পাচিত্তিযকথাৱণ্ণনা
৮৮৯. এৱং নাতিৱিত্থাৰসঙ্খেপতো নিস্সগ্গিযৱিনিচ্ছযং দস্সেত্ৱা ইদানি তদনন্তৰং নিদ্দিট্ঠস্স পাচিত্তিযকণ্ডস্স ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘সম্পজানমুসাৱাদে’’তিআদি আৰদ্ধং. সম্পজানমুসাৱাদেতি অত্তনো ৱচনস্স মুসাভাৱং ঞত্ৱা, অদিট্ঠং ‘‘দিট্ঠ’’ন্তিআদিনা নযেন মুসাৱাদে সম্পজানন্তস্স মুসাভণনেতিপি অত্থো গহেতব্বো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘জানিত্ৱা জানন্তস্স চ মুসাভণনে’’তি (পাচি. অট্ঠ. ২). ‘‘মুসাৱাদে’’তি হি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, মুসাৱাদনিমিত্তন্তি অত্থো.
দৱা ভণন্তস্সাতি যোজনা. অনুপপৰিক্খিত্ৱা ৱেগেন দিট্ঠম্পি ‘‘অদিট্ঠং মে’’তি ৱদন্তস্সাতি অত্থো. যথাহ ‘‘দৱা ভণতি নাম সহসা ভণতী’’তি পদভাজনীঅট্ঠকথাযং ‘‘সহসা ভণতীতি অৱীমংসিত্ৱা অনুপধাৰেত্ৱা ৱেগেন দিট্ঠম্পি ‘অদিট্ঠং মে’তি ভণতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ১১). ৰৱা ভণন্তস্সাতি ‘‘চীৱৰ’’ন্তি ৱত্তুকামস্স ‘‘চীৰ’’ন্তি ৱচনং ৱিয মন্দত্তা মোমূহত্তা ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞং ভণন্তস্স. যথাহ ‘‘ৰৱা ভণতি নাম ‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’তি অঞ্ঞং ভণতী’’তি.
৮৯০. অঞ্ঞত্থাতি চতুত্থপাৰাজিকাদীসু. অত্তনা অলদ্ধং উত্তৰিমনুস্সধম্মং ‘‘লদ্ধং মযা’’তি মুসা যস্স ভণতি, তেন তঙ্খণমেৱ সুত্ৱা তদত্থে ঞাতে পাৰাজিকস্স, অঞ্ঞাতে কালন্তৰেন ঞাতে চ পৰিযাযৱচনে চ ঞাতে থুল্লচ্চযস্স, পৰিযাযৱচনে অৱিঞ্ঞাতে দুক্কটস্স, দুট্ঠদোসসিক্খাপদে পাৰাজিকং অনাপন্নস্স ‘‘আপন্নো’’তি মুসাভণনে সঙ্ঘাদিসেসস্স, ওমসৱাদসিক্খাপদে দুব্ভাসিতস্স চ ৱুত্তত্তা আহ ‘‘মুসাৱাদস্স কাৰণা পঞ্চ আপত্তিযো’’তি. ইমায পাচিত্তিযা সদ্ধিং ছ আপত্তিক্খন্ধা হোন্তি.
সম্পজানমুসাৱাদকথাৱণ্ণনা.
৮৯১-৩. ৱুত্তেসু জাতিআদীসু দসসু অক্কোসৱত্থূসূতি যোজনা, পদভাজনে ৱুত্তেসু জাতিনামগোত্তকম্মসিপ্পআবাধলিঙ্গকিলেসআপত্তিঅক্কোসানং ৱসেন দসসু অক্কোসৱত্থূসূতি অত্থো. তেসু কিলেসং ৱিনা সব্বেতে হীনুক্কট্ঠৱসেন দ্ৱিপ্পকাৰা হোন্তি. যথাহ পদভাজনে ‘‘জাতি নাম দ্ৱে জাতিযো হীনা চ জাতি উক্কট্ঠা চ জাতী’’তিআদি.
তত্থ চণ্ডালাদিজাতি হীনা, খত্তিযব্ৰাহ্মণজাতিযো উক্কট্ঠা. নামেসু অৱকণ্ণকজৱকণ্ণকাদিনামানি দাসনামত্তা হীনানি, বুদ্ধৰক্খিতাদিনামানি উক্কট্ঠানি. কোসিযাদিগোত্তং হীনং, গোতমাদিগোত্তং উক্কট্ঠং. কম্মেসু ৱড্ঢকিমণিকাৰাদিকম্মানি হীনানি, কসিৱাণিজ্জাগোৰক্খকম্মানি উক্কট্ঠানি. সিপ্পেসু নড়কাৰকুম্ভকাৰাদিসিপ্পং হীনং, মুদ্দাগণনাদিসিপ্পং উক্কট্ঠং. আবাধেসু সব্বেপি আবাধা হীনা, অপিচ মধুমেহো পীড়াজনকত্তাভাৱা উক্কট্ঠো. লিঙ্গেসু অতিদীঘতাদযো হীনা, নাতিদীঘতাদযো উক্কট্ঠা. সব্বেপি কিলেসা হীনা. সব্বাপত্তিযোপি হীনা, অপিচ সোতাপত্তিসমাপত্তি উক্কট্ঠা. অক্কোসেসু ‘‘ওট্ঠোসি মেণ্ডোসি গোণোসী’’তিআদিকো হীনো, ‘‘পণ্ডিতোসি ব্যত্তোসী’’তিআদিকো উক্কট্ঠো.
অঞ্ঞত্ৰঞ্ঞাপদেসেনাতি পৰিযাযকথনেন ৱিনা. ওমসন্তস্সাতি ৱচনপতোদেন ওৱিজ্ঝন্তস্স. সম্বুদ্ধেন পকাসিতাতি ‘‘চণ্ডালোসি ৱেনোসি নেসাদোসি ৰথকাৰোসি পুক্কুসোসী’তি ভণতি, আপত্তি ৱাচায ৱাচায পাচিত্তিযস্সা’’তি সামং সব্বধম্মাৱবোধতো ‘‘সম্বুদ্ধো’’তি পঞ্ঞাতেন ভগৱতা দেসিতা.
৮৯৪. তেহেৱাতি জাতিআদীহি অক্কোসৱত্থূহেৱ. অঞ্ঞাপদেসেন ভূতেন ৱা…পে… আপন্নমেৱ ৱা অনুপসম্পন্নং অক্কোসন্তস্স দুক্কটং সম্বুদ্ধেন পকাসিতন্তি সম্বন্ধো. ইধ ভূতাভূতপদানি তেহীতি অপেক্খিত্ৱা বহুৱচনন্তানি যোজেতব্বানি. এতেন ‘‘সন্তি ইধেকচ্চে’’তিআদিদুতিযৱাৰত্থং (পাচি. ২৬) দস্সেন্তেন দুক্কটসাধনত্থেন তদেককাৰিযং ততিযং যেনূনৱাৰঞ্চ চতুত্থং ন মযন্তিআদিৱাৰঞ্চ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সন্তি ইধেকচ্চে’তি ৱাৰে পন পৰিহৰিত্ৱা ৱুত্তভাৱেন দুক্কটং. এসেৱ নযো ‘যেনূন…পে… ন ময’ন্তি ৱাৰেসুপী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ২৬).
পাড়িমুত্তপদেহিপীতি এত্থাপি তথেৱ ‘‘ভূতেন ৱা’’তিআদীনি পদানি সম্বন্ধিতব্বানি. ‘‘চোৰোসি, গণ্ঠিভেদকোসী’’তিআদি পাড়িমুত্তপদং নাম. সব্বত্থাতি সব্বেসু চতূসু ৱাৰেসু, পাড়িমুত্তপদেসু চ. ৱুত্তঞ্হি ‘‘অনুপসম্পন্নে পন চতূসুপি ৱাৰেসু দুক্কটমেৱ. ‘চোৰোসি, গণ্ঠিভেদকোসী’তিআদিৱচনেহি পন উপসম্পন্নেপি অনুপসম্পন্নেপি সব্বৱাৰেসু দুক্কটমেৱা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ২৬). ‘‘অনুপসম্পন্ন’’ন্তি ইমিনা ‘‘ইমস্মিঞ্চ সিক্খাপদে ঠপেত্ৱা ভিক্খুং ভিক্খুনিআদযো সব্বে সত্তা অনুপসম্পন্নট্ঠানে ঠিতা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ২৬) অট্ঠকথাযং ৱুত্তা অনুপসম্পন্না সঙ্গহিতা. তেনেৱেত্থাপি ৱক্খতি ‘‘পৱিট্ঠানুপসম্পন্নট্ঠানে ইধ চ ভিক্খুনী’’তি.
৮৯৫. দৱকম্যতাতি এত্থ ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২, ২৩, ৪২২; অ. নি. ৬.৫৮; ৯.৯; মহানি. ২০৬; ৱিভ. ৫১৮) ৱিয য-কাৰলোপো. সব্বত্থাতি সব্বেসু ৱুত্তপাচিত্তিযৱত্থূসু চ দুক্কটৱত্থূসু চাতি সব্বত্থেৱ. দুব্ভাসিতমুদীৰিতন্তি ‘‘চণ্ডালোসি…পে… পুক্কুসোসী’তি ভণতি, আপত্তি ৱাচায ৱাচায দুব্ভাসিতস্সা’’তি (পাচি. ৩২) ৱুত্তন্তি অত্থো. পৰম্মুখা পন পাচিত্তিযৱত্থূহি চ দুক্কটৱত্থূহি চ অক্কোসনে দুক্কটমেৱ. তথা দৱকম্যতায পৰম্মুখা ৱদন্তস্সাপি দুব্ভাসিতমেৱাতি আচৰিযা ৱদন্তি.
৮৯৬-৭. অত্থং পুৰক্খত্ৱা ৱদতো ভিক্খুস্স অনাপত্তীতি যোজনা. ধম্মো নাম ‘‘চণ্ডালোসী’’তিআদিপাড়িযেৱ. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পাড়িং ৱাচেন্তো ধম্মপুৰেক্খাৰো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩৫). অনুসাসনী নাম ‘‘ইদানিপি চণ্ডালোসি, মা পাপধম্মং অকাসি, মা তমো তমপৰাযনো অহোসী’’তিআদিনা (পাচি. অট্ঠ. ৩৫) নযেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তসৰূপাযেৱ অনুসাসনীপুৰেক্খতায ঠত্ৱা ৱদন্তস্স চিত্তস্স লহুপৰিৱত্তিতভাৱতো অন্তৰা কোধে উপ্পন্নেপি অনাপত্তি.
এত্থাতি ইমস্মিং ওমসৱাদসিক্খাপদে. পটিঘসম্পযুত্তচিত্তেনেৱ আপজ্জিতব্বত্তা মানসিকদুক্খৱেদনাৱ হোতি.
ওমসৱাদকথাৱণ্ণনা.
৮৯৮. দুৱিধাকাৰতো ভিক্খুপেসুঞ্ঞে আপত্তি সিযাতি যোজনা. পিসতীতি পিসুণা, ৱাচা, সমগ্গে সত্তে অৱযৱভূতে ৱগ্গে ভিন্নে কৰোতীতি অত্থো. পিসুণা এৱ পেসুঞ্ঞং, তায ৱাচায সমন্নাগতো পুগ্গলো সহচৰিযনযেন পিসুণো, তস্স কম্মং পেসুঞ্ঞং, ভিক্খূনং পেসুঞ্ঞং ভিক্খুপেসুঞ্ঞং, তস্মিং ভিক্খুপেসুঞ্ঞে. পদভাজনে ‘‘উপসম্পন্নো উপসম্পন্নস্স সুত্ৱা উপসম্পন্নস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি ‘ইত্থন্নামো তং ‘চণ্ডালো…পে… পুক্কুসো’তি ভণতী’তি আপত্তি…পে… পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ৩৯) ৱুত্তত্তা সযং উপসম্পন্নো হুত্ৱা উপসম্পন্নস্স জাতিআদীসু দসসু অক্কোসৱত্থূসু অঞ্ঞতৰেন অঞ্ঞং উপসম্পন্নং পৰম্মুখা অক্কোসন্তস্স সুত্ৱা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱক্খমানসৰূপেসু অত্তনো পিযকামতাভেদাধিপ্পাযসঙ্খাতেসু দ্ৱীসু কাৰণেসু অঞ্ঞতৰকাৰণং পটিচ্চ ‘‘অসুকো তুয্হং এৱং ৱদতী’’তি পেসুঞ্ঞং হৰতি, তস্স পেসুঞ্ঞকথননিমিত্তং পাচিত্তিযং হোতীতি অত্থো.
দুৱিধাকাৰতোতি এত্থ আকাৰ-সদ্দো কাৰণপৰিযাযো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘দ্ৱীহাকাৰেহীতি দ্ৱীহি কাৰণেহী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩৮). এত্থ কাৰণং নাম অধিপ্পাযৱিসেসো. তং কাৰণং অধিপ্পাযমুখেন দস্সেতুমাহ ‘‘অত্তনো’’তিআদি. অত্তনো পিযকামস্সাতি অত্তনো পিযভাৱকামস্স পেসুঞ্ঞং ভণন্তস্স, অত্তনো পিযভাৱং কামযন্তস্সাতি অত্থো, তাদিসেন অধিপ্পাযেনাতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘এৱং অহং এতস্স পিযো ভৱিস্সামী’’তি অত্তনো পিযভাৱং পত্থযমানস্সা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩৮). পৰভেদত্থিনোপি ৱাতি অক্কোসকস্স চ অত্তনো পেসুঞ্ঞৱচনং সুণন্তস্স চাতি উভিন্নং ভেদং ইচ্ছন্তস্সাতি অত্থো, ভেদাধিপ্পাযেনাতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পৰস্স পৰেন ভেদং ইচ্ছন্তস্সা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩৮).
৮৯৯. পৰিযাযনযেন অক্কোসন্তস্স ৱচনস্স…পে… দুক্কটন্তি যোজনা, পৰিযাযঅক্কোসৱচনং সুত্ৱা পৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱদন্তস্স ভিক্খুনো দুক্কটং হোতীতি অত্থো. যথাহ ‘‘ইত্থন্নামো সন্তি ইধেকচ্চে চণ্ডালা…পে… ভণতি, ন সো অঞ্ঞং ভণতি, তংযেৱ ভণতীতি আপত্তি ৱাচায ৱাচায দুক্কটস্সা’’তিআদি (পাচি. ৪১). পাড়িমুত্তনযেন অক্কোসন্তস্স ৱচনস্স…পে… দুক্কটন্তি যোজনা. এত্থ ‘‘চোৰোসি, গণ্ঠিভেদকোসী’’তিআদিনা দস্সিতো পাড়িমুত্তনযো নাম.
৯০০. অনুপসম্পন্নস্স অক্কোসং উপসম্পন্নং হৰতোপি চ তথা দুক্কটন্তি যোজনা. চ-সদ্দেন উপসম্পন্নস্স অক্কোসং অনুপসম্পন্নং হৰতোপি চ, অনুপসম্পন্নস্স অক্কোসং অনুপসম্পন্নং হৰতোপি চ তথা দুক্কটন্তি ৱিকপ্পদ্ৱযঞ্চ সমুচ্চিনোতি. ‘‘ইধাপি ভিক্খুনিং আদিং কত্ৱা সব্বে অনুপসম্পন্না নামা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩৮) অট্ঠকথাৱচনতো ‘‘ভিক্খুনী’’তি উপলক্খণং.
৯০১. ন চেৱ পিযকামস্সাতি পিযভাৱং অকামযন্তস্স চ. ন ভেদত্থিনোপি চাতি ভেদং অনিচ্ছন্তস্স চ. পাপানং গৰহত্থাযাতি এত্থ ‘‘কেৱল’’ন্তি সেসো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘একং অক্কোসন্তং, একঞ্চ খমন্তং দিস্ৱা ‘অহো নিল্লজ্জো, ঈদিসম্পি নাম আযস্মন্তং পুন ৱত্তব্বং মঞ্ঞিস্সতী’তি এৱং কেৱলং পাপগৰহিতায ভণন্তস্স অনাপত্তী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩৮).
পেসুঞ্ঞকথাৱণ্ণনা.
৯০৩. অঞ্ঞেনাতি সামণেৰাদিনা. ‘‘যঞ্চ পদং যঞ্চ অনুপদং যঞ্চ অন্ৱক্খৰং যঞ্চ অনুব্যঞ্জনং, সব্বমেতং পদসো নামা’’তি (পাচি. ৪৬) পদভাজনে ৱুত্তত্তা অৱযৱে সমুদাযোপচাৰৱসেন ‘‘পিটকত্তয’’ন্তি তদেকদেসপদাদি এৱ ৱুত্তোতি গহেতব্বো. এত্থ পদাদিসৰূপং অট্ঠকথায ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘পদন্তি একো গাথাপাদো অধিপ্পেতো. অনুপদন্তি দুতিযো পাদো. অন্ৱক্খৰন্তি একেকমক্খৰং. অনুব্যঞ্জনন্তি পুৰিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জন’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৫). ইদং গাথামযদেসনং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘যং কিঞ্চি ৱা একমক্খৰং অন্ৱক্খৰং, অক্খৰসমূহো অনুব্যঞ্জনং, অক্খৰানুব্যঞ্জনসমূহো পদং, পঠমপদং পদমেৱ, দুতিযং অনুপদন্তি এৱমেত্থ নানাকৰণং ৱেদিতব্ব’’ন্তিপি (পাচি. অট্ঠ. ৪৫) ৱুত্তং. ইদং চুণ্ণিযদেসনং সন্ধায ৱুত্তং.
ধম্মন্তি বুদ্ধভাসিতাদিপাড়িধম্মং. পটিসম্ভিদাযঞ্হি ধম্মপঞ্চকে পাড়িপি ধম্মোতি ৱুত্তা. ধম্মপঞ্চকং নাম ফলনিব্বত্তকো হেতু, অৰিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলাকুসলং চেতি এতে ধম্মসঞ্ঞিতাতি নিদ্দিট্ঠং. এত্থ হি ভাসিতন্তি পাড়ি ৱুত্তা. অট্ঠকথানিস্সিতোপি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছতি. সো চ পুব্বে মগধভাসায ঠিতো সঙ্গীতিত্তযাৰুড়্হো গহেতব্বো.
‘‘সহ ভণন্তস্স পাচিত্তিযং সিযা’’তি ইমিনা ‘‘একতো পট্ঠপেত্ৱা একতো ওসাপেন্তী’’তিআদিনা (পাচি. ৪৬) পদভাজনাগতনযেন অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং আৰভিত্ৱা একতো উচ্চাৰণৱসেন পদং ৱা অনুপদং ৱা অন্ৱক্খৰং ৱা অনুব্যঞ্জনং ৱা ৱদতো পদাদিগণনাৱসেন পাচিত্তিযন্তি ৱুত্তং হোতি.
৯০৪. সঙ্গীতিং অনাৰুড়্হেসু ধম্মেসু ৰাজোৱাদাদযো সুত্তন্তা আপত্তিজনকাযেৱাতি মহাপচ্চৰিযাদিসু ৱুত্তাতি যোজনা. ৰাজোৱাদো নাম একো সুত্তন্তো. আদি-সদ্দেন তিক্খিন্দ্ৰিযাদিসুত্তন্তা গহিতা.
৯০৫. ভিক্খুস্মিম্পি ভিক্খুনিযাপি চ অনুপসম্পন্নসঞ্ঞিনো, ৱিমতিস্স ৱা ভিক্খুস্স তথা পদসোধম্মে দুক্কটং হোতীতি যোজনা.
৯০৬-৭. একতো উদ্দিসাপেতীতি একতো উদ্দেসং গণ্হন্তেহি অনুপসম্পন্নেহি সদ্ধিং উচ্চাৰণৱসেন উদ্দিসাপেতি. সজ্ঝাযং ৱা কৰোতীতি তথা একতো সজ্ঝাযতি.
‘‘সচে একগাথায একো পাদো ন আগচ্ছতি, সেসং আগচ্ছতি, অযং যেভুয্যেন পগুণগন্থো নাম. এস নযো সুত্তেপি ৱেদিতব্বোতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৮) অট্ঠকথাৱচনতো পগুণগন্থন্তি এত্থ ‘‘যেভুয্যেনা’’তি সেসো. ওপাতেতীতি ‘‘এৱং ভণাহী’’তি একতো ভণতি. উদ্দেসন্তি উদ্দিসিতব্বং. তেনাতি অনুপসম্পন্নেন.
৯০৮. যস্মা ইদং পদসোধম্মসিক্খাপদং ৱাচতো চ সমুট্ঠাতি, ৱাচাচিত্তদ্ৱযাপি চ সমুট্ঠাতি, তস্মা ইদং সমুট্ঠানং পদসোধম্মসঞ্ঞিতন্তি ৱুত্তন্তি যোজনা.
পদসোধম্মকথাৱণ্ণনা.
৯০৯-১০. সব্বচ্ছন্নসব্বপৰিচ্ছন্নে সেনাসনে তিস্সন্নং পন ৰত্তীনং যো পন ভিক্খু ৰত্তিযং ঠপেত্ৱা ভিক্খুং অঞ্ঞেন সচে নিপজ্জেয্য, তস্স পাচিত্তিযং সিযাতি যোজনা. ‘‘যং কিঞ্চি পটিচ্ছাদনসমত্থং ইধ ছদনঞ্চ পৰিচ্ছন্নঞ্চ ৱেদিতব্ব’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৫১) অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা ছদনাৰহং ইট্ঠকাসিলাসুধাতিণপণ্ণাদীনং যেন কেনচি সব্বসো ছাদিতং সেনাসনং সব্বচ্ছন্নং. ‘‘ভূমিতো পট্ঠায যাৱ ছদনং আহচ্চ পাকাৰেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা কেনচি অন্তমসো ৱত্থেনপি পৰিক্খিত্ত’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৫১) অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা যেন কেনচি পৰিক্খিপিত্ৱা পটিচ্ছাদিতসেনাসনং সব্বপৰিচ্ছন্নং. ‘‘ছদনং অনাহচ্চ সব্বন্তিমেন পৰিযাযেন দিযড্ঢহত্থুব্বেধেন পাকাৰাদিনা পৰিক্খিত্তাপি সব্বপৰিচ্ছন্নাযেৱা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫১) কুৰুন্দট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তং ‘‘দিযড্ঢা’’তিআদিনা ৱক্খতি.
এৱং সব্বচ্ছন্নসব্বপৰিচ্ছন্নে একস্মিং সেনাসনে যো ভিক্খু উপসম্পন্নতো অঞ্ঞেন একেন ৱা অনেকেহি ৱা তিৰত্তং সহসেয্যং কপ্পেত্ৱা চতুত্থৰত্তিং আদিং কত্ৱা সব্বৰত্তীসু সূৰিযত্থঙ্গমতো পট্ঠায সকলৰত্তিযং পঠমং ৱা পচ্ছা ৱা অপুব্বাচৰিমং ৱা পিট্ঠিং পসাৰেত্ৱা সচে একসেনাসনে সেয্যং কপ্পেতি, তস্স দেৱসিকং পাচিত্তিযং হোতীতি ইদং ৱিধানং ‘‘অপিচেত্থ একাৱাসাদিকম্পি চতুক্কং ৱেদিতব্ব’’ন্তিআদিনা (পাচি. অট্ঠ. ৫১) অট্ঠকথাযং ৱুত্তং.
‘‘যেভুয্যেন পৰিচ্ছন্নে ছন্নে’’তি ইমিনাপি এৱমেৱ যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘যস্সা পন উপৰি বহুতৰং ঠানং ছন্নং, অপ্পং অচ্ছন্নং, সমন্ততো চ বহুতৰং পৰিক্খিত্তং, অপ্পং অপৰিক্খিত্তং, অযং যেভুয্যেনছন্না যেভুয্যেনপৰিচ্ছন্না নামা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫১) অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেন যেভুয্যেন ছন্নপৰিচ্ছন্নং ৱেদিতব্বং. অত্থো ৱুত্তনযোযেৱ. ‘‘যেভুয্যেন পংসুকা’’তি এতস্স অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৮৬) তীসু দ্ৱে যেভুয্যং নাম, ইধ পন পদসোধম্মে ‘‘যেভুয্যেন পগুণং গন্থ’’ন্তি এতস্স অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৪৮) ‘‘একগাথাযা’’তিআদিৱিৱৰণে ৱিয চতূসু তযোপি ভাগা যেভুয্যং নামাতি ৱেদিতব্বং.
৯১১. মেথুনস্স পহোনকং যং পন ৱত্থু পঠমপাৰাজিকায নিদ্দিট্ঠং অন্তমসো তিৰচ্ছানগতেনপি, তেন পঠমপাৰাজিকৱত্থুনা পুগ্গলেন সহ নিপজ্জিত্ৱা আপত্তি সহসেয্যাপত্তি হোতীতি যোজনা.
৯১২-৩. ‘‘উভো ৱা নিপজ্জন্তী’’তি ৱিকপ্পস্স পঠমগাথাদ্ৱযেনেৱ অত্থতো দস্সিতত্তা পুব্বাপৰিযৱসেনপি সম্ভৱন্তং দস্সেতুং ‘‘অনুপসম্পন্নে’’তিআদিনা (পাচি. ৫২-৫৪) নযেন দস্সিতপক্খদ্ৱযং নিদস্সেতুমাহ ‘‘নিপন্নে’’তিআদি. ‘‘উট্ঠহিত্ৱা’’তি ইদং ৱিচ্ছাৱসেন গহেতব্বং. অনুপসম্পন্নগণনাযপি ৱাতি বহূসু অনুপসম্পন্নেসু তেসং গণনায চ. অনুপসম্পন্নেসু বহূসু তেসং গণনায একস্স ভিক্খুনো বহূ আপত্তিযো হোন্তীতি এৱং দস্সনেন উপসম্পন্নেসু বহূসু একস্মিং অনুপসম্পন্নে সতি তেসঞ্চ তস্স পযোগগণনায আপজ্জিতব্বা বহূ আপত্তিযো চ উভোসুপি বহূসু একেকস্সেৱ উপসম্পন্নস্স অনুপসম্পন্নগণনায বহূ আপত্তিযো চ হোন্তীতিপি দস্সিতং হোতি.
৯১৪. একেনেৱ দ্ৱাৰেন ৱড়ঞ্জিতব্বতো একূপচাৰে সতগব্ভেপি সেনাসনে উপসম্পন্নো একস্মিং গব্ভে ৱসন্তো অত্তনা সযনগব্ভে দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা ৱা অপিদহিত্ৱা ৱা চতুত্থৰত্তিযং সযতি চে, উপৰিমতলে, অৱসেসগব্ভেসু চ সযন্তেহি অনুপসম্পন্নেহি পুব্বে ৱুত্তআপত্তিনিযমোযেৱাতি দস্সনত্থমাহ ‘‘সচে পিধাযা’’তিআদি. গব্ভদ্ৱাৰং উত্তৰপদলোপেন ‘‘গব্ভ’’ন্তি ৱুত্তং. চতুত্থদিৱসে অত্থঙ্গতে সূৰিযে নিপজ্জতি, আপত্তি সিযাতি যোজনা. ‘‘অনুপসম্পন্নেন সহা’’তি পকৰণতো লব্ভতি. আপত্তি পাচিত্তিযং.
৯১৫. দিযড্ঢহত্থুব্বেধেনাতি ৱড্ঢকিৰতনেন দিযড্ঢৰতনুব্বেধেন. পাকাৰো নাম নিট্ঠিতো. চযনং নাম ৱিপ্পকতপাকাৰোতিপি ৱদন্তি. ইমিনা চ আড়িন্দস্স অগ্গহণত্থং ‘‘দসহত্থুব্বেধাপি জগতি পৰিক্খেপসঙ্খ্যং ন গচ্ছতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫১) অট্ঠকথা পমাণন্তি ৱদন্তি. জগতীতি আড়িন্দং. আদি-সদ্দেন ভিত্তিপণ্ণাৱৰণাদিগহণং.
৯১৬. দুস্সকুটিযন্তি ৱত্থকুটিযং.
৯১৭. ‘‘সব্বচ্ছন্নপৰিচ্ছন্নাদিপ্পভেদতো যেভুয্যাদিপ্পভেদতো’’তি আদি-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. পঠমেন আদি-সদ্দেন সব্বচ্ছন্নযেভুয্যপৰিচ্ছন্নসব্বচ্ছন্নউপড্ঢপৰিচ্ছন্নসব্বপৰিচ্ছন্নযেভুয্যচ্ছন্ন- সব্বপৰিচ্ছন্নউপড্ঢচ্ছন্নসঙ্খাতানি চত্তাৰি সেনাসনানি গহিতানি. গাথায সৰূপেন ৱুত্তসব্বচ্ছন্নসব্বপৰিচ্ছন্নেন সদ্ধিং পঞ্চ সেনাসনানি দস্সিতানি হোন্তি. দুতিযেন আদি-সদ্দেন যেভুয্যচ্ছন্নযেভুয্যপৰিচ্ছন্ন যেভুয্যচ্ছন্নউপড্ঢপৰিচ্ছন্ন যেভুয্যপৰিচ্ছন্নউপড্ঢচ্ছন্নসঙ্খাতানি তীণি সেনাসনানি গহিতানি. ইমে অট্ঠ ৱিকপ্পা লব্ভন্তি. কস্মা ৱুত্তং ‘‘সত্ত পাচিত্তিযানী’’তি? মহাঅট্ঠকথায ৱুত্তত্তা. যথাহ ‘‘মহাঅট্ঠকথাযং পন ‘সব্বচ্ছন্নে যেভুয্যেনপৰিচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, সব্বচ্ছন্নে উপড্ঢপৰিচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, যেভুয্যেনচ্ছন্নে উপড্ঢপৰিচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, সব্বপৰিচ্ছন্নে যেভুয্যেনচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, সব্বপৰিচ্ছন্নে উপড্ঢচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, যেভুয্যেনপৰিচ্ছন্নে উপড্ঢচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, পাড়িযং ৱুত্তপাচিত্তিযেন সদ্ধিং সত্ত পাচিত্তিযানী’তি ৱুত্ত’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৫৩).
কস্মা পন অট্ঠকথাযং ‘‘অট্ঠ পাচিত্তিযানী’’তি ৱত্ৱা ‘‘সত্তা’’তি গণনপৰিচ্ছেদো কতোতি? নিস্সন্দেহে তাৱ ‘‘সেয্যা নাম সব্বচ্ছন্না সব্বপৰিচ্ছন্না, যেভুয্যেনচ্ছন্না যেভুয্যেনপৰিচ্ছন্না’তি (পাচি. ৫২) পাড়িযং আগতেসু দ্ৱীসু ৱিকপ্পেসু একস্মিং ৱুত্তপাচিত্তিযং গহেত্ৱা পাড়িযং ৱুত্তেন পাচিত্তিযেন ‘সত্তা’তি ৱুত্ত’’ন্তি পৰিহাৰো দস্সিতো. সাৰত্থদীপনিযঞ্চ ‘‘সত্ত পাচিত্তিযানী’তি পাড়িযং ৱুত্তপাচিত্তিযদ্ৱযং সামঞ্ঞতো একত্তেন গহেত্ৱা ৱুত্তং. ৱিসুং পন গয্হমানে সব্বচ্ছন্নে সব্বপৰিচ্ছন্নে পাচিত্তিযং, যেভুয্যেনচ্ছন্নে যেভুয্যেনপৰিচ্ছন্নে পাচিত্তিযন্তি অট্ঠেৱ পাচিত্তিযানি হোন্তী’’তি (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৫৩) পৰিহাৰো ৱুত্তো.
সব্বযেভুয্যউপড্ঢপদেসু ছন্নপৰিচ্ছন্নপদেহি যোজিতেসু নৱ ৱিকপ্পা সম্ভৱন্তি, তেসু নৱমে উপড্ঢচ্ছন্নউপড্ঢপৰিচ্ছন্নৱিকপ্পে দুক্কটস্স দস্সিতত্তা পাৰিসেসতো ইতৰেসু অট্ঠসু অট্ঠ পাচিত্তিযানেৱ সম্ভৱন্তি. অট্ঠকথাযং পন অপ্পকং ঊনমধিকং ৱা গুণনূপগং ন হোতীতি কত্ৱা ‘‘সত্তা‘‘তি ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. এত্থাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে.
৯১৮. ‘‘অড্ঢচ্ছন্নে অড্ঢপৰিচ্ছন্নে’’তি যোজনা. ‘‘সব্বপৰিচ্ছন্নে চূড়চ্ছন্নে’’তি যথাক্কমেন যোজনা. ইমিনা অট্ঠকথাগতেসু পঞ্চসু ৱিকপ্পেসু ততিযৱিকপ্পং দস্সেত্ৱা আদি-সদ্দেন সব্বচ্ছন্নাদযো সেসৱিকপ্পা গহিতা. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বচ্ছন্নে চূড়কপৰিচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেনচ্ছন্নে চূড়কপৰিচ্ছন্নে দুক্কটং, সব্বপৰিচ্ছন্নে চূড়কচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেনপৰিচ্ছন্নে চূড়কচ্ছন্নে দুক্কটং, পাড়িযং আগতদুক্কটেন সহ পঞ্চ দুক্কটানীহি ৱুত্ত’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৫৩). পাড়িযং আগতদুক্কটং নাম ইমিস্সাযেৱ গাথায আদিম্হিযেৱ ৱুত্তদুক্কটং. যথাহ ‘‘উপড্ঢচ্ছন্নে উপড্ঢপৰিচ্ছন্নে আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাচি. ৫৩).
চূড়চ্ছন্নাদীনি চেত্থ এৱং ৱেদিতব্বানি – যস্স চতূসু ভাগেসু একো ছন্নো, সেসা অচ্ছন্না, ইদং চূড়কচ্ছন্নং. যস্স তীসু ভাগেসু দ্ৱে ছন্না, একো অচ্ছন্নো, ইদং যেভুয্যেনচ্ছন্নং. যস্স দ্ৱীসু ভাগেসু একো ছন্নো, একো অচ্ছন্নো, ইদং উপড্ঢচ্ছন্নং নাম সেনাসনং. চূড়পৰিচ্ছন্নাদীনি ইমিনা নযেন ৱেদিতব্বানি. ছন্নাদীহিপীতি সহত্থে কৰণৱচনং. পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. সব্বচূড়পৰিচ্ছন্নছন্নাদীহি চতূহিপি সহ অড্ঢচ্ছন্নপৰিচ্ছন্নে পঞ্চধা দুক্কটং পৰিদীপিতন্তি যোজনা.
৯২০. সব্বচ্ছন্নাদিকেতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘সব্বপৰিচ্ছন্নে সব্বঅচ্ছন্নে যেভুয্যেনঅচ্ছন্নে যেভুয্যেনঅপৰিচ্ছন্নে’’তি (পাচি. ৫৪) পাড়িযং ৱুত্তা অনাপত্তিৱাৰসেসা চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তা ‘‘উপড্ঢচ্ছন্নে চূড়কপৰিচ্ছন্নে, উপড্ঢপৰিচ্ছন্নে চূড়কচ্ছন্নে, চূড়কচ্ছন্নে চূড়কপৰিচ্ছন্নে’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫৩) তযো অনাপত্তিৱাৰা চ গহিতা.
৯২১. নিপন্নেপীতি এত্থ পি-সদ্দেন ‘‘ভিক্খু নিপন্নে অনুপসম্পন্নো নিসীদতি, উভো ৱা নিসীদন্তী’’তি (পাচি. ৫৪) পাড়িযং ৱুত্তপকাৰন্তৰে সমুচ্চিনোতি.
সহসেয্যকথাৱণ্ণনা.
৯২২. অপি-সদ্দেন পগেৱ মহত্তৰিযাতি দস্সেতি. সহসেয্যং পকপ্পেয্যাতি যথাৱুত্তলক্খণং সব্বচ্ছন্নসব্বপৰিচ্ছন্নাদিসেনাসনং পৱিসিত্ৱা সূৰিযত্থঙ্গমতো পট্ঠায পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰেনেৱ পিট্ঠিপ্পসাৰণলক্খণং সেয্যং কপ্পেয্য.
৯২৩-৪. দেৱিযাতি দেৱিত্থিযা. তিৰচ্ছানগতিত্থিযাতি গোধাদিকায. ‘‘মেথুনৱত্থুভূতাযা’’তি ইমিনা মেথুনধম্মস্স অৱত্থুভূতায সহসেয্যায দোসাভাৱং দস্সেতি. ৱত্থূনং গণনাযাতি মাতুগামস্স গণনায চ তাসঞ্চ অত্তনো চ পযোগগণনায চ. অস্সাতি ভিক্খুস্স. মাতুগামেন তযো দিৱসে সহসেয্যায ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা চতুত্থদিৱসে সহসেয্যায দ্ৱীহিপি সিক্খাপদেহি আপত্তিং আপজ্জতীতি এত্থ দুক্কটৱত্থুভূতায ইত্থিযা তত্থেৱ সহসেয্যায ইমিনা সিক্খাপদেন দুক্কটং আপজ্জিত্ৱা চতুত্থদিৱসে ৰত্তিযং সহসেয্যায ইমিনা সিক্খাপদেন আপজ্জিতব্বদুক্কটেন সহ পুৰিমসিক্খাপদেন পাচিত্তিযং আপজ্জতীতি ৱেদিতব্বং.
দুতিযসহসেয্যকথাৱণ্ণনা.
৯২৬. ছপ্পঞ্চৱাচাহি উদ্ধং ইত্থিযা ধম্মং ভণন্তস্সাতি সম্বন্ধো. ইত্থিযাতি ‘‘মাতুগামো নাম মনুস্সিত্থী, ন যক্খী, ন পেতী, ন তিৰচ্ছানগতা, ৱিঞ্ঞূ পটিবলা হোতি সুভাসিতদুব্ভাসিতং দুট্ঠুল্লাদুট্ঠুল্লং আজানিতু’’ন্তি পাড়িযং ৱুত্তমনুস্সিত্থিযা. ভণন্তস্সাতি ৱক্খমানলক্খণং ধম্মং ছহি পদেহি উত্তৰি ভণন্তস্স. ৱিঞ্ঞুং পুৰিসৱিগ্গহং ৱিনাতি ‘‘ৱিঞ্ঞূ নাম পুৰিসৱিগ্গহো পটিবলো হোতি সুভাসিতদুব্ভাসিতং দুট্ঠুল্লাদুট্ঠুল্লং আজানিতু’’ন্তি (পাচি. ৬৪) পাড়িযং ৱুত্তসৱনূপচাৰগতমনুস্সপুৰিসং ৱিনা. ধম্মন্তি ৱক্খমানপ্পকাৰসৰূপং দেসনাধম্মং.
৯২৭. গাথামযা, চুণ্ণিযগন্থমযাতি দুৱিধা দেসনা, তত্থ গাথামযদেসনায ৱাচা নাম গাথাপাদলক্খণাতি দস্সেতুমাহ ‘‘গাথাপাদো’’তিআদি. চুণ্ণিযদেসনাযং পন ৱাচাপৰিচ্ছেদো ৱিভত্যন্তৱসেন ৱেদিতব্বো. তেনাহ গণ্ঠিপদে ‘‘একো গাথাপাদো’তি ইদং গাথাবন্ধমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, অঞ্ঞত্থ পন ৱিভত্তিঅন্তপদমেৱ গহেতব্ব’’ন্তি. পদসোধম্মং নিদ্দিট্ঠং ধম্মন্তি পিটকত্তযং. ‘‘অট্ঠকথ’’ন্তি ইমিনা সঙ্গীতিত্তযাৰুড়্হং পোৰাণট্ঠকথং গহেতব্বং. তেনেৱ গণ্ঠিপদে ৱুত্তং ‘‘অট্ঠকথং ধম্মপদজাতকাদিৱত্থুঞ্চা’’তি. ইমিনাপি পোৰাণকং সঙ্গীতিআৰুড়্হমেৱ অট্ঠকথং ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. অট্ঠকথাদিপাঠং ঠপেত্ৱা দমিড়াদিভাসন্তৰেন যথাৰুচি কথেতুং ৱট্টতীতি.
৯২৮. পদাদীনং ৱসা ছন্নং ৱাচানং উপৰি ধম্মং দেসেন্তস্সাতি যোজনা. দেসেন্তস্সাতি পদসোধম্মে ৱুত্তলক্খণপদাদিসৰূপাহি ছহি ৱাচাহি উত্তৰি ধম্মং দেসেন্তস্স. পদাদিগণনাযাতি যথাৱুত্তলক্খণপদঅনুপদঅন্ৱক্খৰঅনুব্যঞ্জনগণনায.
৯২৯. পুৰিসৱিগ্গহন্তি মনুস্সপুৰিসৱেসং. এত্থ তিৰচ্ছানগতা নাম ৱেসনিম্মানাৰহা ইদ্ধিমন্তা নাগসুপণ্ণা.
৯৩১. ৱদতোতি অধিকং ধম্মং ভাসতো.
৯৩২. ইত্থিৰূপন্তি মনুস্সিত্থিৱেসং. তিৰচ্ছানগতিত্থিযাতি ৱুত্তসৰূপায তিৰচ্ছানগতিত্থিযা.
৯৩৩. সযং উট্ঠায নিসীদিত্ৱা পুন ধম্মং দেসেন্তস্স অনাপত্তি পকাসিতাতি সম্বন্ধো. মাতুগামস্স ৱা তথাতি এত্থ ‘‘তথা’’তি ইমিনা ৱুত্তপ্পকাৰস্স গহিতত্তা উট্ঠায নিসিন্নস্স মাতুগামস্স পুন ধম্মং দেসেন্তস্স অনাপত্তি পকাসিতাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘উট্ঠাযা’’তিআদিনা ইৰিযাপথপৰিৱত্তনদস্সনেন নানাইৰিযাপথেপি অনাপত্তিং দীপেতি.
৯৩৪. অঞ্ঞিস্সা পুন অঞ্ঞিস্সাতি এত্থ ‘‘আগতাগতাযা’’তি সেসো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অঞ্ঞস্স মাতুগামস্সাতি একিস্সা দেসেত্ৱা পুন আগতাগতায অঞ্ঞিস্সাপি দেসেতীতি এৱং একাসনে নিসিন্নো মাতুগামসতসহস্সন্নম্পি দেসেতীতি অত্থো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৬৬). অৱুত্তসমুচ্চযত্থেন চ-সদ্দেন ‘‘পঞ্হং পুট্ঠো কথেতী’’তি (পাচি. ৬৬) ইদং সমুচ্চিনোতি. ‘‘দীঘনিকাযো কিমত্থিযো ভন্তে’’তি পঞ্হং পুচ্ছতো মাতুগামস্স সব্বং দীঘনিকাযং ৱদতোপি অনাপত্তি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঞ্হং পুচ্ছতি, পঞ্হং পুট্ঠো কথেতীতি মাতুগামো ‘দীঘনিকাযো নাম ভন্তে কিমত্থং দীপেতী’তি পুচ্ছতি, এৱং পঞ্হং পুট্ঠো ভিক্খু সব্বং চেপি দীঘনিকাযং কথেতি, অনাপত্তী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৬৬). এত্থ চ সব্বং চেপি দীঘনিকাযং কথেতীতি যাৱ ন নিট্ঠাতি, তাৱ পুনদিৱসেপি কথেতি.
৯৩৫. ধম্মস্স দেসনায, ৱিঞ্ঞুমনুস্সপুৰিসস্স অসন্নিহিতকৰণেন চ আপজ্জিতব্বতো ক্ৰিযাক্ৰিযং.
ধম্মদেসনাকথাৱণ্ণনা.
৯৩৬. মহগ্গতং ৰূপাৰূপজ্ঝানং. পণীতং লোকুত্তৰধম্মং. পধানভাৱং নীতন্তি পণীতং. আৰোচেন্তস্সাতি ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জামী’’তিআদিনা (পাৰা. ২০১) নযেন চতুত্থপাৰাজিকে ৱুত্তনযেন ৱদন্তস্স. পৰিনিব্বানকালে চ পুট্ঠকালে চ ভিক্খুভিক্খুনীনং অত্তনা লদ্ধস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স আৰোচেতব্বত্তা ‘‘ঠপেত্ৱা ভিক্খুনিং ভিক্খু’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘অঞ্ঞস্সা’’তি সেসো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘উপসম্পন্নস্স ভূতং আৰোচেতীতি উত্তৰিমনুস্সধম্মমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. পৰিনিব্বানকালে, হি অন্তৰা ৱা অতিকড্ঢিযমানেন উপসম্পন্নস্স ভূতং আৰোচেতুং ৱট্টতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৭৭). ভূতেতি এত্থ ‘‘উত্তৰিমনুস্সধম্মে আৰোচিতে’’তি ৱত্তব্বং, নিমিত্তত্থে ভুম্মং, অত্তনো সন্তানে ইমস্মিং অত্তভাৱে সিদ্ধউত্তৰিমনুস্সধম্মস্স আৰোচননিমিত্তন্তি অত্থো.
৯৩৭. নো চে জানাতি সো ৱুত্তন্তি যস্স আৰোচেতি, সো সচে সুতক্খণেযেৱ ৱুত্তনযেনেৱ ‘‘এস পঠমজ্ঝানস্স লাভী’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তং নো জানাতি. পৰিযাযৱচনেতি ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসতি, সো পঠমস্স ঝানস্স লাভী’’তি এৱমাদিপৰিযাযৱচনে. যস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মং আৰোচেতি, সো সচে সুতসমনন্তৰং ‘‘এস এৱং ৱদতী’’তি ৱুত্তং নো জানাতি, তাদিসস্স আৰোচেন্তস্স ভিক্খুনো হোতি আপত্তি দুক্কটন্তি সম্বন্ধো. অস্স ভূতস্স পৰিযাযৱচনে চ ভিক্খুনো আপত্তি দুক্কটং হোতীতি যোজনা.
৯৩৮. তথাৰূপে কাৰণে সতীতি পৰস্স কাৰণভাৱং ঞত্ৱাপি পটিপত্তিযা অমোঘভাৱদস্সনসমুত্তেজনসম্পহংসনাদিকৰসঙ্খাতে কাৰণে সতি. সব্বস্সাপীতি উপসম্পন্নানুপসম্পন্নস্স সব্বস্স. সীলাদিন্তি সীলসুতপৰিযত্তিগুণং. ৱদতোতি এত্থ ‘‘ভিক্খুনো’’তি পকৰণতো লব্ভতি.
৯৩৯. তদসম্ভৱাতি দিট্ঠিসম্পন্নস্স উম্মাদাদীনং অসম্ভৱা. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘দিট্ঠিসম্পন্নানং উম্মাদস্স ৱা চিত্তক্খেপস্স ৱা অভাৱাতি. মহাপচ্চৰিযম্পি হি ৱিচাৰিত’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৭৭). উম্মত্তকপদস্স অৱচনে কাৰণং ৱদন্তেনেৱ খিত্তচিত্তাদিপদানং অৱচনে কাৰণঞ্চ উপলক্খণতো দস্সিতমেৱাতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ মগ্গফলদিট্ঠিযা সমন্নাগতানং অৰিযানমেৱ হি উম্মত্তকাদিভাৱো নত্থি. ঝানলাভিনো পন তস্মিং সতি ঝানা পৰিহাযন্তি, তস্মা তেসং অভূতাৰোচনপচ্চযা অনাপত্তি ৱত্তব্বা, ন ভূতাৰোচনপচ্চযা.
৯৪০. ইমিস্সাপত্তিযা অঞ্ঞত্ৰ ঝানমগ্গাদিলাভীনং অঞ্ঞস্স অসম্ভৱা ‘‘কুসলাব্যাকতেহেৱ দ্ৱিচিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ইদঞ্চ উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন অৰিযপুগ্গলেযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. পণ্ণত্তিং অজানন্তা পন ঝানলাভী পুথুজ্জনা নানাৱত্থুম্হি লোভৱসেন অকুসলচিত্তেনাপি ন আৰোচেন্তীতি নত্থি, তস্মা ‘‘তিচিত্ত’’ন্তি ৱত্তব্বং সিযা, তথাপি বহুলেন কুসলাব্যাকতানমেৱ সম্ভৱোতি এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. দ্ৱিৱেদনং সুখোপেক্খাৱসেন. ইদঞ্চ সিক্খাপদং পণ্ণত্তিঅজাননৱসেন অচিত্তকসমুট্ঠানং হোতি. অৰিযা চেত্থ পণ্ণত্তিং জানন্তা ৱীতিক্কমং ন কৰোন্তি, পুথুজ্জনা পন পণ্ণত্তিং জানিত্ৱাপি ৱীতিক্কমং কৰোন্তি. তে চ সত্থুনো আণাৱীতিক্কমচেতনায বলৱঅকুসলভাৱতো ঝানা পৰিহাযন্তীতি দট্ঠব্বং.
ভূতাৰোচনকথাৱণ্ণনা.
৯৪১. ভিক্খুনো দুট্ঠুল্লং আপত্তিং ভিক্খুসম্মুতিং ঠপেত্ৱা অনুপসম্পন্নে আৰোচেন্তস্স ভিক্খুনো আপত্তীতি যোজনা. দুট্ঠুল্লং আপত্তিন্তি সঙ্ঘাদিসেসো. ননু চ ‘‘দুট্ঠুল্লা নাম আপত্তি চত্তাৰি চ পাৰাজিকানি তেৰস চ সঙ্ঘাদিসেসা’’তি (পাচি. ৭৯) পদভাজনে পাৰাজিকসঙ্ঘাদিসেসা দস্সিতা, কস্মা ইধ সঙ্ঘাদিসেসোৱ গহিতোতি? ৱুচ্চতে – পাৰাজিকং দুট্ঠুল্লসদ্দত্থদস্সনত্থং ৱুত্তং, ইধ পন সঙ্ঘাদিসেসোযেৱ ভগৱতা অধিপ্পেতোতি অট্ঠকথাযং ৱিচাৰিতমেতং. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘পাৰাজিকানি দুট্ঠুল্লসদ্দত্থদস্সনত্থং ৱুত্তানি, সঙ্ঘাদিসেসং পন ইধ অধিপ্পেত’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৭৮). ৱক্খতি চ ‘‘ইধ সঙ্ঘাদিসেসাৱ, দুট্ঠুল্লাপত্তিযো মতা’’তি. অনুপসম্পন্নেতি ‘‘ভিক্খুঞ্চ ভিক্খুনিঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসো অনুপসম্পন্নো’’তি (পাচি. ৮০) পদভাজনে নিদ্দিট্ঠঅনুপসম্পন্নস্স আৰোচেন্তস্সাতি ৱুত্তং হোতি.
ঠপেত্ৱা ভিক্খুসম্মুতিন্তি ‘‘অত্থি ভিক্খুসম্মুতি আপত্তিপৰিযন্তা ন কুলপৰিযন্তা’’তিআদিনা (পাচি. ৮০) পদভাজনে দস্সিতং অভিণ্হাপত্তিকস্স ভিক্খুনো আযতিং সংৱৰত্থং হিৰোত্তপ্পজননত্থং আপত্তিযো ৱা উপাসককুলানি ৱা উভযমেৱ ৱা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱা অপৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱা আপত্তিযো আৰোচেতুং সঙ্ঘেন সঙ্ঘমজ্ঝে তিক্খত্তুং সাৱেত্ৱা কতসম্মুতিং ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অভিণ্হাপত্তিকং ভিক্খুং দিস্ৱা ‘এৱমেস পৰেসু হিৰোত্তপ্পেনাপি আযতিং সংৱৰং আপজ্জিস্সতী’তি তস্স ভিক্খুনো হিতেসিতায তিক্খত্তুং অপলোকেত্ৱা সঙ্ঘেন কাতব্বা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৮০).
৯৪২. ঘটেত্ৱা ৱদন্তস্সেৱাতি এৱকাৰো যথাঠানে যোজেতব্বো. এৱকাৰেন ব্যৱচ্ছিন্নমত্থং ৱক্খতি ‘‘ৱত্থু’’ন্তিআদিনা. ‘‘অসুচিং মোচেত্ৱা’’তি ইমিনা ৱত্থুমাহ, ‘‘সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি ইমিনা আপত্তিং. ৱজ্জমেৱ ৱজ্জতা. ‘‘পাচিত্তিযাপত্তী’’তি ইমস্সাযং পৰিযাযো. ‘‘অযং অসুচিং মোচেত্ৱা সঙ্ঘাদিসেসং আপন্নো’’তি ৱত্থুনা সদ্ধিং ঘটেত্ৱা আপত্তিং ৱদন্তস্স ৱজ্জতা পাচিত্তিযাপত্তি হোতীতি যোজনা.
৯৪৩. সুদ্ধস্সাতি পাৰাজিকমনাপন্নস্স. ৱদন্তি ৱদনহেতু, ৱত্থুনা সদ্ধিং সঙ্ঘাদিসেসস্স কথনতোতি অত্থো.
৯৪৪. অদুট্ঠুল্লাযাতি সঙ্ঘাদিসেসতো অঞ্ঞায আপত্তিযা. দুট্ঠুল্লসঞ্ঞিনোতি সঙ্ঘাদিসেসসঞ্ঞিনো. সেসা আপত্তিযোপি ৱাতি সঙ্ঘাদিসেসং ৱিনা সেসে ছড়াপত্তিক্খন্ধে.
৯৪৫. তথাতি দুক্কটং অতিদিসতি. পঞ্চধা মতং অনুপসম্পন্নস্স দুট্ঠুল্লং অজ্ঝাচাৰং আৰোচেন্তস্স তথা দুক্কটন্তি যোজনা. অনুপসম্পন্নস্স পঞ্চধা মতং দুট্ঠুল্লং অজ্ঝাচাৰন্তি চ পাণাতিপাতাদিপঞ্চসিক্খাপদৱীতিক্কমা গহিতা. কেচি পন ‘‘সুক্কৱিস্সট্ঠিআদযো পঞ্চা’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. পাণাতিপাতাদীনি হি দসেৱ সিক্খাপদানি সামণেৰানং পঞ্ঞত্তানি. তেসং পঞ্ঞত্তেসুযেৱ চ সিক্খাপদেসু দুট্ঠুল্লাদুট্ঠুল্লৱিচাৰণা কাতব্বা, ন চ সুক্কৱিস্সট্ঠিআদীনি ৱিসুং তেসং পঞ্ঞত্তানি অত্থীতি.
অথ ভিক্খুনো দুট্ঠুল্লসঙ্খাতানি সুক্কৱিস্সট্ঠিআদীনি অনুপসম্পন্নস্স কিং নাম হোন্তীতি? অজ্ঝাচাৰো নাম হোন্তীতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সুক্কৱিস্সট্ঠি…পে… অজ্ঝাচাৰো নামাতি ৱুত্ত’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৮২). ইমিনাপি চেতং সিদ্ধং ‘‘অনুপসম্পন্নস্স সুক্কৱিস্সট্ঠিআদি দুট্ঠুল্লং নাম ন হোতী’’তি. ‘‘অজ্ঝাচাৰো নামা’’তি হি ৱদন্তো অনুপসম্পন্নস্স সুক্কৱিস্সট্ঠিআদি কেৱলং অজ্ঝাচাৰো নাম হোতি, ন পন দুট্ঠুল্লো নাম অজ্ঝাচাৰোতি দীপেতি. ‘‘অজ্ঝাচাৰো নামা’’তি চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা, অকত্তব্বৰূপত্তা চ অনুপসম্পন্নস্স সুক্কৱিস্সট্ঠিআদীনি দণ্ডকম্মৱত্থুপক্খং ভজন্তি. তানি চ অঞ্ঞস্স অনুপসম্পন্নস্স অৱণ্ণকামতায আৰোচেন্তো ভিক্খু দুক্কটং আপজ্জতীতি ৱদন্তি. ইধ পন অনুপসম্পন্নগ্গহণেন সামণেৰসামণেৰিসিক্খমানানং গহণং ৱেদিতব্বং.
অদুট্ঠুল্লং অজ্ঝাচাৰন্তি যোজনা. ‘‘অনুপসম্পন্নস্সা’’তি চ অজ্ঝাহৰিতব্বানি. অনুপসম্পন্নস্স যথাৱুত্তেহি পঞ্চসিক্খাপদেহি অঞ্ঞং ৱিকালভোজনাদিং অদুট্ঠুল্লং অজ্ঝাচাৰং ৱা. যথাহ ‘‘অনুপসম্পন্নস্স দুট্ঠুল্লং ৱা অদুট্ঠুল্লং ৱা অজ্ঝাচাৰ’’ন্তিআদি (পাচি. ৮২).
৯৪৬. কেৱলং ৱত্থুং ৱা আৰোচেন্তস্সাতি ‘‘অযং সুক্কৱিস্সট্ঠিং আপন্নো’’তিআদিনা নযেন ৱত্থুমত্তং আৰোচেন্তস্স. কেৱলং আপত্তিং ৱা আৰোচেন্তস্সাতি ‘‘অযং পাৰাজিকং আপন্নো, অযং সঙ্ঘাদিসেসং আপন্নো’’তিআদিনা নযেন আপত্তিমত্তং আৰোচেন্তস্স চ. ভিক্খুসম্মুতিযাতি এত্থ ৱত্থুনা ঘটেত্ৱা আপত্তিং আৰোচেন্তস্সাতি গহেতব্বং. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘অনাপত্তী’’তি এতং পৰামসতি.
দুট্ঠুল্লাৰোচনকথাৱণ্ণনা.
৯৪৮. অকপ্পিযং পথৱিন্তি পদভাজনে ‘‘দ্ৱে পথৱিযো জাতা চ পথৱী অজাতা চ পথৱী’’তি (পাচি. ৮৬) উদ্দিসিত্ৱা –
‘‘জাতা নাম পথৱী সুদ্ধপংসু সুদ্ধমত্তিকা অপ্পপাসাণা অপ্পসক্খৰা অপ্পকথলা অপ্পমৰুম্বা অপ্পৱালিকা যেভুয্যেনপংসুকা যেভুয্যেনমত্তিকা, অদড্ঢাপি ৱুচ্চতি জাতা পথৱী. যোপি পংসুপুঞ্জো ৱা মত্তিকাপুঞ্জো ৱা অতিৰেকচাতুমাসং ওৱট্ঠো, অযম্পি ৱুচ্চতি জাতা পথৱী’’তি (পাচি. ৮৬) চ,
‘‘অজাতা নাম পথৱী সুদ্ধপাসাণা সুদ্ধসক্খৰা সুদ্ধকথলা সুদ্ধমৰুম্বা সুদ্ধৱালিকা অপ্পপংসু অপ্পমত্তিকা যেভুয্যেনপাসাণা যেভুয্যেনসক্খৰা যেভুয্যেনকথলা যেভুয্যেনমৰুম্বা যেভুয্যেনৱালিকা, দড্ঢাপি ৱুচ্চতি অজাতা পথৱী. যোপি পংসুপুঞ্জো ৱা মত্তিকাপুঞ্জো ৱা ঊনচাতুমাসং ওৱট্ঠো, অযম্পি ৱুচ্চতি অজাতা পথৱী’’তি (পাচি. ৮৬) চ –
নিদ্দিট্ঠাসু দ্ৱীসু পথৱীসু জাতপথৱিসঙ্খাতং অকপ্পিযপথৱিং.
এত্থ পাসাণাদীনং লক্খণং অট্ঠকথাযং ‘‘মুট্ঠিপ্পমাণতো উপৰি পাসাণাতি ৱেদিতব্বা, মুট্ঠিপ্পমাণা সক্খৰা. কথলাতি কপালখণ্ডানি. মৰুম্বাতি কটসক্খৰা. ৱালিকাতি ৱালুকাযেৱা’’তি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. যেভুয্যেনপংসুকাদীনং লক্খণং ‘‘যেভুয্যেনপংসুকাতি তীসু কোট্ঠাসেসু দ্ৱে কোট্ঠাসা পংসু, একো পাসাণাদীসু অঞ্ঞতৰো কোট্ঠাসো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৮৬) চ ‘‘অদড্ঢাপীতি উদ্ধনপত্তপচনকুম্ভকাৰাৱাপাদিৱসেন তথা তথা অদড্ঢা’’তিআদি অট্ঠকথাতো চ ৱেদিতব্বং. ‘‘অপ্পপংসুঅপ্পমত্তিকা’’তি দ্ৱীসুপি পদেসু নিদ্দেসৰূপেন যেভুয্যেনপাসাণাদিপদপঞ্চকং ৱুত্তং, তত্থাপি অত্থো যেভুয্যেনপংসুপদাদীসু ৱুত্তৱিপল্লাসেন ৱেদিতব্বো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তেসংযেৱ হি দ্ৱিন্নং পভেদদস্সনমেত’’ন্তি (পাচি. ৮৬).
খণেয্য ৱাতি এৱৰূপং অকপ্পিযপথৱিপদেসং অন্তমসো পাদঙ্গুট্ঠেনাপি সম্মুঞ্জনিসলাকাযপি সযং ৱা খণতি. খণাপেয্য ৱাতি অঞ্ঞেন ৱা ‘‘ইদং খণাহী’’তিআদিনা অকপ্পিযৱোহাৰেন খণাপেয্য. ভেদাপেয্যাতি তথেৱ ভেদাপেয্য. ভিন্দেয্য ৱাতি পস্সাৱধাৰাদীহিপি ভিন্দেয্য. অধিকাৰৱসেন ৱা-সদ্দস্স সব্বকিৰিযাপদেহি সম্বন্ধো লব্ভতীতি ভেদাপেয্য চাতি এত্থ চ-সদ্দো ইধ অৱুত্তস্স ‘‘দহতি ৱা, দহাপেতি ৱা’’তি পদদ্ৱযস্স সমুচ্চযকোতি ৱেদিতব্বো. অন্তমসো পত্তম্পি পচন্তো সযং ৱা দহতি, অঞ্ঞেন ৱা দহাপেতীতিআদি ইমেসং পদানং অট্ঠকথাৱসেন (পাচি. অট্ঠ. ৮৭) ৱেদিতব্বং. পাচিত্তিযং সিযাতি খণন্তস্স, ভিন্দন্তস্স চ পহাৰে পহাৰে পাচিত্তিযং.
৯৪৯. আণাপেন্তস্স আণত্তিগণনায, দহন্তস্স অগ্গিপাতগণনায হোতীতি ইদং ‘‘পহাৰে পহাৰে পাচিত্তিয’’ন্তিআদিঅট্ঠকথাৱচনৱসেন ৱেদিতব্বং, ইমমেৱ দস্সেতুমাহ ‘‘সযমেৱা’’তিআদি.
৯৫০. আণাপেন্তস্সাতি সকিং আণাপেন্তস্স.
৯৫১. ‘‘খণাপেয্যা’’তি সামঞ্ঞৱচনস্স অপৱাদদস্সনত্থং ‘‘খণ পোক্খৰণি’’ন্তিআদিমাহ. কোচি দোসো ন ৱিজ্জতীতি এত্থ পোক্খৰণিআৱাটাদিসদ্দানং পথৱিপৰিযাযত্তাভাৱতো এৱংৱচনেন অনাপত্তীতি অধিপ্পাযো.
৯৫২. ‘‘ইমং ইধা’’তিআদীনং পদানং পচ্চক্খভূতাধিপ্পেতভূমিৱাচকত্তা তেহি যোজেত্ৱা ৱুত্তস্স তস্সেৱ পযোগস্স আপত্তিকৰভাৱং দস্সেতুমাহ ‘‘ইম’’ন্তিআদি.
৯৫৩. কন্দন্তি তালাদিকন্দং. কুৰুন্দন্তি কুলচোচৰুক্খং. থূণন্তি থম্ভং. খাণুকন্তি সাখাৱিটপৰহিতং ৰুক্খাৱযৱং. মূলন্তি পথৱিযা সুপ্পতিট্ঠিতভাৱকৰং ৰুক্খাৱযৱং. ৱট্টতীতি অনিযমেত্ৱা ৱচনেন অনাপত্তিভাৱতো ৱট্টতি.
৯৫৪. ইমন্তি পচ্চক্খপৰামাসপদেন নিযমেত্ৱা ৱচনতো আপত্তি হোতীতি আহ ‘‘নিযমেত্ৱান ৱত্তুং পন ন ৱট্টতী’’তি.
৯৫৫. ঘটেহি উস্সিঞ্চিতুন্তি ঘটেহি গহেত্ৱা অৱসিঞ্চিতুং. তনুকদ্দমোতি জম্বালো. বহলং কদ্দমং ভিক্খুনা অপনেতুং ন চ ৱট্টতীতি যোজেতব্বং.
৯৫৬. নদিযাদীনন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন গঙ্গাকন্দৰাদীনং গহণং. ‘‘তট’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো. ৱট্ঠন্তি ৱুট্ঠীহি ওৱট্ঠঞ্চ. চাতুমাসন্তি ৱিকোপনকিৰিযায অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং, চাতুমাসব্ভন্তৰে ৱিকোপেতুং ৱট্টতীতি অত্থো.
৯৫৭. সচে তোযস্মিং পততি তটন্তি যোজনা, সচে কূলং ভিজ্জিত্ৱা অন্তোউদকে পততীতি. দেৱে ৱুট্ঠেপীতি পজ্জুন্নদেৱে ৱুট্ঠেপি. ৱুট্ঠ-সদ্দো কত্তুসাধনো. চাতুমাসমতিক্কন্তেপীতি যোজনা. তত্থ হেতুদস্সনত্থমাহ ‘‘তোযে দেৱো হি ৱস্সতী’’তি.
৯৫৮. সোণ্ডিন্তি পাসাণপোক্খৰণিং. তত্থ তূতি উদকৰহিতে তস্মিং সোণ্ডিআৱাটে.
৯৫৯. অন্তোচাতুমাসং সোধেতুং ভিন্দিতুন্তি যোজনা. ‘‘সোধেতুং ভিন্দিতুং ৱিকোপেতু’’ন্তি কিৰিযাপদেহি ‘‘ৰজ’’ন্তি কম্মপদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তং ৰজোৰাসিং দেৱে ৱুট্ঠে পচ্ছা উদকস্স ছিন্নত্তা বহলভূমিসুক্খম্পি ৱুট্ঠিপাতদিৱসতো পট্ঠায অন্তোচাতুমাসে কোপেতুং ভিন্দিতুং ৱট্টতীতি অত্থো.
৯৬০. পুণ্ণে সোণ্ডিম্হি তং ৰজং ৱিকোপেতুং ৱট্টতি চাতুমাসতো উদ্ধন্তি যোজনা.
৯৬১. ‘‘ফুসাযন্তে’’তি এতেন ‘‘দেৱো’’তি ইদং ভুম্মৱসেন ৱিপৰিণামেত্ৱা ‘‘দেৱে ফুসাযন্তে’’তি যোজেতব্বং, পজ্জুন্নদেৱে ৱুট্ঠিপাতং কৰোন্তেতি অত্থো. পিট্ঠিপাসাণকেতি পাসাণপিট্ঠে. তম্পীতি তথা পাসাণপিট্ঠে লগ্গং তম্পি ৰজং.
৯৬২. অকতপব্ভাৰো নাম যথা হেট্ঠাভাগো ৱুট্ঠিফুসিতেহি ন তেমীযতি, তথা নমিত্ৱা ঠিতপব্বতপ্পদেসো. ইদং অনোৱস্সকট্ঠানে উট্ঠিতৱম্মিকানং উপলক্খণং.
৯৬৩. অব্ভোকাসে ৱুট্ঠিতো ৱম্মিকো সচে ওৱট্ঠো, কং চাতুমাসং ৱিকোপেতুং ৱট্টতীতি সম্বন্ধো. চাতুমাসন্তি ৱিকোপনকিৰিযায অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. ৰুক্খেতি চ থম্ভপাসাণাদীনং উপলক্খণং. উপচিকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন কাড়কিপিল্লিকাদীনং গহণং. সো নযোতি ‘‘ওৱট্ঠদিৱসতো উত্তৰি চাতুমাসব্ভন্তৰে কোপেতুং ৱট্টতী’’তি যথাৱুত্তো নযো.
৯৬৪. মূসিকুক্কিৰং নাম মূসিকাহি উদ্ধটপংসু. মূসিকানং উক্কিৰো মূসিকুক্কিৰোতি ৱিগ্গহো. গোকণ্টকং নাম গুন্নং খুৰানং উট্ঠিতমত্তিকা. গণ্ডুপ্পাদমলং নাম ভূলতায মলমত্তিকা. সম্বন্ধং পন পকতিভূমিং অকোপেন্তেন মত্থকতো গণ্হিতুং ৱট্টতি.
৯৬৫. কসীতি কসিতট্ঠানং, তত্থ নঙ্গলেন উদ্ধটমত্তিকা কসিনঙ্গলমত্তিকা. ‘‘অচ্ছিন্না’’তিইমিনা খণ্ডাখণ্ডিকং কত্ৱা আযতং হুত্ৱা ঠিতমত্তিকাপটলম্পি অজাতপথৱী সিযাতি আসঙ্কানিৱত্তনত্থমাহ ‘‘ভূমিসম্বন্ধা’’তি. সাতি কসিনঙ্গলমত্তিকা.
৯৬৬. সেনাসনন্তি এত্থ ‘‘পুৰাণ’’ন্তি পাঠসেসো গহেতব্বো. ওৱট্ঠং চাতুমাসতো উদ্ধং ন ৱিকোপযেতি যোজনা.
৯৬৭. ততোতি ওৱট্ঠদিৱসতো পট্ঠায চাতুমাসাতিক্কন্তগেহতো. ‘‘গোপানসি’’ন্তি ইমিনা গোপানসিমত্থকে ঠিতউপচিকাপংসুম্হি ভিজ্জন্তেপি অনাপত্তিভাৱং দীপেতি. ‘‘ভিত্তি’’ন্তি ইমিনা তদেকদেসং ভিত্তিপাদাদিদাৰুমাহ. ইদম্পি ভিত্তিমত্তিকং উপচিকামত্তিকং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘থম্ভ’’ন্তি ইদম্পি তংসম্বন্ধপাকাৰভূমিমত্তিকাউপচিকাদিপংসুং সন্ধায ৱুত্তং. পদৰত্থৰন্তি অত্থতপদৰং. ইদম্পি পদৰানং উপৰি মত্তিকাউপচিকাপংসুং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘গোপানসি’’ন্তিআদীহি পদেহি ‘‘গণ্হিস্সামী’’তি পচ্চেকং যোজনীযং. ‘‘গণ্হিস্সামী’’তি ইমিনা ৱিকোপনাধিপ্পাযাভাৱং দীপেতি.
৯৬৮. গণ্হন্তস্সাতি এত্থ অনাদৰে সামিৱচনং, ‘‘সুদ্ধচিত্তেনা’’তি পাঠসেসো. ইট্ঠকাতি ছদনিট্ঠকা. আদি-সদ্দেন পাসাণসমুদ্দফেণাদীনং গহণং. পততীতি সুদ্ধচিত্তেন গণ্হন্তে সচে মত্তিকা ছিজ্জিত্ৱা পততি, অনাপত্তীতি অত্থো. মত্তিকন্তি ভিত্তিযং, ছদনে চ চাতুমাসাধিকোৱট্ঠমত্তিকং, অনোৱট্ঠং চে, গণ্হিতুং ৱট্টতীতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সচে যা যা অতিন্তা, তং তং গণ্হাতি, অনাপত্তী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৮৬). যদি গণ্হতি, আপত্তি সিযাতি যোজনা.
৯৬৯. অতিন্তোতি ৱস্সোদকেন অতিন্তো, ইমিনা ৱিনিচ্ছিতব্বৱত্থুং দস্সেতি. তস্স অন্তোগেহে চ বহি চ সম্ভৱতো অন্তোগেহে ঠিতস্স তাৱ ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘অন্তোগেহে সচে সিযা’’তি. ৱস্সোদকেন তিন্তাতিন্তেসু দ্ৱীসু মত্তিকাপুঞ্জেসু অতিন্তং তাৱ দস্সেতুমাহ ‘‘অনোৱট্ঠো চা’’তি.
৯৭০. ৱস্সোদকেন তিন্তে ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘ৱুট্ঠে পুন চা’’তিআদি. ‘‘ৱুট্ঠে’’তি ইমিনা ‘‘মত্তিকাপুঞ্জো’’তি পদং ভুম্মৱসেন ৱিপৰিণামেত্ৱা ৱুট্ঠে মত্তিকাপুঞ্জেতি যোজেতব্বং, ‘‘একদিৱসম্পী’’তি সেসো, গেহস্মিন্তি এত্থ ‘‘ঠিতে’’তি ৱত্তব্বং, গেহস্মিং ঠিতে মত্তিকাপুঞ্জে ৱস্সোদকেন একদিৱসম্পি তিন্তেতি ৱুত্তং হোতি. ৱক্খমাননযেন অঞ্ঞত্থ পহৰিত্ৱা উট্ঠিতেন তেন অতেমিত্ৱা উজুকং পতিতেহি ৱস্সফুসিতেহি তিন্তেতি গহেতব্বং. সচে সব্বো তিন্তো হোতীতি যোজনা. ‘‘মত্তিকাপুঞ্জো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো.
৯৭১. ‘‘সব্বো’’তি ইমিনা ৱিসেসনেন ব্যৱচ্ছিন্নং একদেসতিন্তে ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘যত্তক’’ন্তিআদি. তু-সদ্দো ইমমেৱ ৱিসেসং জোতেতি. যত্তকন্তি হেট্ঠা অনোতৰিত্ৱা মত্থকতো, পৰিযন্তকতো চ যত্তকপ্পমাণং. তত্থাতি মত্তিকাপুঞ্জে. ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি এতস্স ‘‘চাতুমাসচ্চযেনা’’তি অনুৱত্ততি. ‘‘অতিন্তং…পে… কপ্পিয’’ন্তি ইমিনা অকপ্পিযট্ঠানং পৰিহৰিত্ৱা ৱা কপ্পিযকাৰকেহি কপ্পিযৱচনেন হৰাপেত্ৱা ৱা অতিন্তং ঠানং যথাকামং ৱড়ঞ্জেতব্বন্তি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কপ্পিযকাৰকেহী’’তিআদি (পাচি. অট্ঠ. ৮৬).
৯৭২. ৱাৰিনাতি উজুকং আকাসতো পতিতৱস্সোদকেন. অঞ্ঞত্থ পহৰিত্ৱা তত্থ পতিত্ৱা তেমিতে ৱট্টতি. সো মত্তিকাপুঞ্জো. ততো পৰন্তি একাবদ্ধকালতো উত্তৰিং সো মত্তিকাপুঞ্জো ৱাৰিনা তেমিতো ভূমিযা একাবদ্ধো চে হোতি, ততো পৰং সা জাতা পথৱী এৱ, কোপেতুং ন ৱট্টতীতি যোজনা.
৯৭৩. ‘‘ওৱট্ঠো’’তি ইমিনা অনোৱট্ঠপাকাৰো কপ্পিযোতি ব্যতিৰেকৱসেন দস্সেতি. ‘‘মত্তিকামযো’’তি ৱিসেসনেন ইট্ঠকপাকাৰাদিং ব্যৱচ্ছিন্দতি. তস্স পন কপ্পিযভাৱং ৱক্খতি ‘‘সচে ইট্ঠকপাকাৰো’’তিআদিনা. ‘‘চাতুমাসচ্চযে’’তি ইমিনা ততো অন্তো ৱিকোপনীযভাৱং দস্সেতি.
৯৭৪. তত্থাতি ওৱট্ঠে মত্তিকপাকাৰে. অঘংসন্তোৱাতি পাকাৰমত্তিকং অকোপেন্তো. মত্তসো ছুপিত্ৱাতি পমাণতো মুদুকং কত্ৱা হত্থতলং ঠপেত্ৱা. অল্লহত্থেনাতি উদকতিন্তেন হত্থতলেন. হত্থেকদেসো হত্থো নাম.
৯৭৫. যেভুয্যকথলে ঠানেতি পুব্বে ৱুত্তনযেন যস্সা তীসু ভাগেসু দ্ৱে ভাগা কথলা হোন্তি, তাদিসে কপ্পিযপথৱিট্ঠানে.
৯৭৬. অব্ভোকাসেতি উপলক্খণত্তা অন্তোগেহেপি থম্ভং চালেত্ৱা জাতপথৱিং ৱিকোপেতুং ন ৱট্টতীতি দট্ঠব্বং. দ্ৱীসুপি ঠানেসু সুদ্ধচিত্তেন নিদ্দোসভাৱং যথাৱুত্তেন ‘‘থম্ভং ৱা পদৰত্থৰং. গণ্হিস্সামী’তি সঞ্ঞায, গহেতুং পন ৱট্টতী’’তি ইমিনা নযেনাহ. পথৱিন্তি অকপ্পিযপথৱিং.
৯৭৭. উজুমুদ্ধৰতো ন দোসোতি যোজনা.
৯৭৮. উচ্চালেত্ৱাতি উক্খিপিত্ৱা চালেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা. পৱট্টতীতি পৱট্টেত্ৱা পৱট্টেত্ৱা নেতীতি অত্থো. সুদ্ধচিত্তস্সাতি ‘‘ভূমি ভিজ্জতী’’তি অসল্লক্খেত্ৱা ‘‘পাসাণং পৱট্টেত্ৱা পৱট্টেত্ৱা হৰিস্সামী’’তি সুদ্ধচিত্তৱতো.
৯৭৯. ভূমিযং দাৰূনি ফালেন্তানম্পি ভূমিযং সাখাদীনি কড্ঢতো চাতি যোজনা.
৯৮০. কণ্টকন্তি ৰুক্খকণ্টকং, মচ্ছকণ্টকঞ্চ. সূচি নাম অযোমযদন্তমযতম্বমযকট্ঠমযাদিসূচীনং অঞ্ঞতৰা. অট্ঠিং ৱাতি গোমহিংসাদীনং অট্ঠিং ৱা. হীৰং ৱাতি নাড়িকেৰাদিহীৰং ৱা. আকোটেতুন্তি যথা এককোটি ভূমিং পৱিসতি, তথা তাড়েতুং. পৱেসেতুন্তি ভূমিং গমযিতুং.
৯৮১. পস্সাৱং মুত্তং. মেদনিন্তি এত্থ অকপ্পিযপথৱিমাহ. ভিন্দিস্সামীতি এত্থ ‘‘এৱং চিন্তেত্ৱা’’তি সেসো.
৯৮২. কৰোন্তস্সাতি সুদ্ধচিত্তেন পস্সাৱং কৰোন্তস্সাতিযোজেতব্বং. ‘‘সম্মজ্জতো’’তি ইদং ‘‘সম্মজ্জন্তেনা’’তি গহেতব্বং, ‘‘সম্মজ্জনিযা’’তি সেসো, অনন্তৰং মেদনীপদং উপযোগৱসেন ‘‘মেদনি’’ন্তি গহেতব্বং, ‘‘ৱিসম’’ন্তি সেসো, ‘‘সমং কাতু’’ন্তি ইমিনা যোজেতব্বং, সম্মজ্জন্তেন উচ্চট্ঠানং মদ্দিত্ৱা, আৱাটট্ঠানং পৱেসেত্ৱা সমং কাতুং সম্মজ্জনিযা ঘংসেতুং ন ৱট্টতীতি অত্থো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ৱিসমং ভূমিং সমং কৰিস্সামীতি সম্মজ্জনিযা ঘংসিতুম্পি ন ৱট্টতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৮৬).
৯৮৩. পাদঙ্গুট্ঠেন ৱাতি এত্থ সমুচ্চযত্থেন ৱা-সদ্দেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘কত্তৰযট্ঠিযা ভূমিং কোট্টেন্তী’’তি ইদং সঙ্গণ্হাতি. লিখিতুম্পীতি ৰাজিং কাতুম্পি ভূমিং ভিন্দন্তেনাতি যোজনা. পাদেহীতি পাদতলেহি.
৯৮৫. ভূমিন্তি অকপ্পিযভূমিং. দহতি দহাপেতীতি এত্থ ‘‘যো’’তি চ ‘‘তস্সা’’তি চ সম্বন্ধৱসেন লব্ভতি. পত্তং দহন্তস্সাতি ছৱিযা থিৰভাৱত্থং ধূমং গাহাপেত্ৱা তিণুক্কাদীহি পত্তং গণ্হন্তস্স.
৯৮৬. তত্তকানেৱাতি ঠানপ্পমাণানেৱ. ইধাপি ‘‘যো’’তি চ ‘‘তস্সা’’তি চ সামত্থিযা লব্ভতি.
৯৮৭. ভূমিযন্তি অকপ্পিযভূমিযং. পত্তং পচীযতি এত্থাতি পত্তপচনং, কপালং, তস্মিং কপালে.
৯৮৮. সো অগ্গি তানি দাৰূনি দহন্তো গন্ত্ৱা চে একংসেন ভূমিং দহতি, তস্মা দাৰূনং উপৰি অগ্গিং ঠপেতুং ন ৱট্টতীতি যোজনা.
৯৮৯. ইট্ঠকা আৱপীযন্তি পচ্চন্তি এত্থাতি ইট্ঠকাৱাপো, সো এৱ ইট্ঠকাৱাপকো, ইট্ঠকাপচনট্ঠানং. আদি-সদ্দেন কুম্ভকাৰাৱাপাদিং সঙ্গণ্হাতি.
৯৯০. উপাদীযতীতি উপাদানং, ইন্ধনং, ন উপাদানং অনুপাদানং, ইন্ধনতো অঞ্ঞং, ততো অনুপাদানতোতি অত্থো. খাণুকেতি মতখাণুকে চ সুক্খৰুক্খে চ ভূমিগতং অদত্ৱা ‘‘নিব্বাপেস্সামী’’তি অগ্গিদানং ৱট্টতি. পচ্ছা উস্সাহে কতেপি ন নিব্বাযতি, ন দোসোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সচে পন ভূমিং অপ্পত্তমেৱা’’তিআদি (পাচি. অট্ঠ. ৮৭).
৯৯১. তিণুক্কন্তি তিণেন বদ্ধউক্কং. তিণুক্কন্তি উপলক্খণং. নাড়িকেৰপণ্ণাদীহি বদ্ধাপি সঙ্গয্হন্তি.
৯৯২. তস্স অগ্গিস্স পতিতট্ঠানে ইন্ধনং দত্ৱা পুন তং অগ্গিং কাতুং ৱট্টতীতি মহাপচ্চৰিযং ৰুতং কথিতন্তি যোজনা.
৯৯৩. ‘‘তস্স অপথৱিয’’ন্তি পদচ্ছেদো. ৱিমতিস্সুভযত্থাপীতি পথৱিঅপথৱিদ্ৱযেপি ৱেমতিকস্স. তত্থ জাতা পথৱী, ইতৰা অপথৱী.
৯৯৪. ইমন্তি আৱাটং, মত্তিকং, পংসুং ৱা.
পথৱীখণনকথাৱণ্ণনা.
মুসাৱাদৱগ্গো পঠমো.
৯৯৫. ভৱন্তস্সাতি জাযন্তস্স, ৱড্ঢমানস্স চ. ভূতস্সাতি জাতস্স, ৱড্ঢিতস্স চাতি অত্থো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ভৱন্তি অহুৱুঞ্চাতি ভূতা, জাযন্তি ৱড্ঢন্তি, জাতা ৱড্ঢিতা চা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৯০). এত্থ চ ‘‘ভৱন্তী’’তি ইমিনা ৱিৰুড়্হমূলে নীলভাৱং আপজ্জিত্ৱা ৱড্ঢমানকে তৰুণগচ্ছে দস্সেতি. ‘‘অহুৱু’’ন্তি ইমিনা পন ৱড্ঢিত্ৱা ঠিতে মহন্তে ৰুক্খগচ্ছাদিকে দস্সেতি. ‘‘ভৱন্তী’’তি ইমস্স ৱিৱৰণং ‘‘জযন্তি ৱড্ঢন্তী’’তি, ‘‘অহুৱু’’ন্তি ইমস্স ‘‘জাতা ৱড্ঢিতা’’তি. এৱং ভূত-সদ্দো পচ্চুপ্পন্নাতীতৱিসযোতি দস্সেতি. ‘‘ভৱন্তস্স ভূতস্সা’’তি ইমিনা পদদ্ৱযেন ‘‘ভূতগামস্সা’’তি পদস্স তুল্যাধিকৰণতাদস্সনেন গাম-সদ্দস্স দিট্ঠিগতৱনন্তাদিসদ্দানং দিট্ঠিৱনাদিসদ্দত্থে ৱিয ভূতসদ্দত্থে ৱুত্তিপক্খমাহ. যথাহ অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৯০) ‘‘ভূতা এৱ ৱা গামো ভূতগামো, পতিট্ঠিতহৰিততিণৰুক্খাদীনমেতং অধিৱচন’’ন্তি. ভূতানং দেৱতানং গামো নিৱাসোতি ৱা ভূতগামো. ভূমিযং পতিট্ঠহিত্ৱা হি হৰিতভাৱমাপন্না তিণৰুক্খগচ্ছাদযো দেৱতাহি পৰিগয্হন্তীতি. জাযন্তস্স ৱড্ঢন্তস্স ৱা সম্পত্তৱুদ্ধিমৰিযাদস্স ৱা ৰুক্খাদিনোতি অত্থো.
পাতব্যতানিমিত্তন্তি এত্থ পাতব্যভাৱো পাতব্যতা, ‘‘ছেদনভেদনাদীহি যথাৰুচি পৰিভুঞ্জিতব্বতাতি অত্থো’’তি অট্ঠকথাৱচনতো পাতব্যতা-সদ্দস্স পৰিভুঞ্জিতব্বতাতি অত্থো ৱেদিতব্বো, সা নিমিত্তং হেতু যস্স পাচিত্তিযস্স তং পাতব্যতানিমিত্তং. ৰুক্খাদীনং ছেদনফালনাদিৱসেন ৱিকোপনীযতাসঙ্খাতপাতব্যতানিমিত্তং পৰিভুঞ্জিতব্বতাহেতু পাচিত্তিযং উদীৰিতং ৱুত্তন্তি অত্থো.
৯৯৬-৭. সোতি ভূতগামো. তিলবীজাদিকোতি তিলবীজমেত্থ সুখুমপণ্ণসেৱালাদিকো. আদি-সদ্দেন চ তাদিসা ইতৰা সেৱালজাতি গহিতা. ‘‘উপৰি খুদ্দানুখুদ্দকপণ্ণঙ্কুৰো, হেট্ঠা খুদ্দানুখুদ্দকমূলঙ্কুৰো সেৱালো তিলবীজং নামা’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তন্তি. ৱিকোপেন্তস্স তং সব্বন্তি ভূমিযং পতিট্ঠায উদকে জাযমানকসেৱালাদিং ভূমিযা উপ্পাটনচ্ছেদনৱসেন জলে এৱ পতিট্ঠিতং সুখুমপণ্ণনীলিকাদিং উদকতো উদ্ধৰণচ্ছেদনৱসেন তং সব্বং সেৱালং ৱিকোপেন্তস্সাতি অত্থো.
৯৯৮. হত্থেন ৱিযূহিত্ৱাতি জলতো অমোচেত্ৱা হত্থেন দূৰতো অপনেত্ৱা. ‘‘হোতী’’তিআদি তস্স হেতুসন্দস্সনত্থং. সকলং অনৱসেসং সব্বং জলং তস্স যস্মা ঠানং হোতি, তস্মাতি অত্থো.
৯৯৯. চেচ্চাতি জানন্তো. তং সেৱালজাতিকং জলা উদ্ধৰিতুং উদকেন ৱিনা ভিক্খুস্স ন ৱট্টতীতি যোজনা. ঠানসঙ্কমনঞ্হি তন্তি হেতুদস্সনং. তং তথাকৰণং যস্মা ঠানসঙ্কমনং ঠানতো চাৱনং, তস্মা তং ন ৱট্টতীতি যোজনা.
১০০০. যথাৱুত্তস্স ব্যতিৰেকং দস্সেতুমাহ ‘‘উদকেনা’’তিআদি. তত্থ উদকেনাতি সহত্থে কৰণৱচনং. তং সেৱালজাতিকং. ৱাৰিসূতি এত্থ ৱাসং ৱাৰযন্তীতি ৱাৰী, তেসু.
১০০১. জলে ৱল্লিতিণাদীনীতি জলমত্থকে ৱল্লিঞ্চ জাযমানকৰৱল্লিতিণাদীনি চ. উদ্ধৰন্তস্সাতি ভূমিযং পতিট্ঠিতং ভূমিতো, উদকে পতিট্ঠিতং উদকতো চ উদ্ধৰন্তস্স. তত্থ অন্তপক্খং দস্সেতুমাহ ‘‘তোযতো’’তি. ৱিকোপেন্তস্সাতি খণ্ডনাদিৱসেন কোপেন্তস্স. তত্থাতি তস্মিং উদকে, এৱ-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠো ‘‘তত্থেৱা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৯২) অট্ঠকথাৱচনতো.
১০০২. এত্থাতি উদকে এৱ. ৱিকোপেন্তস্সাতি কপ্পিযং অকাৰাপেত্ৱা ছেদনাদিং কৰোন্তস্স. তানীতি তথা পৰেহি উপ্পাটিতত্তা ভূতগামভাৱতো মুত্তানি ৱল্লিতিণাদীনি. বীজগামেনাতি মূলবীজগামাদিৱসেন.
১০০৩. এৱং উদকট্ঠে সঙ্খেপতো ৱিনিচ্ছযং দস্সেত্ৱা ইদানি ইতৰত্ৰাপি ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘থলট্ঠে’’তিআদি. হৰিতখাণুকোতি এত্থ ‘‘যো’’তি সেসো. ‘‘তস্সা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো, ককুধকৰঞ্জাদীনং ছিন্নাৱসিট্ঠখাণুকোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ভূতগামেন সঙ্গহো’’তি ইমিনা তংৱিকোপনে পাচিত্তিযভাৱং দীপেতি. এৱমুপৰিপি.
১০০৪. নাড়িকেৰাদিকানং খাণূতি এত্থাপি ‘‘উপৰিহৰিতো’’তি সামত্থিযা লব্ভতি. ‘‘বীজগামেন সঙ্গহো’’তি ইমিনা দুক্কটৱত্থুতমাহ. এৱমুপৰিপি. কিঞ্চাপি হি তালনাড়িকেৰাদীনং খাণু উদ্ধং অৱড্ঢনকো ভূতগামস্স কাৰণং ন হোতি, তথাপি ভূতগামসঙ্খাতনিব্বত্তপণ্ণমূলবীজতো সম্ভূতত্তা ভূতগামতো উপ্পন্নো নাম হোতীতি বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি.
১০০৫. তথাপকাসিতোতি ‘‘বীজগামো’’তি ৱুত্তো.
১০০৬. ফলিতা কদলী যাৱ নীলপণ্ণা, তাৱ সা চ ভূতগামোতি পকাসিতাতি যোজনা. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কদলী পন ফলিতা যাৱ নীলপণ্ণা, তাৱ ভূতগামেনেৱ সঙ্গহিতা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৯২). নড়ন্তি খুদ্দকৱেড়ু. ৱেড়ূতি মহাৱেড়ু. তিণাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সস্সাদযো গহিতা.
১০০৭. যো অযং পন ৱেড়ু অগ্গতো পট্ঠায যদা সুস্সতি, তদা সো বীজগামেন সঙ্গহিতো নাম হোতীতি যোজনা. বীজগামেনাতি ফড়ুবীজগামেন. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কতৰবীজগামেন? ফড়ুবীজগামেনা’’তি.
১০০৮. ইন্দসালো সল্লকী. আদি-সদ্দেন সোভঞ্জনাদীনং সঙ্গহো. তু-সদ্দেন অট্ঠকথাযং ‘‘কিঞ্চাপি ৰাসিকতদণ্ডকেহি ৰতনপ্পমাণাপি সাখা নিক্খমন্তী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৯২) ৱুত্তৱিসেসং জোতেতি. ছিন্দিত্ৱা ঠপিতদণ্ডকেসু ৰতনমত্তাসুপি সাখাসু উট্ঠিতাসু ভূতগামং অহুত্ৱা বীজগামমেৱ হোতি অৱিৰুড়্হমূলকত্তাতি অযং ৱিনিচ্ছযো ৱিনযঞ্ঞুনা ঞাতো কুক্কুচ্চকানমুপকাৰায হোতীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞেয্যো ৱিনযঞ্ঞুনা’’তি. ইমমেৱত্থং ‘‘মূলমত্তেপি ৱা’’তিআদিনা ৱক্খতি.
১০০৯. মণ্ডপাদীনমত্থাযাতি মণ্ডপৱতিপাকাৰাদীনমত্থায. সচে তে নিক্খণন্তীতি যদি তে ইন্দসালাদিদণ্ডকে ভূমিযং নিখণন্তি. নিগ্গতে মূলপণ্ণস্মিন্তি তথা নিখাতদণ্ডতো মূলে চ পণ্ণে চ জাতে. ভূতগামেন সঙ্গহোতি এত্থ ‘‘তেস’’ন্তি সামত্থিযা লব্ভতি, ‘‘ৱিঞ্ঞেয্যো’’তি অধিকাৰো.
১০১০. নিগ্গতেপীতি ততিযেন পি-সদ্দেন অতিখুদ্দকতং সূচেতি.
১০১১. সকন্দা তালট্ঠীতি সকন্দতালবীজং. পত্তৱট্টীতি সূচিসণ্ঠানা অঙ্কুৰপত্তৱট্টি. ন চ বীজগামোতি ৱুচ্চতীতি যোজনা. ‘‘ভূতগামো’’তি ইদং যথাৱুত্তস্স ব্যতিৰেকৱসেন দস্সেতি.
১০১২. নাড়িকেৰতচন্তি নাড়িকেৰফলছল্লিং. দন্তসূচীৱাতি দন্তমযসূচি ইৱ. সোপীতি নাড়িকেৰোপি. ৰুক্খতচসদ্দানং ফলেসু ৱত্তমানকালেসুপি তংলিঙ্গতা ন ৱিৰুজ্ঝতীতি ‘‘সো’’তি আহাতি ৱিঞ্ঞাযতি.
১০১৩. মিগসিঙ্গসমানাযাতি হৰিতৱিসাণসদিসায. পত্তৱট্টিযাতি অঙ্কুৰপত্তৱট্টিযা. সতিযাতি ৱিজ্জমানায. ভূতগামোতি ৱুচ্চতীতি অমূলকভূতগামোতি ৱুচ্চতি. ইদং নাড়িকেৰস্স আৱেণিকং কত্ৱা ৱুত্তং.
চতুভাণৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০১৫-৬. অম্বট্ঠীতি অম্ববীজং. জম্বুট্ঠীতি জম্বুবীজং. আদি-সদ্দেন মধুকপনসাদিবীজানং গহণং. ৱন্দাকাতি ৰুক্খাদনী. অঞ্ঞং ৱাতি ভণ্ডকদলিমনোৰহং ৱা. অস্সাতি ৱন্দাকাদিনো. অমূলৱল্লীতি এৱংনামিকা ৱল্লি.
১০১৭. সো সেৱালোতি যোজনা.
১০১৮. ঘংসিত্ৱাতি যেন কেনচি ঘংসিত্ৱা. তং সেৱালং. তস্মাতি তস্মা পাকাৰা.