৯. ৰাজৱগ্গো
১. অন্তেপুৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
৪৯৭-৪৯৯. ৰাজৱগ্গস্স পঠমসিক্খাপদে অট্ঠকথাযং সব্বং উত্তানত্থমেৱ. পাড়িযং পন অযমনুত্তানপদত্থো. কতং ৱা কৰিস্সন্তি ৱাতি মেথুনৱীতিক্কমনং কতং ৱা কৰিস্সন্তি ৱা. ইমেসন্তি পদং ৱিভত্তিৱিপৰিণামং কত্ৱা উভযত্থ যোজেতব্বং ‘‘ইমেহি কতং ইমে কৰিস্সন্তী’’তি. ৰতনন্তি মণিৰতনাদীসু যংকিঞ্চি. উভতোতি দ্ৱীহি পক্খেহি. ‘‘উভতো সুজাতো’’তি এত্তকে ৱুত্তে যেহি কেহিচি দ্ৱীহি ভাগেহি সুজাততা ৱিঞ্ঞাযেয্য, সুজাত-সদ্দো চ ‘‘সুজাতো চাৰুদস্সনো’’তিআদীসু আৰোহসম্পত্তিপৰিযাযোতি জাতিৱসেনেৱ সুজাততং ৱিভাৱেতুং ‘‘মাতিতো চ পিতিতো চা’’তি ৱুত্তং. অনোৰসপুত্তৱসেনপি লোকে মাতুপিতুসমঞ্ঞা দিস্সতি, ইধ পন সা ওৰসপুত্তৱসেনেৱ ইচ্ছিতাতি দস্সেতুং ‘‘সংসুদ্ধগহণিকো’’তি ৱুত্তং. গব্ভং গণ্হাতি ধাৰেতীতি গহণী, গব্ভাসযসঞ্ঞিতো মাতুকুচ্ছিপ্পদেসো. সংসুদ্ধা গহণী অস্সাতি সংসুদ্ধগহণিকো, সংসুদ্ধা তস্স মাতুকুচ্ছীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সমৱেপাকিনিযা গহণিযা’’তি এত্থ পন যথাভুত্তস্স আহাৰস্স ৱিপাচনৱসেন গণ্হনতো অছড্ডনতো কম্মজতেজোধাতু ‘‘গহণী’’তি ৱুচ্চতি.
যাৱ সত্তমা পিতামহযুগাতি এত্থ পিতু পিতা পিতামহো, পিতামহস্স যুগং পিতামহযুগং. ‘‘যুগ’’ন্তি আযুপ্পমাণং ৱুচ্চতি. অভিলাপমত্তমেৱ চেতং, অত্থতো পন পিতামহোযেৱ পিতামহযুগং. পিতা চ মাতা চ পিতৰো, পিতূনং পিতৰো পিতামহা, তেসং যুগো পিতামহযুগো, তস্মা যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা, পিতামহদ্ৱন্দাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৱঞ্হি পিতামহগ্গহণেনেৱ মাতামহোপি গহিতো হোতি. যুগ-সদ্দো চেত্থ একসেসেন দট্ঠব্বো যুগো চ যুগো চ যুগোতি. এৱঞ্হি তত্থ তত্থ দ্ৱন্দং গহিতমেৱ হোতি, তস্মা ততো উদ্ধং সব্বেপি পুব্বপুৰিসা পিতামহযুগগ্গহণেনেৱ গহিতা. এৱং যাৱ সত্তমো পিতামহযুগো, তাৱ সংসুদ্ধগহণিকো.
অক্খিত্তোতি ‘‘অপনেথ এতং, কিং ইমিনা’’তি এৱং অক্খিত্তো অনৱক্খিত্তো. অনুপকুট্ঠোতি ন উপকুট্ঠো, ন অক্কোসং ৱা নিন্দং ৱা পত্তপুব্বো. কেন কাৰণেনাতি আহ ‘‘জাতিৱাদেনা’’তি. এত্থ চ ‘‘উভতো…পে… পিতামহযুগা’’তি এতেন তস্স যোনিদোসাভাৱো দস্সিতো সংসুদ্ধগহণিকভাৱকিত্তনতো, ‘‘অক্খিত্তো’’তি ইমিনা কিৰিযাপৰাধাভাৱো. কিৰিযাপৰাধেন হি সত্তা খেপং পাপুণন্তি. ‘‘অনুপকুট্ঠো’’তি ইমিনা অযুত্তসংসগ্গাভাৱো. অযুত্তসংসগ্গঞ্হি পটিচ্চ সত্তা অক্কোসং লভন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. খত্তিযতা, অভিসিত্ততা, উভিন্নম্পি সযনিঘৰতো অনিক্খন্ততা, অপ্পটিসংৱিদিততা, ইন্দখীলাতিক্কমোতি ইমানি পনেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি.
অন্তেপুৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰতনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫০২. দুতিযে মহালতং নামাতি পতিকুলং গচ্ছন্তিযা কিৰ তস্সা পিতা মহালতাপিড়ন্ধনং নাম কাৰাপেসি. তস্মিং পিড়ন্ধনে চতস্সো ৱজিৰনাড়িযো তত্থ তত্থ অপ্পেতব্বট্ঠানে অপ্পনৱসেন ৱিনিযোগং অগমংসু, মুত্তানং একাদস নাড়িযো, পৱাড়স্স দ্ৱাৱীসতি নাড়িযো, মণীনং তেত্তিংস নাড়িযো. ইতি এতেহি চ অঞ্ঞেহি চ ৱেড়ুৰিযলোহিতঙ্কমসাৰগল্লাদীহি সত্তৱণ্ণেহি চ ৰতনেহি নিট্ঠানং অগমাসি. তং সীসে পটিমুক্কং যাৱ পাদপিট্ঠিযা ভস্সতি, পঞ্চন্নং হত্থীনং বলং ধাৰযমানাৱ ইত্থী নং ধাৰেতুং সক্কোতি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
৫০৬. আৱসথস্স পন সুপ্পপাতো ৱা মুসলপাতো ৱা উপচাৰো নামাতি যোজেতব্বং. আৱসথোতি চেত্থ অন্তোআৰামে ৱা হোতু অঞ্ঞত্থ ৱা, অত্তনো ৱসনট্ঠানং ৱুচ্চতি. ছন্দেনপি ভযেনপীতি ৱড্ঢকীআদীসু ছন্দেন, ৰাজৱল্লভেসু ভযেন. তমেৱ ভিক্খুং আসঙ্কন্তীতি ৱিস্সৰিত্ৱা গমনকালে অত্তনো পচ্ছতো অঞ্ঞস্সাভাৱা আসঙ্কন্তি. পতিৰূপং নাম ৰতনসম্মতে পংসুকূলগ্গহণং ৱা ৰতনে নিৰুস্সুক্কগমনং ৱা. যদি হি তং ৰতনসম্মতং আমাসং চে, ‘‘নত্থি এতস্স সামী’’তি পংসুকূলং গহেস্সতি. অনামাসং চে, ‘‘নত্থি এতস্স সামী’’তি পংসুকূলছিন্নপলিবোধো নিৰপেক্খো গমিস্সতি. সমাদপেত্ৱাতি অঞ্ঞং সমাদপেত্ৱা, ‘‘উদ্দিস্স অৰিযা তিট্ঠন্তি, এসা অৰিযানযাচনা’’তি (জা. ১.৭.৫৯) ৱুত্তনযেন যাচিত্ৱাতি অত্থো. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. অননুঞ্ঞাতকৰণং, পৰসন্তকতা, ৱিস্সাসগ্গাহপংসুকূলসঞ্ঞানং অভাৱো, উগ্গহণং ৱা উগ্গহাপনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.
ৰতনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ৱিকালগামপ্পৱিসনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫০৮. ততিযে অৰিযমগ্গস্সাতি এত্থ সগ্গমগ্গোপি সঙ্গহেতব্বো. অনিয্যানিকত্তা সগ্গমোক্খমগ্গানং তিৰচ্ছানভূতা হি কথা তিৰচ্ছানকথা. তিৰচ্ছানভূতন্তি তিৰোকৰণভূতং ৱিবন্ধনভূতং. ৰাজপটিসংযুত্তং কথন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭; ম. নি. অট্ঠ. ২.২২৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১০৮০; অ. নি. অট্ঠ. ৩.১০.৬৯-৭০) ৰাজানং আৰব্ভ ‘‘মহাসম্মতো মন্ধাতা ধম্মাসোকো এৱংমহানুভাৱো’’তিআদিনা নযেন পৱত্তকথং. এত্থ চ ‘‘অসুকো ৰাজা অভিৰূপো দস্সনীযো’’তিআদিনা নযেন গেহস্সিতকথাৱ তিৰচ্ছানকথা হোতি. ‘‘সোপি নাম এৱংমহানুভাৱো খযং গতো’’তি এৱং পৱত্তা পন অনিচ্চতাপটিসংযুত্তা কম্মট্ঠানভাৱে তিট্ঠতি. চোৰেসুপি ‘‘মূলদেৱো এৱংমহানুভাৱো, মেঘমালো এৱংমহানুভাৱো’’তি তেসং কম্মং পটিচ্চ ‘‘অহো সূৰা’’তি গেহস্সিতকথাৱ তিৰচ্ছানকথা. যুদ্ধেপি ভৰতযুদ্ধাদীসু ‘‘অসুকেন অসুকো এৱং মাৰিতো এৱং ৱিদ্ধো’’তি কামস্সাদৱসেনেৱ কথা তিৰচ্ছানকথা. ‘‘তেপি নাম খযং গতা’’তি এৱং পৱত্তা পন সব্বত্থ কম্মট্ঠানমেৱ হোতি.
অপিচ অন্নাদীসু ‘‘এৱং ৱণ্ণৱন্তং গন্ধৱন্তং ৰসৱন্তং ফস্সসম্পন্নং খাদিম্হ ভুঞ্জিম্হ পিৱিম্হ পৰিভুঞ্জিম্হা’’তি কামস্সাদৱসেন কথেতুং ন ৱট্টতি, সাত্থকং পন কত্ৱা ‘‘পুব্বে এৱং ৱণ্ণাদিসম্পন্নং অন্নং পানং ৱত্থং সযনং মালাগন্ধং সীলৱন্তানং অদম্হ, চেতিযপূজং অকৰিম্হা’’তি কথেতুং ৱট্টতি. ঞাতিকথাদীসুপি ‘‘অম্হাকং ঞাতকা সূৰা সমত্থা’’তি ৱা ‘‘পুব্বে মযং এৱং ৱিচিত্ৰেহি যানেহি ৱিচৰিম্হা’’তি ৱা অস্সাদৱসেন ৱত্তুং ন ৱট্টতি, সাত্থকং পন কত্ৱা ‘‘তেপি নো ঞাতকা খযং গতা’’তি ৱা ‘‘পুব্বে মযং এৱৰূপা উপাহনা সঙ্ঘস্স অদম্হা’’তি ৱা কথেতব্বং. গামকথাপি সুনিৱিট্ঠদুন্নিৱিট্ঠসুভিক্খদুব্ভিক্খাদিৱসেন ৱা ‘‘অসুকগামৱাসিনো সূৰা সমত্থা’’তি ৱা এৱং অস্সাদৱসেন ন ৱট্টতি, সাত্থকং পন কত্ৱা ‘‘সদ্ধা পসন্না’’তি ৱা ‘‘খযৱযং গতা’’তি ৱা ৱত্তুং ৱট্টতি. নিগমনগৰজনপদকথাসুপি এসেৱ নযো.
ইত্থিকথাপি ৱণ্ণসণ্ঠানাদীনি পটিচ্চ অস্সাদৱসেন ন ৱট্টতি, ‘‘সদ্ধা পসন্না, খযং গতা’’তি এৱং ৱত্তুং ৱট্টতি. সূৰকথাপি ‘‘নন্দিমিত্তো নাম যোধো সূৰো অহোসী’’তি অস্সাদৱসেন ন ৱট্টতি, ‘‘সদ্ধো অহোসি, খযং গতো’’তি এৱমেৱ ৱট্টতি. ৱিসিখাকথাপি ‘‘অসুকা ৱিসিখা সুনিৱিট্ঠা দুন্নিৱিট্ঠা সূৰা সমত্থা’’তি অস্সাদৱসেনেৱ ন ৱট্টতি, ‘‘সদ্ধা পসন্না, খযং গতা’’ইচ্চেৱ ৱট্টতি.
কুম্ভট্ঠানকথাতি কুটট্ঠানকথা উদকতিত্থকথা ৱুচ্চতি, কুম্ভদাসীকথা ৱা. সাপি ‘‘পাসাদিকা নচ্চিতুং গাযিতুং ছেকা’’তি অস্সাদৱসেন ন ৱট্টতি, ‘‘সদ্ধা পসন্না’’তিআদিনা নযেনেৱ ৱট্টতি. পুব্বপেতকথাতি অতীতঞাতিকথা. তত্থ ৱত্তমানঞাতিকথাসদিসোৱ ৱিনিচ্ছযো.
নানত্তকথাতি পুৰিমপচ্ছিমকথাৱিমুত্তা অৱসেসা নানাসভাৱা নিৰত্থককথা. লোকক্খাযিকাতি ‘‘অযং লোকো কেন নিম্মিতো, অসুকেন পজাপতিনা ব্ৰহ্মুনা ইস্সৰেন ৱা নিম্মিতো, কাকো সেতো অট্ঠীনং সেতত্তা, বকা ৰত্তা লোহিতস্স ৰত্তত্তা’’তি এৱমাদিকা লোকাযতৱিতণ্ডসল্লাপকথা. উপ্পত্তিঠিতিসংহাৰাদিৱসেন লোকং অক্খাযতীতি লোকক্খাযিকা. সমুদ্দক্খাযিকা নাম কস্মা সমুদ্দো সাগৰো, সাগৰস্স ৰঞ্ঞো পুত্তেহি খতত্তা সাগৰো. খতো অম্হেহীতি হত্থমুদ্দায নিৱেদিতত্তা সমুদ্দোতি এৱমাদিকা নিৰত্থকা সমুদ্দক্খাযিককথা.
ইতি ভৱো ইতি অভৱোতি যং ৱা তং ৱা নিৰত্থককাৰণং ৱত্ৱা পৱত্তিতকথা ইতিভৱাভৱকথা. এত্থ চ ভৱোতি সস্সতং, অভৱোতি উচ্ছেদং. ভৱোতি ৱুদ্ধি, অভৱোতি হানি. ভৱোতি কামসুখং, অভৱোতি অত্তকিলমথো. ইতি ইমায ছব্বিধায ইতিভৱাভৱকথায সদ্ধিং বাত্তিংস তিৰচ্ছানকথা নাম হোতি. অথ ৱা পাড়িযং সৰূপতো অনাগতাপি অৰঞ্ঞপব্বতনদীদীপকথা ইতি-সদ্দেন সঙ্গহেত্ৱা ছত্তিংস তিৰচ্ছানকথাতি ৱুচ্চতি. ইতি ৱাতি হি এত্থ ইতি-সদ্দো পকাৰত্থে, ৱা-সদ্দো ৱিকপ্পত্থে. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘এৱংপকাৰং ইতো অঞ্ঞং ৱা তাদিসং নিৰত্থককথং কথেন্তী’’তি. আদিঅত্থে ৱা ইতি-সদ্দো ‘‘ইতি ৱা ইতি এৱৰূপা নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১০, ১৯৪) ৱিয, এৱমাদিং অঞ্ঞম্পি তাদিসং কথং কথেন্তীতি অত্থো.
৫১২. অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰো অদিন্নাদানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বোতি ইমিনা দুতিযলেড্ডুপাতো ইধ উপচাৰোতি দস্সেতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছনা, অনুঞ্ঞাতকাৰণাভাৱো, ৱিকালে গামপ্পৱিসনন্তি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.
ৱিকালগামপ্পৱিসনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সূচিঘৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫১৭. চতুত্থে তং অস্স অত্থীতি পঠমং ভিন্দিত্ৱা পচ্ছা দেসেতব্বত্তা তং ভেদনকং তস্স পাচিত্তিযস্স অত্থীতি ভেদনকং, পাচিত্তিযং. অস্সত্থিঅত্থে অ-কাৰপচ্চযো দট্ঠব্বো. ৱাসিজটেতি ৱাসিদণ্ডকে. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. সূচিঘৰতা, অট্ঠিমযাদিতা, অত্তনো অত্থায কৰণং ৱা কাৰাপেত্ৱা ৱা পটিলাভোতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.
সূচিঘৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মঞ্চপীঠসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫২২. পঞ্চমে ছেদনকং ৱুত্তনযমেৱাতি ছেদনমেৱ ছেদনকং, তং তস্স অত্থীতি ছেদনকন্তি ইমমত্থং অতিদিস্সতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. পমাণাতিক্কন্তমঞ্চপীঠতা, অত্তনো অত্থায কৰণং ৱা কাৰাপেত্ৱা ৱা পটিলাভোতি ইমানি পনেত্থ দ্ৱে অঙ্গানি.
মঞ্চপীঠসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. তূলোনদ্ধসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫২৬. ছট্ঠে তূলং পক্খিপিত্ৱাতি হেট্ঠা চিমিলিকং পত্থৰিত্ৱা তস্স উপৰি তূলং পক্খিপিত্ৱাতি অত্থো. পোটকিতূলন্তি এৰকতূলাদি যংকিঞ্চি তিণজাতীনং তূলং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. তূলোনদ্ধমঞ্চপীঠতা, অত্তনো অত্থায কৰণং ৱা কাৰাপেত্ৱা ৱা পটিলাভোতি ইমানি পনেত্থ দ্ৱে অঙ্গানি. অত্তনা কাৰাপিতস্স হি পটিলাভমত্তেনেৱ পাচিত্তিযং. তেনেৱ পদভাজনে ‘‘পটিলাভেন উদ্দালেত্ৱা পাচিত্তিযং দেসেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. কেনচি পন ‘‘পটিলাভেন উদ্দালেত্ৱা পাচিত্তিযং দেসেতব্বন্তি এত্থ কিঞ্চাপি পটিলাভমত্তেনেৱ পাচিত্তিযং ৱিয দিস্সতি, পৰিভোগেযেৱ আপত্তি দট্ঠব্বা. ‘অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’তি ৱচনং এত্থ সাধক’’ন্তি ৱুত্তং, তং তস্স মতিমত্তং. ন হি ‘‘অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইদং অত্তনা কাৰাপিতং সন্ধায ৱুত্তং, কৰণকাৰাপনপচ্চযা চ ইমিনা সিক্খাপদেন পাচিত্তিযং ৱুত্তং, ন পৰিভোগপচ্চযা. ‘‘ন, ভিক্খৱে, তূলোনদ্ধং মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বং, যো পৰিভুঞ্জেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি হি খন্ধকে ৱুত্তত্তা অত্তনা ৱা কতং হোতু অঞ্ঞেন ৱা, পৰিভুঞ্জন্তস্স পৰিভোগপচ্চযা দুক্কটমেৱ, ন পাচিত্তিযং.
তূলোনদ্ধসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. নিসীদনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৩১. সত্তমে যং ৱত্তব্বং, তং নিসীদনসন্থতসিক্খাপদে ৱুত্তমেৱ. নিসীদনস্স পমাণাতিক্কন্ততা, অত্তনো অত্থায কৰণং ৱা কাৰাপেত্ৱা ৱা পটিলাভোতি ইমানি পনেত্থ দ্ৱে অঙ্গানি.
নিসীদনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫৩৭-৫৪২. অট্ঠমনৱমদসমেসু নত্থি ৱত্তব্বং, অঙ্গানিপি সত্তমেৱ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
নিট্ঠিতো ৰাজৱগ্গো নৱমো.
ইতি সমন্তপাসাদিকায ৱিনযট্ঠকথায সাৰত্থদীপনিযং
খুদ্দকৱণ্ণনা সমত্তা.
পাচিত্তিযকণ্ডং নিট্ঠিতং.