৫. পাচিত্তিযকণ্ডং

১. মুসাৱাদৱগ্গো

১. মুসাৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা

১. মুসাৱাদৱগ্গস্স পঠমসিক্খাপদে খুদ্দকানন্তি এত্থ ‘‘খুদ্দক-সদ্দো বহু-সদ্দপৰিযাযো. বহুভাৱতো ইমানি খুদ্দকানি নাম জাতানী’’তি ৱদন্তি. তত্থাতি তেসু নৱসু ৱগ্গেসু, তেসু ৱা খুদ্দকেসু. কাৰণেন কাৰণন্তৰপটিচ্ছাদনমেৱ ৱিভাৱেতুং ‘‘ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তিআদিমাহ. ৰূপং অনিচ্চন্তি পটিজানিত্ৱা তত্থ কাৰণং ৱদন্তো ‘‘জানিতব্বতো’’তি আহ. ‘‘যদি এৱং নিব্বানস্সপি অনিচ্চতা আপজ্জতী’’তি পৰেন ৱুত্তো তং কাৰণং পটিচ্ছাদেতুং পুন ‘‘জাতিধম্মতো’’তি অঞ্ঞং কাৰণং ৱদতি.

‘‘সম্পজানং মুসা ভাসতী’’তি ৱত্তব্বে সম্পজান মুসা ভাসতীতি অনুনাসিকলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘জানন্তো মুসা ভাসতী’’তি.

২. জানিত্ৱা জানন্তস্স চ মুসা ভণনেতি পুব্বভাগেপি জানিত্ৱা ৱচনক্খণেপি জানন্তস্স মুসা ভণনে. ভণনঞ্চ নাম ইধ অভূতস্স ৱা ভূততং ভূতস্স ৱা অভূততং কত্ৱা কাযেন ৱা ৱাচায ৱা ৱিঞ্ঞাপনপযোগো. সম্পজানমুসাৱাদেতি চ নিমিত্তত্থে ভুম্মৱচনং, তস্মা যো সম্পজান মুসা ৱদতি, তস্স তংনিমিত্তং তংহেতু তপ্পচ্চযা পাচিত্তিযং হোতীতি এৱমেত্থ অঞ্ঞেসু চ ঈদিসেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.

৩. ৱিসংৱাদেন্তি এতেনাতি ৱিসংৱাদনং, ৱঞ্চনাধিপ্পাযৱসপ্পৱত্তং চিত্তং. তেনাহ ‘‘ৱিসংৱাদনচিত্তং পুৰতো কত্ৱা ৱদন্তস্সা’’তি. ৱদতি এতাযাতি ৱাচা, ৱচনসমুট্ঠাপিকা চেতনা. তেনাহ ‘‘মিচ্ছাৱাচা…পে… চেতনা’’তি. পভেদগতা ৱাচাতি অনেকভেদভিন্না. এৱং পঠমপদেন সুদ্ধচেতনা…পে… কথিতাতি ৱেদিতব্বাতি ইমিনা ইমং দীপেতি – সুদ্ধচেতনা ৱা সুদ্ধসদ্দো ৱা সুদ্ধৱিঞ্ঞত্তি ৱা মুসাৱাদো নাম ন হোতি, ৱিঞ্ঞত্তিযা সদ্দেন চ সহিতা তংসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদোতি. চক্খুৱসেন অগ্গহিতাৰম্মণন্তি চক্খুসন্নিস্সিতেন ৱিঞ্ঞাণেন অগ্গহিতমাৰম্মণং. ঘানাদীনং তিণ্ণং ইন্দ্ৰিযানং সম্পত্তৱিসযগ্গাহকত্তা ৱুত্তং ‘‘তীহি ইন্দ্ৰিযেহি একাবদ্ধং ৱিয কত্ৱা’’তি. ‘‘ধনুনা ৱিজ্ঝতী’’তিআদীসু ৱিয ‘‘চক্খুনা দিট্ঠ’’ন্তি অযং ৱোহাৰো লোকে পাকটোতি আহ ‘‘ওড়াৰিকেনেৱ নযেনা’’তি.

১১. অৱীমংসিত্ৱাতি অনুপপৰিক্খিত্ৱা. অনুপধাৰেত্ৱাতি অৱিনিচ্ছিনিত্ৱা. জড়ত্তাতি অঞ্ঞাণতায. দাৰুসকটং যোজেত্ৱা গতোতি দাৰুসকটং যোজেত্ৱা তত্থ নিসীদিত্ৱা গতোতি অধিপ্পাযো. গতো ভৱিস্সতীতি তথেৱ সন্নিট্ঠানং কত্ৱা ৱুত্তত্তা মুসাৱাদো জাতো. কেচি পন ‘‘কেড়িং কুৰুমানোতি ৱুত্তত্তা এৱং ৱদন্তো দুব্ভাসিতং আপজ্জতী’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. জাতিআদীহিযেৱ হি দসহি অক্কোসৱত্থূহি দৱকম্যতায ৱদন্তস্স দুব্ভাসিতং ৱুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘হীনুক্কট্ঠেহি উক্কট্ঠং, হীনং ৱা জাতিআদিহি;

উজুং ৱাঞ্ঞাপদেসেন, ৱদে দুব্ভাসিতং দৱা’’তি.

চিত্তেন থোকতৰভাৱংযেৱ অগ্গহেত্ৱা বহুভাৱংযেৱ গহেত্ৱা ৱুত্তত্তা ‘‘গামো একতেলো’’তিআদিনাপি মুসাৱাদো জাতো. চাৰেসুন্তি উপনেসুং. ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰতা, ৱিসংৱাদনচিত্তেন যমত্থং ৱত্তুকামো, তস্স পুগ্গলস্স ৱিঞ্ঞাপনপযোগো চাতি ইমানেত্থ দ্ৱে অঙ্গানি. উত্তৰিমনুস্সধম্মাৰোচনত্থং মুসা ভণন্তস্স পাৰাজিকং, অমূলকেন পাৰাজিকেন অনুদ্ধংসনত্থং সঙ্ঘাদিসেসো, সঙ্ঘাদিসেসেন অনুদ্ধংসনত্থং পাচিত্তিযং, আচাৰৱিপত্তিযা দুক্কটং, ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসতী’’তিআদিপৰিযাযেন উত্তৰিমনুস্সধম্মাৰোচনত্থং পটিৱিজানন্তস্স মুসা ভণিতে থুল্লচ্চযং, অপ্পটিৱিজানন্তস্স দুক্কটং, কেৱলং মুসা ভণন্তস্স ইধ পাচিত্তিযং ৱুত্তং.

মুসাৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ওমসৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা

১২. দুতিযে কণ্ণকটুকতায অমনাপং ৱদন্তা কণ্ণেসু ৱিজ্ঝন্তা ৱিয হোন্তীতি আহ ‘‘ওমসন্তীতি ওৱিজ্ঝন্তী’’তি. পধংসেন্তীতি অভিভৱন্তি.

১৩. বোধিসত্তো তেন সমযেন হোতীতি তেন সমযেন বোধিসত্তো নন্দিৱিসালো নাম অহোসীতি অত্থো. অতীতত্থে ৱত্তমানৱচনং, কিৰিযাকালৱচনিচ্ছায ৱা ৱত্তমানপ্পযোগো সদ্দন্তৰসন্নিধানেন ভূততাৱগমো সিযাতি. পচ্চেসীতি ‘‘অমনাপং ইদ’’ন্তি অঞ্ঞাসি. হেট্ঠাৰুক্খে দত্ৱাতি উপত্থম্ভকে দত্ৱা. পুব্বে পতিট্ঠিতাৰপ্পদেসং পুন অৰে পত্তেতি পুব্বে উজুকং হেট্ঠামুখং পতিট্ঠিতঅৰস্স ভূমিপ্পদেসং পুন তস্মিংযেৱ অৰে পৰিৱত্তেত্ৱা হেট্ঠামুখভাৱেন সম্পত্তে, পঠমং ভূমিযং পতিট্ঠিতনেমিপ্পদেসে পৰিৱত্তেত্ৱা পুন ভূমিযং পতিট্ঠিতেতি ৱুত্তং হোতি. সিথিলকৰণন্তি সিথিলকিৰিযা.

১৫. পুব্বেতি অট্ঠুপ্পত্তিযং. তচ্ছককম্মন্তি ৱড্ঢকীকম্মং. কোট্টককম্মন্তি ৱা পাসাণকোট্টককম্মং. হত্থমুদ্দাগণনাতি অঙ্গুলিসঙ্কোচেনেৱ গণনা. পাদসিকমিলক্খকাদযো ৱিয নৱন্তৱসেন গণনা অচ্ছিদ্দকগণনা. আদি-সদ্দেন সঙ্কলনপটুপ্পাদনৱোক্লনভাগহাৰাদিৱসেন পৱত্তা পিণ্ডগণনা গহিতা. যস্স সা পগুণা হোতি, সো ৰুক্খম্পি দিস্ৱা ‘‘এত্তকানি এত্থ পণ্ণানী’’তি জানাতি. যভ মেথুনেতি ৱচনতো য-কাৰ ভ-কাৰে একতো যোজিতে অসদ্ধম্মৱচনং হোতি.

১৬-২৬. আপত্তিযা কাৰেতব্বোতি পাচিত্তিযেন কাৰেতব্বো উপসগ্গাদিমত্তৱিসিট্ঠানং অতিচণ্ডালাদিপদানং পাড়িযং আগতেসুযেৱ সঙ্গহিতত্তা. চোৰোসীতিআদীনং পন কেনচি পৰিযাযেন পাড়িযং অনাগতত্তা দুক্কটং ৱুত্তং. হসাধিপ্পাযতাতি পুৰিমপদস্স অত্থৱিৱৰণং. পাড়িযং অৱুত্তেপি ‘‘জাতিআদীহি অক্কোসৱত্থূহি পৰম্মুখা অক্কোসন্তস্স ৱত্থূনং অনঞ্ঞভাৱতো যথা দুক্কটং, তথা দৱকম্যতায পৰম্মুখা ৱদন্তস্সপি দুব্ভাসিতমেৱা’’তি আচৰিযা ৱদন্তি. সব্বসত্তাতি এত্থ ৱচনত্থৱিজাননপকতিকা তিৰচ্ছানগতাপি গহেতব্বা.

৩৫. অনুসাসনিপুৰেক্খাৰতায ঠত্ৱা ৱদন্তস্স চিত্তস্স লহুপৰিৱত্তিভাৱতো অন্তৰা কোপে উপ্পন্নেপি অনাপত্তি. যং অক্কোসতি, তস্স উপসম্পন্নতা, অনঞ্ঞাপদেসেন জাতিআদীহি অক্কোসনং, ‘‘মং অক্কোসতী’’তি জাননা, অত্থপুৰেক্খাৰতাদীনং অভাৱতাতি ইমানেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.

ওমসৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৱণ্ণনা

৩৬. ততিযে ভণ্ডনং জাতং এতেসন্তি ভণ্ডনজাতা. সম্মন্তনন্তি ৰহো সংসন্দনং. হত্থপৰামাসাদিৱসেন মত্থকং পত্তো কলহো জাতো এতেসন্তি কলহজাতা. অনাপত্তিগামিকং ৱিৰুদ্ধৱাদভূতং ৱিৱাদং আপন্নাতি ৱিৱাদাপন্না. ৱিগ্গহসংৱত্তনিকা কথা ৱিগ্গাহিককথা. পিসতীতি পিসুণা, ৱাচা, সমগ্গে সত্তে অৱযৱভূতে ৱগ্গে ভিন্নে কৰোতীতি অত্থো. পিসুণা এৱ পেসুঞ্ঞং. তায ৱাচায ৱা সমন্নাগতো পিসুণো, তস্স কম্মং পেসুঞ্ঞং. পিযভাৱস্স সুঞ্ঞকৰণৱাচন্তি ইমিনা পন ‘‘পিযসুঞ্ঞকৰণতো পিসুণা’’তি নিৰুত্তিনযেন অত্থং ৱদতি.

ইধাপি ‘‘দসহাকাৰেহি পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতী’’তি ৱচনতো দসৱিধঅক্কোসৱত্থুৱসেনেৱ পেসুঞ্ঞং উপসংহৰন্তস্স পাচিত্তিযং. পাড়িমুত্তকানং চোৰোতিআদীনং ৱসেন পন দুক্কটমেৱাতি ৱেদিতব্বং. ‘‘অনক্কোসৱত্থুভূতং পন পেসুঞ্ঞকৰং তস্স কিৰিযং ৱচনং ৱা পিযকম্যতায উপসংহৰন্তস্স কিঞ্চাপি ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তি ন দিস্সতি, তথাপি দুক্কটেনেত্থ ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. জাতিআদীহি অনঞ্ঞাপদেসেন অক্কোসন্তস্স ভিক্খুনো সুত্ৱা ভিক্খুস্স উপসংহৰণং, পিযকম্যতাভেদাধিপ্পাযেসু অঞ্ঞতৰতা, তস্স ৱিজাননাতি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.

পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা

৪৫. চতুত্থে একতোতি অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং. পুৰিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জনন্তি ‘‘ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তি এত্থ অনিচ্চ-সদ্দেন সদিসং ‘‘ৱেদনা অনিচ্চা’’তি এত্থ অনিচ্চ-সদ্দং ৱদতি. অক্খৰসমূহোতি অৱিভত্তিকো অক্খৰসমূহো. অক্খৰানুব্যঞ্জনসমূহো পদন্তি ৱিভত্তিঅন্তং পদমাহ. ৱিভত্তিঅন্তমেৱ পদং গহেত্ৱা ‘‘পঠমপদং পদমেৱ, দুতিযং অনুপদ’’ন্তি ৱুত্তং.

একং পদন্তি গাথাপদং সন্ধায ৱদতি. পদগণনাযাতি গাথাপদগণনায. অপাপুণিত্ৱাতি সদ্ধিং অকথেত্ৱা. ৰুন্তি ওপাতেতীতি এত্থ অনুনাসিকো আগমৱসেন ৱুত্তো, সংযোগপুব্বস্স ৰস্সত্তং কতন্তি ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘ৰূ-কাৰমত্তমেৱা’’তি. এত্থ চ ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ভণ সামণেৰা’’তি ৱুচ্চমানো সচে ৰূ-কাৰং অৱত্ৱা ৰু-ইতি ৰস্সং কত্ৱা ৱদতি, অঞ্ঞং ভণিতং নাম হোতি, তস্মা অনাপত্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘ৱেদনা অনিচ্চা’’তি এত্থাপি অনিচ্চ-সদ্দমত্তেনেৱ আপত্তি হোতীতি ৱেদিতব্বং. এস নযোতি একমেৱক্খৰং ৱত্ৱা ঠানং. ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি ৱুচ্চমানো হি ম-কাৰমত্তমেৱ ৱত্ৱা তিট্ঠতি. ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিসুত্তং ভণাপিযমানো এ-কাৰং ৱত্ৱা তিট্ঠতি চে, অন্ৱক্খৰেন পাচিত্তিযং, অপৰিপুণ্ণপদং ৱত্ৱা ঠিতে অনুব্যঞ্জনেন. পদেসু একং পঠমপদং ৱিৰজ্ঝতি, দুতিযেন অনুপদেন পাচিত্তিযং.

অনঙ্গণসুত্তং (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) সম্মাদিট্ঠিসুত্তং (ম. নি. ১.৮৯ আদযো) মহাৱেদল্লঞ্চ (ম. নি. ১.৪৪৯ আদযো) ধম্মসেনাপতিনা ভাসিতং, অনুমানসুত্তং (ম. নি. ১.১৮১ আদযো) মহামোগ্গল্লানত্থেৰেন, চূড়ৱেদল্লসুত্তং (ম. নি. ১.৪৬০ আদযো) ধম্মদিন্নায থেৰিযা ভাসিতং. পচ্চেকবুদ্ধভাসিতম্পি বুদ্ধভাসিতেযেৱ সঙ্গহং গচ্ছতি. অট্ঠকথানিস্সিতোতি পুব্বে মগধভাসায ৱুত্তং ধম্মসঙ্গহাৰুড়্হং অট্ঠকথং সন্ধায ৱদতি. ইদানিপি ‘‘যথাপি দীপিকো নাম, নিলীযিত্ৱা গণ্হতে মিগে’’তি (মি. প. ৬.১.৫) এৱমাদিকং সঙ্গহাৰুড়্হং অট্ঠকথাৱচনং গহেতব্বন্তি ৱদন্তি. পাড়িনিস্সিতোতি ‘‘মক্কটী ৱজ্জিপুত্তা চা’’তিএৱমাদিনা (পাৰা. ৬৬) পাড়িযংযেৱ আগতো. ৱিৱট্টূপনিস্সিতন্তি নিব্বানুপনিস্সিতং. ৱিৱট্টনিস্সিতং পন সামঞ্ঞতো গহেতব্বন্তি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. থেৰস্সাতি নাগসেনত্থেৰস্স. মগ্গকথাদীনি পকৰণানি. ‘‘অক্খৰেন ৱাচেতি, অক্খৰক্খৰে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘অক্খৰায ৱাচেতি, অক্খৰক্খৰায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি পাড়িযং ৱুত্তং.

৪৮. অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং গণ্হন্তস্স অনাপত্তীতি অনুপসম্পন্নেন সহ নিসীদিত্ৱা উদ্দেসং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি ৱুত্তা. দহৰভিক্খু নিসিন্নো…পে… ভণতো অনাপত্তীতি এত্থ দ্ৱীসুপি ঠিতেসু নিসিন্নেসু ৱা উপসম্পন্নস্স ভণামীতি ভণন্তস্স অনাপত্তিযেৱ. উপচাৰং মুঞ্চিত্ৱাতি পৰিসপৰিযন্ততো দ্ৱাদসহত্থং মুঞ্চিত্ৱা. ‘‘নিসিন্নে ৱাচেমী’’তি ভণন্তস্সপি উপচাৰং মুঞ্চিত্ৱা নিসিন্নত্তা অনাপত্তি. সচে পন দূৰে নিসিন্নম্পি ৱাচেমীতি ৱিসুং সল্লক্খেত্ৱা ভণতি, আপত্তিযেৱ. একো পাদো ন আগচ্ছতীতি পুব্বে পগুণোযেৱ পচ্ছা অসৰন্তস্স ন আগচ্ছতি, তং ‘‘এৱং ভণাহী’’তি একতো ভণন্তস্স অনাপত্তি. ওপাতেতীতি সদ্ধিং কথেতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. অনুপসম্পন্নতা, ৱুত্তলক্খণধম্মং পদসো ৱাচনতা, একতো ভণনঞ্চাতি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.

পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা

৪৯-৫০. পঞ্চমে ৱিকূজমানাতি নিত্থুনন্তা. কাকচ্ছমানাতি ৰোদন্তা. তত্ৰিদং ৱত্থুনিদস্সনং ৱা. তেন নু খো পাতিতন্তি পুচ্ছাৱসেন কথিতত্তা নত্থি মুসাৱাদো. কেচি পন ‘‘সন্দেহৱসেন ৱচনং মুসা নাম ন হোতি, তস্মা এৱং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. সন্তিকং অগন্ত্ৱাতি ‘‘যং এতেসং ন কপ্পতি, তং তেসম্পি ন কপ্পতী’’তি অধিপ্পাযেন অগন্ত্ৱা.

৫১. দিৰত্ততিৰত্তন্তি এত্থ ৱচনসিলিট্ঠতামত্তেন দিৰত্ত-গ্গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং. তিৰত্তঞ্হি সহৱাসে লব্ভমানে দিৰত্তে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দিৰত্তগ্গহণং ৱিসুং ন যোজেতি. তেনেৱাহ ‘‘উত্তৰিদিৰত্ততিৰত্তন্তি ভগৱা সামণেৰানং সঙ্গহকৰণত্থায তিৰত্তপৰিহাৰং অদাসী’’তি. নিৰন্তৰং তিৰত্তদস্সনত্থং ৱা দিৰত্তগ্গহণং কতং. কেৱলঞ্হি তিৰত্তন্তি ৱুত্তে অঞ্ঞত্থ ৱাসেন অন্তৰিকম্পি তিৰত্তং গণ্হেয্য, দিৰত্তৱিসিট্ঠং পন তিৰত্তং ৱুচ্চমানং তেন অনন্তৰিকমেৱ তিৰত্তং দীপেতি. সযনং সেয্যা, সযন্তি এত্থাতিপি সেয্যাতি আহ ‘‘কাযপ্পসাৰণসঙ্খাত’’ন্তিআদি. তস্মাতি যস্মা উভযম্পি পৰিগ্গহিতং, তস্মা. পঞ্চহি ছদনেহীতি ইট্ঠকসিলাসুধাতিণপণ্ণসঙ্খআতেহি পঞ্চহি ছদনেহি. ৱাচুগ্গতৱসেনাতি পগুণৱসেন. দিযড্ঢহত্থুব্বেধো ৱড্ঢকীহত্থেন গহেতব্বো. একূপচাৰোতি ৱড়ঞ্জনদ্ৱাৰস্স একত্তং সন্ধায ৱুত্তং. সতগব্ভং ৱা চতুস্সালং একূপচাৰং হোতীতি সম্বন্ধো.

উপৰিমতলেন সদ্ধিং অসম্বদ্ধভিত্তিকস্সাতি ইদং তুলায অব্ভন্তৰে সযিত্ৱা পুন তেনেৱ সুসিৰেন নিক্খমিত্ৱা ভিত্তিঅন্তৰেন হেট্ঠিমতলং পৱিসিতুং যোগ্গেপি উপৰিমতলেন অসম্বদ্ধভিত্তিকে সেনাসনে অনাপত্তিযা ৱুত্তায তথা পৱিসিতুং অসক্কুণেয্যে সম্বদ্ধভিত্তিকে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং, ন পন সম্বদ্ধভিত্তিকে আপত্তীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. হেট্ঠাপাসাদে সযিতভিক্খুস্স অনাপত্তীতি ইদম্পি তাদিসে সেনাসনে হেট্ঠিমতলে সযিতস্সেৱ আপত্তিপ্পসঙ্কা সিযাতি তংনিৱাৰণত্থং ৱুত্তং, ন পন উপৰিমতলে সযিতস্স আপত্তীতি দস্সনত্থং. নানূপচাৰেতি যত্থ বহি নিস্সেণিং কত্ৱা উপৰিমতলং আৰোহন্তি, তাদিসং সন্ধায ৱুত্তং. উপৰিমতলেপি আকাসঙ্গণে নিপজ্জন্তস্স আপত্তিযা অভাৱতো ‘‘ছদনব্ভন্তৰে’’তি ৱুত্তং.

সভাসঙ্খেপেনাতি সভাকাৰেন. অড্ঢকুট্টকে সেনাসনেতি এত্থ ‘‘অড্ঢকুট্টকং নাম যত্থ একং পস্সং মুঞ্চিত্ৱা তীসু পস্সেসু ভিত্তিযো বদ্ধা হোন্তি, যত্থ ৱা একস্মিং পস্সে ভিত্তিং উট্ঠাপেত্ৱা উভোসু পস্সেসু উপড্ঢং উপড্ঢং কত্ৱা ভিত্তিযো উট্ঠাপেন্তি, তাদিসং সেনাসন’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘অড্ঢকুট্টকেতি ছদনং অড্ঢেন অসম্পত্তকুট্টকে’’তি ৱুত্তং, তম্পি নো ন যুত্তং. ‘‘ৱাড়সঙ্ঘাটো নাম থম্ভানং উপৰি ৱাড়ৰূপেহি কতসঙ্ঘাটো ৱুচ্চতী’’তি ৱদন্তি. পৰিক্খেপস্স বহিগতেতি এত্থ যস্মিং পস্সে পৰিক্খেপো নত্থি, তত্থাপি পৰিক্খেপাৰহপ্পদেসতো বহিগতে অনাপত্তিযেৱাতি দট্ঠব্বং. অপৰিচ্ছিন্নগব্ভূপচাৰেতি এত্থ মজ্ঝে ৱিৱটঙ্গণৱন্তাসু পমুখমহাচতুস্সালাসু যথা আকাসঙ্গণং অনোতৰিত্ৱা পমুখেনেৱ গন্ত্ৱা সব্বগব্ভে পৱিসিতুং ন সক্কা হোতি, এৱং একেকগব্ভস্স দ্ৱীসু পস্সেসু কুট্টং নীহৰিত্ৱা কতং পৰিচ্ছিন্নগব্ভূপচাৰং নাম, ইদং পন তাদিসং ন হোতীতি ‘‘অপৰিচ্ছিন্নগব্ভূপচাৰে’’তি ৱুত্তং. সব্বগব্ভে পৱিসন্তীতি গব্ভূপচাৰস্স অপৰিচ্ছিন্নত্তা আকাসঙ্গণং অনোতৰিত্ৱা পমুখেনেৱ গন্ত্ৱা তং তং গব্ভং পৱিসন্তি. অথ কুতো তস্স পৰিক্খেপোযেৱ সব্বপৰিচ্ছন্নত্তাতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘গব্ভপৰিক্খেপোযেৱ হিস্স পৰিক্খেপো’’তি. ইদঞ্চ সমন্তা গব্ভভিত্তিযো সন্ধায ৱুত্তং. চতুস্সালৱসেন সন্নিৱিট্ঠেপি সেনাসনে গব্ভপমুখং ৱিসুং অপৰিক্খিত্তম্পি সমন্তা ঠিতগব্ভভিত্তীনং ৱসেন পৰিক্খিত্তং নাম হোতি.

‘‘ননু চ ‘অপৰিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তী’তি অন্ধকট্ঠকথাযং অৱিসেসেন ৱুত্তং, তস্মা চতুস্সালৱসেন সন্নিৱিট্ঠেপি সেনাসনে ৱিসুং অপৰিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তিযেৱা’’তি যো ৱদেয্য, তস্স ৱাদপৰিমোচনত্থং ইদং ৱুত্তং ‘‘যং পন…পে… পাটেক্কসন্নিৱেসা একচ্ছদনা গব্ভপাড়িযো সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘অপৰিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তীতি যং ৱুত্তং, তং ন চতুস্সালৱসেন সন্নিৱিট্ঠা গব্ভপাড়িযো সন্ধায ৱুত্তং, কিঞ্চৰহি ৱিসুং সন্নিৱিট্ঠং একমেৱ গব্ভপাড়িং সন্ধায. তাদিসায হি গব্ভপাড়িযা অপৰিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তি, ন চতুস্সালৱসেন সন্নিৱিট্ঠাযা’’তি. একায চ গব্ভপাড়িযা তস্স তস্স গব্ভস্স উপচাৰং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অন্তমসো উভোসু পস্সেসু খুদ্দকভিত্তীনং উট্ঠাপনমত্তেনপি পমুখং পৰিক্খিত্তং নাম হোতি, চতুস্সালৱসেন সন্নিৱিট্ঠাসু পন গব্ভপাড়ীসু উভোসু পস্সেসু গব্ভভিত্তীনং ৱসেনপি পমুখং পৰিক্খিত্তং নাম হোতি. তস্মা যং ইমিনা লক্খণেন পৰিক্খিত্তং পমুখং, তত্থ আপত্তি, ইতৰত্থ অনাপত্তীতি ইদমেত্থ সন্নিট্ঠানং.

ইদানি ‘‘অপৰিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তী’’তি ৱত্ৱা তস্সেৱ ৱচনস্স অধিপ্পাযং পকাসেন্তেন যং ৱুত্তং ‘‘ভূমিযং ৱিনা জগতিযা পমুখং সন্ধায কথিত’’ন্তি, তস্স অযুত্ততাৱিভাৱনত্থং ‘‘যঞ্চ তত্থা’’তিআদি আৰদ্ধং. ভূমিযং ৱিনা জগতিযা পমুখং সন্ধায কথিতন্তি হি ইমস্স ৱচনস্স অযমধিপ্পাযো – ‘‘অপৰিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তী’’তি যং ৱুত্তং, তং ৱিনা ৱত্থুং ভূমিযং কতগেহস্স পমুখং সন্ধায কথিতং. সচে পন উচ্চৱত্থুকং পমুখং হোতি, পৰিক্খিত্তসঙ্খ্যং ন গচ্ছতীতি. তেনেৱাহ ‘‘দসহত্থুব্বেধাপি হি জগতি পৰিক্খেপসঙ্খ্যং ন গচ্ছতী’’তি. হেট্ঠাপি ইদমেৱ মনসি সন্নিধায ৱুত্তং ‘‘উচ্চৱত্থুকং চেপি হোতি, পমুখে সযিতো গব্ভে সযিতানং আপত্তিং ন কৰোতী’’তি. তত্থাতি অন্ধকট্ঠকথাযং. জগতিযা পমাণং ৱত্ৱাতি ‘‘সচে জগতিযা ওতৰিত্ৱা ভূমিযং সযিতো, জগতিযা উপৰি সযিতং ন পস্সতী’’তি এৱং জগতিযা উব্বেধেন পমাণং ৱত্ৱা. একসালাদীসু উজুকমেৱ দীঘং কত্ৱা সন্নিৱেসিতো পাসাদো একসালসন্নিৱেসো. দ্ৱিসালসন্নিৱেসাদযোপি ৱুত্তানুসাৰতো ৱেদিতব্বা. সালপ্পভেদদীপনমেৱ চেত্থ হেট্ঠা ৱুত্ততো ৱিসেসো.

মজ্ঝেপাকাৰং কৰোন্তীতি এত্থাপি পৰিক্খেপস্স হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন দিযড্ঢহত্থুব্বেধত্তা দিযড্ঢহত্থং চেপি মজ্ঝে পাকাৰং কৰোন্তি, নানূপচাৰমেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং. ন হি ছিদ্দেন গেহং একূপচাৰং নাম হোতীতি এত্থ সচে উব্বেধেন দিযড্ঢহত্থব্ভন্তৰে মনুস্সানং সঞ্চাৰপ্পহোনকং ছিদ্দং হোতি, তম্পি দ্ৱাৰমেৱাতি একূপচাৰং হোতি. কিং পৰিক্খেপোৱিদ্ধস্তোতি পমুখস্স পৰিক্খেপং সন্ধায ৱদতি. সব্বত্থ পঞ্চন্নংযেৱ ছদনানং আগতত্তা ৱদতি ‘‘পঞ্চন্নং অঞ্ঞতৰেন ছদনেন ছন্না’’তি.

৫৩. পাড়িযং ‘‘সেয্যা নাম সব্বচ্ছন্না সব্বপৰিচ্ছন্না যেভুয্যেনচ্ছন্না যেভুয্যেনপৰিচ্ছন্না’’তি ৱদন্তেন যেভুয্যেনচ্ছন্নযেভুয্যেনপৰিচ্ছন্নসেনাসনং পাচিত্তিযস্স অৱসানং ৱিয কত্ৱা দস্সিতং, ‘‘উপড্ঢচ্ছন্নে উপড্ঢপৰিচ্ছন্নে আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱদন্তেন চ উপড্ঢচ্ছন্নউপড্ঢপৰিচ্ছন্নসেনাসনং দুক্কটস্স আদিং কত্ৱা দস্সিতং, উভিন্নমন্তৰা কেন ভৱিতব্বং পাচিত্তিযেন, উদাহু দুক্কটেনাতি? লোকৱজ্জসিক্খাপদস্সেৱ অনৱসেসং কত্ৱা পঞ্ঞাপনতো ইমস্স চ পণ্ণত্তিৱজ্জত্তা যেভুয্যেনচ্ছন্নযেভুয্যেনপৰিচ্ছন্নস্স উপড্ঢচ্ছন্নউপড্ঢপৰিচ্ছন্নস্স চ অন্তৰা পাচিত্তিযং অনিৱাৰিতমেৱ, তস্মা ৱিনযৱিনিচ্ছযে চ গৰুকেযেৱ ঠাতব্বত্তা অট্ঠকথাযম্পি পাচিত্তিযমেৱ দস্সিতং. সত্ত পাচিত্তিযানীতি পাড়িযং ৱুত্তপাচিত্তিযং সামঞ্ঞতো একত্তেন গহেত্ৱা ৱুত্তং. ৱিসুং পন গয্হমানে ‘‘সব্বচ্ছন্নে সব্বপৰিচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, যেভুয্যেনচ্ছন্নে যেভুয্যেনপৰিচ্ছন্নে পাচিত্তিয’’ন্তি অট্ঠেৱ পাচিত্তিযানি হোন্তি.

সেনম্বমণ্ডপৱণ্ণং হোতীতি সীহড়দীপে কিৰ উচ্চৱত্থুকো সব্বচ্ছন্নো সব্বঅপৰিচ্ছন্নো এৱংনামকো সন্নিপাতমণ্ডপো অত্থি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যদি জগতিপৰিক্খেপসঙ্খ্যং গচ্ছতি, উচ্চৱত্থুকত্তা মণ্ডপস্স সব্বঅপৰিচ্ছন্নতা ন যুজ্জতীতি আহ ‘‘ইমিনাপেতং ৱেদিতব্ব’’ন্তিআদি. চূড়কচ্ছন্নাদীনি চেত্থ এৱং ৱেদিতব্বানি – যস্স চতূসু ভাগেসু একো ছন্নো, সেসা অচ্ছন্না, ইদং চূড়কচ্ছন্নং. যস্স তীসু ভাগেসু দ্ৱে ছন্না, একো অচ্ছন্নো, ইদং যেভুয্যেনচ্ছন্নং. যস্স দ্ৱীসু ভাগেসু একো ছন্নো, একো অচ্ছন্নো, ইদং উপড্ঢচ্ছন্নং নাম সেনাসনং. চূড়কপৰিচ্ছন্নাদীনিপি ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বানি. সেসং উত্তানমেৱ. পাচিত্তিযৱত্থুকসেনাসনং, তত্থ তত্থ অনুপসম্পন্নেন সহ নিপজ্জনং, চতুত্থদিৱসে সূৰিযত্থঙ্গমনন্তি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.

সহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা

৫৫. ছট্ঠে ‘‘পঠমসিক্খাপদে ‘ভিক্খুং ঠপেত্ৱা অৱসেসো অনুপসম্পন্নো নামা’তি ৱুত্তত্তা ‘মাতুগামোপি অনুপসম্পন্নগ্গহণেন গহিতোযেৱা’তি চতুত্থদিৱসে মাতুগামেন সদ্ধিং সযন্তস্স দ্ৱীহি সিক্খাপদেহি দ্ৱে পাচিত্তিযানি হোন্তী’’তি ৱদন্তি. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ‘‘ইমস্মিং সিক্খাপদে মাতুগামস্স ৱিসুং ৱুচ্চমানত্তা পঠমসিক্খাপদে ‘ভিক্খুং ঠপেত্ৱা অৱসেসো অনুপসম্পন্নো নামা’তি পুৰিসস্সেৱ গহণং অনুচ্ছৱিক’’ন্তি ৱুত্তং, তদেৱ চ যুত্ততৰং.

যঞ্চ ইধ ‘‘পঠমদিৱসেপীতি পি-সদ্দেন চতুত্থদিৱসেপীতি ৱুত্তং হোতী’’তি কাৰণং ৱদন্তি, তম্পি অকাৰণং পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থোযেৱাতি নিযমাভাৱতো অৱধাৰণত্থস্স চ সম্ভৱতো. সম্ভাৱনে ৱা পি-সদ্দো দট্ঠব্বো. তেন ইধ পঠমদিৱসেপি তাৱ আপত্তি, দুতিযাদিদিৱসে কিমেৱ ৱত্তব্বন্তি ইমমত্থং দীপেতি. সম্পিণ্ডনত্থেপি পি-সদ্দে গয্হমানে ইমিনাৱ সিক্খাপদেন আপজ্জিতব্বাপত্তিযা অঞ্ঞস্মিম্পি দিৱসে আপজ্জনং দীপেতি, ন পঠমসিক্খাপদেন আপজ্জিতব্বাপত্তিযাতি অকাৰণমেৱ তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘মতিত্থী পাৰাজিকৱত্থুভূতাপি অনুপাদিন্নপক্খে ঠিতত্তা সহসেয্যাপত্তিং ন জনেতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘অত্থঙ্গতে সূৰিযে মাতুগামে নিপন্নে ভিক্খু নিপজ্জতী’’তি ৱচনতো দিৱা সযন্তস্স সহসেয্যাপত্তি ন হোতিযেৱাতি দট্ঠব্বং. পাচিত্তিযৱত্থুকসেনাসনং, তত্থ মাতুগামেন সহ নিপজ্জনং, সূৰিযত্থঙ্গমনন্তি ইমানেত্থ তীণি অঙ্গানি.

দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ধম্মদেসনাসিক্খাপদৱণ্ণনা

৬০-৬৪. সত্তমে ঘৰং নযতীতি ঘৰণী, ঘৰনাযিকা. তেনাহ ‘‘ঘৰসামিনী’’তি. সুণ্হাতি সুণিসা. ন যক্খেনাতিআদীনং ‘‘অঞ্ঞত্ৰা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. পুৰিসৱিগ্গহং গহেত্ৱা ঠিতেন যক্খেন ৱা পেতেন ৱা তিৰচ্ছানেন ৱা সদ্ধিং ঠিতাযপি দেসেতুং ন ৱট্টতি. অক্খৰায দেসেতীতি এত্থ ‘‘ছপ্পঞ্চৱাচতো উত্তৰি ‘ইমং পদং ভাসিস্সামী’তি একম্পি অক্খৰং ৱত্ৱা তিট্ঠতি, আপত্তিযেৱা’’তি ৱদন্তি.

৬৬. ‘‘একো গাথাপাদোতি ইদং গাথাবন্ধমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, অঞ্ঞত্থ পন ৱিভত্তিঅন্তপদমেৱ গহেতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. ‘‘অট্ঠকথং ধম্মপদং জাতকাদিৱত্থুং ৱাতি ইমিনাপি পোৰাণং সঙ্গীতিআৰুড়্হমেৱ অট্ঠকথাদি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. অট্ঠকথাদিপাঠং ঠপেত্ৱা দমিড়াদিভাসন্তৰেন যথাৰুচি কথেতুং ৱট্টতি. পদসোধম্মে ৱুত্তপ্পভেদোতি ইমিনা অঞ্ঞত্থ অনাপত্তীতি দীপেতি. উট্ঠহিত্ৱা পুন নিসীদিত্ৱাতি ইৰিযাপথপৰিৱত্তননযেন নানাইৰিযাপথেনপি অনাপত্তীতি দীপেতি. সব্বং চেপি দীঘনিকাযং কথেতীতি যাৱ ন নিট্ঠাতি, তাৱ পুনদিৱসেপি কথেতি.

দুতিযস্স ৱিঞ্ঞূপুৰিসস্স অগ্গহণং অকিৰিযা. মাতুগামেন সদ্ধিং ঠিতস্স চ ৱিঞ্ঞূপুৰিসস্স চ উপচাৰো অনিযতেসু ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বো. সেসং উত্তানমেৱ. ৱুত্তলক্খণস্স ধম্মস্স ছন্নং ৱাচানং উপৰি দেসনা, ৱুত্তলক্খণো মাতুগামো, ইৰিযাপথপঅৱত্তনাভাৱো, ৱিঞ্ঞূপুৰিসাভাৱো, অপঞ্হৱিস্সজ্জনাতি ইমানি পনেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি.

ধম্মদেসনাসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ভূতাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা

৭৭. অট্ঠমে অন্তৰাতি পৰিনিব্বানসমযতো অঞ্ঞস্মিং কালে. অতিকড্ঢিযমানেনাতি ‘‘ৱদথ, ভন্তে, কিং তুম্হেহি অধিগত’’ন্তি এৱং নিপ্পীড়িযমানেন. অনতিকড্ঢিযমানেনপি পুচ্ছিতে ৱা অপুচ্ছিতে ৱা তথাৰূপে কাৰণে সতি আৰোচেতুং ৱট্টতিযেৱ. তেনেৱ অঞ্ঞতৰেন দহৰভিক্খুনা উপৱদিতো অঞ্ঞতৰো থেৰো ‘‘আৱুসো, উপৰিমগ্গত্থায ৱাযামং মা অকাসি, খীণাসৱো তযা উপৱদিতো’’তি আহ. থেৰেন চ ‘‘অত্থি তে, আৱুসো, ইমস্মিং সাসনে পতিট্ঠা’’তি ৱুত্তো দহৰভিক্খু ‘‘আম, ভন্তে, সোতাপন্নো অহ’’ন্তি অৱোচ. ‘‘কাৰকো অয’’ন্তি ঞত্ৱাপি পটিপত্তিযা অমোঘভাৱদস্সনেন সমুত্তেজনায সম্পহংসনায চ অৰিযা অত্তানং পকাসেন্তিযেৱ. সুতপৰিযত্তিসীলগুণন্তি সুতগুণং পৰিযত্তিগুণং সীলগুণঞ্চ. উম্মত্তকস্স ইধ অৱচনে কাৰণং ৱদন্তেন খিত্তচিত্তৱেদনট্টানম্পি অৱচনে কাৰণং ৱুত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং. ইতি-সদ্দেন ৱা আদিঅত্থেন খিত্তচিত্তৱেদনট্টে সঙ্গণ্হাতি. তেনেৱ ৱদতি ‘‘চিত্তক্খেপস্স ৱা অভাৱা’’তি. দিট্ঠিসম্পন্নানন্তি মগ্গফলদিট্ঠিযা সমন্নাগতানং. অৰিযানমেৱ হি উম্মত্তকাদিভাৱো নত্থি. ঝানলাভিনো পন তস্মিং সতি ঝানা পৰিহাযন্তি, তস্মা তেসং অভূতাৰোচনপচ্চযা অনাপত্তি ৱত্তব্বা, ন ভূতাৰোচনপচ্চযা. তেনেৱাহ ‘‘ভূতাৰোচনপচ্চযা অনাপত্তি ন ৱত্তব্বা’’তি.

পুব্বে অৱুত্তেহীতি চতুত্থপাৰাজিকে অৱুত্তেহি. ইদঞ্চ সিক্খাপদং পণ্ণত্তিঅজাননৱসেন অচিত্তকসমুট্ঠানং হোতি. অৰিযা চেত্থ পণ্ণত্তিং জানন্তা ৱীতিক্কমং ন কৰোন্তি, পুথুজ্জনা পন পণ্ণত্তিং জানিত্ৱাপি ৱীতিক্কমং কৰোন্তি, তে চ সত্থুনো আণাৱীতিক্কমচেতনায বলৱঅকুসলভাৱতো ঝানা পৰিহাযন্তীতি দট্ঠব্বং, উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন অৰিযপুগ্গলে এৱ সন্ধায ‘‘কুসলাব্যাকতচিত্তেহি দ্ৱিচিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. পণ্ণত্তিং অজানন্তা পন ঝানলাভী পুথুজ্জনা ৱত্থুম্হি লোভৱসেন অকুসলচিত্তেনপি ন আৰোচেন্তীতি নত্থি. ইধ দুক্খৱেদনায অভাৱতো ‘‘দ্ৱিৱেদন’’ন্তি ইমস্স অনুৰূপং কত্ৱা দ্ৱিচিত্তন্তি ইদং ৱুত্তন্তি এৱং ৱা এত্থ অধিপ্পাযো গহেতব্বো. সেসং উত্তানমেৱ. উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স ভূততা, অনুপসম্পন্নস্স আৰোচনং, তঙ্খণৱিজাননা, অনঞ্ঞপ্পদেসোতি ইমানি পনেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.

ভূতাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দুট্ঠুল্লাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা

৭৮. নৱমে দুট্ঠুল্লসদ্দত্থদস্সনত্থন্তি দুট্ঠুল্লসদ্দস্স অত্থদস্সনত্থং. অত্থে হি দস্সিতে সদ্দোপি ‘‘অযং এতেসু অত্থেসু ৱত্ততী’’তি দস্সিতোযেৱ হোতি. ‘‘যং যং দুট্ঠুল্লসদ্দেন অভিধীযতি, তং সব্বং দস্সেতুং পাৰাজিকানি ৱুত্তানী’’তি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. তত্ৰাযং ৱিচাৰণাতি তত্ৰ পাড়িযং অযং ৱিচাৰণা, তত্ৰ পাড়িঅট্ঠকথাসু ৱা অযং ৱিচাৰণা. তত্থ ভৱেয্যাতি তত্থ কস্সচি ৱিমতি এৱং ভৱেয্য. অনুপসম্পন্নস্স দুট্ঠুল্লাৰোচনে ৱিয দুক্কটেন ভৱিতব্বন্তি আহ ‘‘দুক্কটং আপজ্জতী’’তি. অক্কোসন্তোপি দুক্কটং আপজ্জেয্যাতি ওমসৱাদেন দুক্কটং আপজ্জেয্য. অধিপ্পাযং অজানন্তেনপি অট্ঠকথাচৰিযানং ৱচনেযেৱ ঠাতব্বন্তি দীপনত্থং ‘‘অট্ঠকথাচৰিযাৱ এত্থ পমাণ’’ন্তি ৱুত্তং. পুনপি অট্ঠকথাৱচনমেৱ উপপত্তিতো দড়্হং কত্ৱা পতিট্ঠপেন্তো ‘‘ইমিনাপি চেত’’ন্তিআদিমাহ.

৮০. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ভিক্খুসম্মুতিযা’’তি ৱুত্তত্তা সম্মুতি অত্থীতি গহেতব্বাতি আহ ‘‘ইধ ৱুত্তত্তাযেৱা’’তিআদি.

৮২. আদিতো পঞ্চ সিক্খাপদানীতি পাণাতিপাতাদীনি পঞ্চ সিক্খাপদানি. ‘‘সেসানীতি ৱিকালভোজনাদীনি পঞ্চা’’তি ৱদন্তি. কেচি পন ‘‘আদিতো পট্ঠায পঞ্চ সিক্খাপদানীতি সুক্কৱিস্সট্ঠিআদীনি পঞ্চা’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. পাণাতিপাতাদীনি হি দসেৱ সিক্খাপদানি সামণেৰানং পঞ্ঞত্তানি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘অথ খো সামণেৰানং এতদহোসি ‘কতি নু খো অম্হাকং সিক্খাপদানি, কত্থ চ অম্হেহি সিক্খিতব্ব’ন্তি? ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং. অনুজানামি, ভিক্খৱে, সামণেৰানং দস সিক্খাপদানি, তেসু চ সামণেৰেহি সিক্খিতুং, পাণাতিপাতা ৱেৰমণী অদিন্নাদানা ৱেৰমণী’’তিআদি (মহাৱ. ১০৬).

তেসং পঞ্ঞত্তেসুযেৱ সিক্খাপদেসু দুট্ঠুল্লাদুট্ঠুল্লৱিচাৰণা কাতব্বা, ন চ সুক্কৱিস্সট্ঠিআদীনি ৱিসুং তেসং পঞ্ঞত্তানি অত্থীতি. অথ ভিক্খুনো দুট্ঠুল্লসঙ্খাতানি সুক্কৱিস্সট্ঠিআদীনি অনুপসম্পন্নস্স কিং নাম হোন্তীতি আহ ‘‘সুক্কৱিস্সট্ঠি…পে… অজ্ঝাচাৰো নামাতি ৱুত্ত’’ন্তি. ইমিনাপি চেতং সিদ্ধং ‘‘অনুপসম্পন্নস্স সুক্কৱিস্সট্ঠিআদি দুট্ঠুল্লং নাম ন হোতী’’তি. অজ্ঝাচাৰো নামাতি হি ৱদন্তো অনুপসম্পন্নস্স সুক্কৱিস্সট্ঠিআদি কেৱলং অজ্ঝাচাৰো নাম হোতি, ন পন দুট্ঠুল্লো নাম অজ্ঝাচাৰোতি দীপেতি. ‘‘অজ্ঝাচাৰো নামাতি চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা অকত্তব্বৰূপত্তা চ অনুপসম্পন্নস্স সুক্কৱিস্সট্ঠিআদীনি দণ্ডকম্মৱত্থুপক্খং ভজন্তি, তানি চ অঞ্ঞস্স অনুপসম্পন্নস্স অৱণ্ণকামতায আৰোচেন্তো ভিক্খু দুক্কটং আপজ্জতী’’তি ৱদন্তি. ইধ পন অনুপসম্পন্নগ্গহণেন সামণেৰসামণেৰীসিক্খমানানং গহণং ৱেদিতব্বং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. অন্তিমৱত্থুং অনজ্ঝাপন্নস্স ভিক্খুনো সৱত্থুকো সঙ্ঘাদিসেসো, অনুপসম্পন্নস্স আৰোচনং, ভিক্খুসম্মুতিযা অভাৱোতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

দুট্ঠুল্লাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পথৱীখণনসিক্খাপদৱণ্ণনা

৮৪-৮৬. দসমে একিন্দ্ৰিযন্তি ‘‘কাযিন্দ্ৰিযং অত্থী’’তি মঞ্ঞমানা ৱদন্তি. মুট্ঠিপ্পমাণাতি মুট্ঠিনা সঙ্গহেতব্বপ্পমাণা. এত্থ কিঞ্চাপি যেভুয্যপংসুং অপ্পপংসুঞ্চ পথৱিং ৱত্ৱা উপড্ঢপংসুকা পথৱী ন ৱুত্তা, তথাপি পণ্ণত্তিৱজ্জসিক্খাপদেসু সাৱসেসপঞ্ঞত্তিযাপি সম্ভৱতো উপড্ঢপংসুকাযপি পথৱিযা পাচিত্তিযমেৱাতি গহেতব্বং. কেচি পন ‘‘সব্বচ্ছন্নাদীসু উপড্ঢে দুক্কটস্স ৱুত্তত্তা ইধাপি দুক্কটং যুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং পাচিত্তিযৱত্থুকঞ্চ অনাপত্তিৱত্থুকঞ্চ দুৱিধং পথৱিং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞিস্সা দুক্কটৱত্থুকায ততিযায পথৱিযা অভাৱতো. দ্ৱেযেৱ হি পথৱিযো ৱুত্তা ‘‘জাতা চ পথৱী অজাতা চ পথৱী’’তি. তস্মা দ্ৱীসু অঞ্ঞতৰায পথৱিযা ভৱিতব্বং, ৱিনযৱিনিচ্ছযে চ সম্পত্তে গৰুকেযেৱ ঠাতব্বত্তা ন সক্কা এত্থ অনাপত্তিযা ভৱিতুং. সব্বচ্ছন্নাদীসু পন উপড্ঢে দুক্কটং যুত্তং তত্থ তাদিসস্স দুক্কটৱত্থুনো সব্ভাৱা.

‘‘পোক্খৰণিং খণা’’তি ৱদতি, ৱট্টতীতি ‘‘ইমস্মিং ওকাসে’’তি অনিযমেত্ৱা ৱুত্তত্তা ৱট্টতি. ‘‘ইমং ৱল্লিং খণা’’তি ৱুত্তেপি পথৱীখণনং সন্ধায পৱত্তৱোহাৰত্তা ইমিনাৱ সিক্খাপদেন আপত্তি, ন ভূতগামপাতব্যতায. কুটেহীতি ঘটেহি. তনুককদ্দমোতি উদকমিস্সককদ্দমো. সো চ উদকগতিকত্তা ৱট্টতি. ওমকচাতুমাসন্তি ঊনচাতুমাসং. ওৱট্ঠন্তি দেৱেন ওৱট্ঠং. অকতপব্ভাৰেতি অৱড়ঞ্জনট্ঠানদস্সনত্থং ৱুত্তং. তাদিসে হি ৱম্মিকস্স সব্ভাৱোতি. মূসিকুক্কুৰং নাম মূসিকাহি খণিত্ৱা বহি কতপংসুৰাসি. এসেৱ নযোতি ওমকচাতুমাসওৱট্ঠোযেৱ ৱট্টতীতি অত্থো.

একদিৱসম্পি ন ৱট্টতীতি ওৱট্ঠএকদিৱসাতিক্কন্তোপি ৱিকোপেতুং ন ৱট্টতি. ‘‘হেট্ঠাভূমিসম্বন্ধেপি চ গোকণ্টকে ভূমিতো ছিন্দিত্ৱা উদ্ধং ঠিতত্তা অচ্চুগ্গতমত্থকতো ছিন্দিত্ৱা গহেতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. সকট্ঠানে অতিট্ঠমানং কত্ৱা পাদেহি মদ্দিত্ৱা ছিন্দিত্ৱা আলোড়িতকদ্দমম্পি গহেতুং ৱট্টতি. ততোতি ততো পুৰাণসেনাসনতো. ইট্ঠকং গণ্হামীতিআদি সুদ্ধচিত্তং সন্ধায ৱুত্তং. উদকেনাতি উজুকং আকাসতোযেৱ পতনকউদকেন. ‘‘সচে পন অঞ্ঞত্থ পহৰিত্ৱা পতিতেন উদকেন তেমিতং হোতি, ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. উচ্চালেত্ৱাতি উক্খিপিত্ৱা. তেন অপদেসেনাতি তেন লেসেন.

৮৭-৮৮. অৱিসযত্তা অনাপত্তীতি এত্থ সচেপি নিব্বাপেতুং সক্কা হোতি, পঠমং সুদ্ধচিত্তেন দিন্নত্তা ‘‘দহতূ’’তি সল্লক্খেত্ৱাপি তিট্ঠতি, অনাপত্তি. ওৱট্ঠং ছন্নন্তি পঠমং ওৱট্ঠং পচ্ছা ছন্নং. সেসং উত্তানমেৱ. জাতপথৱী, পথৱীসঞ্ঞিতা, খণনখণাপনানং অঞ্ঞতৰন্তি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

পথৱীখণনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতো মুসাৱাদৱগ্গো পঠমো.

২. ভূতগামৱগ্গো

১. ভূতগামসিক্খাপদৱণ্ণনা

৮৯. সেনাসনৱগ্গস্স পঠমে নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তোতি সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো. ইমিনা পন ৱচনেন দাৰকস্স তত্থ উপনীতভাৱো তেন চ দিট্ঠভাৱো ৱুত্তোযেৱাতি দট্ঠব্বং. তেন হি ভিক্খুনা তং ৰুক্খং ছিন্দিতুং আৰদ্ধে তত্থ নিব্বত্তা একা তৰুণপুত্তা দেৱধীতা পুত্তং অঙ্কেনাদায ঠিতা তং যাচি ‘‘মা মে সামি ৱিমানং ছিন্দি, ন সক্খিস্সামি পুত্তকং আদায অনাৱাসা ৱিচৰিতু’’ন্তি. সো ‘‘অহং অঞ্ঞত্থ ঈদিসং ৰুক্খং ন লভিস্সামী’’তি তস্সা ৱচনং নাদিযি. সা ‘‘ইমম্পি তাৱ দাৰকং ওলোকেত্ৱা ওৰমিস্সতী’’তি পুত্তং ৰুক্খসাখায ঠপেসি. সো ভিক্খু উক্খিত্তং ফৰসুং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো দাৰকস্স বাহং ছিন্দি. এৱঞ্চ সযিতো ৱিমানে সযিতো নাম হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৰুক্খট্ঠকদিব্বৱিমানে নিপন্নস্সা’’তি.

ৰুক্খট্ঠকদিব্বৱিমানেতি চ সাখট্ঠকৱিমানং সন্ধায ৱুত্তং. ৰুক্খস্স উপৰি নিব্বত্তঞ্হি ৱিমানং ৰুক্খপটিবদ্ধত্তা ‘‘ৰুক্খট্ঠকৱিমান’’ন্তি ৱুচ্চতি. সাখট্ঠকৱিমানং পন সব্বসাখাসন্নিস্সিতং হুত্ৱা তিট্ঠতি. তত্থ যং ৰুক্খট্ঠকৱিমানং হোতি, তং যাৱ ৰুক্খস্স মূলমত্তম্পি তিট্ঠতি, তাৱ ন নস্সতি. সাখট্ঠকৱিমানং পন সাখাসু ভিজ্জমানাসু তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জিত্ৱা সব্বসাখাসু ভিন্নাসু সব্বং ভিজ্জতি, ইদম্পি চ ৱিমানং সাখট্ঠকং, তস্মা ৰুক্খে ছিন্নে তং ৱিমানং সব্বসো ৱিনট্ঠং, তেনেৱ সা দেৱতা ভগৱতো সন্তিকা লদ্ধে অঞ্ঞস্মিং ৱিমানে ৱসি. বাহুং থনমূলেযেৱ ছিন্দীতি অংসেন সদ্ধিং বাহং ছিন্দি. ইমিনা চ ৰুক্খদেৱতানং গত্তানি ছিজ্জন্তি, ন চাতুমহাৰাজিকাদীনং ৱিয অচ্ছেজ্জানীতি দট্ঠব্বং. ৰুক্খধম্মেতি ৰুক্খপকতিযং, ৰুক্খসভাৱেতি অত্থো. ৰুক্খানং ৱিয ছেদনাদীসু অকুপ্পনঞ্হি ৰুক্খধম্মো নাম.

উপ্পতিতন্তি উপ্পন্নং. ভন্তন্তি ধাৱন্তং. ৱাৰযেতি নিগ্গণ্হেয্য. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা নাম ছেকো সাৰথি অতিৱেগেন ধাৱন্তং ৰথং নিগ্গহেত্ৱা যথিচ্ছকং পেসেতি, এৱং যো পুগ্গলো উপ্পন্নং কোধং ৱাৰযে নিগ্গণ্হিতুং সক্কোতি, তমহং সাৰথিং ব্ৰূমি. ইতৰো পন ৰাজউপৰাজাদীনং ৰথসাৰথিজনো ৰস্মিগ্গাহো নাম হোতি, ন উত্তমসাৰথীতি.

দুতিযগাথায পন অযমত্থো – যোতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.১) যো যাদিসো খত্তিযকুলা ৱা পব্বজিতো ব্ৰাহ্মণকুলা ৱা পব্বজিতো নৱো ৱা মজ্ঝিমো ৱা থেৰো ৱা. উপ্পতিতন্তি উদ্ধমুদ্ধং পতিতং, গতং পৱত্তন্তি অত্থো, উপ্পন্নন্তি ৱুত্তং হোতি. কোধন্তি ‘‘অনত্থং মে চৰতীতি আঘাতো জাযতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৪০; অ. নি. ৯.২৯) নযেন সুত্তে ৱুত্তানং নৱন্নং, ‘‘অত্থং মে ন চৰতী’’তিআদীনঞ্চ তপ্পটিপক্খতো সিদ্ধানং নৱন্নমেৱাতি অট্ঠাৰসন্নং খাণুকণ্টকাদিনা অট্ঠানেন সদ্ধিং একূনৱীসতিযা আঘাতৱত্থূনং অঞ্ঞতৰাঘাতৱত্থুসম্ভৱং আঘাতং. ৱিসটন্তি ৱিত্থতং. সপ্পৱিসন্তি সপ্পস্স ৱিসং. ইৱাতি ওপম্মৱচনং. ই-কাৰলোপং কত্ৱা ৱ-ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ওসধেহীতি অগদেহি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ৱিসতিকিচ্ছকো ৱেজ্জো সপ্পেন দট্ঠো সব্বং কাযং ফৰিত্ৱা ঠিতং ৱিসটং সপ্পৱিসং মূলখন্ধতচপত্তপুপ্ফাদীনং অঞ্ঞতৰেহি, নানাভেসজ্জেহি পযোজেত্ৱা কতেহি ৱা ওসধেহি খিপ্পমেৱ ৱিনেয্য, এৱমেৱ যো যথাৱুত্তেন আঘাতৱত্থুনা উপ্পতিতং চিত্তসন্তানং ব্যাপেত্ৱা ঠিতং কোধং ৱিনযনুপাযেসু তদঙ্গৱিনযাদীসু যেন কেনচি উপাযেন ৱিনেতি নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তিং কৰোতি, সো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং. সো এৱং কোধং ৱিনেন্তো ভিক্খু যস্মা কোধো ততিযমগ্গেন সব্বসো পহীযতি, তস্মা ওৰপাৰসঞ্ঞিতানি পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনানি জহাতীতি. অৱিসেসেন হি পাৰন্তি তীৰস্স নামং, তস্মা ওৰানি চ তানি সংসাৰসাগৰস্স পাৰভূতানি চাতি কত্ৱা ‘‘ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

অথ ৱা যো উপ্পতিতং ৱিনেতি কোধং ৱিসটং সপ্পৱিসংৱ ওসধেহি, সো ততিযমগ্গেন সব্বসো কোধং ৱিনেত্ৱা অনাগামিফলে ঠিতো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং. তত্থ ওৰন্তি সকত্তভাৱো. পাৰন্তি পৰত্তভাৱো. ওৰং ৱা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, পাৰং ছ বাহিৰাযতনানি. তথা ওৰং মনুস্সলোকো, পাৰং দেৱলোকো. ওৰং কামধাতু, পাৰং ৰূপাৰূপধাতু. ওৰং কামৰূপভৱো, পাৰং অৰূপভৱো. ওৰং অত্তভাৱো, পাৰং অত্তভাৱসুখুপকৰণানি. এৱমেতস্মিং ওৰপাৰে চতুত্থমগ্গেন ছন্দৰাগং পজহন্তো ‘‘জহাতি ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনাগামিনো কামৰাগস্স পহীনত্তা ইধত্তভাৱাদীসু ছন্দৰাগো এৱ নত্থি, অপিচ খো পনস্স ৱণ্ণপ্পকাসনত্থং সব্বমেতং ওৰপাৰভেদং সঙ্গহেত্ৱা তত্থ ছন্দৰাগপ্পহানেন ‘‘জহাতি ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুত্তং.

ইদানি তস্সত্থস্স ৱিভাৱনত্থায উপমং আহ ‘‘উৰগো জিণ্ণমিৱত্তচং পুৰাণ’’ন্তি. তত্থ উৰেন গচ্ছতীতি উৰগো, সপ্পস্সেতং অধিৱচনং. সো দুৱিধো কামৰূপী চ অকামৰূপী চ. কামৰূপীপি দুৱিধো জলজো থলজো চ. জলজো জলে এৱ কামৰূপং লভতি, ন থলে সঙ্খপালজাতকে (জা. ২.১৭.১৪৩ আদযো) সঙ্খপালনাগৰাজা ৱিয. থলজো থলে এৱ, ন জলে. সো জজ্জৰভাৱেন জিণ্ণং, চিৰকালতায পুৰাণঞ্চাতি সঙ্খং গতং তচং জহন্তো চতুব্বিধেন জহতি সজাতিযং ঠিতো জিগুচ্ছন্তো নিস্সায থামেনাতি. সজাতি নাম সপ্পজাতি দীঘত্তভাৱো. উৰগা হি পঞ্চসু ঠানেসু সজাতিং নাতিৱত্তন্তি উপপত্তিযং চুতিযং ৱিস্সট্ঠনিদ্দোক্কমনে সজাতিযা মেথুনপটিসেৱনে জিণ্ণতচাপনযনে চাতি. তস্মা যদা তচং জহতি, তদা সজাতিযংযেৱ ঠত্ৱা জহতি. সজাতিযং ঠিতোপি চ জিগুচ্ছন্তো জহতি. জিগুচ্ছন্তো নাম যদা উপড্ঢট্ঠানে মুত্তো হোতি, উপড্ঢট্ঠানে অমুত্তো ওলম্বতি, তদা নং অট্টীযন্তো জহতি, এৱং জিগুচ্ছন্তোপি চ দণ্ডন্তৰং ৱা মূলন্তৰং ৱা পাসাণন্তৰং ৱা নিস্সায জহতি. নিস্সায জহন্তোপি চ থামং জনেত্ৱা উস্সাহং কৰিত্ৱা ৱীৰিযেন ৱঙ্কং নঙ্গুট্ঠং কত্ৱা পস্সসন্তোৱ ফণং কৰিত্ৱা জহতি. এৱং জহিত্ৱা যেনকামং পক্কমতি.

এৱমেৱ অযম্পি ভিক্খু ওৰপাৰং জহিতুকামো চতুব্বিধেন জহতি সজাতিযং ঠিতো জিগুচ্ছন্তো নিস্সায থামেনাতি. সজাতি নাম ভিক্খুনো ‘‘অৰিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) ৱচনতো সীলং. তেনেৱাহ ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২). এৱমেতিস্সং সজাতিযং ঠিতো ভিক্খু তং সকত্তভাৱাদিভেদং ওৰপাৰং জিণ্ণপুৰাণত্তচমিৱ তং দুক্খং জনেন্তং তত্থ তত্থ আদীনৱদস্সনেন জিগুচ্ছন্তো কল্যাণমিত্তে নিস্সায অধিমত্তসম্মাৱাযামসঙ্খাতং থামং জনেত্ৱা ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি (অ. নি. ৩.১৬; ৪.৩৭) ৱুত্তনযেন ৰত্তিন্দিৱং ছধা ৱিভজিত্ৱা ঘটেন্তো ৱাযমন্তো উৰগো ৱিয ৱঙ্কং নঙ্গুট্ঠং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উৰগো ৱিয পস্সসন্তো অযম্পি অসিথিলপৰক্কমতায ৱাযমন্তো উৰগোৱ ফণং কৰিত্ৱা অযম্পি ঞাণৱিপ্ফাৰং জনেত্ৱা উৰগোৱ তচং ওৰপাৰং জহতি, জহিত্ৱা চ উৰগো ৱিয ওহিততচো যেনকামং পক্কমতি, অযম্পি ওহিতভাৰো অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুদিসং পক্কমতীতি.

৯০. ভৱন্তীতি ইমিনা ৱিৰুড়্হমূলে নীলভাৱং আপজ্জিত্ৱা ৱড্ঢমানকে তৰুণগচ্ছে দস্সেতি. অহুৱুন্তি ইমিনা পন ৱড্ঢিত্ৱা ঠিতে মহন্তে ৰুক্খগচ্ছাদিকে দস্সেতি. ভৱন্তীতি ইমস্স ৱিৱৰণং ‘‘জাযন্তি ৱড্ঢন্তী’’তি, অহুৱুন্তি ইমস্স ‘‘জাতা ৱড্ঢিতা’’তি. ৰাসীতি সুদ্ধট্ঠকধম্মসমূহো. ভূতানন্তি তথালদ্ধসমঞ্ঞানং অট্ঠধম্মানং. ‘‘ভূতানং গামো’’তি ৱুত্তেপি অৱযৱৱিনিমুত্তস্স সমুদাযস্স অভাৱতো ভূতসঞ্ঞিতা তেযেৱ তিণৰুক্খলতাদযো গয্হন্তি. ‘‘ভূমিযং পতিট্ঠহিত্ৱা হৰিতভাৱমাপন্না ৰুক্খগচ্ছাদযো দেৱতাহি পৰিগ্গয্হন্তি, তস্মা ভূতানং নিৱাসট্ঠানতায ভূতানং গামো’’তিপি ৱদন্তি. ৰুক্খাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদযো ৱেদিতব্বা.

ননু চ ৰুক্খাদযো চিত্তৰহিততায ন জীৱা, চিত্তৰহিততা চ পৰিপ্ফন্দাভাৱতো ছিন্নেপি ৰুহনতো ৱিসদিসজাতিকভাৱতো চতুযোনিঅপৰিযাপন্নতো চ ৱেদিতব্বা, ৱুড্ঢি পন পৱাড়সিলালৱণানম্পি ৱিজ্জতীতি ন তেসং জীৱভাৱে কাৰণং, ৱিসযগ্গহণঞ্চ নেসং পৰিকপ্পনামত্তং সুপনং ৱিয চিঞ্চাদীনং, তথা দোহড়াদযো, তত্থ কস্মা ভূতগামস্স ছেদনাদিপচ্চযা পাচিত্তিযং ৱুত্তন্তি? সমণসাৰুপ্পতো তংনিৱাসসত্তানুৰক্খণতো চ. তেনেৱাহ ‘‘জীৱসঞ্ঞিনো হি মোঘপুৰিসা মনুস্সা ৰুক্খস্মি’’ন্তিআদি.

৯১. ‘‘মূলে জাযন্তী’’তিআদীসু অত্থো উপৰি অত্তনা ৱুচ্চমানপ্পকাৰেন সীহড়ট্ঠকথাযং ৱুত্তোতি আহ ‘‘এৱং সন্তেপি…পে… ন সমেন্তী’’তি. ৱিজাত-সদ্দো ইধ ৱি-সদ্দলোপং কত্ৱা নিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘ৱিজাতানী’’তি. ৱিজাত-সদ্দো চ ‘‘ৱিজাতা ইত্থী’’তিআদীসু ৱিয পসূতৱচনোতি আহ ‘‘পসূতানী’’তি. পসূতি চ নামেত্থ নিব্বত্তপণ্ণমূলতাতি আহ ‘‘নিব্বত্তপণ্ণমূলানী’’তি. ইমিনা ইমং দীপেতি ‘‘নিব্বত্তপণ্ণমূলানি বীজানি ভূতগামসঙ্খমেৱ গচ্ছন্তি, তেসু চ ৱত্তমানো বীজজাত-সদ্দো ৰুড়্হীৱসেন ৰুক্খাদীসুপি ৱত্ততী’’তি. পুৰিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে পন বীজেহি জাতানং ৰুক্খলতাদীনংযেৱ ভূতগামতা ৱুত্তা.

তানি দস্সেন্তোতি তানি বীজানি দস্সেন্তো. মূলবীজন্তিআদীসু মূলমেৱ বীজং মূলবীজং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. ফড়ুবীজন্তি পব্ববীজং. পচ্চযন্তৰসমৱাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৱিসেসকাৰণভাৱতো ৱিৰুহনসমত্থে সাৰফলে নিৰুড়্হো বীজ-সদ্দো. তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৱত্ততীতি মূলাদিতো নিৱত্তনত্থং একেন বীজসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘বীজবীজ’’ন্তি ‘‘ৰূপৰূপং, দুক্খদুক্খ’’ন্তি চ যথা. বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতন্তি কাৰিযোপচাৰেন কাৰণং দস্সিতন্তি দীপেতি.

৯২. বীজে বীজসঞ্ঞীতি এত্থ কাৰণূপচাৰেন কাৰিযং ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যথা’’তিআদিমাহ. ভূতগামপৰিমোচনং কত্ৱাতি ভূতগামতো মোচেত্ৱা, ৱিযোজেত্ৱাতি অত্থো. যং বীজং ভূতগামো নাম হোতীতি বীজানি চ তানি জাতানি চাতি ৱুত্তমত্থং সন্ধায ৱদতি. তত্থ যং বীজন্তি যং নিব্বত্তপণ্ণমূলং বীজং. তস্মিং বীজেতি তস্মিং ভূতগামসঞ্ঞিতে বীজে. এত্থ চ বীজজাত-সদ্দস্স ৱিয ৰুড়্হীৱসেন ৰুক্খাদীসু বীজ-সদ্দস্সপি পৱত্তি ৱেদিতব্বা. যথাৰুতন্তি যথাপাড়ি.

যত্থ কত্থচীতি মূলে অগ্গে মজ্ঝে ৱা. সঞ্চিচ্চ উক্খিপিতুং ন ৱট্টতীতি এত্থ সচেপি সৰীৰে লগ্গভাৱং জানন্তোৱ উদকতো উট্ঠহতি, ‘‘তং উদ্ধৰিস্সামী’’তি সঞ্ঞায অভাৱতো ৱট্টতি. উপ্পাটিতানীতি উদ্ধটানি. বীজগামে সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ভূতগামতো পৰিমোচিতত্তা ৱুত্তং. অনন্তক-গ্গহণেন সাসপমত্তিকা গহিতা. নামঞ্হেতং তস্সা সেৱালজাতিযা. মূলপণ্ণানং অসম্পুণ্ণত্তা ‘‘অসম্পুণ্ণভূতগামো নামা’’তি ৱুত্তং. অভূতগামমূলত্তাতি এত্থ ভূতগামো মূলং কাৰণং এতস্সাতি ভূতগামমূলো, ভূতগামস্স ৱা মূলং কাৰণন্তি ভূতগামমূলং. বীজগামো হি নাম ভূতগামতো সম্ভৱতি, ভূতগামস্স চ কাৰণং হোতি, অযং পন তাদিসো ন হোতীতি ‘‘অভূতগামমূলত্তা’’তি ৱুত্তং. তত্ৰট্ঠকত্তা ৱুত্তং ‘‘সো বীজগামেন সঙ্গহিতো’’তি. ইদঞ্চ ‘‘অভূতগামমূলত্তা’’তি এত্থ পঠমং ৱুত্তঅত্থসম্ভৱতো ৱুত্তং. কিঞ্চাপি হি তালনাড়িকেৰাদীনং খাণু উদ্ধং অৱড্ঢনতো ভূতগামস্স কাৰণং ন হোতি, তথাপি ভূতগামসঙ্খ্যুপগতনিব্বত্তপণ্ণমূলবীজতো সম্ভূতত্তা ভূতগামতো উপ্পন্নো নাম হোতীতি বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি.

‘‘অঙ্কুৰে হৰিতে’’তি ৱত্ৱা তমেৱ ৱিভাৱেতি ‘‘নীলপণ্ণৱণ্ণে জাতে’’তি, নীলপণ্ণস্স ৱণ্ণসদিসে ৱণ্ণে জাতেতি অত্থো. ‘‘নীলৱণ্ণে জাতে’’তি ৱা পাঠো গহেতব্বো. অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতীতি নাড়িকেৰস্স আৱেণিকং কত্ৱা ৱদতি. ‘‘পানীযঘটাদীনং বহি সেৱালো উদকে অট্ঠিতত্তা বীজগামানুলোমত্তা চ দুক্কটৱত্থূ’’তি ৱদন্তি. কণ্ণকম্পি অব্বোহাৰিকমেৱাতি নীলৱণ্ণম্পি অব্বোহাৰিকমেৱ. সেলেয্যকং নাম সিলায সম্ভূতা একা সুগন্ধজাতি. ‘‘ৰুক্খত্তচং ৱিকোপেতীতি ৱুত্তত্তা ৰুক্খে জাতং যং কিঞ্চি ছত্তকং ৰুক্খত্তচং অৱিকোপেত্ৱা মত্থকতো ছিন্দিত্ৱা গহেতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ৰুক্খতো মুচ্চিত্ৱা তিট্ঠতীতি এত্থ ‘‘যদিপি কিঞ্চিমত্তং ৰুক্খে অল্লীনা হুত্ৱা তিট্ঠতি, ৰুক্খতো গয্হমানো পন ৰুক্খচ্ছৱিং ন ৱিকোপেতি, ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. অল্লৰুক্খতো ন ৱট্টতীতি এত্থাপি ৰুক্খত্তচং অৱিকোপেত্ৱা মত্থকতো তচ্ছেত্ৱা গহেতুং ৱট্টতীতি ৱেদিতব্বং. হত্থকুক্কুচ্চেনাতি হত্থানং অসংযতভাৱেন, হত্থচাপল্লেনাতি ৱুত্তং হোতি. পানীযং ন ৱাসেতব্বন্তি ইদং অত্তনো অত্থায নামিতং সন্ধায ৱুত্তং. কেৱলং অনুপসম্পন্নস্স অত্থায নামিতে পন পচ্ছা ততো লভিত্ৱা ন ৱাসেতব্বন্তি নত্থি. ‘‘যেসং ৰুক্খানং সাখা ৰুহতীতি ৱুত্তত্তা যেসং সাখা ন ৰুহতি, তত্থ কপ্পিযকৰণকিচ্চং নত্থী’’তি ৱদন্তি.

৯৩. পঞ্চহি সমণকপ্পেহীতি পঞ্চহি সমণৱোহাৰেহি. কিঞ্চাপি হি বীজানং অগ্গিনা ফুট্ঠমত্তেন নখাদীহি ৱিলিখনমত্তেন চ অৱিৰুড়্হীধম্মতা ন হোতি, তথাপি এৱং কতেযেৱ সমণানং কপ্পতীতি অগ্গিপৰিজিতাদযো সমণৱোহাৰা নাম জাতা, তস্মা তেহি সমণৱোহাৰেহি কৰণভূতেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতুং অনুজানামীতি অধিপ্পাযো. অবীজনিব্বট্টবীজানিপি সমণানং কপ্পন্তীতি পঞ্ঞত্তপণ্ণত্তিভাৱতো সমণৱোহাৰাইচ্চেৱ সঙ্খং গতানি. অথ ৱা অগ্গিপৰিজিতাদীনং পঞ্চন্নং কপ্পিযভাৱতোযেৱ পঞ্চহি সমণকপ্পিযভাৱসঙ্খাতেহি কাৰণেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতুং অনুজানামীতি এৱমেত্থ অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. অগ্গিপৰিজিতন্তিআদীসু ‘‘পৰিচিত’’ন্তিপি পঠন্তি. অবীজং নাম তৰুণম্বফলাদি. নিব্বট্টবীজং নাম অম্বপনসাদি, যং বীজং নিব্বট্টেত্ৱা ৱিসুং কত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং সক্কা হোতি. ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱাৱ কাতব্বন্তি যো কপ্পিযং কৰোতি, তেন কত্তব্বাকাৰস্সেৱ ৱুত্তত্তা ভিক্খুনা অৱুত্তেপি কাতুং ৱট্টতীতি ন গহেতব্বং. পুন ‘‘কপ্পিযং কাৰেতব্ব’’ন্তি কাৰাপনস্স পঠমমেৱ কথিতত্তা ভিক্খুনা ‘‘কপ্পিযং কৰোহী’’তি ৱুত্তেযেৱ অনুপসম্পন্নেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱা অগ্গিপৰিজিতাদি কাতব্বন্তি গহেতব্বং. ‘‘কপ্পিযন্তি ৱচনং পন যায কাযচি ভাসায ৱত্তুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘কপ্পিযন্তি ৱত্ৱাৱ কাতব্ব’’ন্তি ৱচনতো পঠমং ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱা পচ্ছা অগ্গিআদিনা ফুসনাদি কাতব্বন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘পঠমং অগ্গিং নিক্খিপিত্ৱা নখাদিনা ৱা ৱিজ্ঝিত্ৱা তং অনুদ্ধৰিত্ৱাৱ ‘কপ্পিয’ন্তি ৱত্তুম্পি ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি.

একস্মিং বীজে ৱাতিআদীসু ‘‘একংযেৱ কাৰেমীতি অধিপ্পাযে সতিপি একাবদ্ধত্তা সব্বং কতমেৱ হোতী’’তি ৱদন্তি. দাৰুং ৱিজ্ঝতীতি এত্থ ‘‘জানিত্ৱাপি ৱিজ্ঝতি ৱা ৱিজ্ঝাপেতি ৱা, ৱট্টতিযেৱা’’তি ৱদন্তি. ভত্তসিত্থে ৱিজ্ঝতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘তং ৱিজ্ঝতি, ন ৱট্টতীতি ৰজ্জুআদীনং ভাজনগতিকত্তা’’তি ৱদন্তি. মৰিচপক্কাদীহি মিস্সেত্ৱাতি এত্থ ভত্তসিত্থসম্বন্ধৱসেন একাবদ্ধতা ৱেদিতব্বা, ন ফলানংযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধৱসেন. ভিন্দাপেত্ৱা কপ্পিযং কাৰাপেতব্বন্তি বীজতো মুত্তস্স কটাহস্স ভাজনগতিকত্তা ৱুত্তং.

নিক্খামেতুন্তি তং ভিক্খুং নিক্খামেতুং. ‘‘সচে এতস্স অনুলোম’’ন্তি সেনাসনৰক্খণত্থায অনুঞ্ঞাতম্পি পটগ্গিদানাদিং অত্তনাপি কাতুং ৱট্টতীতি এত্তকেনেৱ ইদম্পি এতস্স অনুলোমন্তি এৱমধিপ্পাযো সিযা. পটগ্গিদানং পৰিত্তকৰণঞ্চ অত্তনো পৰস্স ৱা সেনাসনৰক্খণত্থায ৱট্টতিযেৱ. তস্মা সচে তস্স সুত্তস্স এতং অনুলোমং সিযা, অত্তনো ন ৱট্টতি, অঞ্ঞস্স ৱট্টতীতি অযং ৱিসেসো কুতো লব্ভতীতি আহ ‘‘অত্তনো ন ৱট্টতি…পে… ন সক্কা লদ্ধু’’ন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. ভূতগামো, ভূতগামসঞ্ঞিতা, ৱিকোপনং ৱা ৱিকোপাপনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

ভূতগামসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদৱণ্ণনা

৯৪-৯৮. দুতিযে অঞ্ঞং ৱচনন্তি যং চোদকেন চুদিতকস্স দোসৱিভাৱনৱচনং ৱুত্তং, তং ততো অঞ্ঞেনেৱ ৱচনেন পটিচৰতি. অথ ৱা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতীতি অঞ্ঞেন কাৰণেন অঞ্ঞং কাৰণং পটিচৰতীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো, যং চোদকেন চুদিতকস্স দোসৱিভাৱনকাৰণং ৱুত্তং, ততো অঞ্ঞেন চোদনায অমূলকভাৱদীপকেন কাৰণেন পটিচৰতীতি ৱুত্তং হোতি. পটিচৰতীতি চ পটিচ্ছাদনৱসেন চৰতি, পৱত্ততীতি অত্থো. পটিচ্ছাদনত্থো এৱ ৱা চৰতি-সদ্দো অনেকত্থত্তা ধাতূনং. তেনাহ ‘‘পটিচ্ছাদেতী’’তি. কো আপন্নোতিআদিনা পাড়িযং চোদনং অৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিক্খেপাপজ্জনৱসেন অঞ্ঞেন অঞ্ঞং পটিচৰণং দস্সিতং. অপৰম্পি পন চোদনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা বহিদ্ধা কথাঅপনামৱসেন পৱত্তং পাড়িমুত্তকং অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰণং ৱেদিতব্বং. ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ন তৱ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছাম, আপত্তিং পুচ্ছামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ততো ৰাজগহং গতোম্হী’’তি ৱত্ৱা ‘‘ৰাজগহং ৱা যাহি ব্ৰাহ্মণগহং ৱা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৱুত্তে ‘‘তত্থ মে সূকৰমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱাৱ কথং বহিদ্ধা ৱিক্খিপন্তোপি হি ‘‘অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতি’’চ্চেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.

যদেতং অঞ্ঞেন অঞ্ঞং পটিচৰণৱসেন পৱত্তৱচনং, তদেৱ পুচ্ছিতমত্থং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং ৱদতীতি অঞ্ঞৱাদকন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰণস্সেতং নাম’’ন্তি. তুণ্হীভূতস্সেতং নামন্তি তুণ্হীভাৱস্সেতং নামং, অযমেৱ ৱা পাঠো. অঞ্ঞৱাদকং আৰোপেতূতি অঞ্ঞৱাদককম্মং আৰোপেতু, অঞ্ঞৱাদকত্তং ৱা ইদানি কৰিযমানেন কম্মেন আৰোপেতূতি অত্থো. ৱিহেসকং আৰোপেতূতি এত্থাপি ৱিহেসককম্মং ৱিহেসকভাৱং ৱা আৰোপেতূতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.

অনাৰোপিতে অঞ্ঞৱাদকে ৱুত্তদুক্কটং পাড়িযং আগতঅঞ্ঞেনঞ্ঞংপটিচৰণৱসেন যুজ্জতি. অট্ঠকথাযং আগতেন পন পাড়িমুত্তকঅঞ্ঞেনঞ্ঞংপটিচৰণৱসেন অনাৰোপিতে অঞ্ঞৱাদকে মুসাৱাদেন পাচিত্তিযং, আৰোপিতে ইমিনাৱ পাচিত্তিযন্তি ৱেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘আৰোপিতে অঞ্ঞৱাদকে মুসাৱাদেন ইমিনা চ পাচিত্তিযদ্ৱযং হোতী’’তি ৱদন্তি, তং ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. যা সা আদিকম্মিকস্স অনাপত্তি ৱুত্তা, সাপি পাড়িযং আগতঅঞ্ঞেনঞ্ঞংপটিচৰণৱসেন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা, ইমিনা সিক্খাপদেন অনাপত্তিদস্সনত্থং ৱা. সেসং উত্তানমেৱ. ধম্মকম্মেন আৰোপিততা, আপত্তিযা ৱা ৱত্থুনা ৱা অনুযুঞ্জিযমানতা, ছাদেতুকামতায অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰণং ৱা তুণ্হীভাৱো ৱাতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৱণ্ণনা

১০৩. ততিযে ধাতুপাঠে ঝে-সদ্দো চিন্তাযং পঠিতোতি আহ ‘‘লামকতো ৱা চিন্তাপেন্তী’’তিআদি. অযমেৱ চ অনেকত্থত্তা ধাতূনং ওলোকনত্থোপি হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অক্খৰায ৱাচেতী’’তিআদীসু (পাচি. ৪৬) ৱিয ‘‘ছন্দাযা’’তি লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ছন্দেনা’’তি.

১০৫. যেন ৱচনেনাতি যেন ‘‘ছন্দায ইত্থন্নামো ইদং নাম কৰোতী’’তিআদিৱচনেন. যেন চ খিয্যন্তীতি যেন ‘‘ছন্দায ইত্থন্নামো’’তিআদিৱচনেন তত্থ তত্থ ভিক্খূনং সৱনূপচাৰে ঠত্ৱা অৱণ্ণং পকাসেন্তি.

১০৬. অঞ্ঞং অনুপসম্পন্নং উজ্ঝাপেতীতি অঞ্ঞেন অনুপসম্পন্নেন উজ্ঝাপেতি. তস্স ৱা তং সন্তিকে খিয্যতীতি তস্স অনুপসম্পন্নস্স সন্তিকে তং সঙ্ঘেন সম্মতং উপসম্পন্নং খিয্যতি, অৱণ্ণং ৱদন্তো ৱা পকাসেতি. অনুপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতন্তি এত্থ সম্মতপুব্বো সম্মতোতি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. যস্মা উজ্ঝাপনং খিয্যনঞ্চ মুসাৱাদৱসেনেৱ পৱত্তং, তস্মা আদিকম্মিকস্স অনাপত্তীতি পাচিত্তিযট্ঠানে দুক্কটট্ঠানে চ ইমিনাৱ অনাপত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা উজ্ঝাপেন্তস্স খিয্যন্তস্স চ একক্খণে দ্ৱে দ্ৱে আপত্তিযো হোন্তীতি আপন্নং. অথ ৱা ঈদিসং সিক্খাপদং মুসাৱাদতো পঠমং পঞ্ঞত্তন্তি গহেতব্বং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. ধম্মকম্মেন সম্মততা, উপসম্পন্নতা, অগতিগমনাভাৱো, তস্স অৱণ্ণকামতা, যস্স সন্তিকে ৱদতি, তস্স উপসম্পন্নতা, উজ্ঝাপনং ৱা খিয্যনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ ছ অঙ্গানি.

উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১০৮-১১০. চতুত্থে হিমৱস্সেনাতি হিমমেৱ ৱুত্তং. অপঞ্ঞাতেতি অপ্পতীতে, অপ্পসিদ্ধেতি অত্থো. ‘‘মণ্ডপে ৱা ৰুক্খমূলে ৱাতি ৱচনতো ৱিৱটঙ্গণেপি নিক্খিপিতুং ৱট্টতী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. গোচৰপ্পসুতাতি গোচৰট্ঠানং পটিপন্না. ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি ইমিনা ৱস্সানং চাতুমাসং চেপি দেৱো ন ৱস্সতি, পটিক্খিত্তমেৱাতি আহ ‘‘অট্ঠ মাসেতি ৱচনতো…পে… নিক্খিপিতুং ন ৱট্টতিযেৱা’’তি. তত্থ চত্তাৰো মাসেতি ৱস্সানস্স চত্তাৰো মাসে. অৱস্সিকসঙ্কেতেতি ইমিনা অনুঞ্ঞাতেপি অট্ঠ মাসে যত্থ হেমন্তে দেৱো ৱস্সতি, তত্থ অপৰেপি চত্তাৰো মাসা পটিক্খিত্তাতি আহ ‘‘অৱস্সিকসঙ্কেতেতি ৱচনতো’’তিআদি. ইমিনা ইমং দীপেতি ‘‘যস্মিং দেসে হেমন্তে দেৱো ৱস্সতি, তত্থ অট্ঠ মাসে পটিক্খিপিত্ৱা চত্তাৰো মাসা অনুঞ্ঞাতা. যত্থ পন ৱস্সানেযেৱ ৱস্সতি, তত্থ চত্তাৰো মাসে পটিক্খিপিত্ৱা অট্ঠ মাসা অনুঞ্ঞাতা’’তি.

ইমিনাৱ নযেন মজ্ঝিমপদেসে যত্থ হেমন্তে হিমৱস্সং ৱস্সতি, তত্থাপি অট্ঠেৱ মাসা পটিক্খিত্তাতি ৱেদিতব্বা. তস্মা ৱস্সানকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ওৱস্সকমণ্ডপে ৰুক্খমূলে চ সন্থৰিতুং ন ৱট্টতি, হেমন্তকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ওৱস্সকমণ্ডপাদীসুপি ৱট্টতি. তঞ্চ খো যত্থ হিমৱস্সেন সেনাসনং ন তেমতি, গিম্হকালেপি পকতিঅজ্ঝোকাসাদীসু ৱট্টতিযেৱ, তঞ্চ খো অকালমেঘাদস্সনে, কাকাদীনং নিবদ্ধৱাসৰুক্খমূলে পন কদাচিপি ন ৱট্টতীতি এৱমেত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.

ইমঞ্চ পন অত্থৱিসেসং গহেত্ৱা ভগৱতা পঠমমেৱ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তন্তি ৱিসুং অনুপঞ্ঞত্তি ন ৱুত্তা. তেনেৱ হি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘ইতি যত্থ চ যদা চ সন্থৰিতুং ন ৱট্টতি, তং সব্বমিধ অজ্ঝোকাসসঙ্খমেৱ গত’’ন্তি. অথ ৱা অৱিসেসেন অজ্ঝোকাসে সন্থৰণসন্থৰাপনানি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘ঈদিসে কালে ঈদিসে চ পদেসে ঠপেথা’’তি অনুজাননমত্তেনেৱ অলন্তি ন সিক্খাপদে ৱিসুং অনুপঞ্ঞত্তি উদ্ধটাতি ৱেদিতব্বা. পৰিৱাৰে (পৰি. ৬৫-৬৭) পন ইমস্সেৱ সিক্খাপদস্স অনুৰূপৱসেন পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তং.

নৱৱাযিমো সীঘং ন নস্সতীতি আহ ‘‘নৱৱাযিমো ৱা’’তি. ওনদ্ধকোতি চম্মেন ওনদ্ধো. উক্কট্ঠঅব্ভোকাসিকোতি ইদং তস্স পৰিৱিতক্কদস্সনমত্তং, উক্কট্ঠঅব্ভোকাসিকস্স পন চীৱৰকুটি ন ৱট্টতীতি নত্থি. কাযানুগতিকত্তাতি ভিক্খুনো তত্থেৱ সন্নিহিতভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ইমিনা চ তস্মিংযেৱ কালে অনাপত্তি ৱুত্তা, চীৱৰকুটিতো নিক্খমিত্ৱা পন অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তস্স পিণ্ডায পৱিসন্তস্সপি আপত্তিযেৱ. ‘‘যস্মা পন দাযকেহি দানকালেযেৱ সহস্সগ্ঘনকম্পি কম্বলং ‘পাদপুঞ্ছনিং কত্ৱা পৰিভুঞ্জথা’তি দিন্নং তথেৱ পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতি, তস্মা ‘ইমং মঞ্চপীঠাদিসেনাসনং অব্ভোকাসেপি যথাসুখং পৰিভুঞ্জথা’তি দাযকেহি দিন্নং চে, সব্বস্মিম্পি কালে অব্ভোকাসে নিক্খিপিতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. পেসেত্ৱা গন্তব্বন্তি এত্থ ‘‘যো ভিক্খু ইমং ঠানং আগন্ত্ৱা ৱসতি, তস্স দেথা’’তি ৱত্ৱা পেসেতব্বং.

ৱলাহকানং অনুট্ঠিতভাৱং সল্লক্খেত্ৱাতি ইমিনা চ গিম্হানেপি মেঘে উট্ঠিতে মঞ্চপীঠাদিং যংকিঞ্চি সেনাসনং অজ্ঝোকাসে নিক্খিপিতুং ন ৱট্টতীতি দীপিতন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘পাদট্ঠানাভিমুখাতি নিসীদন্তানং পাদপতনট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি কেচি. ‘‘সম্মজ্জন্তস্স পাদট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি অপৰে. ‘‘বহি ৱালুকায অগমননিমিত্তং পাদট্ঠানাভিমুখা ৱালিকা হৰিতব্বাতি ৱুত্ত’’ন্তি একে. কচৱৰং হত্থেহি গহেত্ৱা বহি ছট্টেতব্বন্তি ইমিনা কচৱৰং ছড্ডেস্সামীতি ৱালিকা ন ছড্ডেতব্বাতি দীপেতি.

১১১. অন্তো সংৱেঠেত্ৱা বদ্ধন্তি এৰকপত্তাদীহি ৱেণিং কত্ৱা তায ৱেণিযা উভোসু পস্সেসু ৱিত্থতট্ঠানেসু বহুং ৱেঠেত্ৱা ততো পট্ঠায যাৱ মজ্ঝট্ঠানং, তাৱ অন্তো আকড্ঢনৱসেন ৱেঠেত্ৱা মজ্ঝে সঙ্খিপিত্ৱা তিৰিযং তত্থ তত্থ বন্ধিত্ৱা কতং. কপ্পং লভিত্ৱাতি গচ্ছাতি ৱুত্তৱচনেন কপ্পং লভিত্ৱা. থেৰস্স হি আণত্তিযা গচ্ছন্তস্স অনাপত্তি. পুৰিমনযেনেৱাতি ‘‘নিসীদিত্ৱা সযং গচ্ছন্তো’’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ. অঞ্ঞত্থ গচ্ছতীতি তং মগ্গং অতিক্কমিত্ৱা অঞ্ঞত্থ গচ্ছতি. লেড্ডুপাতুপচাৰতো বহি ঠিতত্তা ‘‘পাদুদ্ধাৰেন কাৰেতব্বো’’তি ৱুত্তং, অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তস্স পঠমপাদুদ্ধাৰে দুক্কটং, দুতিযপাদুদ্ধাৰে পাচিত্তিযন্তি অত্থো. পাকতিকং অকত্ৱাতি অপ্পটিসামেত্ৱা. অন্তৰসন্নিপাতেতি অন্তৰন্তৰা সন্নিপাতে.

আৱাসিকানংযেৱ পলিবোধোতি এত্থ আগন্তুকেহি আগন্ত্ৱা কিঞ্চি অৱত্ৱা তত্থ নিসিন্নেপি আৱাসিকানংযেৱ পলিবোধোতি অধিপ্পাযো. মহাপচ্চৰিৱাদে পন ‘‘অঞ্ঞেসু আগন্ত্ৱা নিসিন্নেসূ’’তি ইদং অম্হাকন্তি ৱত্ৱা ৱা অৱত্ৱা ৱা নিসিন্নেসূতি অধিপ্পাযো. মহাঅট্ঠকথাৱাদে ‘‘আপত্তী’’তি পাচিত্তিযমেৱ ৱুত্তং. মহাপচ্চৰিযং পন সন্থৰণসন্থৰাপনে সতি পাচিত্তিযেন ভৱিতব্বন্তি অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তত্তা দুক্কটং ৱুত্তং. ‘‘ইদং উস্সাৰকস্স, ইদং ধম্মকথিকস্সা’’তি ৱিসুং পঞ্ঞত্তত্তা অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তেপি পাচিত্তিযেনেৱ ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘তস্মিং আগন্ত্ৱা নিসিন্নে তস্স পলিবোধো’’তি ৱুত্তং. কেচি পন ৱদন্তি ‘‘অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তেপি ধম্মকথিকস্স অনুট্ঠাপনীযত্তা পাচিত্তিযেন ভৱিতব্বং, আগন্তুকস্স পন পচ্ছা আগতেহি ৱুড্ঢতৰেহি উট্ঠাপেতব্বত্তা দুক্কটং ৱুত্ত’’ন্তি.

১১২. ভূমিযং অত্থৰিতব্বাতি চিমিলিকায সতি তস্সা উপৰি, অসতি সুদ্ধভূমিযং অত্থৰিতব্বা. সীহচম্মাদীনং পৰিহৰণেযেৱ পটিক্খেপো ৱেদিতব্বোতি ইমিনা –

‘‘ন, ভিক্খৱে, মহাচম্মানি ধাৰেতব্বানি সীহচম্মং ব্যগ্ঘচম্মং দীপিচম্মং, যো ধাৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ২৫৫) –

এৱং ৱুত্তায খন্ধকপাড়িযা অধিপ্পাযং ৱিভাৱেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘অন্তোপি মঞ্চে পঞ্ঞত্তানি হোন্তি, বহিপি মঞ্চে পঞ্ঞত্তানি হোন্তী’’তি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা মঞ্চপীঠেসু অত্থৰিত্ৱা পৰিভোগোযেৱ পটিক্খিত্তো, ভূমত্থৰণৱসেন পৰিভোগো পন অপ্পটিক্খিত্তোতি. যদি এৱং ‘‘পৰিহৰণেযেৱ পটিক্খেপো’’তি ইদং কস্মা ৱুত্তন্তি? যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সব্বং পাসাদপৰিভোগ’’ন্তি (চূড়ৱ. ৩২০) ৱচনতো পুগ্গলিকেপি সেনাসনে সেনাসনপৰিভোগৱসেন নিযমিতং সুৱণ্ণঘটাদিকং পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টমানম্পি কেৱলং অত্তনো সন্তকং কত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতি, এৱমিদং ভূমত্থৰণৱসেন পৰিভুঞ্জিযমানম্পি অত্তনো সন্তকং কত্ৱা তং তং ৱিহাৰং হৰিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতীতি দস্সনত্থং ‘‘পৰিহৰণেযেৱ পটিক্খেপো ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং. দাৰুমযপীঠন্তি ফলকমযমেৱ পীঠং ৱুত্তং. পাদকথলিকন্তি অধোতপাদট্ঠপনকং. অজ্ঝোকাসে ৰজনং পচিত্ৱা…পে… পটিসামেতব্বন্তি এত্থ থেৱে অসতি ৰজনকম্মে নিট্ঠিতে পটিসামেতব্বং.

১১৩. ‘‘ভিক্খু ৱা সামণেৰো ৱা আৰামিকো ৱা লজ্জী হোতীতি ৱুত্তত্তা অলজ্জিং আপুচ্ছিত্ৱা গন্তুং ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ওতাপেন্তো গচ্ছতীতি এত্থ ‘‘কিঞ্চাপি ‘এত্তকং দূৰং গন্তব্ব’ন্তি পৰিচ্ছেদো নত্থি, তথাপি লেড্ডুপাতং অতিক্কম্ম নাতিদূৰং গন্তব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. মঞ্চাদীনং সঙ্ঘিকতা, ৱুত্তলক্খণে দেসে সন্থৰণং ৱা সন্থৰাপনং ৱা, অপলিবুদ্ধতা, আপদায অভাৱো, লেড্ডুপাতাতিক্কমোতি ইমানি পনেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি.

মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা) পন অনাপুচ্ছং ৱা গচ্ছেয্যাতি এত্থ ‘‘যো ভিক্খু ৱা সামণেৰো ৱা আৰামিকো ৱা লজ্জী হোতি, অত্তনো পলিবোধং ৱিয মঞ্ঞতি, তথাৰূপং অনাপুচ্ছিত্ৱা তং সেনাসনং তস্স অনিয্যাতেত্ৱা নিৰপেক্খো গচ্ছতি, থামমজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতং অতিক্কমেয্য, একেন পাদেন লেড্ডুপাতাতিক্কমে দুক্কটং, দুতিযপাদাতিক্কমে পাচিত্তিয’’ন্তি ৱত্ৱা অঙ্গেসুপি নিৰপেক্খতায সদ্ধিং ছ অঙ্গানি ৱুত্তানি. পাড়িযং পন অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘নিৰপেক্খো গচ্ছতী’’তি অযং ৱিসেসো ন দিস্সতি. ‘‘ওতাপেন্তো গচ্ছতী’’তি চ ওতাপনৱিসযে এৱ সাপেক্খগমনে অনাপত্তি ৱুত্তা. যদি অঞ্ঞত্থাপি সাপেক্খগমনে অনাপত্তি সিযা, ‘‘অনাপত্তি সাপেক্খো গচ্ছতী’’তি অৱিসেসেন ৱত্তব্বং ভৱেয্য, তস্মা ৱীমংসিত্ৱা যুত্ততৰং গহেতব্বন্তি.

পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১১৬. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদে এত্তকমেৱ ৱুত্তন্তি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং. ‘‘ইদঞ্চ অট্ঠকথাসু তথাৱুত্তভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং, অঞ্ঞম্পি তাদিসং মঞ্চপীঠেসু অত্থৰিতং পচ্চত্থৰণমেৱা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. মাতিকাট্ঠকথাযং পন ‘‘পচ্চত্থৰণং নাম পাৱাৰো কোজৱোতি এত্তকমেৱা’’তি নিযমেত্ৱা ৱুত্তং, তস্মা গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং ইমিনা ন সমেতি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. সেনাসনতোতি সব্বপচ্ছিমসেনাসনতো. যো কোচীতি তস্স ঞাতকো ৱা অঞ্ঞাতকো ৱা যো কোচি.

১১৭. পৰিৱেণন্তি একেকস্স ৱিহাৰস্স পৰিক্খেপব্ভন্তৰং. কুৰুন্দট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱত্থং সৱিসেসং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কিঞ্চাপি ৱুত্তো’’তিআদি আৰদ্ধং. ‘‘অপৰিচ্ছন্নে মণ্ডপে’’তি ৱিসুং যোজেতব্বং. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘অপৰিচ্ছন্নমণ্ডপে ৱা পৰিচ্ছন্নে ৱাপি বহূনং সন্নিপাতভূতে’’তি ৱুত্তং. ভোজনসালাযম্পি অযং ৱিসেসো লব্ভতিযেৱ. ৱত্তব্বং নত্থীতি ৱিসেসেত্ৱা কিঞ্চি ৱত্তব্বং নত্থি. পলুজ্জতীতি ৱিনস্সতি. নস্সেয্যাতি চোৰাদীহি ৱিনস্সেয্য.

১১৮. যেন মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা ৱিনন্তি, তং মঞ্চপীঠকৱানং. সিলুচ্চযলেণন্তি সিলুচ্চযে লেণং, পব্বতগুহাতি অত্থো. ‘‘সেনাসনং উপচিকাহি খাযিত’’ন্তি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তত্তা ৱত্থুঅনুৰূপৱসেন অট্ঠকথাযং উপচিকাসঙ্কায অভাৱে অনাপত্তি ৱুত্তা. ৱত্তক্খন্ধকে গমিকৱত্তং পঞ্ঞপেন্তেন ‘‘সেনাসনং আপুচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তত্তা কেৱলং ইতিকত্তব্বাকাৰমত্তদস্সনত্থং ‘‘আপুচ্ছনং পন ৱত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, ন পন ৱত্তভেদেন দুক্কটন্তি দস্সনত্থং. তেনেৱ অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সেনাসনং আপুচ্ছিতব্ব’’ন্তি এত্থ ‘‘যং পাসাণপিট্ঠিযং ৱা পাসাণত্থম্ভেসু ৱা কতসেনাসনং যত্থ উপচিকা নাৰোহন্তি, তং অনাপুচ্ছন্তস্সপি অনাপত্তী’’তি ৱক্খতি, তস্মা যং ৱুত্তং গণ্ঠিপদে ‘‘তাদিসে সেনাসনে অনাপুচ্ছা গচ্ছন্তস্স পাচিত্তিযং নত্থি, গমিকৱত্তৱসেন পন অনাপুচ্ছা গচ্ছতো ৱত্তভেদো হোতি, তস্মা দুক্কটং আপজ্জতী’’তি, তং ন গহেতব্বং.

পচ্ছিমস্স আভোগেন মুত্তি নত্থীতি তস্স পচ্ছতো গচ্ছন্তস্স অঞ্ঞস্স অভাৱতো ৱুত্তং. একং ৱা পেসেত্ৱা আপুচ্ছিতব্বন্তি এত্থ গমনচিত্তস্স উপ্পন্নট্ঠানতো অনাপুচ্ছিত্ৱা গচ্ছতো দুতিযপাদুদ্ধাৰে পাচিত্তিযং. কিঞ্চাপি মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা অজ্ঝোকাসে নিক্খিপিত্ৱা গচ্ছন্তস্স ইধ ৱিসুং আপত্তি ন ৱুত্তা, তথাপি অকালে অজ্ঝোকাসে মঞ্চপীঠানি পঞ্ঞপেত্ৱা গচ্ছন্তস্স লেড্ডুপাতাতিক্কমে পুৰিমসিক্খাপদেন পাচিত্তিযং, পৰিক্খেপাতিক্কমে ইমিনা দুক্কটন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘মণ্ডপে ৱা ৰুক্খমূলে ৱা’’তি ইমিনা অজ্ঝোকাসোপি সঙ্গহিতোযেৱাতি তত্থাপি দুক্কটং ইধ ৱুত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং. সেয্যং পন অজ্ঝোকাসে সন্থৰিত্ৱা গচ্ছন্তস্স উভযেনপি দুক্কটমেৱ. ‘‘সঙ্ঘিকে ৱিহাৰে সঙ্ঘিকংযেৱ সেয্যং সন্থৰিত্ৱা পক্কমন্তস্স পাচিত্তিযং ৱুত্তন্তি উভোসু একেকস্মিং সঙ্ঘিকে দুক্কট’’ন্তি ৱদন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. ৱুত্তলক্খণসেয্যা, তস্সা সঙ্ঘিকতা, ৱুত্তলক্খণে ৱিহাৰে সন্থৰণং ৱা সন্থৰাপনং ৱা, অপলিবুদ্ধতা, আপদায অভাৱো, অনপেক্খস্স দিসাপক্কমনং, উপচাৰসীমাতিক্কমোতি ইমানি পনেত্থ সত্ত অঙ্গানি.

দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা

১১৯-১২১. ছট্ঠে অনুপৱিসিত্ৱাতি সমীপং পৱিসিত্ৱা. বহূপকাৰতং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তোতি ভণ্ডাগাৰিকস্স বহূপকাৰতং ধম্মকথিকাদীনং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো. সমন্তা দিযড্ঢো হত্থোতি মজ্ঝে পঞ্ঞত্তমঞ্চপীঠং সন্ধায ৱুত্তং.

১২২. উপচাৰং ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তলক্খণং উপচাৰং ঠপেত্ৱা. একৱিহাৰেতি একস্মিং সেনাসনে. একপৰিৱেণেতি তস্স ৱিহাৰস্স পৰিক্খেপব্ভন্তৰে. ‘‘গিলানো পৱিসতীতিআদীসু অনাপত্তিকাৰণসব্ভাৱতো গিলানাদিতায পৱিসিস্সামীতি উপচাৰং পৱিসন্তস্স সতিপি সম্বাধেতুকামতায অনাপত্তি ৱুত্তাযেৱা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. এৱঞ্চ সতি অগিলানাদিভাৱোপি ৱিসুং অঙ্গেসু ৱত্তব্বো সিযা, মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) পন ‘‘সঙ্ঘিকৱিহাৰতা, অনুট্ঠাপনীযভাৱজাননং, সম্বাধেতুকামতা, উপচাৰে নিসীদনং ৱা নিপজ্জনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, তস্মা ৱীমংসিতব্বং.

অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১২৬. সত্তমে কোট্ঠকানীতি দ্ৱাৰকোট্ঠকানি. ‘‘নিক্খমাতি ৱচনং সুত্ৱাপি অত্তনো ৰুচিযা নিক্খমতি, অনাপত্তী’’তি ৱদন্তি.

১২৮. অলজ্জিং নিক্কড্ঢতীতিআদীসু পঠমং অলজ্জীআদিভাৱেন নিক্কড্ঢিস্সামীতি চিন্তেত্ৱা নিক্কড্ঢন্তস্স চিত্তস্স লহুপৰিৱত্তিতায কোপে উপ্পন্নেপি অনাপত্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. সঙ্ঘিকৱিহাৰো, উপসম্পন্নস্স ভণ্ডনকাৰকভাৱাদিৱিনিমুত্ততা, কোপেন নিক্কড্ঢনং ৱা নিক্কড্ঢাপনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ৱেহাসকুটিসিক্খাপদৱণ্ণনা

১২৯-১৩১. অট্ঠমে উপৰিমতলে পদৰানং অসন্থৰিতত্তা ‘‘উপৰিঅচ্ছন্নতলাযা’’তি ৱুত্তং. পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱাতি অনুপখজ্জসিক্খাপদে ৱুত্তনযেনেৱ. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. সঙ্ঘিকো ৱিহাৰো, অসীসঘট্টা ৱেহাসকুটি, হেট্ঠা সপৰিভোগতা, অপটাণিদিন্নে আহচ্চপাদকে নিসীদনং ৱা নিপজ্জনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.

ৱেহাসকুটিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. মহল্লকৱিহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৩৫. নৱমে ‘‘মহল্লকো নাম ৱিহাৰো সসামিকো’’তি ৱুত্তত্তা সঞ্ঞাচিকায কুটিযা অনাপত্তি. ‘‘অড্ঢতেয্যহত্থম্পী’’তি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন ৱুত্তৱচনং পাড়িযা সমেতীতি আহ ‘‘তং সুৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘পাড়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন অড্ঢতেয্যহত্থপ্পমাণস্স ওকাসস্স দস্সিতত্তা কৱাটং অড্ঢতেয্যহত্থৱিত্থাৰতো ঊনকং ৱা হোতু অধিকং ৱা, অড্ঢতেয্যহত্থপ্পমাণংযেৱ ওকাসো’’তি ৱদন্তি.

যস্স ৱেমজ্ঝেতি যস্স ৱিহাৰস্স ৱেমজ্ঝে. সা অপৰিপূৰউপচাৰাপি হোতীতি ৱিৱৰিযমানং কৱাটং যং ভিত্তিং আহনতি, সা সমন্তা কৱাটৱিত্থাৰপ্পমাণউপচাৰৰহিতাপি হোতীতি অত্থো. আলোকং সন্ধেতি পিধেতীতি আলোকসন্ধি. ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেসি, পুনপ্পুনং লিম্পাপেসীতি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং উপ্পন্নদোসেন সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা লেপং অনুজানন্তেন চ দ্ৱাৰবন্ধস্স সমন্তা অড্ঢতেয্যহত্থপ্পমাণেযেৱ পদেসে পুনপ্পুনং লেপস্স অনুঞ্ঞাতত্তা ততো অঞ্ঞত্থ পুনপ্পুনং লিম্পেন্তস্স ৱা লিম্পাপেন্তস্স ৱা ভিত্তিযং মত্তিকায কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা পুন চতুত্থলেপে দিন্নে পাচিত্তিযেন ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ‘‘পুনপ্পুনং লেপদানস্স ৱুত্তপ্পমাণতো অঞ্ঞত্থ পটিক্খিত্তমত্তং ঠপেত্ৱা পাচিত্তিযস্স অৱুত্তত্তা দুক্কটং অনুৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং.

অধিট্ঠাতব্বন্তি সংৱিধাতব্বং. অপ্পহৰিতেতি এত্থ অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পিচ্ছো’’তিআদীসু ৱিয অভাৱত্থোতি আহ ‘‘অহৰিতে’’তি. পতনোকাসোতি পতনোকাসত্তা তত্ৰ ঠিতস্স ভিক্খুনো উপৰি পতেয্যাতি অধিপ্পাযো. সচে হৰিতে ঠিতো অধিট্ঠেতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি ৱচনেন ইমমত্থং দীপেতি – সচে ৱিহাৰস্স সমন্তা ৱুত্তপ্পমাণে পৰিচ্ছেদে পুব্বণ্ণাদীনি ন সন্তি, তত্থ ৱিহাৰো কাৰেতব্বো. যত্থ পন সন্তি, তত্থ কাৰাপেন্তস্স দুক্কটন্তি.

১৩৬. একেকং মগ্গং উজুকমেৱ উট্ঠপেত্ৱা ছাদনং মগ্গেন ছাদনং নাম হোতীতি দস্সেতুং ‘‘মগ্গেন ছাদেন্তস্সা’’তি ৱুত্তং. ইমিনা পন নযেন সব্বস্মিং ৱিহাৰে একৱাৰং ছাদিতে তং ছদনং একমগ্গন্তি গহেত্ৱা ‘‘দ্ৱে মগ্গে’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পৰিযাযেন ছাদনেপি ইমিনাৱ নযেন যোজেতব্ব’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং, তং ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেসী’’তি ইমায পাড়িযা ‘‘সব্বম্পি চেতং ছদনং ছদনূপৰি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ইমিনা অট্ঠকথাৱচনেন চ সমেতি, তস্মা দ্ৱে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৱা ততিযায মগ্গং আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্বন্তি এত্থ দ্ৱে ছদনানি অধিট্ঠহিত্ৱা ততিযং ছদনং ‘‘এৱং ছাদেহী’’তি আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্বন্তি এৱমত্থো গহেতব্বো.

কেচি পন ‘‘পঠমং তাৱ একৱাৰং অপৰিসেসং ছাদেত্ৱা পুন ছদনদণ্ডকে বন্ধিত্ৱা দুতিযৱাৰং তথেৱ ছাদেতব্বং, ততিযৱাৰচতুত্থৱাৰে সম্পত্তে দ্ৱে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৱা আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. অপৰে পন ‘‘পঠমৱাৰেযেৱ তযোপি মগ্গে অধিট্ঠাতুং ৱট্টতি, চতুত্থতো পট্ঠায আপত্তি পাচিত্তিয’’ন্তি ৱদন্তি. তদুভযম্পি পাড়িযা অট্ঠকথায চ ন সমেতি. ততিযায মগ্গন্তি এত্থ ততিযাযাতি উপযোগত্থে সম্পদানৱচনং, ততিযং মগ্গন্তি অত্থো. তিণ্ণং মগ্গানন্তি মগ্গৱসেন ছাদিতানং তিণ্ণং ছদনানং. তিণ্ণং পৰিযাযানন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. চতুত্থে মগ্গে ৱা পৰিযাযে ৱাতি চ তথা ছাদেন্তানং চতুত্থং ছাদনমেৱ ৱুত্তং. সেসং উত্তানমেৱ. মহল্লকৱিহাৰতা, অত্তনো ৱাসাগাৰতা, উত্তৰি অধিট্ঠানন্তি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

মহল্লকৱিহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সপ্পাণকসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৪০. দসমে ইমস্স সিক্খাপদস্স ‘‘সিঞ্চেয্য ৱা সিঞ্চাপেয্য ৱা’’তি বাহিৰপৰিভোগৱসেন পঠমং পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘সপ্পাণকং উদকং পৰিভুঞ্জেয্যা’’তি সিক্খাপদং অত্তনো নহানপানাদিপৰিভোগৱসেন পঞ্ঞত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তস্মিং ৱা পঠমং পঞ্ঞত্তেপি অত্তনো পৰিভোগৱসেনেৱ পঞ্ঞত্তত্তা পুন ইমং সিক্খাপদং বাহিৰপৰিভোগৱসেনেৱ পঞ্ঞত্তন্তি গহেতব্বং.

সপ্পাণকসঞ্ঞিস্স ‘‘পৰিভোগেন পাণকা মৰিস্সন্তী’’তি পুব্বভাগে জানন্তস্সপি সিঞ্চনসিঞ্চাপনং ‘‘পদীপে নিপতিত্ৱা পটঙ্গাদিপাণকা মৰিস্সন্তী’’তি জানন্তস্স পদীপুজ্জলনং ৱিয ৱিনাপি ৱধকচেতনায হোতীতি আহ ‘‘পণ্ণত্তিৱজ্জ’’ন্তি. সেসং উত্তানত্থমেৱ. উদকস্স সপ্পাণকতা, ‘‘সিঞ্চনেন পাণকা মৰিস্সন্তী’’তি জাননং, তাদিসমেৱ চ উদকং, ৱিনা ৱধকচেতনায কেনচিদেৱ কৰণীযেন তিণাদীনং সিঞ্চনন্তি ইমানি পনেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.

সপ্পাণকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতো সেনাসনৱগ্গো দুতিযো.

ভূতগামৱগ্গোতিপি ইমস্সেৱ নামং.

৩. ওৱাদৱগ্গো

১. ওৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৪৪. ভিক্খুনিৱগ্গস্স পঠমসিক্খাপদে কথানুসাৰেনাতি ‘‘সো থেৰো কিংসীলো কিংসমাচাৰো কতৰকুলা পব্বজিতো’’তিআদিনা পুচ্ছন্তানং পুচ্ছাকথানুসাৰেন. কথেতুং ৱট্টন্তীতি নিৰামিসেনেৱ চিত্তেন কথেতুং ৱট্টন্তি. অনিয্যানিকত্তা সগ্গমোক্খমগ্গানং তিৰচ্ছানভূতা কথা তিৰচ্ছানকথাতি আহ ‘‘সগ্গমগ্গগমনেপী’’তিআদি. অপি-সদ্দেন পগেৱ মোক্খমগ্গগমনেতি দীপেতি. তিৰচ্ছানভূতন্তি তিৰোকৰণভূতং, বাধিকন্তি ৱুত্তং হোতি. লদ্ধাসেৱনা হি তিৰচ্ছানকথা সগ্গমোক্খানং বাধিকাৱ হোতি. সমিদ্ধোতি পৰিপুণ্ণো. সহিতত্থোতি যুত্তত্থো. অত্থগম্ভীৰতাদিযোগতো গম্ভীৰো. বহুৰসোতি অত্থৰসাদিবহুৰসো. লক্খণপটিৱেধসংযুত্তোতি অনিচ্চাদিলক্খণপটিৱেধৰসআৱহনতো লক্খণপটিৱেধসংযুত্তো.

১৪৫-১৪৭. পৰতোতি পৰত্থ, উত্তৰিন্তি অত্থো. কৰোন্তোৱাতি পৰিবাহিৰে কৰোন্তোযেৱ. পাতিমোক্খোতি চাৰিত্তৱাৰিত্তপ্পভেদং সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি ৰক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহি, তস্মা ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি. সংৱৰণং সংৱৰো, কাযৱচীদ্ৱাৰানং পিদহনং. যেন হি তে সংৱুতা পিহিতা হোন্তি, সো সংৱৰো, কাযিকৱাচসিকস্স অৱীতিক্কমস্সেতং নামং. পাতিমোক্খসংৱৰেন সংৱুতোতি পাতিমোক্খসংৱৰেন পিহিতকাযৱচীদ্ৱাৰো. তথাভূতো চ যস্মা তেন সমঙ্গী নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সমন্নাগতো’’তি. ৱত্ততীতি অত্তভাৱং পৱত্তেতি. ৱিহৰতীতি ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰসীলে ঠিতস্স ভিক্খুনো ইৰিযাপথৱিহাৰো দস্সিতো.

সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো পাড়িযা ৱিভাৱেতুং ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ৱিভঙ্গেতি ঝানৱিভঙ্গে. সীলং পতিট্ঠাতিআদীনি পাতিমোক্খস্সেৱ ৱেৱচনানি. তত্থ (ৱিভ. অট্ঠ. ৫১১) সীলন্তি কামঞ্চেতং সহ কম্মৱাচাপৰিযোসানেন ইজ্ঝনকস্স পাতিমোক্খস্সেৱ ৱেৱচনং, এৱং সন্তেপি ধম্মতো এতং সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৱা ৱিৰমন্তস্স ৱত্তপটিপত্তিং ৱা পূৰেন্তস্স চেতনাদযো ধম্মা ৱেদিতব্বা. যস্মা পন পাতিমোক্খসীলেন ভিক্খু সাসনে পতিট্ঠাতি নাম, তস্মা তং ‘‘পতিট্ঠা’’তি ৱুত্তং. পতিট্ঠহতি ৱা এত্থ ভিক্খু, কুসলধম্মা এৱ ৱা এত্থ পতিট্ঠহন্তীতি পতিট্ঠা. অযমত্থো ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২) চ ‘‘পতিট্ঠা, মহাৰাজ, সীলং সব্বেসং কুসলানং ধম্মান’’ন্তি (মি. প. ২.১.৯) চ ‘‘সীলে পতিট্ঠিতস্স খো, মহাৰাজ, সব্বে কুসলা ধম্মা ন পৰিহাযন্তী’’তি চ আদিসুত্তৱসেন ৱেদিতব্বো.

তদেতং পুব্বুপ্পত্তিঅত্থেন আদি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, উত্তিয, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৮২).

যথা হি নগৰৱড্ঢকী নগৰং মাপেতুকামো পঠমং নগৰট্ঠানং সোধেতি, ততো অপৰভাগে ৱীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকাদিপৰিচ্ছেদেন ৱিভজিত্ৱা নগৰং মাপেতি, এৱমেৱ যোগাৱচৰো আদিম্হি সীলং সোধেতি, ততো অপৰভাগে সমাধিৱিপস্সনামগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকৰোতি. যথা ৱা পন ৰজকো পঠমং তীহি খাৰেহি ৱত্থং ধোৱিত্ৱা পৰিসুদ্ধে ৱত্থে যদিচ্ছকং ৰঙ্গজাতং উপনেতি, যথা ৱা পন ছেকো চিত্তকাৰো ৰূপং লিখিতুকামো আদিতো ভিত্তিপৰিকম্মং কৰোতি, ততো অপৰভাগে ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, এৱমেৱ যোগাৱচৰো আদিতোৱ সীলং ৱিসোধেত্ৱা অপৰভাগে সমথৱিপস্সনাদযো ধম্মে সচ্ছিকৰোতি. তস্মা সীলং ‘‘আদী’’তি ৱুত্তং.

তদেতং চৰণসৰিক্খতায চৰণং. ‘‘চৰণা’’তি পাদা ৱুচ্চন্তি. যথা হি ছিন্নচৰণস্স পুৰিসস্স দিসংগমনাভিসঙ্খাৰো ন জাযতি, পৰিপুণ্ণপাদস্সেৱ জাযতি, এৱমেৱ যস্স সীলং ভিন্নং হোতি খণ্ডং অপৰিপুণ্ণং, তস্স নিব্বানগমনায ঞাণগমনং ন সম্পজ্জতি. যস্স পন তং অভিন্নং হোতি অখণ্ডং পৰিপুণ্ণং, তস্স নিব্বানগমনায ঞাণগমনং সম্পজ্জতি. তস্মা সীলং ‘‘চৰণ’’ন্তি ৱুত্তং.