হি এত্থ সং-সদ্দো সযন্তি এতস্স অত্থস্স বোধকোতি দট্ঠব্বো. সব্বধম্মানন্তি অনৱসেসানং নেয্যধম্মানং. কথং পনেত্থ সব্বধম্মানন্তি অযং ৱিসেসো লব্ভতীতি? একদেসস্স অগ্গহণতো. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতাৱ ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা অত্থৱিসেসনপেক্খা কত্তৰি এৱ বুদ্ধসদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱতো. ‘‘সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি এত্তকমেৱ হি ইধ সদ্দতো লব্ভতি, ‘‘সব্বধম্মান’’ন্তি ইদং পন অত্থতো লব্ভমানং গহেত্ৱা ৱুত্তং. ন হি বুজ্ঝনকিৰিযা অৱিসযা যুজ্জতি.

ইদানি তস্সা ৱিসযং ‘‘সব্বধম্মে’’তি সামঞ্ঞতো ৱুত্তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যেতি অনিচ্চাদিতো লক্খণৰসাদিতো চ অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিতব্বে চতুসচ্চধম্মে. অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধোতি অভিঞ্ঞেয্যভাৱতো বুজ্ঝি, পুব্বভাগে ৱিপস্সনাপঞ্ঞাদীহি অধিগমক্খণে মগ্গপঞ্ঞায অপৰভাগে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদীহি অঞ্ঞাসীতি অত্থো. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. পৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মেতি অনিচ্চাদিৱসেন পৰিজানিতব্বং দুক্খং অৰিযসচ্চমাহ. পহাতব্বেতি সমুদযপক্খিযে. সচ্ছিকাতব্বেতি নিব্বানং সন্ধাযাহ. বহুৱচননিদ্দেসো পনেত্থ সোপাদিসেসাদিকং পৰিযাযসিদ্ধং ভেদমপেক্খিত্ৱা কতো, উদ্দেসো ৱা অযং চতুসচ্চধম্মানম্পি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘চক্খু দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি. উদ্দেসো চ অৱিনিচ্ছিতত্থপৰিচ্ছেদস্স ধম্মস্স ৱসেন কৰীযতি. উদ্দেসেন হি উদ্দিসিযমানানং অত্থিতামত্তং ৱুচ্চতি, ন পৰিচ্ছেদোতি অপৰিচ্ছেদেন বহুৱচনেন ৱুত্তং যথা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা’’তি. সচ্ছিকাতব্বেতি ৱা ফলৱিমুত্তীনম্পি গহণং, ন নিব্বানস্সেৱাতি বহুৱচননিদ্দেসো কতো. এৱঞ্চ ভাৱেতব্বেতি এত্থ ঝানানম্পি গহণং দট্ঠব্বং. তেনেৱ চাহাতি সেলব্ৰাহ্মণস্স অত্তনো বুদ্ধভাৱং সাধেন্তো এৱমাহ.

কিং পন ভগৱা সযমেৱ অত্তনো সম্মাসম্বুদ্ধভাৱং সাধেতীতি? সাধেতি মহাকৰুণায অঞ্ঞেসং অৱিসযতো. তত্থ ‘‘একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো, সব্বাভিভূ সব্বৱিদূহমস্মী’’তিআদীনি (ম. নি. ২.৩৪১; মহাৱ. ১১) সুত্তপদানি, ইদমেৱ চ ‘‘অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদি সুত্তপদং এতস্স অত্থস্স সাধকং. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যন্তি ইমিনা দুক্খসচ্চমাহ, ভাৱেতব্বন্তি মগ্গসচ্চং. চ-সদ্দো পনেত্থ অৱুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন সচ্ছিকাতব্বস্স গহণং ৱেদিতব্বং. অথ ৱা অভিঞ্ঞেয্যন্তি ইমিনাৱ পাৰিসেসঞাযেন পৰিঞ্ঞেয্যধম্মে সচ্ছিকাতব্বধম্মে চ দস্সেতি. তস্মা বুদ্ধোস্মীতি যস্মা চত্তাৰি সচ্চানি মযা বুদ্ধানি, সচ্চৱিনিমুত্তঞ্চ কিঞ্চি ঞেয্যং নত্থি, তস্মা সব্বম্পি ঞেয্যং বুদ্ধোস্মি, অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অত্থো. সেলসুত্তট্ঠকথাযং পন ইদং ৱুত্তং –

‘‘অভিঞ্ঞেয্যন্তি ৱিজ্জা চ ৱিমুত্তি চ. ভাৱেতব্বং মগ্গসচ্চং. পহাতব্বং সমুদযসচ্চং. হেতুৱচনেন পন ফলসিদ্ধিতো তেসং ফলানি নিৰোধসচ্চদুক্খসচ্চানিপি ৱুত্তানেৱ হোন্তি. এৱং সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, পৰিঞ্ঞাতব্বং পৰিঞ্ঞাতন্তি ইদম্পেত্থ সঙ্গহিতমেৱাতি চতুসচ্চভাৱনং চতুসচ্চভাৱনাফলঞ্চ ৱিমুত্তিং দস্সেন্তো ‘বুজ্ঝিতব্বং বুজ্ঝিত্ৱা বুদ্ধো জাতোস্মী’তি যুত্তহেতুনা বুদ্ধভাৱং সাধেতী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৯৯).

তত্থ ৱিজ্জাতি মগ্গৱিজ্জা ৱুত্তা উক্কট্ঠনিদ্দেসেন. ৱিমুত্তীতি ফলৱিমুত্তি. কামঞ্চেত্থ মগ্গৱিজ্জাপি ভাৱেতব্বভাৱেন গহিতা, সব্বেপি পন সভাৱধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি ৱিজ্জায অভিঞ্ঞেয্যভাৱো ৱুত্তো. ইমিনাৱ নযেন সব্বেসম্পি অভিঞ্ঞেয্যভাৱো ৱুত্তো এৱাতি দট্ঠব্বং. ফলেন ৱিনা হেতুভাৱস্সেৱ অভাৱতো হেতুৱচনেন ফলসিদ্ধি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. নিৰোধস্স হি সম্পাপনেন মগ্গস্স হেতুভাৱো, দুক্খস্স নিব্বত্তনেন তণ্হায সমুদযভাৱোতি.

এৱং সচ্চৱসেন সামঞ্ঞতো ৱুত্তমত্থং দ্ৱাৰাৰম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তধম্মেহি চেৱ খন্ধাদীহি চ সচ্চৱসেনেৱ ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. মূলকাৰণভাৱেনাতি সন্তেসুপি অৱিজ্জাদীসু অঞ্ঞেসু কাৰণেসু তেসম্পি মূলভূতকাৰণভাৱেন. তণ্হা হি কম্মস্স ৱিচিত্তভাৱহেতুতো সহাযভাৱূপগমনতো চ দুক্খৱিচিত্ততায পধানকাৰণং. সমুট্ঠাপিকাতি উপ্পাদিকা. পুৰিমতণ্হাতি পুৰিমভৱসিদ্ধা তণ্হা. উভিন্নন্তি চক্খুস্স তংসমুদযস্স চ. অপ্পৱত্তীতি অপ্পৱত্তিনিমিত্তং. নিৰোধপ্পজাননাতি সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন নিৰোধস্স পটিৱিজ্ঝনা. একেকপদুদ্ধাৰেনাতি ‘‘চক্খুং চক্খুসমুদযো চক্খুনিৰোধো’’তিআদিনা একেককোট্ঠাসনিদ্ধাৰণেন. তণ্হাযপি পৰিঞ্ঞেয্যভাৱসব্ভাৱতো উপাদানক্খন্ধোগধত্তা সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো চ দুক্খসচ্চসঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘ৰূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা’’তি ৱুত্তং, তস্মা ৱত্তমানভৱে তণ্হা খন্ধপৰিযাপন্নত্তা সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো চ দুক্খসচ্চং. যস্মিং পন অত্তভাৱে সা উপ্পজ্জতি, তস্স অত্তভাৱস্স মূলকাৰণভাৱেন সমুট্ঠাপিকা পুৰিমভৱসিদ্ধা তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি গহেতব্বা.

কসিণানীতি কসিণাৰম্মণিকজ্ঝানানি. দ্ৱত্তিংসাকাৰাতি দ্ৱত্তিংস কোট্ঠাসা তদাৰম্মণজ্ঝানানি চ. নৱ ভৱাতি কামভৱো ৰূপভৱো অৰূপভৱো সঞ্ঞীভৱো অসঞ্ঞীভৱো নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৱো একৱোকাৰভৱো চতুৱোকাৰভৱো পঞ্চৱোকাৰভৱোতি নৱ ভৱা. তত্থ ভৱতীতি ভৱো, কামৰাগসঙ্খাতেন কামেন যুত্তো ভৱো, কামসঙ্খাতো ৱা ভৱো কামভৱো, একাদস কামাৱচৰভূমিযো. কামে পহায ৰূপৰাগসঙ্খাতেন ৰূপেন যুত্তো ভৱো, ৰূপসঙ্খাতো ৱা ভৱো ৰূপভৱো, সোড়স ৰূপাৱচৰভূমিযো. কামঞ্চ ৰূপঞ্চ পহায অৰূপৰাগসঙ্খাতেন অৰূপেন যুত্তো ভৱো, অৰূপসঙ্খাতো ৱা ভৱো অৰূপভৱো, চতস্সো আৰুপ্পভূমিযো. সঞ্ঞাৱতং ভৱো সঞ্ঞীভৱো, সঞ্ঞা ৱা এত্থ ভৱে অত্থীতি সঞ্ঞীভৱো, সো কামভৱো চ অসঞ্ঞীভৱমুত্তো ৰূপভৱো চ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীভৱমুত্তো অৰূপভৱো চ হোতি. ন সঞ্ঞীভৱো অসঞ্ঞীভৱো, সো ৰূপভৱেকদেসো. ওড়াৰিকত্তাভাৱতো নেৱসঞ্ঞা, সুখুমত্তস্স সব্ভাৱতো নাসঞ্ঞাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, তায যুত্তো ভৱো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱো. অথ ৱা ওড়াৰিকায সঞ্ঞায অভাৱা সুখুমায চ ভাৱা নেৱসঞ্ঞা নাসঞ্ঞা অস্মিং ভৱেতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱো, সো অৰূপভৱেকদেসো. একেন ৰূপক্খন্ধেন ৱোকিণ্ণো ভৱো, একেন ৱা ৱোকাৰো অস্স ভৱস্সাতি একৱোকাৰভৱো, সো অসঞ্ঞীভৱো. চতূহি অৰূপক্খন্ধেহি ৱোকিণ্ণো ভৱো, চতূহি ৱা ৱোকাৰো অস্স ভৱস্সাতি চতুৱোকাৰভৱো, সো অৰূপভৱো এৱ. পঞ্চহি খন্ধেহি ৱোকিণ্ণো ভৱো, পঞ্চহি ৱা ৱোকাৰো অস্স ভৱস্সাতি পঞ্চৱোকাৰভৱো, সো কামভৱো চ ৰূপভৱেকদেসো চ হোতি. ৱোকাৰোতি ৱা খন্ধানমেতমধিৱচনং, তস্মা একো ৱোকাৰো অস্স ভৱস্সাতি একৱোকাৰভৱোতি এৱমাদিনাপেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. চত্তাৰি ঝানানীতি অগ্গহিতাৰম্মণৱিসেসানি চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি. ৱিপাকজ্ঝানানং ৱা এতং গহণং. এত্থ চ কুসলধম্মানং উপনিস্সযভূতা তণ্হাসমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হাতি ৱেদিতব্বা. কিৰিযধম্মানং পন যত্থ তে কিৰিযধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অত্তভাৱস্স কাৰণভূতা তণ্হা. অনুলোমতোতি এত্থ ‘‘সঙ্খাৰা দুক্খসচ্চং, অৱিজ্জা সমুদযসচ্চ’’ন্তি ইমিনা অনুক্কমেন যোজেতব্বং.

অনুবুদ্ধোতি বুজ্ঝিতব্বধম্মস্স অনুৰূপতো বুদ্ধো. তেনাতি যস্মা সামঞ্ঞতো ৱিসেসতো চ একেকপদুদ্ধাৰেন সব্বধম্মে বুদ্ধো, তস্মা ৱুত্তং. কিং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা’’তি, সব্বস্সপি ঞেয্যস্স সব্বাকাৰতো অৱিপৰীতং সযমেৱ অভিসম্বুদ্ধত্তাতি অত্থো. ইমিনাস্স পৰোপদেসৰহিতস্স সব্বাকাৰেন সব্বধম্মাৱবোধনসমত্থস্স আকঙ্খপ্পটিবদ্ধৱুত্তিনো অনাৱৰণঞাণসঙ্খাতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স অধিগমো দস্সিতো.

ননু চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো অঞ্ঞং অনাৱৰণঞাণং, অঞ্ঞথা ‘‘ছ অসাধাৰণঞাণানি বুদ্ধঞাণানী’’তি ৱচনং ৱিৰুজ্ঝেয্যাতি? ন ৱিৰুজ্ঝতি ৱিসযপ্পৱত্তিভেদৱসেন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণভাৱদস্সনত্থং একস্সেৱ ঞাণস্স দ্ৱিধা ৱুত্তত্তা. একমেৱ হি তং ঞাণং অনৱসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিধম্মৱিসযতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ চ আৱৰণাভাৱতো নিস্সঙ্গচাৰমুপাদায অনাৱৰণঞাণন্তি ৱুত্তং. যথাহ পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১১৯) ‘‘সব্বং সঙ্খতমসঙ্খতং অনৱসেসং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৱৰণং নত্থীতি অনাৱৰণঞাণ’’ন্তিআদি. তস্মা নত্থি নেসং অত্থতো ভেদো, একন্তেন চেতং এৱমিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণানং সাধাৰণতা অসব্বধম্মাৰম্মণতা চ আপজ্জেয্য. ন হি ভগৱতো ঞাণস্স অণুমত্তম্পি আৱৰণং অত্থি, অনাৱৰণঞাণস্স অসব্বধম্মাৰম্মণভাৱে যত্থ তং ন পৱত্ততি, তত্থাৱৰণসব্ভাৱতো অনাৱৰণভাৱোযেৱ ন সিযা. অথ ৱা পন হোতু অঞ্ঞমেৱ অনাৱৰণঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো, ইধ পন সব্বত্থ অপ্পটিহতৱুত্তিতায অনাৱৰণঞাণন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ অধিপ্পেতং, তস্স চাধিগমনেন ভগৱা সব্বঞ্ঞূ সব্বৱিদূ সম্মাসম্বুদ্ধোতি চ ৱুচ্চতি ন সকিংযেৱ সব্বধম্মাৱবোধনতো. তথা চ ৱুত্তং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১৬২) ‘‘ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি. সব্বধম্মাৱবোধনসমত্থঞাণসমধিগমেন হি ভগৱতো সন্তানে অনৱসেসধম্মে পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থতা অহোসীতি.

এত্থাহ – কিং পনিদং ঞাণং পৱত্তমানং সকিংযেৱ সব্বস্মিং ৱিসযে পৱত্ততি, উদাহু কমেনাতি. কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ সকিংযেৱ সব্বস্মিং ৱিসযে পৱত্ততি, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিভেদভিন্নানং সঙ্খতধম্মানং অসঙ্খতসম্মুতিধম্মানঞ্চ একজ্ঝং উপট্ঠানে দূৰতো চিত্তপটং পেক্খন্তস্স ৱিয পটিৱিভাগেনাৱবোধো ন সিযা, তথা সতি ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি ৱিপস্সন্তানং অনত্তাকাৰেন ৱিয সব্বধম্মা অনিৰূপিতৰূপেন ভগৱতো ঞাণস্স ৱিসযা হোন্তীতি আপজ্জতি. যেপি ‘‘সব্বঞেয্যধম্মানং ঠিতলক্খণৱিসযং ৱিকপ্পৰহিতং সব্বকালং বুদ্ধানং ঞাণং পৱত্ততি, তেন তে সব্বৱিদূতি ৱুচ্চন্তি, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘চৰং সমাহিতো নাগো, তিট্ঠন্তোপি সমাহিতো’তি ইদম্পি ৱচনং সুৱুত্তং হোতী’’তি ৱদন্তি, তেসম্পি ৱুত্তদোসা নাতিৱত্তি, ঠিতলক্খণাৰম্মণতায চ অতীতানাগতসম্মুতিধম্মানং তদভাৱতো একদেসৱিসযমেৱ ভগৱতো ঞাণং সিযা, তস্মা সকিংযেৱ ঞাণং পৱত্ততীতি ন যুজ্জতি.

অথ কমেন সব্বস্মিং ৱিসযে ঞাণং পৱত্ততীতি. এৱম্পি ন যুজ্জতি. ন হি জাতিভূমিসভাৱাদিৱসেন দিসাদেসকালাদিৱসেন চ অনেকভেদভিন্নে ঞেয্যে কমেন গয্হমানে তস্স অনৱসেসপ্পটিৱেধো সম্ভৱতি অপৰিযন্তভাৱতো ঞেয্যস্স. যে পন ‘‘অত্থস্স অৱিসংৱাদনতো ঞেয্যস্স একদেসং পচ্চক্খং কত্ৱা সেসেপি এৱন্তি অধিমুচ্চিত্ৱা ৱৱত্থাপনেন সব্বঞ্ঞূ ভগৱা, তঞ্চ ঞাণং ন অনুমানঞাণং সংসযাভাৱতো. সংসযানুবদ্ধঞ্হি লোকে অনুমানঞাণ’’ন্তি ৱদন্তি, তেসম্পি তং ন যুত্তং. সব্বস্স হি অপ্পচ্চক্খভাৱে অত্থাৱিসংৱাদনেন ঞেয্যস্স একদেসং পচ্চক্খং কত্ৱা সেসেপি এৱন্তি অধিমুচ্চিত্ৱা ৱৱত্থাপনস্স অসম্ভৱতো. যঞ্হি তং সেসং, তং অপ্পচ্চক্খন্তি.

অথ তম্পি পচ্চক্খং তস্স সেসভাৱো এৱ ন সিযাতি? সব্বমেতং অকাৰণং. কস্মা? অৱিসযৱিচাৰণভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘বুদ্ধৱিসযো, ভিক্খৱে, অচিন্তেয্যো ন চিন্তেতব্বো, যো চিন্তেয্য, উম্মাদস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি (অ. নি. ৪.৭৭). ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – যং কিঞ্চি ভগৱতা ঞাতুং ইচ্ছিতং সকলং একদেসো ৱা, তত্থ তত্থ অপ্পটিহতৱুত্তিতায পচ্চক্খতো ঞাণং পৱত্ততি নিচ্চসমাধানঞ্চ ৱিক্খেপাভাৱতো. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স চ সকলস্স অৱিসযভাৱে তস্স আকঙ্খপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতা ন সিযা, একন্তেনেৱস্সা ইচ্ছিতব্বা ‘‘সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৱতো আৱজ্জনপ্পটিবদ্ধা আকঙ্খপ্পটিবদ্ধা মনসিকাৰপ্পটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপ্পটিবদ্ধা’’তি (মহানি. ৬৯; পটি. ম. ৩.৫) ৱচনতো. অতীতানাগতৱিসযম্পি ভগৱতো ঞাণং অনুমানাগমতক্কগহণৱিৰহিতত্তা পচ্চক্খমেৱ.

ননু চ এতস্মিম্পি পক্খে যদা সকলং ঞাতুং ইচ্ছিতং, তদা সকিংযেৱ সকলৱিসযতায অনিৰূপিতৰূপেন ভগৱতো ঞাণং পৱত্তেয্যাতি ৱুত্তদোসা নাতিৱত্তিযেৱাতি? ন, তস্স ৱিসোধিতত্তা. ৱিসোধিতো হি সো বুদ্ধৱিসযো অচিন্তেয্যোতি. অঞ্ঞথা পচুৰজনঞাণসমানৱুত্তিতায বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ঞাণস্স অচিন্তেয্যতা ন সিযা, তস্মা সকলধম্মাৰম্মণম্পি তং একধম্মাৰম্মণং ৱিয সুৱৱত্থাপিতেযেৱ তে ধম্মে কত্ৱা পৱত্ততীতি ইদমেত্থ অচিন্তেয্যং, ‘‘যাৱতকং ঞেয্যং, তাৱতকং ঞাণং. যাৱতকং ঞাণং, তাৱতকং ঞেয্যং. ঞেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) এৱমেকজ্ঝং ৱিসুং সকিং কমেন ৱা ইচ্ছানুৰূপং সম্মা সামং সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো.

ৱিজ্জাহীতি এত্থ ৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি ৱিজ্জা, যাথাৱতো উপলব্ভতীতি অত্থো. অত্তনো ৱা পটিপক্খস্স ৱিজ্ঝনট্ঠেন ৱিজ্জা, তমোক্খন্ধাদিকস্স পদালনট্ঠেনাতি অত্থো. ততো এৱ অত্তনো ৱিসযস্স ৱিদিতকৰণট্ঠেনপি ৱিজ্জা. সম্পন্নত্তাতি সমন্নাগতত্তা পৰিপুণ্ণত্তা ৱা, অৱিকলত্তাতি অত্থো. তত্ৰাতি অম্বট্ঠসুত্তে. মনোমযিদ্ধিযাতি এত্থ ‘‘ইধ ভিক্খু ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতি ৰূপিং মনোমযং সব্বঙ্গপচ্চঙ্গং অহীনিন্দ্ৰিয’’ন্তি (দী. নি. ১.২৩৬) ইমিনা নযেন আগতা ইদ্ধি সৰীৰব্ভন্তৰে অঞ্ঞস্সেৱ ঝানমনেন নিব্বত্তত্তা মনোমযস্স সৰীৰস্স নিব্বত্তিৱসেন পৱত্তা মনোমযিদ্ধি নাম. ছ অভিঞ্ঞাতি আসৱক্খযঞাণেন সদ্ধিং ইদ্ধিৱিধাদিকা পঞ্চাভিঞ্ঞাযো. তিস্সন্নং অট্ঠন্নঞ্চ ৱিজ্জানং তত্থ তত্থ সুত্তে গহণং ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেনাতি দট্ঠব্বং. সত্ত সদ্ধম্মা নাম সদ্ধা হিৰী ওত্তপ্পং বাহুসচ্চং ৱীৰিযং সতি পঞ্ঞা চ. যে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ইধ ভিক্খু সদ্ধো হোতি, হিৰিমা, ওত্তপ্পী, বহুস্সুতো, আৰদ্ধৱীৰিযো, উপট্ঠিতস্সতি, পঞ্ঞৱা হোতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৩০). চত্তাৰি ঝানানীতি যানি কানিচি চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি.

কস্মা পনেত্থ সীলাদযোযেৱ পন্নৰস ‘‘চৰণ’’ন্তি ৱুত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইমেযেৱ হী’’তিআদি. তেন তেসং সিক্খত্তযসঙ্গহতো নিব্বানুপগমনে একংসতো সাধনভাৱমাহ. ইদানি তদত্থসাধনায আগমং দস্সেন্তো ‘‘যথাহা’’তিআদিমাহ. ভগৱাতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তং. ননু চাযং ৱিজ্জাচৰণসম্পদা সাৱকেসুপি লব্ভতীতি? কিঞ্চাপি লব্ভতি, ন পন তথা, যথা ভগৱতোতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ ৱিজ্জাসম্পদা’’তিআদি ৱুত্তং. আসৱক্খযৱিজ্জায সব্বঞ্ঞুভাৱসিদ্ধিতো আহ ‘‘ৱিজ্জাসম্পদা ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতং পূৰেত্ৱা ঠিতা’’তি. চতূসু ঝানেসু অন্তোগধভাৱেন চৰণধম্মপৰিযাপন্নত্তা কৰুণাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স যথাৰহং তস্স চ মহাকৰুণাসমাপত্তিৱসেন অসাধাৰণসভাৱস্স ভগৱতি উপলব্ভনতো আহ ‘‘চৰণসম্পদা মহাকাৰুণিকতং পূৰেত্ৱা ঠিতা’’তি. যথা সত্তানং অনত্থং পৰিৱজ্জেত্ৱা অত্থে নিযোজনং পঞ্ঞায ৱিনা ন হোতি, এৱং নেসং অত্থানত্থজাননং সত্থু কৰুণায ৱিনা ন হোতীতি উভযম্পি উভযত্থ সকিচ্চকমেৱ সিযা. যত্থ পন যস্সা পধানভাৱো, তং দস্সেতুং ‘‘সো সব্বঞ্ঞুতাযা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা তং ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নোতি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং, যথা অঞ্ঞোপি ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো নিযোজেতি, তথা অযন্তি অত্থো. তেন ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নস্সেৱাযং আৱেণিকা পটিপত্তীতি দস্সেতি. সা পনাযং সত্থু ৱিজ্জাচৰণসম্পদা সাসনস্স নিয্যানিকতায সাৱকানং সম্মাপটিপত্তিযা একন্তকাৰণন্তি দস্সেতুং ‘‘তেনস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অত্তন্তপাদযোতি আদি-সদ্দেন পৰন্তপউভযন্তপা গহিতা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

এত্থ চ ৱিজ্জাসম্পদায সত্থু পঞ্ঞামহত্তং পকাসিতং হোতি, চৰণসম্পদায কৰুণামহত্তং. তেসু পঞ্ঞায ভগৱতো ধম্মৰজ্জপ্পত্তি, কৰুণায ধম্মসংৱিভাগো. পঞ্ঞায সংসাৰদুক্খনিব্বিদা, কৰুণায সংসাৰদুক্খসহনং. পঞ্ঞায পৰদুক্খপৰিজাননং, কৰুণায পৰদুক্খপতিকাৰাৰম্ভো. পঞ্ঞায পৰিনিব্বানাভিমুখভাৱো, কৰুণায তদধিগমো. পঞ্ঞায সযং তৰণং, কৰুণায পৰেসং তাৰণং. পঞ্ঞায বুদ্ধভাৱসিদ্ধি, কৰুণায বুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি. কৰুণায ৱা বোধিসত্তভূমিযং সংসাৰাভিমুখভাৱো, পঞ্ঞায তত্থ অনভিৰতি, তথা কৰুণায পৰেসং অভিংসাপনং, পঞ্ঞায সযং পৰেহি অভাযনং. কৰুণায পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতি, পঞ্ঞায অত্তানং ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি. তথা কৰুণায অপৰন্তপো, পঞ্ঞায অনত্তন্তপো, তেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু চতুত্থপুগ্গলভাৱো সিদ্ধো হোতি. তথা কৰুণায লোকনাথতা, পঞ্ঞায অত্তনাথতা. কৰুণায চস্স নিন্নতাভাৱো, পঞ্ঞায উন্নমাভাৱো. তথা কৰুণায সব্বসত্তেসু জনিতানুগ্গহো, পঞ্ঞানুগতত্তা ন চ ন সব্বত্থ ৱিৰত্তচিত্তো, পঞ্ঞায সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্তো, কৰুণানুগতত্তা ন চ ন সব্বসত্তানুগ্গহায পৱত্তো. যথা হি কৰুণা ভগৱতো সিনেহসোকৱিৰহিতা, এৱং পঞ্ঞা অহংকাৰমমংকাৰৱিনিমুত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসোধিতা পৰমৱিসুদ্ধা গুণৱিসেসা ৱিজ্জাচৰণসম্পদাহি পকাসিতাতি দট্ঠব্বং.

ইদানি সুগতোতি ইমস্স অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সোভনগমনত্তা’’তিআদি. ‘‘গতে ঠিতে’’তিআদীসু গমনম্পি গতন্তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘গমনম্পি হি গতন্তি ৱুচ্চতী’’তি. সোভনন্তি সুভং, সুভভাৱো ৱিসুদ্ধতায, ৱিসুদ্ধতা দোসৱিগমেনাতি আহ ‘‘পৰিসুদ্ধমনৱজ্জ’’ন্তি. গমনঞ্চ নাম বহুৱিধন্তি ইধাধিপ্পেতং গমনং দস্সেন্তো ‘‘অৰিযমগ্গো’’তি আহ. সো হি নিব্বানস্স গতি অধিগমোতি চ কত্ৱা গতং গমনন্তি চ ৱুচ্চতি. ইদানি তস্সেৱ গমনে কাৰণং দস্সেতুং ‘‘তেন হেসা’’তিআদি ৱুত্তং. খেমং দিসন্তি নিব্বানং. অসজ্জমানোতি পৰিপন্থাভাৱেন সুগতিগমনেপি অসজ্জন্তো সঙ্গং অকৰোন্তো, পগেৱ ইতৰত্থ. অথ ৱা একাসনে নিসীদিত্ৱা খিপ্পাভিঞ্ঞাৱসেনেৱ চতুন্নম্পি মগ্গানং পটিলদ্ধভাৱতো অসজ্জমানো অবজ্ঝন্তো গতো. যং গমনং গচ্ছন্তো সব্বগমনত্থং আৱহতি, সব্বঞ্চ অনুত্তৰং সম্পত্তিং আৱহতি, তদেৱ সোভনং নাম, তেন চ ভগৱা গতোতি আহ ‘‘ইতি সোভনগমনত্তা সুগতো’’তি সোভনত্থো সুসদ্দোতি কত্ৱা.

অসুন্দৰানং দুক্খানং সঙ্খাৰপ্পৱত্তীনং অভাৱতো অচ্চন্তসুখত্তা একন্ততো সুন্দৰং নাম অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘সুন্দৰঞ্চেস ঠানং গতো অমতং নিব্বান’’ন্তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তি (ম. নি. ২.২১৫; ধ. প. ২০৩-২০৪). সম্মাতি সুট্ঠু. সুট্ঠু গমনঞ্চ নাম পটিপক্খেন অনভিভূতস্স গমনন্তি আহ ‘‘পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগচ্ছন্তো’’তি, পহীনানং পুন অসমুদাচাৰৱসেন অপচ্চাগচ্ছন্তো. ৱুত্তমেৱত্থং আগমং দস্সেত্ৱা ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘ৱুত্তঞ্চেত’’ন্তিআদি. এতন্তি তেন তেন মগ্গেন পহীনকিলেসানং পুন অপচ্চাগমনং, ইদঞ্চ সিখাপ্পত্তং সম্মাগমনং, যায আগমনীযপটিপদায সিদ্ধং, সাপি সম্মাগমনমেৱাতি এৱম্পি ভগৱা সুগতোতি দস্সেতুং ‘‘সম্মা ৱা আগতো’’তিআদি ৱুত্তং. সম্মাপটিপত্তিযাতি সম্মাসম্বোধিযা সম্পাপনে অৱিপৰীতপটিপত্তিযা. সব্বলোকস্স হিতসুখমেৱ কৰোন্তাতি এতেন মহাবোধিযা পটিপদা অৱিভাগেন সব্বসত্তানং সব্বদা হিতসুখাৱহভাৱেনেৱ পৱত্ততীতি দস্সেতি. সস্সতং উচ্ছেদন্তি ইমে অন্তে অনুপগচ্ছন্তো গতোতি এতেন পটিচ্চসমুপ্পাদগতিং দস্সেতি. কামসুখং অত্তকিলমথন্তি ইমে অনুপগচ্ছন্তো গতোতি এতেন অৰিযমগ্গগতিং দস্সেতি.

তত্ৰাতি যুত্তট্ঠানে যুত্তস্সেৱ ভাসনে. নিপ্ফাদেতব্বে সাধেতব্বে চেতং ভুম্মং. অভূতন্তি অভূতত্থং. অত্থমুখেন হি ৱাচায অভূততা ভূততা ৱা. অতচ্ছন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অনত্থসংহিতন্তি দিট্ঠধম্মিকেন সম্পৰাযিকেন ৱা অনত্থেন সংহিতং অনত্থসংহিতং, অনত্থাৱহং. ন অত্থোতি অনত্থো, অত্থস্স পটিপক্খো অভাৱো চ, তেন সংহিতং, পিসুণৱাচং সম্ফপ্পলাপঞ্চাতি অত্থো. এৱমেত্থ চতুব্বিধস্সপি ৱচীদুচ্চৰিতস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এত্থ চ পঠমা ৱাচা সীলৱন্তং ‘‘দুস্সীলো’’তি, অচণ্ডালাদিং ‘‘চণ্ডালো’’তিআদিনা ভাসমানস্স দট্ঠব্বা. দুতিযা দুস্সীলং ‘‘দুস্সীলো’’তি, চণ্ডালাদিমেৱ ‘‘চণ্ডালো’’তিআদিনা অৱিনযেন ভাসমানস্স. ততিযা নেৰযিকাদিকস্স নেৰযিকাদিভাৱৱিভাৱনীকথা যথা ‘‘আপাযিকো দেৱদত্তো নেৰযিকো’’তিআদিকা. চতুত্থী ‘‘ৱেদৱিহিতেন যঞ্ঞৱিধিনা পাণাতিপাতাদিকতং সুগতিং আৱহতী’’তি লোকস্স ব্যামোহনকথা. পঞ্চমী ভূতেন পেসুঞ্ঞুপসংহাৰা কথা. ছট্ঠা যুত্তপত্তট্ঠানে পৱত্তিতা দানসীলাদিকথা ৱেদিতব্বা. এৱং সম্মা গদত্তাতি যথাৱুত্তং অভূতাদিং ৱজ্জেত্ৱা ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং পিযং মনাপং ততো এৱ সম্মা সুট্ঠু গদনতো সুগতো. আপাথগমনমত্তেন কস্সচি অপ্পিযম্পি হি ভগৱতো ৱচনং পিযং মনাপমেৱ অত্থসিদ্ধিযা লোকস্স হিতসুখাৱহত্তা. এত্থ পন দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা ‘‘সুগতো’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

অপৰো নযো – সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৱতো হি ৱেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং ভদ্দকং. তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতৰূপকাযতায দুতৱিলম্বিতখলিতানুকড্ঢননিপ্পীড়নুক্কুটিককুটিলাকুলতাদিদোসৱিৰহিতং ৱিলাসিতৰাজহংসৱসভৱাৰণমিগৰাজগমনং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ ৱিপুলনিম্মলকৰুণাসতিৱীৰিযাদিগুণৱিসেসহিতমভিনীহাৰতো যাৱ মহাবোধি অনৱজ্জতায সত্তানং হিতসুখাৱহতায চ সোভনমেৱ. অথ ৱা সযম্ভূঞাণেন সকলম্পি লোকং পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৰিজানন্তো সম্মা গতো অৱগতোতি সুগতো. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৱসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো. লোকনিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো. লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং ভাৱনাভিসমযৱসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. তথা যং ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং ঞাতং অনুৱিচৰিতং মনসা, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৱিয সম্মা পচ্চক্খতো গতো অব্ভঞ্ঞাসীতি সুগতো.

ইদানি লোকৱিদূতি ইমস্স অত্থং পকাসেন্তো আহ ‘‘সব্বথা ৱিদিতলোকত্তা’’তিআদি. তত্থ সব্বথাতি সব্বপ্পকাৰেন, যো যো লোকো যেন যেন পকাৰেন ৱেদিতব্বো, তেন তেন পকাৰেনাতি অত্থো. তে পন পকাৰে দস্সেতুং ‘‘সভাৱতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সভাৱতোতি দুক্খসভাৱতো. সব্বো হি লোকো দুক্খসভাৱো. যথাহ ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি. সমুদযতোতি যতো সমুদেতি, ততো তণ্হাদিতো. নিৰোধতোতি যত্থ সো নিৰুজ্ঝতি, ততো ৱিসঙ্খাৰতো. নিৰোধূপাযতোতি যেন ৱিধিনা সো নিৰোধো পত্তব্বো, ততো অৰিযমগ্গতো ইতো অঞ্ঞস্স পকাৰস্স অভাৱা. ইতি ‘‘সব্বথা লোকং অৱেদী’’তি ৱত্ৱা তদত্থসাধকং সুত্তং দস্সেন্তো ‘‘যত্থ খো, আৱুসো’’তিআদিমাহ. ইদঞ্চ সুত্তং ‘‘যত্থ খো, ভন্তে, ন জাযতি…পে… ন উপপজ্জতি, সক্কা নু খো সো, ভন্তে, গমনেন লোকস্স অন্তো ঞাতুং ৱা দট্ঠুং ৱা পাপুণিতুং ৱা’’তি (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫) ওকাসলোকস্স গতিং সন্ধায ৰোহিতদেৱপুত্তেন পুট্ঠো ভগৱা অভাসি. তত্থ ন জাযতীতিআদিনা উজুকং জাতিআদীনি পটিক্খিপিত্ৱা ন চৱতি ন উপপজ্জতীতি পদদ্ৱযেন অপৰাপৰং চৱনুপপতনানি পটিক্খিপতি. কেচি পন ‘‘ন জাযতীতিআদি গব্ভসেয্যকাদিৱসেন ৱুত্তং, ইতৰং ওপপাতিকৱসেনা’’তি ৱদন্তি. তন্তি জাতিআদিৰহিতং. গমনেনাতি পদসা গমনেন. লোকস্সন্তন্তি সঙ্খাৰলোকস্স অন্তভূতং নিব্বানং. ঞাতেয্যন্তি জানিতব্বং. দট্ঠেয্যন্তি দট্ঠব্বং. পত্তেয্যন্তি পত্তব্বং. ‘‘ঞাতাযং দিট্ঠাযং পত্তায’’ন্তি ৱা পাঠো, তত্থ গমনেন লোকস্সন্তং ঞাতা অযং দিট্ঠা অযং পত্তা অযন্তি ন ৱদামীতি অত্থো. অযন্তি নিব্বানত্থিকো.

কামং পদসা গমনেন গন্ত্ৱা লোকস্সন্তং ঞাতুং দট্ঠুং পত্তুং ৱা ন সক্কা, অপি চ পৰিমিতপৰিচ্ছিন্নট্ঠানে তং পঞ্ঞাপেত্ৱা দস্সেমীতি দস্সেন্তো ‘‘অপি চা’’তিআদিমাহ. তত্থ ব্যামমত্তে কড়েৱৰেতি ব্যামপ্পমাণে অত্তভাৱে. ইমিনা ৰূপক্খন্ধং দস্সেতি. সসঞ্ঞিম্হীতি সঞ্ঞায সহিতে. ইমিনা সঞ্ঞাসীসেন ৱেদনাদযো তযো খন্ধে দস্সেতি সঞ্ঞাসহিতত্তা এৱ. সমনকেতি সৱিঞ্ঞাণকেতি অত্থো. ইমিনা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধং দস্সেতি, অৱিঞ্ঞাণকে পন উতুসমুট্ঠানৰূপসমুদাযমত্তে পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কাতি অধিপ্পাযো. লোকন্তি খন্ধাদিলোকং. লোকনিৰোধন্তি তস্স লোকস্স নিৰুজ্ঝনং নিব্বানমেৱ ৱা. নিব্বানম্পি হি খন্ধে পটিচ্চ পঞ্ঞাপনতো সৰীৰস্মিংযেৱ পঞ্ঞাপেতি. অদেসম্পি হি তং যেসং নিৰোধো, তেসং ৱসেন দেসতোপি উপচাৰৱসেন নিদ্দিসীযতি যথা ‘‘চক্খুং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতি, এত্থ নিৰুজ্ঝমানা নিৰুজ্ঝতী’’তি (দী. নি. ২.৪০১; ম. নি. ১.১৩৪; ৱিভ. ২০৪).

গমনেনাতি পাকতিকগমনেন. লোকস্সন্তোতি সঙ্খাৰলোকস্স অন্তো অন্তকিৰিযায হেতুভূতং নিব্বানং. কুদাচনন্তি কদাচিপি. অপ্পত্ৱাতি অগ্গমগ্গেন অনধিগন্ত্ৱা. পমোচনন্তি পমুত্তি নিস্সৰণং. তস্মাতি যস্মা লোকন্তং অপ্পত্ৱা ৱট্টদুক্খতো মুত্তি নত্থি, তস্মা. হৱেতি নিপাতমত্তং. লোকৱিদূতি সভাৱাদিতো সব্বং লোকং ৱিজানন্তো. সুমেধোতি সুন্দৰপঞ্ঞো. লোকন্তগূতি পৰিঞ্ঞাভিসমযেন লোকং ৱিদিত্ৱা পহানাভিসমযেন লোকন্তগূ. মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স পৰিনিট্ঠিতত্তা ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযো. সব্বেসং কিলেসানং সমিতত্তা চতুসচ্চধম্মানং ৱা অভিসমিতত্তা সমিতাৱী. নাসীসতীতি ন পত্থেতি, যথা ইমং লোকং, এৱং পৰঞ্চ লোকং নাসীসতি অপ্পটিসন্ধিকত্তা.

এৱং যদিপি লোকৱিদুতা অনৱসেসতো দস্সিতা সভাৱাদিতো দস্সিতত্তা, লোকো পন একদেসেনেৱ ৱুত্তোতি তং অনৱসেসতো দস্সেতুং ‘‘অপি চ তযো লোকা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং খন্ধানং সমূহো সন্তানো চ সত্তলোকো. ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায সত্তো, লোকীযতি এত্থ কুসলাকুসলং তব্বিপাকো চাতি লোকো. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৰূপাদীনং সমূহো সন্তানো চ ওকাসলোকো লোকীযন্তি এত্থ জঙ্গমা থাৱৰা চ তেসঞ্চ ওকাসভূতোতি কত্ৱা. তদাধাৰতায হেস ‘‘ভাজনলোকো’’তিপি ৱুচ্চতি. উভযেপি খন্ধা সঙ্খাৰলোকো পচ্চযেহি সঙ্খৰীযন্তি লুজ্জন্তি পলুজ্জন্তি চাতি. আহাৰট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা, পচ্চযাযত্তৱুত্তিকাতি অত্থো. পচ্চযত্থো হেত্থ আহাৰসদ্দো ‘‘অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদাযা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.২৩২) ৱিয. এৱঞ্হি ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইমিনা অসঞ্ঞসত্তাপি পৰিগ্গহিতা হোন্তি. সা পনাযং আহাৰট্ঠিতিকতা নিপ্পৰিযাযতো সঙ্খাৰধম্মো, ন সত্তধম্মোতি আহ ‘‘আহাৰট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে সঙ্খাৰলোকো ৱেদিতব্বো’’তি.