২. ভূতগামৱগ্গো

১. ভূতগামসিক্খাপদৱণ্ণনা

৮৯. সেনাসনৱগ্গস্স পঠমে নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তোতি সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো. ইমিনা পন ৱচনেন দাৰকস্স তত্থ উপনীতভাৱো তেন চ দিট্ঠভাৱো ৱুত্তোযেৱাতি দট্ঠব্বং. তেন হি ভিক্খুনা তং ৰুক্খং ছিন্দিতুং আৰদ্ধে তত্থ নিব্বত্তা একা তৰুণপুত্তা দেৱধীতা পুত্তং অঙ্কেনাদায ঠিতা তং যাচি ‘‘মা মে সামি ৱিমানং ছিন্দি, ন সক্খিস্সামি পুত্তকং আদায অনাৱাসা ৱিচৰিতু’’ন্তি. সো ‘‘অহং অঞ্ঞত্থ ঈদিসং ৰুক্খং ন লভিস্সামী’’তি তস্সা ৱচনং নাদিযি. সা ‘‘ইমম্পি তাৱ দাৰকং ওলোকেত্ৱা ওৰমিস্সতী’’তি পুত্তং ৰুক্খসাখায ঠপেসি. সো ভিক্খু উক্খিত্তং ফৰসুং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো দাৰকস্স বাহং ছিন্দি. এৱঞ্চ সযিতো ৱিমানে সযিতো নাম হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৰুক্খট্ঠকদিব্বৱিমানে নিপন্নস্সা’’তি.

ৰুক্খট্ঠকদিব্বৱিমানেতি চ সাখট্ঠকৱিমানং সন্ধায ৱুত্তং. ৰুক্খস্স উপৰি নিব্বত্তঞ্হি ৱিমানং ৰুক্খপটিবদ্ধত্তা ‘‘ৰুক্খট্ঠকৱিমান’’ন্তি ৱুচ্চতি. সাখট্ঠকৱিমানং পন সব্বসাখাসন্নিস্সিতং হুত্ৱা তিট্ঠতি. তত্থ যং ৰুক্খট্ঠকৱিমানং হোতি, তং যাৱ ৰুক্খস্স মূলমত্তম্পি তিট্ঠতি, তাৱ ন নস্সতি. সাখট্ঠকৱিমানং পন সাখাসু ভিজ্জমানাসু তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জিত্ৱা সব্বসাখাসু ভিন্নাসু সব্বং ভিজ্জতি, ইদম্পি চ ৱিমানং সাখট্ঠকং, তস্মা ৰুক্খে ছিন্নে তং ৱিমানং সব্বসো ৱিনট্ঠং, তেনেৱ সা দেৱতা ভগৱতো সন্তিকা লদ্ধে অঞ্ঞস্মিং ৱিমানে ৱসি. বাহুং থনমূলেযেৱ ছিন্দীতি অংসেন সদ্ধিং বাহং ছিন্দি. ইমিনা চ ৰুক্খদেৱতানং গত্তানি ছিজ্জন্তি, ন চাতুমহাৰাজিকাদীনং ৱিয অচ্ছেজ্জানীতি দট্ঠব্বং. ৰুক্খধম্মেতি ৰুক্খপকতিযং, ৰুক্খসভাৱেতি অত্থো. ৰুক্খানং ৱিয ছেদনাদীসু অকুপ্পনঞ্হি ৰুক্খধম্মো নাম.

উপ্পতিতন্তি উপ্পন্নং. ভন্তন্তি ধাৱন্তং. ৱাৰযেতি নিগ্গণ্হেয্য. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা নাম ছেকো সাৰথি অতিৱেগেন ধাৱন্তং ৰথং নিগ্গহেত্ৱা যথিচ্ছকং পেসেতি, এৱং যো পুগ্গলো উপ্পন্নং কোধং ৱাৰযে নিগ্গণ্হিতুং সক্কোতি, তমহং সাৰথিং ব্ৰূমি. ইতৰো পন ৰাজউপৰাজাদীনং ৰথসাৰথিজনো ৰস্মিগ্গাহো নাম হোতি, ন উত্তমসাৰথীতি.

দুতিযগাথায পন অযমত্থো – যোতি (সু. নি. অট্ঠ. ১.১) যো যাদিসো খত্তিযকুলা ৱা পব্বজিতো ব্ৰাহ্মণকুলা ৱা পব্বজিতো নৱো ৱা মজ্ঝিমো ৱা থেৰো ৱা. উপ্পতিতন্তি উদ্ধমুদ্ধং পতিতং, গতং পৱত্তন্তি অত্থো, উপ্পন্নন্তি ৱুত্তং হোতি. কোধন্তি ‘‘অনত্থং মে চৰতীতি আঘাতো জাযতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৪০; অ. নি. ৯.২৯) নযেন সুত্তে ৱুত্তানং নৱন্নং, ‘‘অত্থং মে ন চৰতী’’তিআদীনঞ্চ তপ্পটিপক্খতো সিদ্ধানং নৱন্নমেৱাতি অট্ঠাৰসন্নং খাণুকণ্টকাদিনা অট্ঠানেন সদ্ধিং একূনৱীসতিযা আঘাতৱত্থূনং অঞ্ঞতৰাঘাতৱত্থুসম্ভৱং আঘাতং. ৱিসটন্তি ৱিত্থতং. সপ্পৱিসন্তি সপ্পস্স ৱিসং. ইৱাতি ওপম্মৱচনং. ই-কাৰলোপং কত্ৱা ৱ-ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ওসধেহীতি অগদেহি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ৱিসতিকিচ্ছকো ৱেজ্জো সপ্পেন দট্ঠো সব্বং কাযং ফৰিত্ৱা ঠিতং ৱিসটং সপ্পৱিসং মূলখন্ধতচপত্তপুপ্ফাদীনং অঞ্ঞতৰেহি, নানাভেসজ্জেহি পযোজেত্ৱা কতেহি ৱা ওসধেহি খিপ্পমেৱ ৱিনেয্য, এৱমেৱ যো যথাৱুত্তেন আঘাতৱত্থুনা উপ্পতিতং চিত্তসন্তানং ব্যাপেত্ৱা ঠিতং কোধং ৱিনযনুপাযেসু তদঙ্গৱিনযাদীসু যেন কেনচি উপাযেন ৱিনেতি নাধিৱাসেতি পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তিং কৰোতি, সো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং. সো এৱং কোধং ৱিনেন্তো ভিক্খু যস্মা কোধো ততিযমগ্গেন সব্বসো পহীযতি, তস্মা ওৰপাৰসঞ্ঞিতানি পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনানি জহাতীতি. অৱিসেসেন হি পাৰন্তি তীৰস্স নামং, তস্মা ওৰানি চ তানি সংসাৰসাগৰস্স পাৰভূতানি চাতি কত্ৱা ‘‘ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

অথ ৱা যো উপ্পতিতং ৱিনেতি কোধং ৱিসটং সপ্পৱিসংৱ ওসধেহি, সো ততিযমগ্গেন সব্বসো কোধং ৱিনেত্ৱা অনাগামিফলে ঠিতো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং. তত্থ ওৰন্তি সকত্তভাৱো. পাৰন্তি পৰত্তভাৱো. ওৰং ৱা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, পাৰং ছ বাহিৰাযতনানি. তথা ওৰং মনুস্সলোকো, পাৰং দেৱলোকো. ওৰং কামধাতু, পাৰং ৰূপাৰূপধাতু. ওৰং কামৰূপভৱো, পাৰং অৰূপভৱো. ওৰং অত্তভাৱো, পাৰং অত্তভাৱসুখুপকৰণানি. এৱমেতস্মিং ওৰপাৰে চতুত্থমগ্গেন ছন্দৰাগং পজহন্তো ‘‘জহাতি ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনাগামিনো কামৰাগস্স পহীনত্তা ইধত্তভাৱাদীসু ছন্দৰাগো এৱ নত্থি, অপিচ খো পনস্স ৱণ্ণপ্পকাসনত্থং সব্বমেতং ওৰপাৰভেদং সঙ্গহেত্ৱা তত্থ ছন্দৰাগপ্পহানেন ‘‘জহাতি ওৰপাৰ’’ন্তি ৱুত্তং.

ইদানি তস্সত্থস্স ৱিভাৱনত্থায উপমং আহ ‘‘উৰগো জিণ্ণমিৱত্তচং পুৰাণ’’ন্তি. তত্থ উৰেন গচ্ছতীতি উৰগো, সপ্পস্সেতং অধিৱচনং. সো দুৱিধো কামৰূপী চ অকামৰূপী চ. কামৰূপীপি দুৱিধো জলজো থলজো চ. জলজো জলে এৱ কামৰূপং লভতি, ন থলে সঙ্খপালজাতকে (জা. ২.১৭.১৪৩ আদযো) সঙ্খপালনাগৰাজা ৱিয. থলজো থলে এৱ, ন জলে. সো জজ্জৰভাৱেন জিণ্ণং, চিৰকালতায পুৰাণঞ্চাতি সঙ্খং গতং তচং জহন্তো চতুব্বিধেন জহতি সজাতিযং ঠিতো জিগুচ্ছন্তো নিস্সায থামেনাতি. সজাতি নাম সপ্পজাতি দীঘত্তভাৱো. উৰগা হি পঞ্চসু ঠানেসু সজাতিং নাতিৱত্তন্তি উপপত্তিযং চুতিযং ৱিস্সট্ঠনিদ্দোক্কমনে সজাতিযা মেথুনপটিসেৱনে জিণ্ণতচাপনযনে চাতি. তস্মা যদা তচং জহতি, তদা সজাতিযংযেৱ ঠত্ৱা জহতি. সজাতিযং ঠিতোপি চ জিগুচ্ছন্তো জহতি. জিগুচ্ছন্তো নাম যদা উপড্ঢট্ঠানে মুত্তো হোতি, উপড্ঢট্ঠানে অমুত্তো ওলম্বতি, তদা নং অট্টীযন্তো জহতি, এৱং জিগুচ্ছন্তোপি চ দণ্ডন্তৰং ৱা মূলন্তৰং ৱা পাসাণন্তৰং ৱা নিস্সায জহতি. নিস্সায জহন্তোপি চ থামং জনেত্ৱা উস্সাহং কৰিত্ৱা ৱীৰিযেন ৱঙ্কং নঙ্গুট্ঠং কত্ৱা পস্সসন্তোৱ ফণং কৰিত্ৱা জহতি. এৱং জহিত্ৱা যেনকামং পক্কমতি.

এৱমেৱ অযম্পি ভিক্খু ওৰপাৰং জহিতুকামো চতুব্বিধেন জহতি সজাতিযং ঠিতো জিগুচ্ছন্তো নিস্সায থামেনাতি. সজাতি নাম ভিক্খুনো ‘‘অৰিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) ৱচনতো সীলং. তেনেৱাহ ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২). এৱমেতিস্সং সজাতিযং ঠিতো ভিক্খু তং সকত্তভাৱাদিভেদং ওৰপাৰং জিণ্ণপুৰাণত্তচমিৱ তং দুক্খং জনেন্তং তত্থ তত্থ আদীনৱদস্সনেন জিগুচ্ছন্তো কল্যাণমিত্তে নিস্সায অধিমত্তসম্মাৱাযামসঙ্খাতং থামং জনেত্ৱা ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তি (অ. নি. ৩.১৬; ৪.৩৭) ৱুত্তনযেন ৰত্তিন্দিৱং ছধা ৱিভজিত্ৱা ঘটেন্তো ৱাযমন্তো উৰগো ৱিয ৱঙ্কং নঙ্গুট্ঠং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উৰগো ৱিয পস্সসন্তো অযম্পি অসিথিলপৰক্কমতায ৱাযমন্তো উৰগোৱ ফণং কৰিত্ৱা অযম্পি ঞাণৱিপ্ফাৰং জনেত্ৱা উৰগোৱ তচং ওৰপাৰং জহতি, জহিত্ৱা চ উৰগো ৱিয ওহিততচো যেনকামং পক্কমতি, অযম্পি ওহিতভাৰো অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুদিসং পক্কমতীতি.

৯০. ভৱন্তীতি ইমিনা ৱিৰুড়্হমূলে নীলভাৱং আপজ্জিত্ৱা ৱড্ঢমানকে তৰুণগচ্ছে দস্সেতি. অহুৱুন্তি ইমিনা পন ৱড্ঢিত্ৱা ঠিতে মহন্তে ৰুক্খগচ্ছাদিকে দস্সেতি. ভৱন্তীতি ইমস্স ৱিৱৰণং ‘‘জাযন্তি ৱড্ঢন্তী’’তি, অহুৱুন্তি ইমস্স ‘‘জাতা ৱড্ঢিতা’’তি. ৰাসীতি সুদ্ধট্ঠকধম্মসমূহো. ভূতানন্তি তথালদ্ধসমঞ্ঞানং অট্ঠধম্মানং. ‘‘ভূতানং গামো’’তি ৱুত্তেপি অৱযৱৱিনিমুত্তস্স সমুদাযস্স অভাৱতো ভূতসঞ্ঞিতা তেযেৱ তিণৰুক্খলতাদযো গয্হন্তি. ‘‘ভূমিযং পতিট্ঠহিত্ৱা হৰিতভাৱমাপন্না ৰুক্খগচ্ছাদযো দেৱতাহি পৰিগ্গয্হন্তি, তস্মা ভূতানং নিৱাসট্ঠানতায ভূতানং গামো’’তিপি ৱদন্তি. ৰুক্খাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ওসধিগচ্ছলতাদযো ৱেদিতব্বা.

ননু চ ৰুক্খাদযো চিত্তৰহিততায ন জীৱা, চিত্তৰহিততা চ পৰিপ্ফন্দাভাৱতো ছিন্নেপি ৰুহনতো ৱিসদিসজাতিকভাৱতো চতুযোনিঅপৰিযাপন্নতো চ ৱেদিতব্বা, ৱুড্ঢি পন পৱাড়সিলালৱণানম্পি ৱিজ্জতীতি ন তেসং জীৱভাৱে কাৰণং, ৱিসযগ্গহণঞ্চ নেসং পৰিকপ্পনামত্তং সুপনং ৱিয চিঞ্চাদীনং, তথা দোহড়াদযো, তত্থ কস্মা ভূতগামস্স ছেদনাদিপচ্চযা পাচিত্তিযং ৱুত্তন্তি? সমণসাৰুপ্পতো তংনিৱাসসত্তানুৰক্খণতো চ. তেনেৱাহ ‘‘জীৱসঞ্ঞিনো হি মোঘপুৰিসা মনুস্সা ৰুক্খস্মি’’ন্তিআদি.

৯১. ‘‘মূলে জাযন্তী’’তিআদীসু অত্থো উপৰি অত্তনা ৱুচ্চমানপ্পকাৰেন সীহড়ট্ঠকথাযং ৱুত্তোতি আহ ‘‘এৱং সন্তেপি…পে… ন সমেন্তী’’তি. ৱিজাত-সদ্দো ইধ ৱি-সদ্দলোপং কত্ৱা নিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘ৱিজাতানী’’তি. ৱিজাত-সদ্দো চ ‘‘ৱিজাতা ইত্থী’’তিআদীসু ৱিয পসূতৱচনোতি আহ ‘‘পসূতানী’’তি. পসূতি চ নামেত্থ নিব্বত্তপণ্ণমূলতাতি আহ ‘‘নিব্বত্তপণ্ণমূলানী’’তি. ইমিনা ইমং দীপেতি ‘‘নিব্বত্তপণ্ণমূলানি বীজানি ভূতগামসঙ্খমেৱ গচ্ছন্তি, তেসু চ ৱত্তমানো বীজজাত-সদ্দো ৰুড়্হীৱসেন ৰুক্খাদীসুপি ৱত্ততী’’তি. পুৰিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে পন বীজেহি জাতানং ৰুক্খলতাদীনংযেৱ ভূতগামতা ৱুত্তা.

তানি দস্সেন্তোতি তানি বীজানি দস্সেন্তো. মূলবীজন্তিআদীসু মূলমেৱ বীজং মূলবীজং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. ফড়ুবীজন্তি পব্ববীজং. পচ্চযন্তৰসমৱাযে সদিসফলুপ্পত্তিযা ৱিসেসকাৰণভাৱতো ৱিৰুহনসমত্থে সাৰফলে নিৰুড়্হো বীজ-সদ্দো. তদত্থসংসিদ্ধিযা মূলাদীসুপি কেসুচি পৱত্ততীতি মূলাদিতো নিৱত্তনত্থং একেন বীজসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘বীজবীজ’’ন্তি ‘‘ৰূপৰূপং, দুক্খদুক্খ’’ন্তি চ যথা. বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতন্তি কাৰিযোপচাৰেন কাৰণং দস্সিতন্তি দীপেতি.

৯২. বীজে বীজসঞ্ঞীতি এত্থ কাৰণূপচাৰেন কাৰিযং ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যথা’’তিআদিমাহ. ভূতগামপৰিমোচনং কত্ৱাতি ভূতগামতো মোচেত্ৱা, ৱিযোজেত্ৱাতি অত্থো. যং বীজং ভূতগামো নাম হোতীতি বীজানি চ তানি জাতানি চাতি ৱুত্তমত্থং সন্ধায ৱদতি. তত্থ যং বীজন্তি যং নিব্বত্তপণ্ণমূলং বীজং. তস্মিং বীজেতি তস্মিং ভূতগামসঞ্ঞিতে বীজে. এত্থ চ বীজজাত-সদ্দস্স ৱিয ৰুড়্হীৱসেন ৰুক্খাদীসু বীজ-সদ্দস্সপি পৱত্তি ৱেদিতব্বা. যথাৰুতন্তি যথাপাড়ি.

যত্থ কত্থচীতি মূলে অগ্গে মজ্ঝে ৱা. সঞ্চিচ্চ উক্খিপিতুং ন ৱট্টতীতি এত্থ সচেপি সৰীৰে লগ্গভাৱং জানন্তোৱ উদকতো উট্ঠহতি, ‘‘তং উদ্ধৰিস্সামী’’তি সঞ্ঞায অভাৱতো ৱট্টতি. উপ্পাটিতানীতি উদ্ধটানি. বীজগামে সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ভূতগামতো পৰিমোচিতত্তা ৱুত্তং. অনন্তক-গ্গহণেন সাসপমত্তিকা গহিতা. নামঞ্হেতং তস্সা সেৱালজাতিযা. মূলপণ্ণানং অসম্পুণ্ণত্তা ‘‘অসম্পুণ্ণভূতগামো নামা’’তি ৱুত্তং. অভূতগামমূলত্তাতি এত্থ ভূতগামো মূলং কাৰণং এতস্সাতি ভূতগামমূলো, ভূতগামস্স ৱা মূলং কাৰণন্তি ভূতগামমূলং. বীজগামো হি নাম ভূতগামতো সম্ভৱতি, ভূতগামস্স চ কাৰণং হোতি, অযং পন তাদিসো ন হোতীতি ‘‘অভূতগামমূলত্তা’’তি ৱুত্তং. তত্ৰট্ঠকত্তা ৱুত্তং ‘‘সো বীজগামেন সঙ্গহিতো’’তি. ইদঞ্চ ‘‘অভূতগামমূলত্তা’’তি এত্থ পঠমং ৱুত্তঅত্থসম্ভৱতো ৱুত্তং. কিঞ্চাপি হি তালনাড়িকেৰাদীনং খাণু উদ্ধং অৱড্ঢনতো ভূতগামস্স কাৰণং ন হোতি, তথাপি ভূতগামসঙ্খ্যুপগতনিব্বত্তপণ্ণমূলবীজতো সম্ভূতত্তা ভূতগামতো উপ্পন্নো নাম হোতীতি বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি.

‘‘অঙ্কুৰে হৰিতে’’তি ৱত্ৱা তমেৱ ৱিভাৱেতি ‘‘নীলপণ্ণৱণ্ণে জাতে’’তি, নীলপণ্ণস্স ৱণ্ণসদিসে ৱণ্ণে জাতেতি অত্থো. ‘‘নীলৱণ্ণে জাতে’’তি ৱা পাঠো গহেতব্বো. অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতীতি নাড়িকেৰস্স আৱেণিকং কত্ৱা ৱদতি. ‘‘পানীযঘটাদীনং বহি সেৱালো উদকে অট্ঠিতত্তা বীজগামানুলোমত্তা চ দুক্কটৱত্থূ’’তি ৱদন্তি. কণ্ণকম্পি অব্বোহাৰিকমেৱাতি নীলৱণ্ণম্পি অব্বোহাৰিকমেৱ. সেলেয্যকং নাম সিলায সম্ভূতা একা সুগন্ধজাতি. ‘‘ৰুক্খত্তচং ৱিকোপেতীতি ৱুত্তত্তা ৰুক্খে জাতং যং কিঞ্চি ছত্তকং ৰুক্খত্তচং অৱিকোপেত্ৱা মত্থকতো ছিন্দিত্ৱা গহেতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ৰুক্খতো মুচ্চিত্ৱা তিট্ঠতীতি এত্থ ‘‘যদিপি কিঞ্চিমত্তং ৰুক্খে অল্লীনা হুত্ৱা তিট্ঠতি, ৰুক্খতো গয্হমানো পন ৰুক্খচ্ছৱিং ন ৱিকোপেতি, ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. অল্লৰুক্খতো ন ৱট্টতীতি এত্থাপি ৰুক্খত্তচং অৱিকোপেত্ৱা মত্থকতো তচ্ছেত্ৱা গহেতুং ৱট্টতীতি ৱেদিতব্বং. হত্থকুক্কুচ্চেনাতি হত্থানং অসংযতভাৱেন, হত্থচাপল্লেনাতি ৱুত্তং হোতি. পানীযং ন ৱাসেতব্বন্তি ইদং অত্তনো অত্থায নামিতং সন্ধায ৱুত্তং. কেৱলং অনুপসম্পন্নস্স অত্থায নামিতে পন পচ্ছা ততো লভিত্ৱা ন ৱাসেতব্বন্তি নত্থি. ‘‘যেসং ৰুক্খানং সাখা ৰুহতীতি ৱুত্তত্তা যেসং সাখা ন ৰুহতি, তত্থ কপ্পিযকৰণকিচ্চং নত্থী’’তি ৱদন্তি.

৯৩. পঞ্চহি সমণকপ্পেহীতি পঞ্চহি সমণৱোহাৰেহি. কিঞ্চাপি হি বীজানং অগ্গিনা ফুট্ঠমত্তেন নখাদীহি ৱিলিখনমত্তেন চ অৱিৰুড়্হীধম্মতা ন হোতি, তথাপি এৱং কতেযেৱ সমণানং কপ্পতীতি অগ্গিপৰিজিতাদযো সমণৱোহাৰা নাম জাতা, তস্মা তেহি সমণৱোহাৰেহি কৰণভূতেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতুং অনুজানামীতি অধিপ্পাযো. অবীজনিব্বট্টবীজানিপি সমণানং কপ্পন্তীতি পঞ্ঞত্তপণ্ণত্তিভাৱতো সমণৱোহাৰাইচ্চেৱ সঙ্খং গতানি. অথ ৱা অগ্গিপৰিজিতাদীনং পঞ্চন্নং কপ্পিযভাৱতোযেৱ পঞ্চহি সমণকপ্পিযভাৱসঙ্খাতেহি কাৰণেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতুং অনুজানামীতি এৱমেত্থ অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. অগ্গিপৰিজিতন্তিআদীসু ‘‘পৰিচিত’’ন্তিপি পঠন্তি. অবীজং নাম তৰুণম্বফলাদি. নিব্বট্টবীজং নাম অম্বপনসাদি, যং বীজং নিব্বট্টেত্ৱা ৱিসুং কত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং সক্কা হোতি. ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱাৱ কাতব্বন্তি যো কপ্পিযং কৰোতি, তেন কত্তব্বাকাৰস্সেৱ ৱুত্তত্তা ভিক্খুনা অৱুত্তেপি কাতুং ৱট্টতীতি ন গহেতব্বং. পুন ‘‘কপ্পিযং কাৰেতব্ব’’ন্তি কাৰাপনস্স পঠমমেৱ কথিতত্তা ভিক্খুনা ‘‘কপ্পিযং কৰোহী’’তি ৱুত্তেযেৱ অনুপসম্পন্নেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱা অগ্গিপৰিজিতাদি কাতব্বন্তি গহেতব্বং. ‘‘কপ্পিযন্তি ৱচনং পন যায কাযচি ভাসায ৱত্তুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘কপ্পিযন্তি ৱত্ৱাৱ কাতব্ব’’ন্তি ৱচনতো পঠমং ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱা পচ্ছা অগ্গিআদিনা ফুসনাদি কাতব্বন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘পঠমং অগ্গিং নিক্খিপিত্ৱা নখাদিনা ৱা ৱিজ্ঝিত্ৱা তং অনুদ্ধৰিত্ৱাৱ ‘কপ্পিয’ন্তি ৱত্তুম্পি ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি.

একস্মিং বীজে ৱাতিআদীসু ‘‘একংযেৱ কাৰেমীতি অধিপ্পাযে সতিপি একাবদ্ধত্তা সব্বং কতমেৱ হোতী’’তি ৱদন্তি. দাৰুং ৱিজ্ঝতীতি এত্থ ‘‘জানিত্ৱাপি ৱিজ্ঝতি ৱা ৱিজ্ঝাপেতি ৱা, ৱট্টতিযেৱা’’তি ৱদন্তি. ভত্তসিত্থে ৱিজ্ঝতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘তং ৱিজ্ঝতি, ন ৱট্টতীতি ৰজ্জুআদীনং ভাজনগতিকত্তা’’তি ৱদন্তি. মৰিচপক্কাদীহি মিস্সেত্ৱাতি এত্থ ভত্তসিত্থসম্বন্ধৱসেন একাবদ্ধতা ৱেদিতব্বা, ন ফলানংযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধৱসেন. ভিন্দাপেত্ৱা কপ্পিযং কাৰাপেতব্বন্তি বীজতো মুত্তস্স কটাহস্স ভাজনগতিকত্তা ৱুত্তং.

নিক্খামেতুন্তি তং ভিক্খুং নিক্খামেতুং. ‘‘সচে এতস্স অনুলোম’’ন্তি সেনাসনৰক্খণত্থায অনুঞ্ঞাতম্পি পটগ্গিদানাদিং অত্তনাপি কাতুং ৱট্টতীতি এত্তকেনেৱ ইদম্পি এতস্স অনুলোমন্তি এৱমধিপ্পাযো সিযা. পটগ্গিদানং পৰিত্তকৰণঞ্চ অত্তনো পৰস্স ৱা সেনাসনৰক্খণত্থায ৱট্টতিযেৱ. তস্মা সচে তস্স সুত্তস্স এতং অনুলোমং সিযা, অত্তনো ন ৱট্টতি, অঞ্ঞস্স ৱট্টতীতি অযং ৱিসেসো কুতো লব্ভতীতি আহ ‘‘অত্তনো ন ৱট্টতি…পে… ন সক্কা লদ্ধু’’ন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. ভূতগামো, ভূতগামসঞ্ঞিতা, ৱিকোপনং ৱা ৱিকোপাপনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

ভূতগামসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদৱণ্ণনা

৯৪-৯৮. দুতিযে অঞ্ঞং ৱচনন্তি যং চোদকেন চুদিতকস্স দোসৱিভাৱনৱচনং ৱুত্তং, তং ততো অঞ্ঞেনেৱ ৱচনেন পটিচৰতি. অথ ৱা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতীতি অঞ্ঞেন কাৰণেন অঞ্ঞং কাৰণং পটিচৰতীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো, যং চোদকেন চুদিতকস্স দোসৱিভাৱনকাৰণং ৱুত্তং, ততো অঞ্ঞেন চোদনায অমূলকভাৱদীপকেন কাৰণেন পটিচৰতীতি ৱুত্তং হোতি. পটিচৰতীতি চ পটিচ্ছাদনৱসেন চৰতি, পৱত্ততীতি অত্থো. পটিচ্ছাদনত্থো এৱ ৱা চৰতি-সদ্দো অনেকত্থত্তা ধাতূনং. তেনাহ ‘‘পটিচ্ছাদেতী’’তি. কো আপন্নোতিআদিনা পাড়িযং চোদনং অৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিক্খেপাপজ্জনৱসেন অঞ্ঞেন অঞ্ঞং পটিচৰণং দস্সিতং. অপৰম্পি পন চোদনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা বহিদ্ধা কথাঅপনামৱসেন পৱত্তং পাড়িমুত্তকং অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰণং ৱেদিতব্বং. ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ন তৱ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছাম, আপত্তিং পুচ্ছামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ততো ৰাজগহং গতোম্হী’’তি ৱত্ৱা ‘‘ৰাজগহং ৱা যাহি ব্ৰাহ্মণগহং ৱা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৱুত্তে ‘‘তত্থ মে সূকৰমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱাৱ কথং বহিদ্ধা ৱিক্খিপন্তোপি হি ‘‘অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতি’’চ্চেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.

যদেতং অঞ্ঞেন অঞ্ঞং পটিচৰণৱসেন পৱত্তৱচনং, তদেৱ পুচ্ছিতমত্থং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং ৱদতীতি অঞ্ঞৱাদকন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰণস্সেতং নাম’’ন্তি. তুণ্হীভূতস্সেতং নামন্তি তুণ্হীভাৱস্সেতং নামং, অযমেৱ ৱা পাঠো. অঞ্ঞৱাদকং আৰোপেতূতি অঞ্ঞৱাদককম্মং আৰোপেতু, অঞ্ঞৱাদকত্তং ৱা ইদানি কৰিযমানেন কম্মেন আৰোপেতূতি অত্থো. ৱিহেসকং আৰোপেতূতি এত্থাপি ৱিহেসককম্মং ৱিহেসকভাৱং ৱা আৰোপেতূতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.

অনাৰোপিতে অঞ্ঞৱাদকে ৱুত্তদুক্কটং পাড়িযং আগতঅঞ্ঞেনঞ্ঞংপটিচৰণৱসেন যুজ্জতি. অট্ঠকথাযং আগতেন পন পাড়িমুত্তকঅঞ্ঞেনঞ্ঞংপটিচৰণৱসেন অনাৰোপিতে অঞ্ঞৱাদকে মুসাৱাদেন পাচিত্তিযং, আৰোপিতে ইমিনাৱ পাচিত্তিযন্তি ৱেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘আৰোপিতে অঞ্ঞৱাদকে মুসাৱাদেন ইমিনা চ পাচিত্তিযদ্ৱযং হোতী’’তি ৱদন্তি, তং ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. যা সা আদিকম্মিকস্স অনাপত্তি ৱুত্তা, সাপি পাড়িযং আগতঅঞ্ঞেনঞ্ঞংপটিচৰণৱসেন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা, ইমিনা সিক্খাপদেন অনাপত্তিদস্সনত্থং ৱা. সেসং উত্তানমেৱ. ধম্মকম্মেন আৰোপিততা, আপত্তিযা ৱা ৱত্থুনা ৱা অনুযুঞ্জিযমানতা, ছাদেতুকামতায অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰণং ৱা তুণ্হীভাৱো ৱাতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৱণ্ণনা

১০৩. ততিযে ধাতুপাঠে ঝে-সদ্দো চিন্তাযং পঠিতোতি আহ ‘‘লামকতো ৱা চিন্তাপেন্তী’’তিআদি. অযমেৱ চ অনেকত্থত্তা ধাতূনং ওলোকনত্থোপি হোতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অক্খৰায ৱাচেতী’’তিআদীসু (পাচি. ৪৬) ৱিয ‘‘ছন্দাযা’’তি লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ছন্দেনা’’তি.

১০৫. যেন ৱচনেনাতি যেন ‘‘ছন্দায ইত্থন্নামো ইদং নাম কৰোতী’’তিআদিৱচনেন. যেন চ খিয্যন্তীতি যেন ‘‘ছন্দায ইত্থন্নামো’’তিআদিৱচনেন তত্থ তত্থ ভিক্খূনং সৱনূপচাৰে ঠত্ৱা অৱণ্ণং পকাসেন্তি.

১০৬. অঞ্ঞং অনুপসম্পন্নং উজ্ঝাপেতীতি অঞ্ঞেন অনুপসম্পন্নেন উজ্ঝাপেতি. তস্স ৱা তং সন্তিকে খিয্যতীতি তস্স অনুপসম্পন্নস্স সন্তিকে তং সঙ্ঘেন সম্মতং উপসম্পন্নং খিয্যতি, অৱণ্ণং ৱদন্তো ৱা পকাসেতি. অনুপসম্পন্নং সঙ্ঘেন সম্মতন্তি এত্থ সম্মতপুব্বো সম্মতোতি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. যস্মা উজ্ঝাপনং খিয্যনঞ্চ মুসাৱাদৱসেনেৱ পৱত্তং, তস্মা আদিকম্মিকস্স অনাপত্তীতি পাচিত্তিযট্ঠানে দুক্কটট্ঠানে চ ইমিনাৱ অনাপত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা উজ্ঝাপেন্তস্স খিয্যন্তস্স চ একক্খণে দ্ৱে দ্ৱে আপত্তিযো হোন্তীতি আপন্নং. অথ ৱা ঈদিসং সিক্খাপদং মুসাৱাদতো পঠমং পঞ্ঞত্তন্তি গহেতব্বং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. ধম্মকম্মেন সম্মততা, উপসম্পন্নতা, অগতিগমনাভাৱো, তস্স অৱণ্ণকামতা, যস্স সন্তিকে ৱদতি, তস্স উপসম্পন্নতা, উজ্ঝাপনং ৱা খিয্যনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ ছ অঙ্গানি.

উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১০৮-১১০. চতুত্থে হিমৱস্সেনাতি হিমমেৱ ৱুত্তং. অপঞ্ঞাতেতি অপ্পতীতে, অপ্পসিদ্ধেতি অত্থো. ‘‘মণ্ডপে ৱা ৰুক্খমূলে ৱাতি ৱচনতো ৱিৱটঙ্গণেপি নিক্খিপিতুং ৱট্টতী’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. গোচৰপ্পসুতাতি গোচৰট্ঠানং পটিপন্না. ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি ইমিনা ৱস্সানং চাতুমাসং চেপি দেৱো ন ৱস্সতি, পটিক্খিত্তমেৱাতি আহ ‘‘অট্ঠ মাসেতি ৱচনতো…পে… নিক্খিপিতুং ন ৱট্টতিযেৱা’’তি. তত্থ চত্তাৰো মাসেতি ৱস্সানস্স চত্তাৰো মাসে. অৱস্সিকসঙ্কেতেতি ইমিনা অনুঞ্ঞাতেপি অট্ঠ মাসে যত্থ হেমন্তে দেৱো ৱস্সতি, তত্থ অপৰেপি চত্তাৰো মাসা পটিক্খিত্তাতি আহ ‘‘অৱস্সিকসঙ্কেতেতি ৱচনতো’’তিআদি. ইমিনা ইমং দীপেতি ‘‘যস্মিং দেসে হেমন্তে দেৱো ৱস্সতি, তত্থ অট্ঠ মাসে পটিক্খিপিত্ৱা চত্তাৰো মাসা অনুঞ্ঞাতা. যত্থ পন ৱস্সানেযেৱ ৱস্সতি, তত্থ চত্তাৰো মাসে পটিক্খিপিত্ৱা অট্ঠ মাসা অনুঞ্ঞাতা’’তি.

ইমিনাৱ নযেন মজ্ঝিমপদেসে যত্থ হেমন্তে হিমৱস্সং ৱস্সতি, তত্থাপি অট্ঠেৱ মাসা পটিক্খিত্তাতি ৱেদিতব্বা. তস্মা ৱস্সানকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ওৱস্সকমণ্ডপে ৰুক্খমূলে চ সন্থৰিতুং ন ৱট্টতি, হেমন্তকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ওৱস্সকমণ্ডপাদীসুপি ৱট্টতি. তঞ্চ খো যত্থ হিমৱস্সেন সেনাসনং ন তেমতি, গিম্হকালেপি পকতিঅজ্ঝোকাসাদীসু ৱট্টতিযেৱ, তঞ্চ খো অকালমেঘাদস্সনে, কাকাদীনং নিবদ্ধৱাসৰুক্খমূলে পন কদাচিপি ন ৱট্টতীতি এৱমেত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.

ইমঞ্চ পন অত্থৱিসেসং গহেত্ৱা ভগৱতা পঠমমেৱ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তন্তি ৱিসুং অনুপঞ্ঞত্তি ন ৱুত্তা. তেনেৱ হি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘ইতি যত্থ চ যদা চ সন্থৰিতুং ন ৱট্টতি, তং সব্বমিধ অজ্ঝোকাসসঙ্খমেৱ গত’’ন্তি. অথ ৱা অৱিসেসেন অজ্ঝোকাসে সন্থৰণসন্থৰাপনানি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘ঈদিসে কালে ঈদিসে চ পদেসে ঠপেথা’’তি অনুজাননমত্তেনেৱ অলন্তি ন সিক্খাপদে ৱিসুং অনুপঞ্ঞত্তি উদ্ধটাতি ৱেদিতব্বা. পৰিৱাৰে (পৰি. ৬৫-৬৭) পন ইমস্সেৱ সিক্খাপদস্স অনুৰূপৱসেন পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তং.

নৱৱাযিমো সীঘং ন নস্সতীতি আহ ‘‘নৱৱাযিমো ৱা’’তি. ওনদ্ধকোতি চম্মেন ওনদ্ধো. উক্কট্ঠঅব্ভোকাসিকোতি ইদং তস্স পৰিৱিতক্কদস্সনমত্তং, উক্কট্ঠঅব্ভোকাসিকস্স পন চীৱৰকুটি ন ৱট্টতীতি নত্থি. কাযানুগতিকত্তাতি ভিক্খুনো তত্থেৱ সন্নিহিতভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ইমিনা চ তস্মিংযেৱ কালে অনাপত্তি ৱুত্তা, চীৱৰকুটিতো নিক্খমিত্ৱা পন অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তস্স পিণ্ডায পৱিসন্তস্সপি আপত্তিযেৱ. ‘‘যস্মা পন দাযকেহি দানকালেযেৱ সহস্সগ্ঘনকম্পি কম্বলং ‘পাদপুঞ্ছনিং কত্ৱা পৰিভুঞ্জথা’তি দিন্নং তথেৱ পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতি, তস্মা ‘ইমং মঞ্চপীঠাদিসেনাসনং অব্ভোকাসেপি যথাসুখং পৰিভুঞ্জথা’তি দাযকেহি দিন্নং চে, সব্বস্মিম্পি কালে অব্ভোকাসে নিক্খিপিতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. পেসেত্ৱা গন্তব্বন্তি এত্থ ‘‘যো ভিক্খু ইমং ঠানং আগন্ত্ৱা ৱসতি, তস্স দেথা’’তি ৱত্ৱা পেসেতব্বং.

ৱলাহকানং অনুট্ঠিতভাৱং সল্লক্খেত্ৱাতি ইমিনা চ গিম্হানেপি মেঘে উট্ঠিতে মঞ্চপীঠাদিং যংকিঞ্চি সেনাসনং অজ্ঝোকাসে নিক্খিপিতুং ন ৱট্টতীতি দীপিতন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘পাদট্ঠানাভিমুখাতি নিসীদন্তানং পাদপতনট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি কেচি. ‘‘সম্মজ্জন্তস্স পাদট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি অপৰে. ‘‘বহি ৱালুকায অগমননিমিত্তং পাদট্ঠানাভিমুখা ৱালিকা হৰিতব্বাতি ৱুত্ত’’ন্তি একে. কচৱৰং হত্থেহি গহেত্ৱা বহি ছট্টেতব্বন্তি ইমিনা কচৱৰং ছড্ডেস্সামীতি ৱালিকা ন ছড্ডেতব্বাতি দীপেতি.

১১১. অন্তো সংৱেঠেত্ৱা বদ্ধন্তি এৰকপত্তাদীহি ৱেণিং কত্ৱা তায ৱেণিযা উভোসু পস্সেসু ৱিত্থতট্ঠানেসু বহুং ৱেঠেত্ৱা ততো পট্ঠায যাৱ মজ্ঝট্ঠানং, তাৱ অন্তো আকড্ঢনৱসেন ৱেঠেত্ৱা মজ্ঝে সঙ্খিপিত্ৱা তিৰিযং তত্থ তত্থ বন্ধিত্ৱা কতং. কপ্পং লভিত্ৱাতি গচ্ছাতি ৱুত্তৱচনেন কপ্পং লভিত্ৱা. থেৰস্স হি আণত্তিযা গচ্ছন্তস্স অনাপত্তি. পুৰিমনযেনেৱাতি ‘‘নিসীদিত্ৱা সযং গচ্ছন্তো’’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ. অঞ্ঞত্থ গচ্ছতীতি তং মগ্গং অতিক্কমিত্ৱা অঞ্ঞত্থ গচ্ছতি. লেড্ডুপাতুপচাৰতো বহি ঠিতত্তা ‘‘পাদুদ্ধাৰেন কাৰেতব্বো’’তি ৱুত্তং, অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তস্স পঠমপাদুদ্ধাৰে দুক্কটং, দুতিযপাদুদ্ধাৰে পাচিত্তিযন্তি অত্থো. পাকতিকং অকত্ৱাতি অপ্পটিসামেত্ৱা. অন্তৰসন্নিপাতেতি অন্তৰন্তৰা সন্নিপাতে.

আৱাসিকানংযেৱ পলিবোধোতি এত্থ আগন্তুকেহি আগন্ত্ৱা কিঞ্চি অৱত্ৱা তত্থ নিসিন্নেপি আৱাসিকানংযেৱ পলিবোধোতি অধিপ্পাযো. মহাপচ্চৰিৱাদে পন ‘‘অঞ্ঞেসু আগন্ত্ৱা নিসিন্নেসূ’’তি ইদং অম্হাকন্তি ৱত্ৱা ৱা অৱত্ৱা ৱা নিসিন্নেসূতি অধিপ্পাযো. মহাঅট্ঠকথাৱাদে ‘‘আপত্তী’’তি পাচিত্তিযমেৱ ৱুত্তং. মহাপচ্চৰিযং পন সন্থৰণসন্থৰাপনে সতি পাচিত্তিযেন ভৱিতব্বন্তি অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তত্তা দুক্কটং ৱুত্তং. ‘‘ইদং উস্সাৰকস্স, ইদং ধম্মকথিকস্সা’’তি ৱিসুং পঞ্ঞত্তত্তা অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তেপি পাচিত্তিযেনেৱ ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘তস্মিং আগন্ত্ৱা নিসিন্নে তস্স পলিবোধো’’তি ৱুত্তং. কেচি পন ৱদন্তি ‘‘অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তেপি ধম্মকথিকস্স অনুট্ঠাপনীযত্তা পাচিত্তিযেন ভৱিতব্বং, আগন্তুকস্স পন পচ্ছা আগতেহি ৱুড্ঢতৰেহি উট্ঠাপেতব্বত্তা দুক্কটং ৱুত্ত’’ন্তি.

১১২. ভূমিযং অত্থৰিতব্বাতি চিমিলিকায সতি তস্সা উপৰি, অসতি সুদ্ধভূমিযং অত্থৰিতব্বা. সীহচম্মাদীনং পৰিহৰণেযেৱ পটিক্খেপো ৱেদিতব্বোতি ইমিনা –

‘‘ন, ভিক্খৱে, মহাচম্মানি ধাৰেতব্বানি সীহচম্মং ব্যগ্ঘচম্মং দীপিচম্মং, যো ধাৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ২৫৫) –

এৱং ৱুত্তায খন্ধকপাড়িযা অধিপ্পাযং ৱিভাৱেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘অন্তোপি মঞ্চে পঞ্ঞত্তানি হোন্তি, বহিপি মঞ্চে পঞ্ঞত্তানি হোন্তী’’তি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা মঞ্চপীঠেসু অত্থৰিত্ৱা পৰিভোগোযেৱ পটিক্খিত্তো, ভূমত্থৰণৱসেন পৰিভোগো পন অপ্পটিক্খিত্তোতি. যদি এৱং ‘‘পৰিহৰণেযেৱ পটিক্খেপো’’তি ইদং কস্মা ৱুত্তন্তি? যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সব্বং পাসাদপৰিভোগ’’ন্তি (চূড়ৱ. ৩২০) ৱচনতো পুগ্গলিকেপি সেনাসনে সেনাসনপৰিভোগৱসেন নিযমিতং সুৱণ্ণঘটাদিকং পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টমানম্পি কেৱলং অত্তনো সন্তকং কত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতি, এৱমিদং ভূমত্থৰণৱসেন পৰিভুঞ্জিযমানম্পি অত্তনো সন্তকং কত্ৱা তং তং ৱিহাৰং হৰিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতীতি দস্সনত্থং ‘‘পৰিহৰণেযেৱ পটিক্খেপো ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং. দাৰুমযপীঠন্তি ফলকমযমেৱ পীঠং ৱুত্তং. পাদকথলিকন্তি অধোতপাদট্ঠপনকং. অজ্ঝোকাসে ৰজনং পচিত্ৱা…পে… পটিসামেতব্বন্তি এত্থ থেৱে অসতি ৰজনকম্মে নিট্ঠিতে পটিসামেতব্বং.

১১৩. ‘‘ভিক্খু ৱা সামণেৰো ৱা আৰামিকো ৱা লজ্জী হোতীতি ৱুত্তত্তা অলজ্জিং আপুচ্ছিত্ৱা গন্তুং ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ওতাপেন্তো গচ্ছতীতি এত্থ ‘‘কিঞ্চাপি ‘এত্তকং দূৰং গন্তব্ব’ন্তি পৰিচ্ছেদো নত্থি, তথাপি লেড্ডুপাতং অতিক্কম্ম নাতিদূৰং গন্তব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. মঞ্চাদীনং সঙ্ঘিকতা, ৱুত্তলক্খণে দেসে সন্থৰণং ৱা সন্থৰাপনং ৱা, অপলিবুদ্ধতা, আপদায অভাৱো, লেড্ডুপাতাতিক্কমোতি ইমানি পনেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি.

মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা) পন অনাপুচ্ছং ৱা গচ্ছেয্যাতি এত্থ ‘‘যো ভিক্খু ৱা সামণেৰো ৱা আৰামিকো ৱা লজ্জী হোতি, অত্তনো পলিবোধং ৱিয মঞ্ঞতি, তথাৰূপং অনাপুচ্ছিত্ৱা তং সেনাসনং তস্স অনিয্যাতেত্ৱা নিৰপেক্খো গচ্ছতি, থামমজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতং অতিক্কমেয্য, একেন পাদেন লেড্ডুপাতাতিক্কমে দুক্কটং, দুতিযপাদাতিক্কমে পাচিত্তিয’’ন্তি ৱত্ৱা অঙ্গেসুপি নিৰপেক্খতায সদ্ধিং ছ অঙ্গানি ৱুত্তানি. পাড়িযং পন অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘নিৰপেক্খো গচ্ছতী’’তি অযং ৱিসেসো ন দিস্সতি. ‘‘ওতাপেন্তো গচ্ছতী’’তি চ ওতাপনৱিসযে এৱ সাপেক্খগমনে অনাপত্তি ৱুত্তা. যদি অঞ্ঞত্থাপি সাপেক্খগমনে অনাপত্তি সিযা, ‘‘অনাপত্তি সাপেক্খো গচ্ছতী’’তি অৱিসেসেন ৱত্তব্বং ভৱেয্য, তস্মা ৱীমংসিত্ৱা যুত্ততৰং গহেতব্বন্তি.

পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১১৬. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদে এত্তকমেৱ ৱুত্তন্তি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং. ‘‘ইদঞ্চ অট্ঠকথাসু তথাৱুত্তভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং, অঞ্ঞম্পি তাদিসং মঞ্চপীঠেসু অত্থৰিতং পচ্চত্থৰণমেৱা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. মাতিকাট্ঠকথাযং পন ‘‘পচ্চত্থৰণং নাম পাৱাৰো কোজৱোতি এত্তকমেৱা’’তি নিযমেত্ৱা ৱুত্তং, তস্মা গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং ইমিনা ন সমেতি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. সেনাসনতোতি সব্বপচ্ছিমসেনাসনতো. যো কোচীতি তস্স ঞাতকো ৱা অঞ্ঞাতকো ৱা যো কোচি.

১১৭. পৰিৱেণন্তি একেকস্স ৱিহাৰস্স পৰিক্খেপব্ভন্তৰং. কুৰুন্দট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱত্থং সৱিসেসং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কিঞ্চাপি ৱুত্তো’’তিআদি আৰদ্ধং. ‘‘অপৰিচ্ছন্নে মণ্ডপে’’তি ৱিসুং যোজেতব্বং. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘অপৰিচ্ছন্নমণ্ডপে ৱা পৰিচ্ছন্নে ৱাপি বহূনং সন্নিপাতভূতে’’তি ৱুত্তং. ভোজনসালাযম্পি অযং ৱিসেসো লব্ভতিযেৱ. ৱত্তব্বং নত্থীতি ৱিসেসেত্ৱা কিঞ্চি ৱত্তব্বং নত্থি. পলুজ্জতীতি ৱিনস্সতি. নস্সেয্যাতি চোৰাদীহি ৱিনস্সেয্য.

১১৮. যেন মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা ৱিনন্তি, তং মঞ্চপীঠকৱানং. সিলুচ্চযলেণন্তি সিলুচ্চযে লেণং, পব্বতগুহাতি অত্থো. ‘‘সেনাসনং উপচিকাহি খাযিত’’ন্তি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তত্তা ৱত্থুঅনুৰূপৱসেন অট্ঠকথাযং উপচিকাসঙ্কায অভাৱে অনাপত্তি ৱুত্তা. ৱত্তক্খন্ধকে গমিকৱত্তং পঞ্ঞপেন্তেন ‘‘সেনাসনং আপুচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তত্তা কেৱলং ইতিকত্তব্বাকাৰমত্তদস্সনত্থং ‘‘আপুচ্ছনং পন ৱত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, ন পন ৱত্তভেদেন দুক্কটন্তি দস্সনত্থং. তেনেৱ অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সেনাসনং আপুচ্ছিতব্ব’’ন্তি এত্থ ‘‘যং পাসাণপিট্ঠিযং ৱা পাসাণত্থম্ভেসু ৱা কতসেনাসনং যত্থ উপচিকা নাৰোহন্তি, তং অনাপুচ্ছন্তস্সপি অনাপত্তী’’তি ৱক্খতি, তস্মা যং ৱুত্তং গণ্ঠিপদে ‘‘তাদিসে সেনাসনে অনাপুচ্ছা গচ্ছন্তস্স পাচিত্তিযং নত্থি, গমিকৱত্তৱসেন পন অনাপুচ্ছা গচ্ছতো ৱত্তভেদো হোতি, তস্মা দুক্কটং আপজ্জতী’’তি, তং ন গহেতব্বং.

পচ্ছিমস্স আভোগেন মুত্তি নত্থীতি তস্স পচ্ছতো গচ্ছন্তস্স অঞ্ঞস্স অভাৱতো ৱুত্তং. একং ৱা পেসেত্ৱা আপুচ্ছিতব্বন্তি এত্থ গমনচিত্তস্স উপ্পন্নট্ঠানতো অনাপুচ্ছিত্ৱা গচ্ছতো দুতিযপাদুদ্ধাৰে পাচিত্তিযং. কিঞ্চাপি মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা অজ্ঝোকাসে নিক্খিপিত্ৱা গচ্ছন্তস্স ইধ ৱিসুং আপত্তি ন ৱুত্তা, তথাপি অকালে অজ্ঝোকাসে মঞ্চপীঠানি পঞ্ঞপেত্ৱা গচ্ছন্তস্স লেড্ডুপাতাতিক্কমে পুৰিমসিক্খাপদেন পাচিত্তিযং, পৰিক্খেপাতিক্কমে ইমিনা দুক্কটন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘মণ্ডপে ৱা ৰুক্খমূলে ৱা’’তি ইমিনা অজ্ঝোকাসোপি সঙ্গহিতোযেৱাতি তত্থাপি দুক্কটং ইধ ৱুত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং. সেয্যং পন অজ্ঝোকাসে সন্থৰিত্ৱা গচ্ছন্তস্স উভযেনপি দুক্কটমেৱ. ‘‘সঙ্ঘিকে ৱিহাৰে সঙ্ঘিকংযেৱ সেয্যং সন্থৰিত্ৱা পক্কমন্তস্স পাচিত্তিযং ৱুত্তন্তি উভোসু একেকস্মিং সঙ্ঘিকে দুক্কট’’ন্তি ৱদন্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. ৱুত্তলক্খণসেয্যা, তস্সা সঙ্ঘিকতা, ৱুত্তলক্খণে ৱিহাৰে সন্থৰণং ৱা সন্থৰাপনং ৱা, অপলিবুদ্ধতা, আপদায অভাৱো, অনপেক্খস্স দিসাপক্কমনং, উপচাৰসীমাতিক্কমোতি ইমানি পনেত্থ সত্ত অঙ্গানি.

দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা

১১৯-১২১. ছট্ঠে অনুপৱিসিত্ৱাতি সমীপং পৱিসিত্ৱা. বহূপকাৰতং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তোতি ভণ্ডাগাৰিকস্স বহূপকাৰতং ধম্মকথিকাদীনং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো. সমন্তা দিযড্ঢো হত্থোতি মজ্ঝে পঞ্ঞত্তমঞ্চপীঠং সন্ধায ৱুত্তং.

১২২. উপচাৰং ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তলক্খণং উপচাৰং ঠপেত্ৱা. একৱিহাৰেতি একস্মিং সেনাসনে. একপৰিৱেণেতি তস্স ৱিহাৰস্স পৰিক্খেপব্ভন্তৰে. ‘‘গিলানো পৱিসতীতিআদীসু অনাপত্তিকাৰণসব্ভাৱতো গিলানাদিতায পৱিসিস্সামীতি উপচাৰং পৱিসন্তস্স সতিপি সম্বাধেতুকামতায অনাপত্তি ৱুত্তাযেৱা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. এৱঞ্চ সতি অগিলানাদিভাৱোপি ৱিসুং অঙ্গেসু ৱত্তব্বো সিযা, মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) পন ‘‘সঙ্ঘিকৱিহাৰতা, অনুট্ঠাপনীযভাৱজাননং, সম্বাধেতুকামতা, উপচাৰে নিসীদনং ৱা নিপজ্জনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, তস্মা ৱীমংসিতব্বং.

অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১২৬. সত্তমে কোট্ঠকানীতি দ্ৱাৰকোট্ঠকানি. ‘‘নিক্খমাতি ৱচনং সুত্ৱাপি অত্তনো ৰুচিযা নিক্খমতি, অনাপত্তী’’তি ৱদন্তি.

১২৮. অলজ্জিং নিক্কড্ঢতীতিআদীসু পঠমং অলজ্জীআদিভাৱেন নিক্কড্ঢিস্সামীতি চিন্তেত্ৱা নিক্কড্ঢন্তস্স চিত্তস্স লহুপৰিৱত্তিতায কোপে উপ্পন্নেপি অনাপত্তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. সঙ্ঘিকৱিহাৰো, উপসম্পন্নস্স ভণ্ডনকাৰকভাৱাদিৱিনিমুত্ততা, কোপেন নিক্কড্ঢনং ৱা নিক্কড্ঢাপনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ৱেহাসকুটিসিক্খাপদৱণ্ণনা

১২৯-১৩১. অট্ঠমে উপৰিমতলে পদৰানং অসন্থৰিতত্তা ‘‘উপৰিঅচ্ছন্নতলাযা’’তি ৱুত্তং. পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱাতি অনুপখজ্জসিক্খাপদে ৱুত্তনযেনেৱ. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. সঙ্ঘিকো ৱিহাৰো, অসীসঘট্টা ৱেহাসকুটি, হেট্ঠা সপৰিভোগতা, অপটাণিদিন্নে আহচ্চপাদকে নিসীদনং ৱা নিপজ্জনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.

ৱেহাসকুটিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. মহল্লকৱিহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৩৫. নৱমে ‘‘মহল্লকো নাম ৱিহাৰো সসামিকো’’তি ৱুত্তত্তা সঞ্ঞাচিকায কুটিযা অনাপত্তি. ‘‘অড্ঢতেয্যহত্থম্পী’’তি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন ৱুত্তৱচনং পাড়িযা সমেতীতি আহ ‘‘তং সুৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘পাড়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন অড্ঢতেয্যহত্থপ্পমাণস্স ওকাসস্স দস্সিতত্তা কৱাটং অড্ঢতেয্যহত্থৱিত্থাৰতো ঊনকং ৱা হোতু অধিকং ৱা, অড্ঢতেয্যহত্থপ্পমাণংযেৱ ওকাসো’’তি ৱদন্তি.

যস্স ৱেমজ্ঝেতি যস্স ৱিহাৰস্স ৱেমজ্ঝে. সা অপৰিপূৰউপচাৰাপি হোতীতি ৱিৱৰিযমানং কৱাটং যং ভিত্তিং আহনতি, সা সমন্তা কৱাটৱিত্থাৰপ্পমাণউপচাৰৰহিতাপি হোতীতি অত্থো. আলোকং সন্ধেতি পিধেতীতি আলোকসন্ধি. ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেসি, পুনপ্পুনং লিম্পাপেসীতি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং উপ্পন্নদোসেন সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা লেপং অনুজানন্তেন চ দ্ৱাৰবন্ধস্স সমন্তা অড্ঢতেয্যহত্থপ্পমাণেযেৱ পদেসে পুনপ্পুনং লেপস্স অনুঞ্ঞাতত্তা ততো অঞ্ঞত্থ পুনপ্পুনং লিম্পেন্তস্স ৱা লিম্পাপেন্তস্স ৱা ভিত্তিযং মত্তিকায কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা পুন চতুত্থলেপে দিন্নে পাচিত্তিযেন ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ‘‘পুনপ্পুনং লেপদানস্স ৱুত্তপ্পমাণতো অঞ্ঞত্থ পটিক্খিত্তমত্তং ঠপেত্ৱা পাচিত্তিযস্স অৱুত্তত্তা দুক্কটং অনুৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং.

অধিট্ঠাতব্বন্তি সংৱিধাতব্বং. অপ্পহৰিতেতি এত্থ অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পিচ্ছো’’তিআদীসু ৱিয অভাৱত্থোতি আহ ‘‘অহৰিতে’’তি. পতনোকাসোতি পতনোকাসত্তা তত্ৰ ঠিতস্স ভিক্খুনো উপৰি পতেয্যাতি অধিপ্পাযো. সচে হৰিতে ঠিতো অধিট্ঠেতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি ৱচনেন ইমমত্থং দীপেতি – সচে ৱিহাৰস্স সমন্তা ৱুত্তপ্পমাণে পৰিচ্ছেদে পুব্বণ্ণাদীনি ন সন্তি, তত্থ ৱিহাৰো কাৰেতব্বো. যত্থ পন সন্তি, তত্থ কাৰাপেন্তস্স দুক্কটন্তি.

১৩৬. একেকং মগ্গং উজুকমেৱ উট্ঠপেত্ৱা ছাদনং মগ্গেন ছাদনং নাম হোতীতি দস্সেতুং ‘‘মগ্গেন ছাদেন্তস্সা’’তি ৱুত্তং. ইমিনা পন নযেন সব্বস্মিং ৱিহাৰে একৱাৰং ছাদিতে তং ছদনং একমগ্গন্তি গহেত্ৱা ‘‘দ্ৱে মগ্গে’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পৰিযাযেন ছাদনেপি ইমিনাৱ নযেন যোজেতব্ব’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং, তং ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেসী’’তি ইমায পাড়িযা ‘‘সব্বম্পি চেতং ছদনং ছদনূপৰি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ইমিনা অট্ঠকথাৱচনেন চ সমেতি, তস্মা দ্ৱে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৱা ততিযায মগ্গং আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্বন্তি এত্থ দ্ৱে ছদনানি অধিট্ঠহিত্ৱা ততিযং ছদনং ‘‘এৱং ছাদেহী’’তি আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্বন্তি এৱমত্থো গহেতব্বো.

কেচি পন ‘‘পঠমং তাৱ একৱাৰং অপৰিসেসং ছাদেত্ৱা পুন ছদনদণ্ডকে বন্ধিত্ৱা দুতিযৱাৰং তথেৱ ছাদেতব্বং, ততিযৱাৰচতুত্থৱাৰে সম্পত্তে দ্ৱে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৱা আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. অপৰে পন ‘‘পঠমৱাৰেযেৱ তযোপি মগ্গে অধিট্ঠাতুং ৱট্টতি, চতুত্থতো পট্ঠায আপত্তি পাচিত্তিয’’ন্তি ৱদন্তি. তদুভযম্পি পাড়িযা অট্ঠকথায চ ন সমেতি. ততিযায মগ্গন্তি এত্থ ততিযাযাতি উপযোগত্থে সম্পদানৱচনং, ততিযং মগ্গন্তি অত্থো. তিণ্ণং মগ্গানন্তি মগ্গৱসেন ছাদিতানং তিণ্ণং ছদনানং. তিণ্ণং পৰিযাযানন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. চতুত্থে মগ্গে ৱা পৰিযাযে ৱাতি চ তথা ছাদেন্তানং চতুত্থং ছাদনমেৱ ৱুত্তং. সেসং উত্তানমেৱ. মহল্লকৱিহাৰতা, অত্তনো ৱাসাগাৰতা, উত্তৰি অধিট্ঠানন্তি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.

মহল্লকৱিহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সপ্পাণকসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৪০. দসমে ইমস্স সিক্খাপদস্স ‘‘সিঞ্চেয্য ৱা সিঞ্চাপেয্য ৱা’’তি বাহিৰপৰিভোগৱসেন পঠমং পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘সপ্পাণকং উদকং পৰিভুঞ্জেয্যা’’তি সিক্খাপদং অত্তনো নহানপানাদিপৰিভোগৱসেন পঞ্ঞত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তস্মিং ৱা পঠমং পঞ্ঞত্তেপি অত্তনো পৰিভোগৱসেনেৱ পঞ্ঞত্তত্তা পুন ইমং সিক্খাপদং বাহিৰপৰিভোগৱসেনেৱ পঞ্ঞত্তন্তি গহেতব্বং.

সপ্পাণকসঞ্ঞিস্স ‘‘পৰিভোগেন পাণকা মৰিস্সন্তী’’তি পুব্বভাগে জানন্তস্সপি সিঞ্চনসিঞ্চাপনং ‘‘পদীপে নিপতিত্ৱা পটঙ্গাদিপাণকা মৰিস্সন্তী’’তি জানন্তস্স পদীপুজ্জলনং ৱিয ৱিনাপি ৱধকচেতনায হোতীতি আহ ‘‘পণ্ণত্তিৱজ্জ’’ন্তি. সেসং উত্তানত্থমেৱ. উদকস্স সপ্পাণকতা, ‘‘সিঞ্চনেন পাণকা মৰিস্সন্তী’’তি জাননং, তাদিসমেৱ চ উদকং, ৱিনা ৱধকচেতনায কেনচিদেৱ কৰণীযেন তিণাদীনং সিঞ্চনন্তি ইমানি পনেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.

সপ্পাণকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতো সেনাসনৱগ্গো দুতিযো.

ভূতগামৱগ্গোতিপি ইমস্সেৱ নামং.